Azadlıq Mübarizəsinin

Şəhidləri və

Davamçıları

I yazı

Milli Azadlıq mübarizəsi aparan xalqların, millətlərin, xüsusilə parçalanmış millətlərin birləşmək hüququ haqqında vaxtaşırı beynəlxalq mətbuatda müzakirələr aparılsa da, şanlı tarixi olan türk millətinin dünyanın bütün millətlərdən dəfələrlə çox parçalanmasından beynəlxalq mətbuatda danışan yoxdur. Türk torpaqlarına onilliklər öncə sığınan, bu torpaqlara məqsədli şəkildə kütləvi surətdə köçürülən azsaylı xalqların türk dövlətlərindən torpaq tələbi, məskunlaşdıqları türk torpağı ilə birlikdə müstəqillik, digər dövlətdə yaşayan həmcinsləri ilə birləşmək tələbi isə, tez beynəlxalq hüququn “parçalamış xalqların birləşmək hüququ” “əsasında” hər tərəfli müdafiə edilir. Tarixin son yüzilliklərində mövcud olmuş son iki türk imperiyaları olan Osmanlını birinci dünya müharibəsində birləşmiş türk düşmənləri çökdürə bilsə də, imperiyanın kiçik bir hissəsində Böyük Atatürk müstəqil türk dövləti qurub, onu müdufiə edə bildi.
Son türk imperiyası olan Qacar dövlətini isə, bu imperiyanı min il ərzində ağacı qurd içərisindən yediyi kimi, bəşəriyyətin ən çirkin və murdar xüsusiyyətlərini özündə birləşdirən ermənilərin ikinci nüsxəsi olan farslar, ingilislərin köməyilə etdikləri hərbi çevrilişdən sonra, türk milləti təkcə millət olaraq deyil, həm də ərazi cəhətindən də, bir-birindən ayrı düşmüş oldu. Türk milli ərazisinin gövhəri olan Azərbaycanın Güneyinin şovinist fars faşizminin əsarətində, Quzeyinin isə rus imperiyasının dəmir məngənəsində hər tərəfdə düşmənlə əhatə olunmasına baxmayaraq, Güneyli-Qüzeyli Azərbaycan türklərinin milli azadlıq mübarizəsi zaman-zaman obyektiv səbəblərdən səngisə də, heç vaxt dayanmayıb. 1991-ci ildə Quzey Azərbaycan, rus imperiyası olan SSRİ-nin dağılması nəticəsində felən müstəqillik qazansa da, həm də bu müstəqillik Quzey Azərbaycan vətəndaşları olan müxtəlif millətlərin qanı bahasına başa gəldi. Lakin, bu günə qədər türk düşmənləri, xüsusilə Qacar yurdunu hiylə-fəsadla ələ keçirib, bu ərazidə fars dövləti qurduqdan sonra, 1936-cı ildə bu ərazini İran, yəni, farsdillilərin milli ərazisi, adlandıraraq, bu ərazilərin fars milli ərazisi olması barədə beynəlxalq müstəvidə təsəvvür yaratmağa daim cəhd edən Tehranın şovinist fars faşizmi gec-tez bu ərazilərin öz sahibinə qayıdacağını bildiyindən Quzeydə müstəqil Azərbaycanın mövcudluğunu heç cür həzm edə bilmir. Anlayır ki, 10 milyonluq Quzey Azərbaycanın müstəqilliyi 45 milyonluq Güney Azərbaycanın, o, da 63,3 milyon Qacar yurdu türkünün fars faşizminə son qoymasının ilk addımıdır. Güney Azərbaycanda uzun illərdən bəri daim gedən milli azadlıq prosesi də bunu aydın göstərir. Hələ 1919-cu ildə Quzey Azərbaycanda ADR qurulduğu zaman Lord Kerzon demişdir ki, – “Azərbaycan hökuməti ilə bağlı çətinlik ondadır ki, o, ifrat dərəcədə türkpərəst, erməni və fars əleyhdarıdır. Bir sözlə, bizim onda olmasını istəmədiyimiz hər şey onda var. Azərbaycan dövlətinin əsas məqsədi isə indiyədək bizim vermədiyimiz tanınmanı əldə etmək və cənuba doğru genişlənməkdir”. Lord Kerzonun sözləri də onun Güneyli-Quzeyili Azərbaycanın birləşməsinin labüd olduğunu bildiyini sübut edir. Ümumilikdə Qacar yurdunda, xüsusilə Güney Azərbaycanda fars dövləti qurulmasına türk xanlarının ciddi müqavimətindən başlayaraq türk əhalinin milli azadlıq mübarizəsi daim davam edib. İkinci dünya müharibəsinin başlanmasından sonra SSRİ qoşunlarının Güney Azərbaycana, İngilis qounlarının isə ölkənin Qərb rayonlarına daxil olması Güney Azərbaycan türklərinə milli hökumət yaratmağa münbit şərait yaratmış oldu. Başda Seyid Cəfər Pişəvəri olmaqla 48 nəfər Güney Azərbaycan vətənsevərləri və ziyalılarının imzası ilə 03 sentyabr 1945-ci il (12 Şəhrivər 1324) tarixində Təbriz şəhərində “12 Şəhrivər Müraciətnaməsi” adlı bir sənəd nəşr edilərək yayımlandı və bu Güney Azərbaycan siyasi müstəvisində tam, əbədi milli istiqlala nail olanadək durdurulması mümkün olmayan əsaslı dönüş nöqtəsi oldu. Çox keçmədi ki, 21 Azər 1324-cü il (12 Dekabr 1945) tarixində Təbrizdə S.C.Pişəvərinin rəhbərliyilə Güney Azərbaycan Milli Hökuməti quruldu. Mövcud olduğu bir il ərzində bu hökumət hələ dünya tarixində indiyədək tayı-bərabəri olmayan sürət və məzmunda iqtisadi-ictimai islahatlar keçirsə də, o dövrdə dünyanın iki ən qüdrətli imperiyası olan SSRİ və İngiltərənin arasında mənafe anlaşması nəticəsində Güney Azərbaycan Milli Hökuməti onların fətvası və bilavasitə köməyilə süquta yetirildi. Mən oxucuya bu proses haqqında danışmaq istəmirəm, bu tarixçi alimlərimizin peşə borcudur və onlar bu günə qədər mövcud olduqları ictimai-siyasi şəraitin imkan verdiyi dərəcədə bu borclarını yerinə yetirməkdədirlər. Təkcə, onu qeyd edim ki, həmin bir il ərzində Quzey Azərbaycanın o vaxtkı rəhbər kadrlarından olan Mir Cəfər Bağırovun, Əziz Əliyevin, görkəmli yazıçı və dövlət xadimi Mirzə İbrahimovun, şair Süleyman Rüstəmin və adını çəkməyə yazının həcminin imkan vermədiyi yüzlərlə Quzey Azərbaycanlının və minlərlə bu məsələdə dolayısıyla əməyi və həmrəyliyi olanların zəhmətini, xidmətini xüsusi qeyd etməmək nankorluq və ədalətsizlik olardı. Mən Güney Azərbaycan mlli mübarizə prosesinin əbədi, dönməz proses olduğunu sübut edən və milli azadlıq prosesində iştirak etmiş, edən və iştirak edəcək nəsillərə örnək ola biləcək Seyid Cəfər Pişəvərinin həyat yolu və yüz ildən çox ötən müddətdə bu mübarizə yolunda heç də sıradan olmayan şəxsiyyətlərindən qurban verməsinə baxmayaraq, mayası milli şüurdan yoğrulmuş, hər bir nəslinin nümayəndəsi düşmənlə ölüm-dirim mübarizəsinə atılan bir nəslin nümayəndələri haqqında qısa məlumat verəcəyəm.

Seyid Cəfər Pişəvəri (Cavadzadə)
Seyid Cəfər Cavad oğlu Cavadzadə – 1893 (1272)-ci ildə Güney Azərbaycanın Zeyvə kəndində anadan olmuş, ilk təhsilini orada almışdır. 1905 (1294)-ci ildə ailəsi ilə birlikdə Quzey Azərbaycana mühacirət etmiş, Bakının Bülbülə kəndində təhsilini davam etmişdir. O 1913 (1292)-ci ilin ortalarında Bakının Xırdalan kəndində məktəb təşkil etmiş 1917 (1296)-cı ilə qədər orada müəllimlik etmişdir. Pişəvəri 1918-ci ilin yanvar ayında (1297-ci ilin dey ayı) İran Demokrat Firqəsinin mətbuat orqanı olan “Soze-Layənfəkke-İran” qəzetində çalışır. 1919 (1298)-ci ildən tərəqqipərvər Güney Azərbaycanlıları tərəfindən Bakıda açılmış “İttihad” məktəbində müəllim işləyir. O 1919-1920 (1298-1299)-cu illərdə İran Ədalət Firqəsinin orqanı olan “Hürriyyət” qəzetinin məsul redaktoru da olur. Pişəvəri 1920 (1299-cu ilin əvvəllərində İrana qayıdır 23 may 1920 (1299, xordad ayı))-cü il tarixdə, onun başçılığı ilə Mirzə Kiçikxanla danışıq aparmaq üçün Rəşt şəhərinə göndərilir. Danışıqlar müvəffəqiyyətlə nətitcələnir və 04 iyun 1920 (xordad ayının ortaları 1299)-ci il tarixində Gilan Respublikası Hökumətinin təşkil edildiyi elan olunmaqla bərabər, Seyid Cəfər Pişəvəri bu inqilabi hökumətin Xarici İşlər Naziri təyin edilir. Gilan Respublikasının süqutundan sonra, uzun müddət təqib və axtarışlardan sonra, gizli inqilabi fəaliyyət göstərən S.C.Pişəvəri 1930 dekabr (1300 dey ayı) tarixində həbs edilərək, zindanda saxlanılır. 11 ildən sonra İranın ən dəhşətli zindanı olan Qəsre-Qacardan azad edilərək, Kaşan şəhərinə sürgün edildikdən sonra Rza Palani polisi onu yenidən həbs edir. 25 avqust 1941 (03 Şəhrivər 1321)-ci il tarixdə SSRİ-nin Qacar dövləti ilə bağladığı müqavilənin 6-cı bəndinə uyğun olaraq, Sovet qoşunları Güney Azərbaycan ərazisinə, İngilis ordusu da İranın Qərb hissəsinə girdikdən sonra Rza Palaninin hakimiyyətinə son oyulmaqla başqa siyasi dustaqlarla birgə Pişəvəri də Kaşan zindanından azad edilir və Tehrana gəlir. O orada 1943 (1322)-cü ilin may (xordad) ayında “Ajir” qəzetinin ilk nömrəsini ictimaiyyətə təqdim edərək, öz siyasi fəaliyyətini davam etdirir. Sonra o, İranın milli məclisinə (parlamentinə) namizədliyini irəli sürüb, seçkilərdə qalib gələrək millət vəkili seçilsə də, Tehran hökuməti məclisdə süni müxalifət yaradaraq, onun vəkillik etibarnaməsini rədd edir. S.C.Pişəvəri Güney Azərbaycanda inqilabi şəraitin yaranmasını başa düşərək Təbrizə qayıdır. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin birinci konfransında bir səslə firqənin sədri seçildikdən sonra, “12 Şəhrivər bəyannaməsi”nin “Azərbaycan” qəzetinin təşkilində, Güney Azərbaycan Demokrat Firqəsinin rəhbərliyi ilə 21 Azər nehzətinin (inqilabının) qələbəsinin təşkilində aparıcı yer tutmuş və inqilabın qələbəsindən sonra təşkil edilən Milli Hökumətə, Güney Azərbaycan Milli Məclisi tərəfindən Hökumətin Baş Naziri təyin edilmişdir.
Bir ildən sonra SSRİ-İngiltərə razılaşmasından sonra SSRİ rəhbərliyi Pişəvərini danışıqlar aparmaq adı ilə Bakıya gətirdikdən sonra, öz nüfuz dairəsində olan səhra komandirlərinin vasitəsilə fədai (hərbçi) dəstələrinin əsas hissələrinin Quzey Azərbaycana keçirilərək, onların tərksilah edilməsini, insani təbiət etibarilə silahlı mübarizədən qorxan nazirlərində Quzey Azərbaycana mühacirət etməsini təşkil etdikdən sonra, Kreml M.C.Bağırovun vasitəsilə Pişəvəriyə çatdırıldıqdan “Güney Azərbaycanın Quzey Azərbaycanla birləşərək SSRİ-nin tərkibinə keçməsi” təklifinə Pişəvəri rədd cavabı verərək, 1945-ci ildə Güney Azərbaycandan Quzey Azərbaycana hərbi və sair ixtisaslar üzrə təhsil almağa göndərilən, xüsusilə Şəkidə və Gəncədə olan gənc hərbçiləri toplayıb, onlardan “Qızılbaş” döyüşçü dəstəsi yaradılaraq, vətənə qayıdıb, milli azadlıq uğrunda silahlı mübarizə aparmaq razılığını aldıqdan sonra, fədailərdən tərksilah ediləpək alınmış silahlarının qaytarılmasını Bakıdan və Kremldən tələb etmək üçün qayıdarkən xüsusi xidmət orqanları tərəfindən terrora məruz qalmış, sonra yaxındakı tibb məntəqələrindən birində tibbi yardım edilməsi əvəzinə, Xankəndinə aparılaraq, Əsriyan soyadlı bir erməni həkim vasitəsilə həyatına son qoyulmuşdur. Sonra isə Sovet təbliğat maşını, guya onun Gəncədən Bakıya qayıdarkən Goranboy rayonu ərazisində, Kürəkçay üzərindəki, təxminən 15 metr hündürlüyündə olan körpüdən Pişəvərinin, NKVD-nin rəisi Atakişiyevin, erməni sürücü və daha bir nəfərin olduğu maşının ağaca dəyib, çaya yuvarlanması nəticəsində Pişəvərinin həlak olması haqqında əfsanə quraşdıraraq, yaymışlar. Guya, digər hərəsinin iki Pişəvəri qədər çəkisi olan 3 nəfər isə yüngül xəsarət almışdılar.
Mən şəxsən çox sonralar uçulmuş həmin körpünü dəfələrlə görüb, maşınla, avtobusla üstündən keçmişəm, körpüdən çaya yuvarlanan heç bir nəqliyyat vasitəsinin içərisində olan bəni-adəm sağ qala bilməz, xüsusilə hərəsini iki Pişəvəri çəkisində olan üç nəfər.
Sürücü Qarik Melikyanı isə, cinayətin əsil məzmununun yayılmaması üçün İrəvana göndərmişlər. Onu sonralar dəfələrlə İrəvanda sağ-salamat görənlər olmuşdur.
"Bütöv Azərbaycan" qəzeti,
Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xüsusi buraxılışından
16 Oktyabr 2026

Şapur Qasimi