Musiqi doktoru

Leyli Əfşar

(Azərbaycan əsilli sənətkar və dünya klassik gitara tarixində silinməz iz qoymuş sənətkar)
Tehrandan dünya musiqisinin nüfuzlu səhnələrinə: klassik gitara ifaçılığı üzrə doktorluq dərəcəsi alan ilk qadın və Azərbaycanla İranın mədəni irsini dünya musiqi səhnəsinə bağlayan sənətkar.
Klassik gitara ifaçılığının görkəmli nümayəndəsi, Azərbaycan əsilli iranlı sənətkar Leyli Əfşar əzmkarlığı, peşəkar biliyi və bədii yenilikləri sayəsində dünya musiqisində özünəməxsus mövqe qazanmış şəxsiyyətlərdən biridir. O, klassik gitara ifaçılığı sahəsində doktorluq dərəcəsi alan ilk qadın olmuşdur. Bu tarixi nailiyyət onun adını həmin sahənin qabaqcılları sırasına daxil etmişdir.
Əfşarın həyat və yaradıcılığının əhəmiyyəti yalnız akademik uğurları və beynəlxalq çıxışları ilə məhdudlaşmır. Onun Azərbaycan və İran mədəniyyətinə bağlılığı, bu torpaqların musiqi ənənələri ilə tanışlığı və yerli melodiyaları klassik gitara vasitəsilə təqdim etmək səyləri sənətkar kimliyinin mühüm hissəsini təşkil edirdi. Əfşar Qərbin akademik və bədii mühitində uğur əldə etməklə yanaşı, doğma yurdunun musiqi irsi ilə əlaqəsini də qoruyub saxlamışdır.
Azərbaycan kökləri və musiqi yolunun başlanğıcı
Leyli Əfşar Tehranda, musiqi ənənələrinə malik və Azərbaycan köklərinə bağlı bir ailədə dünyaya gəlmişdir. Ailədəki musiqi mühiti, sənətə maraq və müxtəlif musiqi alətləri ilə tanışlıq onun istedadının inkişafı üçün əlverişli şərait yaratmışdır. Nənəsi tar çalır, atası isə skripka və piano ilə tanış idi. Əfşar uşaqlıqdan gitara ilə maraqlanmış və ailəsinin dəstəyi ilə bu alətdə ifa etməyi öyrənməyə başlamışdır.
Əfşarın Azərbaycan əsilli olması onun mədəni mənşəyinin mühüm hissəsini təşkil edirdi. Qərb klassik musiqisi üzrə aldığı təhsillə yanaşı, bu mənşə ona müxtəlif musiqi ənənələri ilə tanış olmaq və onların arasında əlaqə yaratmaq imkanı verirdi. Onun yaradıcılığının müəyyən hissəsində İran musiqisinə və yerli melodiyalara göstərdiyi diqqət bu köklərin əhəmiyyətini nümayiş etdirir. Bununla belə, konkret əsəri və ya ifa üslubunu Azərbaycan musiqisi ilə əlaqələndirmək üçün sənədləşdirilmiş aranjimanlara və səs yazılarına müraciət etmək lazımdır. Eyni zamanda, sənətkarın mədəni kimliyini yalnız rəsmi vətəndaşlığına və ya doğulduğu yerə əsasən müəyyənləşdirmək düzgün olmazdı.
Əfşar 1977-ci ildə təhsilini davam etdirmək üçün ABŞ-yə getmiş və peşəkar inkişaf yolunu nüfuzlu musiqi təhsili müəssisələrində davam etdirmişdir. O, 1981-ci ildə Boston Musiqi Konservatoriyasında bakalavr dərəcəsi almış, 1984-cü ildə isə Yeni İngiltərə Musiqi Konservatoriyasında magistratura təhsilini başa vurmuşdur. Daha sonra Florida Dövlət Universitetində Brüs Holtsmanın rəhbərliyi altında gitara ifaçılığı üzrə təhsilini davam etdirmiş və 1989-cu ildə musiqi doktoru dərəcəsi almışdır.
Bu nailiyyət ona tarixi mövqe qazandırmışdır: Əfşar klassik gitara ifaçılığı üzrə doktorluq dərəcəsi alan ilk qadın olmuşdur. O, həmçinin klassik gitara sənətinin görkəmli nümayəndəsi, ispan musiqiçisi Andres Seqoviyanın da iştirak etdiyi ustad dərslərində və ixtisas kurslarında iştirak edərək texniki biliklərini və ifaçılıq təcrübəsini genişləndirmişdir.
Memfis Universitetindən dünya səhnələrinə
Əfşar 1989-cu ildə ABŞ-nin Tennessi ştatında yerləşən Memfis Universitetinin müəllim heyətinə qəbul edilmiş və klassik gitara üzrə təhsil proqramına rəhbərlik etmişdir. O, 34 illik akademik fəaliyyəti ərzində çoxsaylı ifaçılar yetişdirmiş, Memfis Beynəlxalq Gitara Festivalının təşkilində və tələbələr, müəllimlər, eləcə də peşəkar musiqiçilər arasında əlaqələrin genişləndirilməsində iştirak etmişdir. 2023-cü ildə universitetdən təqaüdə çıxmışdır.
Əfşarın sənət fəaliyyəti universitetlə məhdudlaşmırdı. O, müxtəlif ölkələrdə konsertlər vermiş, Londonun nüfuzlu Uiqmor Hollda, Parisdəki Korto zalında və Vaşinqtondakı Kennedi İfa Sənətləri Mərkəzində çıxış etmişdir. Aspen və Qrand-Teton musiqi festivallarında iştirakı da onun beynəlxalq yaradıcılıq fəaliyyətinin mühüm hissəsini təşkil edirdi.
Əfşar klassik əsərlərin təfsirində texniki dəqiqliyə və gitara alətinin ifadə imkanlarına xüsusi diqqət yetirir, eyni zamanda yeni yaradıcılıq təcrübələrinə açıq yanaşırdı. Müasir bəstəkarlarla əməkdaşlığı, az tanınan əsərləri ifa etməsi və müxtəlif musiqi nümunələrini lentə alması klassik gitara üçün ifa edilə bilən əsərlərin dairəsinin genişlənməsinə kömək etmişdir. Bu yolda o, klassik musiqi ənənələrinə sadiq qalmaqla yanaşı, müxtəlif mədəniyyətlər və musiqi üslubları arasında əlaqə yaratmağa da çalışmışdır.
Azərbaycan və İran irsinin klassik gitara dilində ifadəsi
Leyli Əfşarın yaradıcılığının mühüm cəhətlərindən biri doğma yurdunun musiqisinə göstərdiyi diqqət və onu beynəlxalq auditoriyaya tanıtmaq səyləri idi. O, Qərb klassik bəstəkarlarının əsərlərini ifa etməklə yanaşı, İran melodiyalarını gitara üçün işləyib hazırlayır, bu alətin müxtəlif mədəniyyətlərə məxsus musiqiləri yenidən ifadə etmək imkanlarını nümayiş etdirirdi.
Onun “Cami və Şərabi” albomu və “Beş məşhur İran mahnısı” toplusu İran melodiyalarına göstərdiyi diqqətin nümunələrindəndir. Bu əsərlər göstərir ki, Əfşar klassik musiqiyə yalnız bir ənənə ilə məhdudlaşan qapalı sahə kimi baxmır, onu mədəniyyətlərarası dialoq vasitəsi hesab edirdi. Bu sənətkarın mədəni kimliyini daha dərindən anlamaq üçün onun Azərbaycan köklərinə də diqqət yetirmək lazımdır. Zəngin muğam ənənələri, vokal sənəti və yerli musiqi alətləri ilə seçilən Azərbaycan regionun mühüm musiqi mərkəzlərindən biridir. Bu irsin dünya klassik musiqisi ilə əlaqələndirilməsi Azərbaycan əsilli sənətkarların beynəlxalq yaradıcılıq təcrübəsinin araşdırılması üçün dəyərli imkanlar yaradır. Bununla belə, konkret əsərin Azərbaycan muğamı və ya musiqi ənənəsi ilə əlaqəsini müəyyənləşdirmək üçün melodiyaya, aranjimana və ya ifaya dair aydın sübutlar tələb olunur.
Əfşar bəzi ifalarında setardan da istifadə edir, İran musiqi ənənələri ilə barokko musiqisində melodiyanın bəzədilməsi üsulları arasında əlaqə yaradırdı. 2006-cı ildə işıq üzü görən “Yarımkürələr” albomu onun müxtəlif musiqi ənənələri arasında dialoq yaratmaq yanaşmasının nümunəsidir. Bu albom Billboard jurnalının klassik albomlar siyahısında yeddinci yerə yüksəlmişdir.
Əfşarın yaradıcılığında mədəni kimliklə beynəlxalq peşəkar fəaliyyət bir-birinə zidd deyildi. O, Qərb klassik musiqisi çərçivəsində fəaliyyət göstərməklə yanaşı, doğma yurdunun melodiyalarına və musiqi irsinə də diqqət yetirməyi bacarmışdır. Bu təcrübə İran və Azərbaycan əsilli sənətkarların dünya musiqi səhnəsindəki yerini anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir.
Əsərləri, mükafatları və pedaqoji irsi
Leyli Əfşarın tanınmış əsərləri sırasında “24 Qoya kaprisi”, “Cami və Şərabi”, “Təməlük”, “Yarımkürələr”, “Min bir gecə”, “Kamera musiqisi” və “Alov içində Bax” albomlarını qeyd etmək olar. O, həmçinin “Baxın əsas əsərləri — gitara üçün işlənmiş variantda” kitabı və klassik gitara tədrisinə aid müxtəlif video dərslər də daxil olmaqla çoxsaylı tədris materialları nəşr etdirmişdir.
2000-ci ildə klassik gitara üzrə ən yaxşı qadın ifaçı nominasiyasında Orvil H. Gibson mükafatını, 2008-ci ildə Memfis Universitetinin seçilən müəllim mükafatını, 2011-ci ildə isə Boston Musiqi Konservatoriyasının görkəmli məzunu mükafatını almışdır. Əfşar gitara ifaçılığı müsabiqələrində və Aspen Musiqi Festivalında da mükafatlar qazanmış, ABŞ İnformasiya Agentliyinin Afrikadakı bədii səfiri kimi fəaliyyət göstərmişdir.
Onun pedaqoji fəaliyyəti də gitara ifaçılığı biliklərinin yayılmasında mühüm rol oynamışdır. Universitetdə dərs deməsi, ixtisaslaşmış ustad dərsləri keçməsi, beynəlxalq festivallarda iştirakı və tədris resursları nəşr etdirməsi onilliklər ərzində qazandığı peşəkar təcrübəni yeni nəsil ifaçılara çatdırmasına imkan yaratmışdır. İrana qayıdaraq burada tələbələr və musiqiçilər üçün təlim kursları keçməsi də həmin təcrübənin ötürülməsi baxımından əhəmiyyətli olmuşdur.
Azərbaycan və İran musiqi yaddaşında silinməz iz
Leyli Əfşar 2023-cü il oktyabrın 24-də, 1402-ci il aban ayının 2-də İranda vəfat etmişdir. Memfis Universiteti onun vəfatı ilə bağlı yaydığı məlumatda 34 illik akademik fəaliyyətini və musiqi ictimaiyyətinə təsirini xüsusi qeyd etmişdir. Əfşar həyatının son dövründə, ABŞ-də uzun illər fəaliyyət göstərdikdən sonra İrana qayıtmışdı.