Məmmədxan ƏZİZXANLI,
Keçmiş prokuror, əmək veteranı,

Beşinci türkçülük çalışmalarına:

(Öyrətmə, təhsil gen yaddaşını yaradan faktordur.)

Bütün canlılar kimi insan da öyrəndiklərini doğal olaraq gen yaddaşına toplamaqla, topladığı biliklərindən öz faydasına istifadə etməklə, təkcə şüurlu varlığa çevrilmişdir. Gen yaddaşını şərti olaraq iki hissəyə ayırsaq, birincisi ən çox işlək olan cari yaddaşımızdakı “növbətçi” biliklərimizdən ibarət gündəlik öyrəndiklərimizdir, ikincisi isə, eyni məzmunlu anlayışların uzun illər təkrarlanması ilə gen dediyimiz hüceyrə yaddaşına hopmuş, yansımış, otruşmuş, bərkimiş və daha çox xüsusi maraq dairəmizdə olan biliklər - vərdişlərdir.
Gündəlik öyrəndiklərimizdən, kullandığımızdan, istifadəmizdən ibarət “növbətçi” bilgilərimiz nisbətən dayazda, şüur altında olub istifadə üçün daha tez əlçatan və ikinciyə nisbətən keçicidır, çünki ümumi maraq dairəmizdə olan adi xəbər keyfiyyətindədir. Uzun illərin təkrarlanması ilə gen, hüceyrə yaddaşına oturmuş biliklər, vərdişlərsə, tarixən nəsillərlə ötürülən, daha dərin qatlarda, yaddaşda saxlanıldığı üçün nisbətən gec əlçatandır, ona görə də onun istifadəsinə daha çox düşünmək, yaddaşı geriyə “vərəqləmək”, tarixə baş vurmaq gərəkir.
Biliyin, vərdişin nəsillərcə ötürülməsi iki yolla olur, birincisi gen-hüceyrə yaddaşı, ikincisi isə öyrətmək, tədris, öyrənmək yoluyla. Bu gün bizdə öyrətmək, tədris, öyrənmək qaydası pis gündədir.
Bütün sadaladıqlarım təkamül sürəcinin doğal, sosial sonucu olaraq oluşmaqla bireyin, yəni fərdin şəxsiyyətini, şəxsiyyətlər isə üstün, səviyyəli toplumu formalaşdırır. Üstün, səviyyəli, başqa sözlə inkişaf etmiş toplum isə, bəşəriyyətin əbədi hədəfidir. Demokratik, liberal dəyərlər, yalnız üstün, inkişaf etmiş toplumlarda oluşa, həyat tərzinə çevrilə bilir. Rus sovet sosialistləri, 74 illik hakimiyyətlərində, yalnız özləri-partnamenqlatura üçün qurduqları, bütövlükdə xalq üçünsə, yalnız vəd etdikləri inkişaf etmiş cəmiyyətə - kommunuzm deyirdilər.
İbtidadan, aliyə doğru xaotik, pərakəndə, özbaşına, təbii seçmə yolu keçmiş İnsanlıq tarixinin öyrənmək, bilik əldə etmək, onu öz həyatına tətbiq etmək sürəci, prosesi inkişaf etdikcə sistemləşərək bu günün dünyəvi bilikləri öyrətmək, öyrənmək, təlim, tərbiyə almaq şəklinə çatmışdır. Yüksək bilikli insan, savadlı, təşkilatlanmış xalq çox şeyə qadirdir.
Çox üzüntülü ki, Azərbaycan xalqı özgürlüyünü qazandıqdan sonra öyrətmə, təhsil, təlim, tərbiyə, öyrənmə sistemi də eynən cəmiyyətimiz kimi pozğun kommunist məmurlar tərəfindən dağıdıldı, geri düşdük. Bu gün bizim öyrətmə, təhsil, öyrənmə sistemimiz bərbad haldadır, başlı başını saxlayır. Öyrətmənin, təhsilin, həyat səviyyəsinin pis günə salınması səbəbindən toplumda cəhalətin, dindarların, pedofillərin, din dələduzlarının, pirlərin, Şeyx Nəsrullahların, Mehdilərin və onlara inanan axmaqların, “canlı ölülərin”, ərəbin, farsın düşüncə kölələrinin, uydurma ərəb nağıllarına inanan sadəlövh insanların sayı artıb, İran, ərəb agenturasının verbovkası, ayağı yer tutanların xaricə getmələri üçün münbit şərait yaranıb. Pis öyrətmə, təhsilsizlik, işsizlik ucbatından xaricə gedənlərimiz sonucda xalqımızın faydalı iş əmsallı, bacarıqlı, ağıllı hissəsini azaldır, ona görə də inkişaf etmək əvəzinə sürünürük, başqa sözlə biz demoqrafik fəlakəti yaşayırıq.
Bizdə xarici dillərin, xüsusilə rus dilinin öyrənilməsi üstünlük təşkil edir, çünki xarici dillərin işlənmə alanı daha perspektivli göründüyündən imkanı olan oraya axışır, nəinki öz dilinə, milli maraq hədəfinə. Çünki, xarici dillərin işlənmə alanı genişdir, yeni şirkətlərdə yüksək maaşlı işlərə peşəkarlıqla bərabər xarici dil tələb edilir. Milli maraq dairəsində olmalı olanların isə maddi bazası qəsdən zəif yaradıldığından gərəkən maaşı verə bilmir, ona görə də imkanı olan xarici dil öyrənmək yolunu seçir. Bu antimilli axarı, yalnız milli demokratik dəyərlərə söykənən iqtidar, maraq dairəsini əsaslı dəyişməklə, görüləcək kompleks tədbirlərlə dayandıra bilər.
Öyrətmə, tədris sistemimizdə rus dilinin daha ağır çəkiyə malik olması xalqımızın, dövlətimizin özgürlüyünə, suverenliyinə çox təhlükəli, birbaşa təhdid bazasıdır. Belə ki, işğalçı Rusiya öz qanununa görə rus dillilərin hüquqlarının müdafiəsini bəhanə edərək, eynən Ukrayna Respublikasına soxulduğu kimi istədiyi vaxt ölkəmizə hücum edə bilər. Ona görə də ayrıca rus bağçaları, məktəbləri, ali təhsil ocaqları bağlanmalı, onlardakı öyrətmə, tədris tədricən dövlət dilimizə - Azərbaycan dilinə, Azərbaycan türkcəsinə keçilməli, rus dilini öyrənmək başqa xarici dillər statusunda olduğu eyni qaydada olmalıdır. Rus dili də başqa xarici dillər kimi bizə lazım olduğu qədər gərəkdir. Azərbaycan Respublikasının dövlət dili – Azərbaycan dilinin öyrənilməsi, tədrisi hamı üçün maksimum təmin edilməli, milli maraq dairəmizdəki müəsisələrin, təşkilatların maddi bazası gücləndirilməlidir. Dövlət dilimizə hörmətsiz yanaşma qınanmalı, beləsinə münasibət də onun sayğısızlığına uyğun olmalıdır.
Bütün dövlət müəsisələrində, təşkilatlarında, ictimai təşkilatlarda, özəl, xarici müəsisə və təşkilatlarda rəsmi yazışma, dəftərxana işlərinin Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 21-ci maddəsinin tələbinə uyğun olaraq dövlət dilində -Azərbaycan dilində aparılması təmin edilməlidir. Dövlət dili - xalqımızın, dövlətimizin özgürlüyü, suverenliyi və təhlükəsizliyi məsələsidir. Əhalinin danışdığı başqa dillərin sərbəst işlədilməsi və inkişafı təmin edilir.
Bildiyimiz kimi dil milli birliyin əsasıdır. Bu əsasla yaratmaq istədiyimiz Türk Dövlətlər Birliyinin fəaliyyəti üçün Ümum Türk dilinin yaradılması zəruridir. Bununçün keçən dəfə verdiyim 12 bəndlik təklifin 10-cu və 11-ci bəndlərini təkrarlayıram:
“10. Turan Dövlətinin ədəbi dövlət dilinin formalaşdırılması üçün, Türk Dil Bankından istifadə etməklə bütün Türk boylarında və birliklərində dövlət büdcəsindən maliyyələşdirilən orta, orta ixtisas və ali məktəblərdə, kollektivlərdə tədris, təlim, tərbiyə işlərinə başlanılmalıdır.
11. Bu barədə Bildiriş, Birinci Türkçülük Çalışmaları iştirakçılarının adından, bütün Türk dövlətlərinin başçılarına, parlamentlərinə, hökumətlərinə, Türk dövlətlərinin parlament və digər koordinasiya qurumlarına, bilimlər akademiyalarına, Türk boylarının yerli inzibati və kompakt yaşam vahidlərinə, Türk Dövlətləri Təşkilatına göndərilməli və onların – Ümumtürk Dil Hərakatında fəal iştirakı istənilməlidir.
Ümum Türk dili olmadan türk dövlətlərinin, türk xalqlarının iş birliyi, təhlükəsizliyinin təmini alınmaz. Biz sovetlərin 20 yerə böldüyü Ümum Türk dilini daha təkmil qaydada bərpa etməliyik. Əgər biz Ümum Türk dilini dediyim qaydada formalaşdıra bilsək Türk dilimiz gələcəkdə dünyanın ən varsal (zəngin) dillərindən biri olacaqdır. Sayğılarla.”
21.12.2025