Yeganə Qəhrəmanova
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Ruhumuzun manifesti

(Rəqəmsal əsrin keşikçisi: qloballaşma və süni intellekt dövründə Azərbaycan dilinin qorunması)

XXI əsr bəşəriyyətə bənzəri görülməmiş sürət, texnoloji inqilablar və dərin geosiyasi-mədəni transformasiyalar bəxş etmişdir. Qloballaşma prosesi sərhədləri silərək dünyanı vahid informasiya məkanına çevirdiyi halda, süni intellektin gündəlik həyatımıza daxil olması insan fəaliyyətinin bütün sahələrini kökündən dəyişdirir. Bu qlobal inteqrasiya dalğası elm, təhsil və iqtisadiyyat üçün yeni imkanlar açmaqla yanaşı, hər bir xalqın milli kimliyinin və varlığının təməl daşı olan ana dilinin qorunması məsələsini həyati bir zərurət kimi ön plana çıxarır. Azərbaycan dili də bu qlobal axında öz tarixi saflığını, zənginliyini və ifadə imkanlarını qoruyub saxlamaqla yanaşı, rəqəmsal dünyanın tələblərinə uyğunlaşmaq kimi çətin, lakin şərəfli bir sınaq qarşısındadır.
“Qloballaşma burulğanında Ana dili: mədəni inteqrasiya, yoxsa assimilyasiya təhlükəsi?” sualına cavab axtarmağa çalışsaq, görərik ki, qloballaşma mahiyyət etibarilə mədəniyyətlərin yaxınlaşması, informasiya mübadiləsinin sürətlənməsi və dünya miqyasında iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsidir. Lakin bu proses birtərəfli xarakter daşıdıqda və qeyri-bərabər güc mərkəzlərinin təsiri altına düşdükdə mədəni birtərəfliliyə – mədəniyyətlərin unifikasiyasına və kiçik dillərin sıxışdırılmasına səbəb olur. Dünyada mövcud olan minlərlə dildən yalnız bir neçəsinin (əsasən ingilis dilinin) qlobal ünsiyyət vasitəsinə çevrilməsi digər dillərin funksional dairəsini daraltmaq təhlükəsini yaradır.
Azərbaycan dili zəngin tarixi keçmişə, dərin köklərə və mükəmməl qrammatik quruluşa malikdir. Müstəqillik illərində dilimiz dövlət dili kimi öz hüquqi statusunu bərpa etmiş, bütün sahələrdə işlənmə arealını genişləndirmişdir. Lakin açıq informasiya cəmiyyətində xarici dillərin, xüsusilə də ingilis dilinin təsiri qaçılmazdır. Burada əsas problem xarici dillərin öyrənilməsi deyil, ana dilinin daxili imkanlarına etinasızlıq göstərilməsi, lüğət tərkibinin əsassız və gərəksiz alınma sözlərlə (barbarizmlərlə) zədələnməsidir.
Gündəlik nitqdə, reklam lövhələrində, kütləvi informasiya vasitələrində və xüsusilə internet məkanında ana dilinin qrammatik normalarının pozulması, üslub səhvləri milli düşüncə tərzinin də tədricən eroziyaya uğramasına gətirib çıxarır. Dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil; o, xalqın təfəkkür tərzinin, milli psixologiyasının, tarixinin və mənəviyyatının güzgüsüdür. Dilini itirən xalq öz tarixi yaddaşını və milli suverenliyini də itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalır. Ona görə də dilimizin milli təməlini qorumaq, onun onurğa sütununu sabit saxlamaq üçün uşaq, yeniyetmə və gənclərimizdə ana dilimizə sevgi oyatmalı, orta təhsilin ana dilində olmasına xüsusi önəm verməliyik. Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin də vurğuladığı kimi, gənclərimiz dünya dillərini mümkün qədər öyrənməli, lakin, ilk növbədə, öz ana dilini mükəmməl bilməli, onu sevməyi və qorumağı özünə borc bilməlidir ki, dilimiz gələcək nəsillərə öz milli saflığını qoruyaraq ötürülə bilsin.

Süni intellekt dövründə dil: yeni çağırışlar və rəqəmsal bərabərsizlik
Müasir dövrün baş verən ən böyük texnoloji inqilabı süni intellekt və böyük dil modellərinin intişarıdır. Bu gün ChatGPT, Claude, Gemini kimi süni intellekt sistemləri bəşəriyyətin intellektual fəaliyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Lakin bu texnoloji mütərəqqi prosesin arxasında mühüm bir dil problemi dayanır: rəqəmsal bərabərsizlik və dil ədalətsizliyi.
Dünyadakı minlərlə dildən yalnız bir neçəsi (başda ingilis dili olmaqla çincə, ispança, fransızca kimi güclü dillər) süni intellekt sistemləri tərəfindən mükəmməl səviyyədə dəstəklənir. Azərbaycan dili də daxil olmaqla bir çox dillər isə "az resurslu dillər" (low-resource languages) kateqoriyasına daxildir. Bu o deməkdir ki, qlobal texnologiya nəhənglərinin yaratdığı süni intellekt modellərində Azərbaycan dilinin korpusu, leksik bazası, frazeoloji fondu və mədəni konteksti kifayət qədər təmsil olunmur ki, nəticədə aşağıdakı neqativ hallar ortaya çıxır:
• Süni intellekt vasitəsilə həyata keçirilən tərcümələrdə kobud semantik səhvlərə, mexaniki kalkalara və milli təfəkkürə yad ifadə tərzlərinə yol verilir.
• Rəqəmsal mühitdə Azərbaycan dilində keyfiyyətli kontentin (elmi məqalələr, texniki sənədlər, proqramlaşdırma resursları) az olması gənc nəslin informasiya əldə edərkən məcburiyyətdən digər dillərə üz tutmasına səbəb olur.
• Səsli köməkçilər, avtomatlaşdırılmış mətn tanıma və sintez sistemləri Azərbaycan dilinin fonetik xüsusiyyətlərini hələ də tam dəqiqliklə emal edə bilmir.
Əgər bu sahədə vaxtında və sistemli addımlar atılmasa, Azərbaycan dili gələcəyin rəqəmsal iqtisadiyyatından və süni intellekt ekosistemindən təcrid olunmaq təhlükəsi ilə qarşılaşacaq. Ona görə də Ana dilinin qorunmasında dövlət siyasəti və cəmiyyətin məsuliyyəti eyni dərəcədə əhəmiyyətə malikdir.
Azərbaycan dilinin qorunması, inkişaf etdirilməsi və qlobal rəqabətədavamlılığının təmin edilməsi dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biridir. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin ana dilimizin hüquqi statusunun möhkəmləndirilməsi, onun rəsmi dövlət dili kimi tətbiqi sahəsində imzaladığı tarixi fərmanlar və sərəncamlar bu siyasətin təməlini qoymuşdur. Bu gün də Prezident İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamlar, dövlət proqramları ana dilimizin saflığının qorunmasına, lüğət tərkibinin zənginləşdirilməsinə və rəqəmsal mühitdə mövqelərinin gücləndirilməsinə xidmət edir. Lakin dilin qorunması təkcə inzibati qərarlarla və ya qanunvericiliklə həll oluna bilməz. Burada cəmiyyətin hər bir üzvünün – ziyalıların, müəllimlərin, jurnalistlərin, yazıçıların və xüsusilə də gənclərin daxili mədəniyyəti və məsuliyyəti əsas rol oynayır.
• KİV və Sosial Media: Televiziya kanalları, xəbər portalı və sosial media platformaları dilin kütləvi yayılmasında əsas instansiyalardır. Efirlərdə və yazılı mətbuatda ədəbi dil normalarının pozulmasına yol verilməməlidir.
• Təhsil Sistemi: Məktəb və universitetlərdə ana dilinin tədrisi sadəcə qrammatika qaydalarının əzbərlənməsi deyil, şagirdlərdə dilə sevgi, estetik zövq və yaradıcı yanaşma aşılanmalıdır.
Süni intellekt əsrində azərbaycan dilinin inkişafı üçün strateji yol xəritəsi müəyyənləşdirmək, Azərbaycan dilini süni intellekt və qloballaşma təhdidlərindən qorumaq, əksinə, onu rəqəmsal dünyanın güclü oyunçusuna çevirmək üçün aşağıdakı strateji addımların atılması zəruridir:
1. Milli Dil Korpusunun və Böyük Dil Modellərinin Yaradılması: Azərbaycan dilinin elektron bazası – geniş leksik, qrammatik və sintaktik korpusu dövlət səviyyəsində sistemləşdirilməli və qlobal texnologiya şirkətlərinə açıq inteqrasiya olunmalıdır. Yerli İT mütəxəssisləri tərəfindən milli süni intellekt dil modelləri (LLM) inkişaf etdirilməlidir.
2. Terminologiya Məsələsinin Təkmilləşdirilməsi: Elm və texnologiya sahəsində sürətlə yaranan yeni anlayışlar (məsələn, İT, kibertəhlükəsizlik, biotexnologiya terminləri) əcnəbi dillərdən kor-koranə tərcümə edilməməli, dilimizin daxili imkanları və qanunauyğunluqları əsasında peşəkar terminlər yaradılaraq leksikona daxil edilməlidir.
3. Rəqəmsal Kontentin Artırılması: İnternet məkanında Azərbaycan dilində ensiklopedik məlumatların (məsələn, Vikipediya layihələri), elmi məqalələrin, proqramlaşdırma təlimatlarının və rəqəmsal media vasitələrinin həcmi kəskin şəkildə artırılmalıdır. Süni intellekt ancaq mövcud kontent əsasında öyrənir; ona görə də dilimizdə keyfiyyətli məzmunun olması suverenliyimizin rəqəmsal təminatıdır.
4. Maarifləndirmə və Dil Şüuru: Cəmiyyətdə ana dilinə qarşı həssaslıq artırılmalı, təmiz və səlis danışmaq hər bir vətəndaş üçün nüfuz və mədəniyyət göstəricisinə çevrilməlidir.
Deyilənləri ümumiləşdirsək, bu qənaətə gəlirik ki, Ana dili hər bir xalqın ruhunun manifestidir. Qloballaşmanın sərhədləri sildiyi, süni intellektin isə insan idrakını modelləşdirdiyi müasir dövrdə Azərbaycan dilinin qorunması sadəcə linqvistik məsələ deyil, milli təhlükəsizlik, mədəni suverenlik və gələcək nəsillər qarşısında mənəvi borc məsələsidir. Azərbaycan dili öz qədim köklərinə söykənərək, müasir elmin və süni intellektin imkanlarından bəhrələnməklə həm ənənəsini qorumalı, həm də gələcəyin rəqəmsal dünyasında öz möhtəşəm səsi ilə ucalmalıdır. Unutmayaq ki, dilini qoruyan xalq əbədi yaşayır.

Dostumuza sürpriz

yubiley təbriki

Yazıçı-publisist, tibb-xidməti polkovnik-leytenantı Elman Rüstəmovla axşamın sərinində əyləşib şahmat oynayırdıq. Vidadi müəllimlə Vaqif müəllim də adətləri üzrə azarkeşlik edirdilər. Qəfildən dayısının mələkləri üstünə tökülüb oyunumuzu pozdular. Üzərinə “Şəfa paylayan xilaskarımız 60 illiyin mübarək!” yazılmış tortu şahmat stolumuza qoyub Elman həkimə sarıldılar. Məlum oldu ki, həkimin bacısı qızları Cəmilə müəllim, Sevda xanım, Hürü xanım, xalasının nəvələri İntizar müəllimlə Raisə xanım Elman qardaşımızın 60 illik yubileyini təbrik etməyə gəliblər.

Bu gəliş şahmat yarışımıza xüsusi nəşə qatdı. Dostlarımız qohumlarının Elman həkimə qarşı olan istəyinə, sevgisinə daha çox sevindilər. Elə əslində arada qazanan da biz olduq. Nə qədər təkid etdiksə də həkimin yoldaşı Natəvan xanım tortu evə aparmadı. Elə bayırdaca kəsib həkimin dostlarını qonaq elədi. Biz də çayımızı içib Elman həkimin özünə də, sevənlərinə də dua elədik.

Qohumların ifadəsini dönə-dönə təkrarladıq. Doğrudan da Elman Rüstəmov Şəfa paylayan xilaskardır.
Xanımların və dostların adından onu bir daha 60 illik yubileyi münasibəti ilə səmimi qəlbdən təbrik edirik və arzulayırıq ki, dostumuza olan sevgi heç vaxt azalmasın!

Sayğılarla: Tamxil Ziyəddinoğlu
Bütöv Azərbaycan Media Qrupunun rəhbəri

Elman Rüstəmov-60
Təbrik edirik!

Elmanın öz dünyası

Bəzən insan gün ərzində beş, on, yüz, bəlkə də min adamın yanından keçir. Elə dövrə gəlmişik ki, adam qayğıların, fikir-zikrin əlindən, bəziləri də görmədiyi günə çatdığından, pullandığından heç bir məhəllədə, eyni küçədə yaşadığı adamı ya görə bilmir, ya da görməzdən gəlir. Belələri təkəbbürdən o qədər şişirlər ki, beyin öz funksiyasını itirir, baş gicəllənməsi əmələ gəlir və hər şeyi baş ayaq görməyə başlayırlar. Bax onda onlara elə gəlir ki, özlərindən çox-çox yüksəkdə olanlar çox aşağıdadırlar. Elə ictimai mizan da onda, hər kəs özünü olduğu kimi tanımayanda pozulur. Bu qənaətə paytaxt mühitində yaşadığım 50 il müddətində gördüyüm, şahidi olduğum hadisələri dəyərləndirərək gəlmişəm. Bir də o qənaətə gəlmişəm ki, tanıdıqlarımın bəziləri insanlığın fövqündədir. Onların öz dünyası, öz təbiəti, fövqəlbəşər daxili zənginlikləri olur. Ətrafdakıların bir qismi belə insanların xeyirxahlığını, humanizmini, malik olduqları dəyərləri qismən dəyərləndirib qeyd etsələr də, əksəriyyət belələrini dərk etməkdə çətinlik çəkir.
Özünəməxsus ali xarakterə malik fövqəlinsanlardan biri də Tibb xidməti polkovnik-leytenantı, yazıçı-publisist Elman Rüstəmovdur. Elman Rüstəmovla eyni rayonda doğulsaq da, 40 ilə yaxın eyni məkanda, qonşu küçələrdə yaşasaq da tanışlığımız “Bütöv Azərbaycan” qəzeti təsis olunandan sonra yarandı. İstəyirəm onu əvvəlcə oxucularımızla tanış edəm, sonra necə tanıdığımı ərz edərəm...
Rüstəmov Elman Süleyman oğlu 1966-cı ildə, iyulun 26-da Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalının Qafan rayonunun Aşağı Girətağ kəndində anadan olub. 8 illik məktəbi doğma kənddə bitirib. İlk yaradıcılığa da elə orda başlayıb.

Kəndlərindəki Daş karxanasının erməni rəisinin əməllərindən bəhs edən “Rüşvətxor rəis” birpərdəli komediyasını 12 yaşında yazıb. O, 12 yaşında həm də atasını itirib. Ana himayəsində böyüyən Elman 9-10-cu sinifləri Abşeron rayonunun Mehdiabad qəsəbəsində oxuyub. Amma yaradıcılıq qabiliyyəti uşaqkən büruzə versə də, peşə seçimində tamam başqa istiqamətə üz tutub. Ali məktəbə qəbul olması da yaradıcılığı kimi maraqlıdır. Sinif yoldaşlarının, tay-tuşlarının danışdığına görə Elman çalışqan və məsuliyyətli şagird olub. Həm də o qədər həssas olub ki, atasızlığının yükünü çəkən anasına Azərbaycan Tibb İnstitutuna (İndiki Tibb Universiteti) qəbul olması xəbərini çatdıranda özü sevincdən və yorğunluqdan bayılıb.

Elman Rüstəmov yorğun illərinin bəhrəsi olaraq 1991-ci ildə Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetini Fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Amma müqəddəs amallarla peşəsinə ləyaqətlə xidmət etmək arzusunda olan gənc həkim təyinat bölgüsü vaxtı sürprizlə qarşılaşıb. Beləki fakültənin dekanı Fərman Təhməzov onu yanına çağıraraq deyib, -Elman, get fikirləş, gör institutda qalmaq istəyirsən yoxsa yox. Əgər fakültədə qalmaq istəsən saxlaya bilərik. Dünyanın qaranlıqlarından, “xoşməramlılar”ın umacaqlarından xəbərsiz yetim sevincindən bütün gecəni fikirləşib və bu ilahi şansı qaçırmamaq qərarına gəlib. Ağlına başqa heç nə gəlməyib. Əslində ağıla gələsi heç nəyi yox idi. Çünki kasıblıqla uğraşa-uğraşa dərslərinə çalışaraq Fərqlənmə diplomu almışdı. Belə adamlar nə qədər fikirləşsə də qara fikirlər ağlından keçmir.
Beləcə Elman Rüstəmovun təyinatı fakültədən çox-çox uzaqlara verilib. O, işlədikdən, dünyadakı eybəcərlikləri, saxtakarlıqları, çoxsifətliləri gördükdən sonra başa düşüb ki, get fikirləş nə deməkdir.
E. Rüstəmov əmək fəaliyyətinə mülki həyatda başlasa da, müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş dövlətimizin ordu quruculuğunda tibb kadrlarına ehtiyac olduğunu nəzərə alıb, taleyini Azərbaycan Ordusuna bağlayıb. 22 il Milli Orduda hərbi provizor kimi müxtəlif vəzifələrdə xidmət edib. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi, 95 illiyi yubiley medalları, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində 15 il Qüsursuz Xidmətə Görə medalı ilə təltif edilib. Azərbaycan torpaqlarının işğal altında olduğu ağır illərdə canı- könüldən Vətənə xidmət edən tibb xidməti polkovnik-leytenantı Elman Rüstəmov müharibə veteranıdır. 28 noyabr 1992-ci ildən 19 dekabr 2014-cü ilə qədər Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində tibb xidməti zabiti kimi qulluq edib. Vətəninə şərəflə xidmət edən dostumuz Azərbaycan Respublikası müdafiə nazirinin 24 iyun 2013-cü il tarixli 087/t saylı əmrinə əsasən “Qüsursuz Xidmətinə Görə” I dərəcəli medalla təltif olunub.
O, harda olmasından asılı olmayaraq həmişə xoşgörüyə, insani dəyərlərə üstünlük verib. Xeyirxahlıqdan zövq alıb. Müdafiə Nazirliyinin Bakıda yerləşən Baş Klinik Hospitalında xidmət elədiyi dövrdə görür ki, bir kişi neçə gündür hospitalın qəbul şöbəsinin qabağında oturur. Axırıncı dəfə işdən çıxanda kişini yenə orda oturan görüb niyə oturduğunu soruşur. Kişi cavab verir ki, əsgər atasıyam. Oğlum Naxçıvanda xidmət edirdi. Xəstələnib, neçə gündür Reanimasiya şöbəsində yatır. Nigarançılıqdan evə gedə bilmirəm. Gedim anasına nə deyim?!
Elman həkim əsgər atasını maşına mindirib evə aparır. Dəyişək paltarı verib hamama salır. Gecəni öz evində qonaq saxlayıb oğlunun tezliklə yaxşı olacağına dair təsəlli verir. Səhər yeməyindən sonra yenə maşınla aparıb evinə yola salır. Onun nigaran qalmaması üçün əlindən gələni edir. Sən get ki, anası da nigaran qalmasın,-deyir.
Hərbi həkim öz xeyirxah əməlləri barədə danışmağı xoşlamadığından neçə-neçə nəcib işlərinin nəticəsi Allahı ilə öz arasında gizli qalıb.
Dürüst, vicdanlı, ədalətli, vətənsevər və insanpərvər adamların əli əyrilərin, tamahkarların, saxtakarların arasında işləməsi bütün dövrlərdə çətin olub. İndi də elədir. Gözütox Elman Rüstəmov ömrünün qalan hissəsini könül xoşluğu, ruh rahatlığı ilə, intriqalardan uzaq yaşamaq üçün, cavan olmasına baxmayaraq, xidmət müddəti bitən kimi ərizə yazaraq 47 yaşda təqaüdə çıxıb. Bapbalaca bir aptek yeri icarəyə götürüb, həm öz başını qatır, həm də iki-üç ailənin güzəranının yaxşılaşmasına vəsilə olur. Həkimə getməyə pulu olmayanlara həkim məsləhəti verir, tanış həkimlərdən, dostlarından onlara təmənnasız yardım göstərməyi xahiş edir.
Qeyd etdiyim kimi Elman Rüstəmovla tanışlığımızın yaşı “Bütöv Azərbaycan” qəzetinin yaşı qədərdir. 2009-cu ilin oktyabrında qəzetin 3 nömrəsində ard-arda “Mən “Tupoy””, “Başkəsənlər” və “Səsli çeşmə” yazıları çap olundu. Beləcə yazıçının həm yaradıcılığı, həm də şəxsiyyəti ilə tanışlığımız başladı. Elə kitablarının nəşri də o vaxtdan sonraya düşdüyünə görə hamısını əldə edib oxumaq imkanım oldu.

“Xoşbəxt günlərimin açı göz yaşları” (Zaurun yuxuları) onun ilk çap olunan kitabıdır. Qısa müddətdə yazıçının “Başkəsənlər”, “Anama məktub”, “Novruzda açılan atəş”, “Dürmək restoranı” və “Tanrı ürəklərdədir” kitabları çap olundu. 4 ilin içində 6 irihəcmli kitabın ərsəyə gəlməsi müəllifin nə qədər məhsuldar olduğunun göstəricisidir. “Novruzda açılan atəş” povesti Qarabağ müharibəsi mövzusundadır. “Kreml qülləsi” və “Morqda yeni il şənliyi” hekayələri rus dilinə tərcümə olunaraq Ukrayna mətbuatında dərc olunub.
Mən ədəbiyyatşünas- tənqidçi olmadığıma görə, Elman Rüstəmovun yaradıcılığı barədə diqqəti filologiya elmləri doktoru Şakir Albalıyevin “Düşüncə fədaisi olan yazıçı” məqaləsindən bir fraqmentə yönəltmək istəyirəm:
Elman Rüstəmov bir müəllif kimi yazdıqlarında nə dərəcədə millidirsə, o dərəcədə də vətənpərvər kimi, nə dərəcədə milli ruhlu vətənpərvərdirsə, o dərəcədə də bəşəri ideallara sadiq bir sənətkar kimi çıxış edir. Mən onun yazılarının ruhunda ziyalı – yazıçı kimi özünü fəda etdiyini görürəm: onu sözün həqiqi mənasında düşüncə fədaisi olan yazıçı kimi səciyyələndirirəm. Çünki o, eşidib-gördükləri həyat həqiqətlərini yazıçı təxəyyülündən və analitik yazıçı düşüncəsindən keçirməklə nəsr əsərinə çevirir. Onun yazı üslubu, yazıçı kimi özünü göstərə bilmək missiyası məhz bu mühüm amildən rişələnir. Onun hər əsərində düşüncə qatları müəyyən intervallarla özünü göstərir.
“Kreml qülləsi”, “Ağ vərəq”, “Mən”, “Tupoy”, “Baş kəsənlər”, “Ən qısa hekayəm”, “21 dekabr dünyanın sonu, yoxsa bir yəhudi oyunu”, “Şəkinin “Xan sarayı” və s. Bütün bu və bu kimi digər əsərlərində biz qatbaqat düşüncə layları ilə rastlaşırıq: düşünərək (müəyyən ədəbi-fəlsəfi kəşflər edərək) oxucularını da bu xüsusda düşündürür.
Elman Rüstəmov ehtiyata buraxıldıqdan sonra ölkəmizin ictimai həyatında daha səmərəli fəaliyyətə başlayıb. Hərbi Jurnalistlər Birliyi İdarə Heyətinin üzvü kimi 2017-ci ildə “Hərə bir əsgər, hər ev bir səngər” layihəsi çərçivəsində Tovuz rayonunun Ağdam kəndinə, yerli əhalinin görüşünə gedib. Kitablarını kənd camaatına hədiyyə edərək, onları düşmənlə üz-üzə dayanaraq yurdu, doğma ocağı qoruduqlarına görə təqdir edib. Maraqlıdır ki, qələbəmizlə başa çatan 44 günlük Vətən müharibəsi də məhz həmin kənddə alovlanıb.

Müharibədən sonra-2 noyabr 2022-ci ildə “Vətən sənə canım fəda” layihəsi çərçivəsində 44 günlük Vətən Müharibəsinin rəmzi olaraq, Şuşa uğrunda döyüşüb Şuşaya çatmadan Şəhid olanların ailə üzvlərindən və qazilərdən ibarət 44 nəfərlik qrupun Şuşaya 1 günlük səfərini təşkil etmişdik. Səfərin ən ağır xərclərindən birini-1000 manat nəqliyyat xərcini Elman Rüstəmov çəkdi. Mən həmin pulu almağa tərəddüd edəndə dedi,-müəllim, illərdi mən bu 1000 manatı əhd edərək ayırmışdım ki, torpaqlarımız işğaldan azad olunanda xərcləyəm. İndi o mübarək gün gəlib, nə xoş ki, Şuşamızın ziyarətinə Şəhid ailələri ilə birgə getmək nəsibim olub.
Artıq 17 ildir ki, Elmanla tanışıq və ürəklə deyə bilərəm ki, tanışlığımız müəyyən sınaq mərhələlərindən keçmiş dostluq səviyyəsindədir. O, mənə güvənirmi, deyə bilmərəm, amma mənim ona güvəncim tamdır. Xidmətdə qüsursuz olduğu kimi, dostluqda, vətəndaş mövqeyində də qüsursuzdur. Yaşlılara, xəstələrə şəfqəti, mərhəməti ilə, körpələrə məhəbbəti ilə seçilir. Ailəcanlı olduğu qədər də elcanlıdır. Bəzən onun hədsiz humanistliyindən, alicənablığından, üzü yumşaqlığından sui istifadə edənlər də olur. O, böyüklük edib görməzdən gəlir, nə olursa olsun özünü o yerə qoymur. Amma yaxşı bilir ki, elə qəribə tiplər var ki, qulluğunda durduqca adamı qul yerinə qoyur. Bax bu dözülməzdir...
Hərbi Jurnalistlər Birliyinin, demək olar ki, heç bir tədbiri Elman Rüstəmovsuz keçmir. Keçən il Laçın rayonunda Şəhid Camal Quliyevin tənha məzarını birlikdə ziyarət etdik. Avqustun 24-də isə əslən Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalından olan ziyalılar, şair və yazıçılar Bəylikdə məskunlaşmış kənd camaatı ilə görüşdü. Yerli əhali çatışmazlıqlardan, çətinliklərdən söhbət açanda yazıçı-publisist məskunlaşma zamanı müəyyən müddət çətinliklərin olacağını təbii sayaraq qeyd etdi ki, mən bir hərbçi və yazıçı olaraq Vətənimizin hansı çətinliklərdən keçdiyini yaxşı bilirəm. Dövlət müstəqilliyimiz elan olunan kimi dörd bir yandan düşmənlərimiz üstümüzə düşdü. Ordusuz, əliyalın könüllü dəstələr Vətənin müdafiəsinə qalxdı. Şükr etdiyimiz bu günə gəlincə 30 minə yaxın Şəhid verdik. O vaxtlar heç kim dövlətdən heç nə ummurdu. Hər əzaba qatlaşırdıq ki, təki dövlətimiz toparlanıb torpaqlarımızı azad edə bilsin. Hər kəs mən Vətənimin xilası üçün dövətə nə kömək edə bilərəm,- deyə düşünürdü. Gördüyünüz kimi güc birliyi, söz birliyi ilə torpaqlarımızı düşmən tapdağından azad elədik. Dar günün ömrü az olar. Müvəqqəti çətinliklər də keçib gedəcək. Mən bircə ona təəssüflənirəm ki, səsinin yanğısı ilə Laçını unutmağa qoymayan Məhəbbət Kazımov Qarabağın azadlığını, Laçınımızın yeni növrağını görə bilmədi...
Elman Rüstəmov 2014-cü ildə “Qafqaz-Media”İctimai Birliyinin “Nurlu qələm” mükafatına layiq görülüb. Hərbi Jurnalistlər Birliyi isə layihələrin həyata keçirilməsində göstərdiyi köməyə və mənəvi dəstəyə görə “Vətənoğlu” Fəxri Diplomu ilə təltif edib.

Onun şəxsi keyfiyyətləri, mənliyi, ləyaqəti, insanpərvərliyi, səmimiyyəti, xoşrəftarı, nə qədər nəzakətli və kübar bir insan olduğu barədə yazmaqla bitən deyil. Odur ki, əziz dostumu 60 illiyi münasibəti ilə “Bütöv Azərbaycan” Media qrupu adından, Hərbi Jurnalistlər Birliyi İdarə Heyəti adından səmimi qəlbdən təbrik edir, sağlam uzun ömür, ictimai fəaliyyətində və yaradıcılığında uğurlar arzulayırıq. Bir də arzu edirik ki, Zəngəzur dağlarındakı doğma kəndində, Qalanın başında şahmat oynamaq əhdi hasil olsun!
Sevgi və sayğılarla:
Tamxil Ziyəddinoğlu

Azərbaycan-Almaniya

münasibətlərində strateji

əməkdaşlığın yeni mərhələsi

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Almaniya Federativ Respublikasına rəsmi səfəri və səfər çərçivəsində səsləndirdiyi bəyanatlar iki ölkə arasında münasibətlərin yeni strateji mərhələyə qədəm qoyduğunu bir daha nümayiş etdirdi. İmzalanan sənədlər siyasi dialoqun dərinləşdirilməsi, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat-logistika sahəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsi və regional sülhün möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu səfər yalnız Azərbaycan-Almaniya münasibətlərinin deyil, bütövlükdə Azərbaycan-Avropa İttifaqı əməkdaşlığının gələcək inkişafı üçün də yeni imkanlar açır.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında xüsusi vurğulanan məqamlardan biri iki ölkə arasında strateji dialoqun başlanmasıdır. Strateji dialoq münasibətlərin yalnız mövcud səviyyəsinin qorunmasına deyil, onların gələcəkdə daha sistemli və məqsədyönlü şəkildə inkişafına xidmət edir. Bu format siyasi, iqtisadi, humanitar, elm, təhsil və yüksək texnologiyalar sahəsində qarşılıqlı fəaliyyətin daha da genişlənməsi üçün əlverişli zəmin yaradır.
Azərbaycan uzun illərdir ki, beynəlxalq münasibətlər sistemində etibarlı tərəfdaş kimi tanınır. Ölkəmiz üzərinə götürdüyü bütün beynəlxalq öhdəlikləri vaxtında və yüksək məsuliyyətlə yerinə yetirərək etimad qazanan dövlətə çevrilib. Xüsusilə enerji sahəsində Azərbaycanın etibarlı tərəfdaş kimi qazandığı nüfuz Avropa ölkələri tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. Almaniya ilə əməkdaşlığın yeni mərhələyə yüksəlməsi də məhz qarşılıqlı etimadın və ortaq maraqların məntiqi nəticəsidir.
Bəyanatda enerji təhlükəsizliyi məsələsinə geniş yer ayrılması təsadüfi deyil. Son illərdə dünyada baş verən geosiyasi proseslər enerji təhlükəsizliyini dövlətlərin prioritet məsələlərindən birinə çevirib. Azərbaycanın təbii qazının Almaniyaya ixracına başlanılması ölkəmizin Avropanın enerji təhlükəsizliyində rolunu daha da artırır. Bununla yanaşı, yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlıq perspektivləri də diqqət mərkəzindədir. Azərbaycanın zəngin bərpaolunan enerji potensialı Almaniyanın qabaqcıl texnologiyaları ilə birləşərək hər iki ölkə üçün faydalı layihələrin həyata keçirilməsinə imkan yaradacaq.
İqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi də səfərin mühüm nəticələrindəndir. Hazırda Azərbaycanda yüzlərlə Almaniya şirkəti fəaliyyət göstərir və onların sayı ildən-ilə artır. Qarşılıqlı sərmayələrin təşviqi, sənaye əməkdaşlığının genişləndirilməsi, innovativ texnologiyaların tətbiqi və yeni biznes layihələrinin həyata keçirilməsi ölkəmizin qeyri-neft sektorunun inkişafına mühüm töhfə verəcək. Xüsusilə Azərbaycan–Almaniya Biznes Şurasının yaradılması sahibkarlar arasında əlaqələrin möhkəmlənməsinə və yeni investisiya imkanlarının yaranmasına xidmət edəcək.
Prezident İlham Əliyev çıxışında nəqliyyat və tranzit imkanlarının inkişafını da xüsusi qeyd etdi. Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi iri infrastruktur layihələri ölkəmizi Avropa ilə Asiyanı birləşdirən əsas nəqliyyat qovşaqlarından birinə çevirib. Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artdığı indiki dövrdə Almaniyanın bu layihələrə maraq göstərməsi Azərbaycanın beynəlxalq logistika sistemində mövqeyini daha da gücləndirəcək. Bu əməkdaşlıq yalnız iqtisadi dividendlər deyil, həm də regionda qarşılıqlı əlaqələrin möhkəmlənməsinə xidmət edəcək.
Bəyanatda Cənubi Qafqazda davam edən sülh prosesi də mühüm yer tutur. Azərbaycan 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra regionda yeni reallıqlar yaradıb və bu gün davamlı sülhün təmin olunması istiqamətində ardıcıl siyasət həyata keçirir. Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması, kommunikasiyaların açılması və iqtisadi əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi regionun gələcək inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Almaniyanın bu proseslərə konstruktiv yanaşması və sülh təşəbbüslərinə dəstək verməsi əməkdaşlığın siyasi əhəmiyyətini daha da artırır.
Diqqət çəkən məqamlardan biri də Avropa İttifaqı ilə münasibətlərə verilən önəmdir. Azərbaycan Avropa dövlətləri ilə qarşılıqlı hörmətə və bərabərhüquqlu əməkdaşlığa əsaslanan münasibətlər qurur. Almaniya Avropanın aparıcı iqtisadi və siyasi güclərindən biri kimi bu əməkdaşlıqda xüsusi yer tutur. Bu baxımdan strateji dialoqun başlanması gələcəkdə Azərbaycan–Avropa İttifaqı münasibətlərinin daha da möhkəmlənməsinə müsbət təsir göstərəcək.
Səfər zamanı imzalanmış "Azərbaycan Respublikası ilə Almaniya Federativ Respublikası arasında strateji gündəliyə dair Birgə Bəyannamə" və digər sənədlər münasibətlərin hüquqi bazasını daha da möhkəmləndirir. Bu sənədlər qarşılıqlı etimadın, uzunmüddətli tərəfdaşlığın və konkret layihələrin həyata keçirilməsi üçün etibarlı zəmin yaradır.
İmzalanan sənədlər və verilən bəyanatlar iki ölkə arasında münasibətləri keyfiyyətcə yeni mərhələyə yüksəldir. Enerji, iqtisadiyyat, nəqliyyat, investisiya, yaşıl enerji və regional təhlükəsizlik istiqamətlərində əməkdaşlığın genişlənməsi həm Azərbaycanın milli maraqlarına, həm də Avropanın sabitliyi və inkişafına mühüm töhfə verəcək. Bütün bunlar onu göstərir ki, Azərbaycan–Almaniya tərəfdaşlığı qarşıdakı illərdə daha da möhkəmlənəcək və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın uğurlu nümunələrindən birinə çevriləcək.

Malik Məmmədov
Abşeron RİH başçısının Xırdalan şəhər İƏD üzrə nümayəndəsi

Əbədiyyət Gülü anıldı

“Əbədiyyət gülüyəm mən” – deyən böyük Məhəmmədhüseyn Şəhriyar anıldı...

Məhəmmədhüseyn Şəhriyar (1906-1988)

Böyük Azərbaycan şairi - əsl adı Seyid Məhəmmədhüseyn Behcəti Təbrizi olan Məhəmmədhüseyn Şəhriyar 1906-cı ildə Təbriz şəhərinin Bağmeşə bölgəsində hüquqşünas Hacı Mirağa Xoşginabinin ailəsində dünyaya gəlib. Uşaq yaşlarından şeir yazmağa başlayan kiçik Məhəmmədhüseynin ilk şeirlərini 7 yaşından yazmağa başladığı haqda məlumat var. Doğma Azərbaycan türkcəsində və fars dilində bir-birindən gözəl əsərlər yazan şairin əvvəllər şeirlərini “Behcət” təxəllüsü ilə qələmə aldığı, daha sonralar isə bu təxəllüsü bəyənmədiyindən, özünə “Şəhriyar” təxəllüsü götürdüyü deyilir. Şair ömrünün sonunadək “Şəhriyar” təxəllüsü ilə bir-birindən gözəl əsərlər yazmışdır ki, bu, yaradıcılığının ən şah zirvəsi onun məşhur “Heydərbabaya salam” poemasıdır.
İlk təhsilini kənd məktəbində Molla İbrahim adlı bir axunddan və Molla Ağa Məhəmməd Bağırdan alan Məhəmmədhüseyn, daha sonra təhsilini Təbrizin "Füyuzat" və "Müttəhidə" mədrəsələrində davam etdirmiş, orta təhsilini bitirdikdən sonra 1924-cü ildə Tehrana gəlmiş və tibb fakültəsinə daxil olmuşdur. Şairin ilk gənclik eşqi olan Sürəyyaya olan sonsuz sevgisi şeirlərinin əksəriyyətinin bu gözəl xanıma həsr olunması ilə nəticələnir. Lakin qohumları bu izdivaca etiraz edərək, Şəhriyara təzyiq göstərir, onun Tehrandan Nişapura sürgün edilməsinə müvəffəq olurlar. Nəticədə, Şəhriyar ali təhsilini yarımçıq qoymağa məcbur olur... Sürəyyaya bəslədiyi intəhasız sevgi hissləri şairi heç vaxt tərk etmir və o, belə bir deyim işlədir ki, “Sürəyyanın eşqi olmasaydı, mən şair yox, həkim olardım”.
Beləliklə, İranın müxtəlif şəhərlərində yerli idarələrdə məmur kimi işləyən gənc Şəhriyar, 1930-cu illərin ortalarında Tehrana qayıdıb banklardan birinə işə düzəlir. Təxminən 20 ildən sonra Təbrizə gəlir və 1953-cü ildə ibtidai məktəbdə dərs deyən Əzizə adlı xanımla evlənir. Onların bu izdivacdan Şəhrizad, Hadi və Məryəm adlı övladları dünyaya gəlir. Həyat yoldaşı Əzizə xanımın dünyasını vaxtsız dəyişməsi Şəhriyarı olduqca sarsıdır, böyük şair həyatını alt-üst edən bu hadisədən sonra təskinliyi ancaq özünü bütünlüklə yaradıcılıq və ədəbiyyata sərf etməkdə tapır.

Təəssüflər olsun ki, Azərbaycan xalqının böyük oğlu Seyid Məhəmmədhüseyn Şəhriyar ömrü boyunca Quzey Azərbaycanın həsrəti ilə yaşasa da, ona Bakını və buradakı şair dostlarını görmək, canı qədər sevdiyi qan qardaşlarını bağrına basmaq qismət olmayıb. Bu yolda şairin qarşısında süni əngəllər yaradılsa da, şairin ruhu vətən göylərini aşaraq, otaylı-butaylı Azərbaycanımızın zəngin mənəvi xəzinəsinin yaradılmasını təmin etmişdir. Şairin külliyyatı dəfələrlə nəşr olunaraq şəhriyarsevərlərin ixtiyarına verilmişdir.
***

17 iyun 2026-cı il tarixində AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsi böyük Azərbaycan şairi Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın 120 illik yubileyi münasibətilə anım tədbiri keçirmişdir.
Tədbiri Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru Rəhim Əliyev açaraq, M.Şəhriyarın ömür və yaradıcılıq yolu barədə məlumat vermiş, şairin bənzərsiz yaradıcılığının otaylı-butaylı Azərbaycan ədəbiyyatındakı müstəsna yerindən danışmışdır.

Sonra söz uzaq Amerikadan gəlmiş Təbriz əsilli ziyalı xanım, "Əli Haqşünas Fondu"nun prezidenti Rübab Haqşünasa verilmişdir. Rübab xanım doğulub boya-başa çatdığı Təbrizdə yaşadığı gənclik illərini, Şəhriyarla baş tutmuş unudulmaz görüşünü xatırlamışdır. Təxminən 40 il bundan qabaq böyük şairin evində yaxınları ilə birlikdə bu dahi şəxsiyyəti ziyarət etdiyindən danışmış, xatirələrini bölüşmüş, şairlə çəkdirdikləri şəkilləri təqdim etmişdir.
Filologiya elmləri doktoru, professor Vüqar Əhməd, Folklor İnstitutu Xarici ölkələrlə əlaqələr şöbəsinin müdiri, tədqiqatçı-alim Əli Şamil, Təbriz əsilli ictimai fəallardan Yədulla Kənani, Cavad Həssas Təbrizli, Behruz Aslani, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Rasim Nəbioğlu, Şəhriyar irsinin tədiqatçıları – filologiya elmləri doktorları Esmira Fuad, Pərvanə Məmmədli, filologiya üzrə fəlsəfə doktorları Fikrət Süleymanoğlu, Qiymət Məhərrəmli və digər ziyalılar Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın Azərbaycan və dünya ədəbiyyatı xəzinəsindəki yeri və mövqeyi haqqında maraqlı çxışlar etmişlər. Şairin əsərlərindən nümunələr səsləndirilmişdir. Şəhriyar yaradıcılığının vurğunu, eyni zamanda xalq və klassik musiqimizi özünəməxsus şəkildə ifa edən Güneyli soydaşımız Behruz Aslani, bəstəkar-müğənni Hikmət Oğuz ifa etdikləri bənzərsiz musiqi nömrələri ilə məclisə xüsusi rəng qatmışlar.

Tədbirdə Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin əməkdaşları ilə yanaşı, otaylı-butaylı Azərbaycanımızın dəyərli ziyalıları, o cümlədən 1985-ci ildən Almaniyanın Hamburq şəhərində yaşayan Məhəmməd Xəlili, onun həyat yoldaşı Mələk xanım, Azərbaycan Konservatoriyasının və Tibb Universitetinin məzunu, qarmon ifaçısı Mahmud Bayraq, həkim Ruhəngiz xanım və digər qonaqlar iştirak edirdilər.
Qiymət MƏHƏRRƏMLİ,
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Tarixi yaşayanlar

və tarixi yaradanlar

Tarix yaradan liderin media siyasəti

Böyük italyan mütəfəkkiri Makiavellinin təbirincə desək, insanlar 2 qrupa bölünür — tarixi yaşayanlar və tarixi yaradanlar... Əsl lider kimdir? Xalq və dövlət yolunda əvəzedilməz xidmətlər göstərənlər, taleyüklü problemləri həll edənlər. Dünya səviyyəli siyasətçi və dövlət xadimi Heydər Əliyev də bu nadir şəxsiyyətlərdəndir... Ümummilli lideri Atatürk qədər qüdrətli türk, Şarl de Qoll, Corc Vaşinqton, Uinston Çörçill və digərləri kimi tarixi şəxsiyyət adlandırırlar. Milli lider Heydər Əliyevin Azərbaycan üçün etdiklərini danışmağa saatlar, günlər lazımdır.
Mən Ulu öndərin Azərbaycan mediası üçün etdiklərinə toxunmaq istəyirəm. 2 ildən artıq müddətdə Heydər Əliyevin demək olar ki, jurnalistlər üçün açıq olan bütün görüşlərində, müsahibələrində iştirak edən biri kimi ondan dəfələrlə eşitmişəm: “Gəlin, həqiqi dost olaq. Mən sizinlə, jurnalistlərlə dost olmaq istəyirəm”.
Ümummilli Liderin 1993-cü ildə xalqın təkidi və tələbi ilə siyasi hakimiyyətə qayıtması bütün sahələrdə olduğu kimi ölkə mediasının inkişafında da mühüm dəyişikliklərlə yadda qaldı. İctimai-siyasi sabitlik, təhlükəsizliyin təminatı, sosial-iqtisadi problemlərin tədricən yoluna qoyulması mediadan da yan keçmədi. 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilən Konstitusiyanın 50-ci maddəsinə söz azadlığı ilə bağlı müddəalar salındı. Artıq hər kəs istədiyi məlumatı qanuni yolla axtarmaq, əldə etmək, ötürmək, hazırlamaq və yaymaq azadlığı əldə etdi. Kütləvi informasiyanın azadlığına təminat verildi, dövlət senzurasına qadağa qoyuldu. Bununla da, media azad nəfəs aldı. Artıq biz ürəklə deyə bilirdik ki, Konstitusiyaya əsasən demokratiyanın, siyasi plüralizmin və vətəndaş cəmiyyətinin əsas atributlarından olan media söz və məlumat azadlığının başlıca daşıyıcısıdır.
Ulu Öndərin Azərbaycan mediasını daha güclü edən növbəti addımı isə 1998-ci ildə imzalanan “Azərbaycan Respublikasında söz, fikir və məlumat azadlığının təmin edilməsi sahəsində əlavə tədbirlər haqqında” Fərmandır. Bununla media müstəqil inkişaf, cəmiyyətin demokratikləşməsinə təsir gücünə malik qüdrətli vasitəyə çevrildi. 1999-cu ilin sonunda “Kütləvi informasiya vasitələri haqqında” yeni qanunla mətbuatın inkişafına əngəl yaradan bürokratik maneələr aradan qaldırıldı, jurnalistlərin hüquqları daha yaxşı qorundu və söz azadlığının inkişafı üçün əlverişli şərait yarandı, Azərbaycanda müstəqil medianın inkişafı sürətləndi və informasiya məkanında müxtəliflik özünü göstərdi.
2000-ci ilin martında isə Ulu öndərin Sərəncamı ilə 2000-2001-ci illərdə kütləvi informasiya vasitələrinin maddi-texniki şəraitinin yaxşılaşdırılması üzrə tədbirlər Proqamı təsdiq olundu, Mətbuat və İnformasiya Nazirliyi ləğv edildi, Milli Mətbuat, Teleradio və İnternet Şurası yaradıldı. Qəzetlərin Azərbaycan nəşriyyatına borcları əvvəl donduruldu, sonra ləğv edildi.
2002-ci ildə biz jurnalistlər dostumuz olaraq məhz Ümumilli Lideri gördük. “Ruh” Azərbaycan Jurnalistləri Müdafiə Komitəsinin təsis etdiyi “Jurnalistlərin dostu” mükafatının təqdimetmə mərasimindəki çıxışı bu gün də xatirimdədir. “Azərbaycanda söz, fikir və mətbuat azadlığının təmin edilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir. Müstəqil mətbuatın inkişafı demokratik cəmiyyət quruculuğunun vacib şərtidir” deyən Heydər Əliyev mətbuat azadlığının demokratik cəmiyyətin əsas şərtlərindən biri olduğunu vurğulayır, müstəqil medianın inkişafını dövlət siyasətinin prioritet istiqaməti kimi müəyyənləşdirirdi. Əslində, biz həmin gün Azərbaycan jurnalistikasının yol xəritəsi ilə tanış olurduq.

Mediaya açıq Lider ölkədə şəffaf informasiya mühitinin yaradıcısı idi. Heydər Əliyevlə hər canlı ünsiyyətdə hesabatlılıq və doğmalıq, eyni zamanda qarşılıqlı məsuliyyət hissi keçirirdim. 2002-ci ildə “Dostluq ikitərəflidir. Gərək, iki tərəf də dost olmaq istəsin. İndi belə bir hadisə baş verib, iş belə gətirib ki, biz, iki tərəf də dost olmaq istəmişik. Amma gəlin danışaq ki, bu, daha pozulmasın, biz axıra qədər dost olaq” deyə media nümayəndələrinə müraciət edən Heydər Əliyev həqiqətən də bu mühiti özü yaradırdı. Xatırlayıram ki, 2000-ci ildə “Lider” televiziyasının Prezident Administrasiyasına akkreditasiya olunmuş xüsusi müxbiri kimi ümummili liderlə ilk müsahibəmdə onun zəhmli gözlərinin təsirindən hazırladığım sualı belə unutmuşdum. Çətinliklə, çəkinə-çəkinə verdiyim o ilk sual sonrakı 2 il müddətində hər görüşdə Heydər Əliyevə ünvanladığım sualların başlanğıcı oldu. Sonradan özüm də anlamırdım ki, mənə bu qədər doğma, mərhəmətli olan o gözlərdən necə çəkinmişəm?
Növbəti çəkilişlər artıq mənim üçün bütün çəkilişlərdən rahat idi. Demək olar ki, həftə ərzində hər gün qəbullarda olurduq. Jurnalistlərlə təkcə müsahibələrdə səmimi söhbət etmir, rəsmi qəbullarda belə əvvəl bizə yaxınlaşır, problemlərimizlə maraqlanırdı. Heydər Əliyev jurnalistlərlə hal-əhval tutmadan, zarafatlaşmadan nə görüşlərə, nə də müsahibələrə başlayırdı....
Ölkə prezidenti ən xırda detallara diqqət yetirir, onu müşayiət edən jurnalistlərin hər birini tanıyır, əməyinə dəyər verirdi. Jurnalistlərə göstərilən bu diqqət və qayğı, əslində, mətbuata və söz azadlığına verilən dəyərin ifadəsi idi. Heydər Əliyev yaxşı anlayırdı ki, jurnalist cəmiyyətlə dövlət arasında körpü rolunu oynayır. Buna görə də o, media nümayəndələri ilə münasibətlərində həmişə səmimiyyət, qarşılıqlı hörmət və etimad nümayiş etdirirdi. Məhz bu münasibət Azərbaycan jurnalistikasının inkişafına, peşəkar medianın formalaşmasına və jurnalistlərin öz fəaliyyətlərinə daha məsuliyyətlə yanaşmalarına mühüm təsir göstərib. Bu gün həmin hadisəni xatırlayarkən bir daha əmin oluram ki, Heydər Əliyevin jurnalistlərə münasibəti sadəcə dövlət başçısının media ilə əlaqəsi deyildi. Bu, insan əməyinə verilən qiymətin, peşəkarlığa göstərilən hörmətin və hər bir insanı diqqətdə saxlaya bilən böyük şəxsiyyətin xarakterinin təzahürü idi. Məhz buna görə də jurnalistlər onu yalnız dövlət xadimi kimi deyil, həm də medianın inkişafına xüsusi qayğı göstərən, jurnalistlərin problemlərini anlayan və onların fəaliyyətini yüksək qiymətləndirən lider kimi xatırlayırlar. Aradan illər keçsə də, həmin gün səslənən sadə bir sual – “O qız hanı?” – mənim üçün təkcə şəxsi xatirə deyil, həm də dəyərin, diqqətin və ehtiramın simvolu olaraq qalır. Bu diqqət və qayğı isə Heydər Əliyevin zəngin siyasi irsinin, insanlara olan münasibətinin və milli mətbuatımıza verdiyi önəmin təzahürüdür.

Bu qayğı o qədər səmimi idi ki, 2002-ci ildə Milli Lideri Naxçıvan səfərində müşayiət edərkən “rəsmi görüşlər bitdi, Heydər Əliyev Batabata istirahətə gedir” deyilsə də, biz – görüşü işıqlandıran jurnalistlər çox rahat şəkildə prezidentə “biz də sizinlə Batabata getmək istəyirik” dedik. Bu səmimi mühiti bizim üçün məhz Ulu Öndər özü yaratmışdı. Gülümsəyərək üzünü Katibliyin rəisi Dilarə Seyidzadəyə tutdu və Batabatda bizim üçün şərait yaradılmasına tapşırıq verdi.
Milli Liderlə sonuncu çəkiliş 21 aprel 2003-cü il Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi liseyin 30-cu ildönümü ilə bağlı liseydə oldu. Həmin günün axşamı isə Respublika sarayında tədbir nəzərdə tutulmuşdu. Və bu tədbirdəki çıxışı ilə Ulu Öndər milyonların qəlbində əbədi yuva qurdu.
Sonda isə bir daha vurğulamaq istəyirəm ki, Heydər Əliyevin fəaliyyəti dövrü Azərbaycan jurnalistika tarixinin inkişafında mühüm məktəb olub. Bu məktəbdə biz peşəkarlığı, məsuliyyəti, dövlətçilik təfəkkürünü, milli maraqlara sədaqəti və jurnalist sözünün gücünü öyrənmişik.
Bu gün Azərbaycan mediasının əldə etdiyi uğurlara nəzər salarkən, həmin inkişafın təməlində Heydər Əliyevin müəyyənləşdirdiyi prinsiplərin dayandığını aydın görürük. O, müstəqil medianın inkişafını demokratik cəmiyyət quruculuğunun ayrılmaz hissəsi hesab edir, jurnalistləri isə cəmiyyətin obyektiv informasiya ilə təmin olunmasında mühüm missiya daşıyan insanlar kimi dəyərləndirirdi.
Aradan illər keçsə də, onun jurnalistlərə göstərdiyi diqqət, mətbuatın inkişafı naminə atdığı addımlar və səsləndirdiyi fikirlər öz aktuallığını qoruyur. Heydər Əliyev yalnız Azərbaycanın dövlətçilik tarixində deyil, həm də milli mətbuat tarixində silinməz iz qoymuş böyük şəxsiyyətdir. Onun irsi bu gün də jurnalistlər üçün peşəkarlıq, vətənpərvərlik və məsuliyyət nümunəsi olaraq yaşayır.

Aynur NƏSİROVA
BDU, Jurnalistika fakültəsi, Beynəlxalq Jurnalistika və İnformasiya Siyasəti
kafedrasının müdiri

Üçrəngli bayraqdan Zəfərə

uzanan müstəqillik yolu

28 May – Müstəqillik Günü Azərbaycan xalqının dövlətçilik tarixində ən şərəfli və taleyüklü səhifələrdən biridir. 1918-ci il mayın 28-də yaradılan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti təkcə ölkəmizin deyil, bütövlükdə Şərqin və müsəlman aləminin ilk demokratik, hüquqi və dünyəvi parlament respublikası kimi tarixə düşdü. Bununla Azərbaycan xalqı əsrlər boyu yaşatdığı müstəqillik arzularını gerçəyə çevirdi, milli dövlətçilik ənənələrinin əsasını daha da möhkəmləndirdi və öz müqəddəratını müəyyən etməyə qadir olduğunu bütün dünyaya nümayiş etdirdi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Şurası tərəfindən qəbul edilən İstiqlal Bəyannaməsi xalqımızın azadlıq və istiqlal ideallarının rəmzinə çevrildi. Bu tarixi sənədlə Azərbaycanın müstəqilliyi beynəlxalq ictimaiyyətə bəyan olundu və xalqımızın çoxəsrlik dövlətçilik ənənələrinin davam etdirildiyi təsdiqləndi. Cümhuriyyət qısa müddət ərzində mühüm dövlət quruculuğu proseslərini həyata keçirdi, parlament və hökumət formalaşdırıldı, dövlət atributları təsis edildi, milli ordu yaradıldı, hüquqi və demokratik prinsiplərə əsaslanan idarəçilik sistemi quruldu.
Cəmi 23 ay fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti demokratik dəyərlərin və parlament ənənələrinin formalaşmasına mühüm töhfə verdi. Ölkədə vətəndaş bərabərliyi təmin edildi, milli, dini və irqi ayrı-seçkiliyə son qoyuldu. Dövlət bayrağı təsis olundu, Azərbaycan vətəndaşlığı institutu yaradıldı, milli ordu formalaşdırıldı və Qafqaz İslam Ordusu ilə birlikdə Bakı işğalçılardan azad edildi. Həmin dövrdə qəbul olunan qanunlar Azərbaycanın siyasi, iqtisadi və mədəni inkişafının əsasını təşkil etdi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə təhsil və maarifçilik sahəsində də mühüm addımlar atıldı. 1918-ci ilin avqustunda təhsil müəssisələrində ana dilində tədrisə başlanıldı, 1919-cu ildə isə Bakı Dövlət Universitetinin yaradılması haqqında qanun qəbul edildi. Bu addımlar milli kadrların hazırlanması və ölkənin intellektual potensialının formalaşdırılması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Eyni zamanda, məhkəmə-hüquq sistemi formalaşdırıldı, Ədliyyə Nazirliyi təsis edildi və hüquqi dövlət prinsiplərinin tətbiqi istiqamətində mühüm qərarlar qəbul olundu.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasətinin əsas məqsədi yeni yaradılmış dövləti beynəlxalq aləmdə tanıtmaq idi. Paris Sülh Konfransında Azərbaycan nümayəndə heyətinin fəaliyyəti nəticəsində Cümhuriyyət dünya birliyi tərəfindən tanındı və ölkəmizin beynəlxalq hüququn subyekti kimi mövqeyi möhkəmləndi. Bu tarixi nailiyyət sonradan Azərbaycanın siyasi xəritədən silinməsinin qarşısını alan əsas amillərdən biri oldu.
Ulu Öndər Heydər Əliyev Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tariximizdəki rolunu yüksək qiymətləndirərək bildirirdi ki, “Müsəlman Şərqində ilk demokratik cümhuriyyətin məhz Azərbaycan torpağında yaranması xalqımızın milli azadlıq və müstəqillik duyğuları ilə yaşaması ilə bağlıdır”. Ümummilli Lider dəfələrlə vurğulayırdı ki, müstəqilliyi qoruyub saxlamaq onu əldə etməkdən qat-qat çətindir. Məhz Heydər Əliyevin siyasi iradəsi və qətiyyəti sayəsində XX əsrin sonlarında yenidən müstəqillik qazanan Azərbaycan dövlətçiliyini qoruyub saxladı, ölkədə ictimai-siyasi sabitlik təmin olundu və müasir dövlət quruculuğu prosesi uğurla həyata keçirildi.
1991-ci il oktyabrın 18-də qəbul olunan “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında” Konstitusiya Aktında Azərbaycan Respublikasının Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi olduğu təsbit edildi. Bu hüquqi və siyasi varislik müasir Azərbaycanın dövlətçilik fəlsəfəsinin əsasını təşkil edir.
Ümummilli Lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1990-cı il noyabrın 17-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisində üçrəngli bayrağımızın rəsmi dövlət bayrağı kimi qəbul olunması müstəqilliyə aparan yolun başlanğıcı oldu. Daha sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 80 illik yubileyinin dövlət səviyyəsində qeyd edilməsi və Cümhuriyyət irsinin təbliği istiqamətində atılan addımlar milli yaddaşın qorunmasında mühüm rol oynadı.
Bu gün Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Dövləti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ideyalarını uğurla yaşadır və inkişaf etdirir. Prezident İlham Əliyev dəfələrlə bəyan edib ki, Azərbaycan xalqı haqlı olaraq fəxr edir ki, müsəlman aləmində ilk demokratik respublikanın müəllifi məhz Azərbaycan olub. Dövlət başçısının rəhbərliyi ilə ölkəmiz siyasi, iqtisadi və hərbi sahələrdə böyük uğurlar əldə edib, ərazi bütövlüyü və suverenlik tam bərpa olunub, üçrəngli bayrağımız işğaldan azad edilmiş torpaqlarda qürurla dalğalanır.
Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə 2018-ci ilin “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İli” elan olunması, Cümhuriyyətin 100 illik yubileyinin geniş şəkildə qeyd edilməsi və tarixi irsin qorunmasına yönələn qərarlar dövlətçilik ənənələrinə verilən yüksək dəyərin göstəricisi oldu. 2021-ci ildə qəbul olunan “Müstəqillik günü haqqında” Qanunla 28 May tarixi rəsmi olaraq Müstəqillik Günü elan edildi və bununla da Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin məhz 1918-ci ildə bərqərar olduğu bir daha təsdiqləndi.
Bu gün müstəqil Azərbaycan öz tarixinin ən qüdrətli dövrünü yaşayır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yadigarı olan üçrəngli bayrağımızın işğaldan azad edilmiş torpaqlarda dalğalanması xalqımızın milli qürurunun, dövlətçilik iradəsinin və tarixi ədalətin təntənəsidir. Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi əbədi, dönməz və sarsılmazdır.

Vüsal Süleymanov
Veysəl Musibov adına Xırdalan şəhər 5 nömrəli tam orta məktəbin dırektoru

Yazıçı yoldan qaytarılıb

Güney azərbaycanlı yazıçı, Azərbaycan Respublikasında da yaxşı tanınan Əli Çağla Bakı Beynəlxalq Hava Limanından ölkəyə buraxılmayıb və İrana deport olunub. Butov.az Bakupost.az-a istinadla xəbər verir ki, bu barədə Əli Çağla özü məlumat yayıb.
O bildirib ki, bu gün Tehrandan saat 11:00 reysi ilə Bakıya uçub. Yalnız Bakıya enəndə yadına düşüb ki, yeni qaydalara əsasən, aeroportda viza almaq proseduru ləğv edilib:
“İndi vizalar elektron şəkildə 3-5 gün öncədən alınır. Bakıya - Heydər Əliyev Beynəlxalq Hava Limanına çatdığımda Sərhəd Xidmətinin əməkdaşları vizanın olmadığını bildirib, məni deportasiya sənədi ilə Tehrana geri qaytardılar”.
Əli Çağla qeyd edib ki, Bakıya VI Türk Dünyası Ədəbiyyat və Kitab Festivalına dəvət olunub və festivala görə də Bakıya gəlirmiş.
Qeyd edək ki, Bakıda VI Türk Dünyası Ədəbiyyat və Kitab Festivalı 22-26 may tarixlərində keçiriləcək.

XTQ-nin 27 yaşı oldu

Bu gün Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin yaradılmasından 27 il ötür. Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr 1999-cu il aprelin 30-da yaradılıb. Qüvvələrin formalaşmasında Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı olmuş zabit və gizirlər iştirak ediblər.
Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin (XTQ) formalaşmasında Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri müstəsna rol oynayıb. Bundan başqa, Azərbaycan xüsusi təyinatlıları müxtəlif ölkələrin təlim mərkəzlərində keçirilən kurslarda iştirak edib və dəfələrlə ABŞ, Türkiyə və Pakistanda keçirilən yarışlarda yüksək nailiyyətlər qazanıblar. 2016-cı ilin aprelində baş vermiş döyüşlərdə Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin bölmələri iştirak ediblər. Döyüşlər zamanı düşmənin çoxsaylı canlı qüvvəsi və hərbi texnikası məhv edilib. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsində də Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr böyük şücaət göstəriblər. Torpaqlarımızın düşmən tapdağından azad edilməsində XTQ-nin misilsiz xidmətləri olub. Onların qayalara dırmaşaraq Şuşa şəhərini işğaldan azad etməsi dünya hərb tarixinə düşüb.
Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri dünya müdafiə sənayesinin aparıcı şirkətlərinin istehsalı olan müasir silahlar, döyüş vasitələri və texnikalara malikdir.

Prezident Fərman imzaladı

Qrant müsabiqələrinin keçirilməsi qaydası üç ay müddətində təsdiq ediləcək.

Prezident İlham Əliyev “Mədəniyyət haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda dəyişiklik edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikasının 2026-cı il 10 aprel tarixli 384-VIIQD nömrəli Qanununun tətbiqi və bununla əlaqədar Azərbaycan Respublikası Prezidentinin bəzi fərmanlarında dəyişiklik edilməsi haqqında fərman imzalayıb.

Fərmanın mətnini təqdim edirik:

1. Müəyyən edilsin ki:

1.1. “Mədəniyyət haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 45.4-cü maddəsinin ikinci cümləsində nəzərdə tutulmuş müvafiq icra hakimiyyəti orqanının səlahiyyətlərini Azərbaycan Respublikasının Prezidenti həyata keçirir;
1.2. Həmin Qanunun 45.4-cü maddəsinin ikinci cümləsində “orqan (qurum)” dedikdə Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti nəzərdə tutulur.
2. Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti:
2.1. “Mədəniyyət haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 45.4-cü maddəsinin ikinci cümləsinə uyğun olaraq, mədəniyyət sahəsində layihələrin qrant maliyyələşdirilməsi üzrə müsabiqələrin keçirilməsi qaydasını üç ay müddətində təsdiq edib Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə məlumat versin;
2.2. “Mədəniyyət haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda dəyişiklik edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikasının 2026-cı il 10 aprel tarixli 384-VIIQD nömrəli Qanunundan irəli gələn digər məsələləri həll etsin.
3. “Mədəniyyət haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2012-ci il 21 dekabr tarixli 506-IVQ nömrəli Qanununun tətbiqi barədə” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2013-cü il 15 fevral tarixli 828 nömrəli Fərmanının (Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2013, № 2, maddə 122 (Cild I); 2026, № 1, maddə 41) 2-ci hissəsində aşağıdakı dəyişikliklər edilsin:
3.1. 2.1-ci bəndə “45.1-ci maddələrində” sözlərindən sonra “, 45.4-cü maddəsinin ikinci cümləsində” sözləri əlavə edilsin;
3.2. 2.2-1-ci bəndə “maddəsində” sözündən sonra “və 45.4-cü maddəsinin ikinci cümləsində” sözləri əlavə edilsin.
4. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2018-ci il 6 iyun tarixli 119 nömrəli Fərmanı (Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2018, № 6, maddə 1209 (Cild I); 2024, № 5 (I kitab), maddə 529; 2025, № 7, maddə 662; 2026, № 1, maddə 41; Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2026-cı il 27 fevral tarixli 609 nömrəli Fərmanı) ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi haqqında Əsasnamə”nin 3.1.14-cü yarımbəndində “mədəniyyət sənayesinin” sözləri “mədəni və yaradıcı sənayenin” sözləri ilə əvəz edilsin.