Qayıdış Ümidinin Ünvanı:

Qərbi Azərbaycan

Tarix bəzən xalqların taleyində silinməz izlər buraxır. Bu izlər yalnız arxiv sənədlərində və ya tarix kitablarında qalmır, insanların yaddaşında, ailə xatirələrində və milli kimliyində yaşayır. Qərbi Azərbaycan məsələsi də Azərbaycan xalqının kollektiv yaddaşında belə mövzulardan biridir. Bu mövzu təkcə keçmişdə baş verən hadisələrin xatırlanması deyil, həm də tarixi həqiqətlərin qorunması, mədəni irsin unudulmaması və gələcək nəsillərin öz köklərini tanıması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Qərbi Azərbaycan dedikdə, hazırda Ermənistan Respublikasının ərazisinə daxil olan və tarixən azərbaycanlıların yaşadığı bölgələr nəzərdə tutulur. Bu ərazilərdə əsrlər boyu azərbaycanlı kəndləri, şəhərləri, məscidləri, məktəbləri və zəngin mədəni həyat mövcud olmuşdur. Göyçə, Zəngəzur, İrəvan mahalı və digər bölgələr təkcə coğrafi məkanlar deyil, həm də minlərlə insanın həyat hekayələrinin, adət-ənənələrinin və mədəni irsinin formalaşdığı yerlər idi.
Tarixin müxtəlif mərhələlərində regionda baş verən hadisələr bu torpaqların demoqrafik və sosial mənzərəsinə ciddi təsir göstərmişdir. XIX əsrdə Cənubi Qafqazın Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil olması ilə bölgədə əhalinin tərkibini dəyişdirən yeni siyasi və etnik proseslər baş verdi. Buna baxmayaraq, uzun müddət Qərbi Azərbaycan ərazilərində azərbaycanlılar mühüm demoqrafik və mədəni mövcudluğa malik olmuşlar.
XX əsr isə Qərbi Azərbaycanda yaşayan azərbaycanlıların taleyində daha mürəkkəb və ağır hadisələrlə yadda qaldı. Müxtəlif dövrlərdə baş verən siyasi gərginliklər, deportasiya prosesləri və etnik qarşıdurmalar nəticəsində yüz minlərlə azərbaycanlı doğma yurdlarını tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Xüsusilə 1948–1953-cü illərdə Sovet hakimiyyətinin qərarları ilə Qərbi Azərbaycan ərazisində yaşayan azərbaycanlıların böyük hissəsi Azərbaycan SSR-in müxtəlif bölgələrinə köçürüldü. Bu köçürülmələr könüllü deyil, inzibati qərarlar əsasında həyata keçirilmişdir. Bu hadisə bir çox ailələrin həyatında dərin izlər buraxdı və onların doğma torpaqlarla əlaqəsini qırdı.
Daha sonrakı illərdə regionda baş verən hadisələr bu prosesin davam etməsinə səbəb oldu. Nəticədə Qərbi Azərbaycan ərazisində yaşayan son azərbaycanlı əhali də öz ata-baba yurdlarını tərk etməli oldu. Bu hadisələr təkcə insanların fiziki olaraq köçürülməsi ilə məhdudlaşmadı. Bir çox tarixi kəndlərin adları dəyişdirildi, azərbaycanlılara məxsus mədəni və dini abidələrin bir hissəsi ya məqsədli şəkildə dağıdıldı, ya da zamanla öz ilkin simasını itirməyə məruz qaldı. Beləliklə, bütöv bir mədəni və tarixi irs təhlükə ilə üz-üzə qaldı.
Bu gün Qərbi Azərbaycan məsələsi Azərbaycan cəmiyyətində daha geniş müzakirə olunan mövzulardan birinə çevrilmişdir. Bu istiqamətdə fəaliyyət göstərən qurumlardan biri də Qərbi Azərbaycan İcmasıdır. İcma Qərbi Azərbaycandan olan insanların tarixi yaddaşının qorunması, onların mədəni irsinin araşdırılması və bu mövzunun beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması istiqamətində müxtəlif təşəbbüslərlə çıxış edir. Bu fəaliyyət təkcə keçmişi xatırlamaq deyil, həm də tarixlə bağlı həqiqətlərin sənədləşdirilməsi və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanın yaxın tarixində baş verən hadisələr də bu məsələnin daha geniş kontekstdə müzakirə olunmasına təsir göstərmişdir. 2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü böyük ölçüdə bərpa etdi və uzun illər işğal altında qalmış torpaqlar azad olundu. Qarabağda əldə edilən bu tarixi qələbə göstərdi ki, uzun illər davam edən ədalətsizliklər gec də olsa aradan qalxa bilər. Bu hadisə təkcə siyasi və hərbi baxımdan deyil, həm də milli ruh və ədalət hissi baxımından böyük əhəmiyyət daşıdı.
Məhz bu baxımdan Qərbi Azərbaycan məsələsi də daha geniş tarixi və ictimai müzakirələrin bir hissəsi kimi diqqət mərkəzindədir. Çünki Qərbi Azərbaycandan köçürülmüş insanların xatirələri, onların doğma torpaqlara bağlılığı və tarixi yaddaşı Azərbaycan cəmiyyətinin mühüm bir hissəsini təşkil edir. Bu torpaqlar yalnız coğrafi məkan deyil, həm də minlərlə ailənin tarixidir.
Bu gün tarixçilər, tədqiqatçılar və ictimai xadimlər Qərbi Azərbaycanla bağlı araşdırmaların aparılmasını, tarixi faktların toplanmasını və bu mövzunun beynəlxalq müstəvidə tanıdılmasını vacib hesab edirlər. Bu prosesdə gənclərin fəallığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki tarixi yaddaşın qorunması yalnız keçmişi xatırlamaq deyil, həm də bu həqiqətləri gələcək nəsillərə çatdırmaq deməkdir.
Tarix göstərir ki, xalqlar öz yaddaşlarını yaşatdıqları müddətdə kimliklərini və mənəvi bağlarını qoruyurlar. Qərbi Azərbaycan mövzusu da məhz belə bir yaddaşın ifadəsidir. Bu torpaqlar haqqında xatirələr, araşdırmalar və yazılar davam etdikcə, həmin yerlərin adı da yaddaşlarda yaşayacaq. Qarabağda əldə olunan tarixi qələbə isə bir daha göstərdi ki, torpaq, yurd və ədalət anlayışları zaman keçsə də xalqın yaddaşından silinmir. Bu səbəbdən Qərbi Azərbaycan bu gün təkcə keçmişin xatirəsi deyil, həm də tarixi ədalətə olan inamın və qayıdış ümidinin rəmzi kimi yaşayır.

Cavid Vəkilov
Müvəkkil Hüquq Mərkəzi Könüllülər Departamentinin rəhbəri