MÖHTƏŞƏM TARİXİ

ZƏFƏRİMİZ

QEYD OLUNDU

44 günlük Vətən müharibəsində Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında Müzəffər Azərbaycan Ordusu böyük qəhrəmanlıq və şücaət göstərərək, tarixi torpaqlarımızı mənfur düşməndən azad etdi. Böyük Qələbəmiz şanlı Zəfər tariximizə qızıl səhifə açdı. Noyabrın 6-da Bakı Türk Anadolu liseyi və Bakının Suraxanı rayonundakı 226 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbi ilə bərabər “Tarixi Zəfər” adlı tədbir keçirildi. Bakı Türk Anadolu liseyində təşkil olunan tədbir 8 Noyabr - Zəfər gününə həsr olunmuşdur. Həmin gün Zəfər Qələbəmizə həsr olunan rəsm əsərlərinə baxış keçirildi. Şagirdlərin kətan üzərində akril boya ilə çəkdiyi rəsmlər Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığından, milli dəyərlərimizdən bəhs edirdi. Tədbirdə Bakı Türk Anadolu liseyinin direktoru Emrah Sayğı, 226 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbinin direktoru, Vətən müharibəsi şəhidləri - şəhid Əlihüseyn Məmmədovun anası Arzu Məmmədova, şəhid Səbuhi Orucovun anası Narınc Orucova və şəhid Nazim Kırxlarovun anası Sultanxanım Kırxlarova, I Qarabağ müharibəsi şəhidi Qafarov Etibarın həyat yoldaşı Mətanət Qafarova, Türkiyənin Azərbaycan Səfirliyinin təhsil müşaviri Yurdagül Aydoğan, Bakı Türk Anadolu liseyinin direktor müavinləri Güray Çağatay, Hasan Ece, Ahmet Koyunçu, Çiğdem Akın, Kenan Elemen, müəllimlər və şagirdlər iştirak etdilər.

Tədbir Azərbaycanın Dövlət Himni və Türkiyə Dövlət Himni ilə başladı. Vətənin ərazi bütövlüyü uğrunda döyüşlərdə şəhid olan oğullarının xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad olundu.

Şagirdlər əllərində Azərbaycan və Türküyə bayraqları ilə səhnəyə daxil oldular. Tədbirdə 226 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbinin direktoru, şəhid anası Arzu Məmmədova çıxış etdi. O, qürurverici tədbirin təşkilinə görə Bakı Türk Anadolu liseyinin rəhbərliyinə, təşkilatçılara və bütün müəllimlərə dərin təşəkkürünü bildirdi. Arzu Məmmədova qeyd etdi ki, “Zəfəri qazanmaq qədər onu qorumaq, yaşatmaq və gələcək nəsillərə ötürmək də vacibdir.Bu gün biz həm də şəhidlərimizi dərin ehtiramla yad edirik. Mən bu sözləri yalnız bir məktəb direktoru kimi deyil, həm də şəhid anası kimi deyirəm. Şəhidlərimizin bizə əmanət etdiyi Vətənə sahib çıxmaq hər birimizin müqəddəs borcudur. Onların adları xalqımızın yaddaşında əbədi yaşayacaq. İnanıram ki, bu günkü birgə tədbirimiz Azərbaycan və Türkiyə məktəbliləri arasında dostluğun, qardaşlığın və mənəvi birliyin daha da möhkəmlənməsinə xidmət edəcək”. Sonra Arzu Məmmədova şəhid oğlunun xatirəsinə həsr olunan “Mən Əliyəm” kitabını Bakı Türk Anadolu liseyinin rəhbərliyinə və Türkiyənin Azərbaycan Səfirliyinin təhsil müşaviri Yurdagül Aydoğana təqdim etdi.

Türkiyənin Azərbaycan Səfirliyinin təhsil müşaviri Yurdagül Aydoğan da çıxışında Zəfər tariximiz, şəhadətə ucalan oğullarımız və onların əmanətləri olan şəhid analarından danışdı. Vətən torpaqlarına hər zaman sahib çıxmağın dünənin və bu günün işi olduğunu qeyd etdi. 226 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbinin direktoru Arzu Məmmədovaya, müəllimlərə sonsuz ehtiramını bildirərək, sarsılmaz dostluq tellərindən danışdı. Tədbirdə diqqətçəkan məqamlar oldu. Məktəbimizin şagirdi Zeynəbxanım İbadova Həsən Əli Yücelin “Bayrağım”, Bakı Türk Anadolu liseyinin şagirdi Aysun Əliyeva isə xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadənin “Bayraq” şeirini yüksək vətənpərvərlik hissiylə söylədi. Tədbirdə VII B sinif şagirdi Məhəmməd Məmmədzadənin “Bayatı-Şiraz” muğamını əsl xanəndə kimi oxuması alqış sədaları ilə qarşılandı. “Qarabağ” mahnısını kamança ifaçısı Kamil Vəliyevin müşayiəti ilə Məhəmməd Məmmədzadə və Fatimə Kazımova ifa etdilər. Daha sonra tədbiri Bakı Türk Anadolu liseyinin şagirdi Ülkər Kərimli qəlbləri fəth edən, gur səsi ilə “Çırpınırdı Qara dəniz” mahnısını oxuyaraq rəngarəng etdi. Qızlardan ibarət rəqs qrupunun vətənpərvərlik ruhundakı çıxışı da tarixi zəfərimizə həsr olunmuşdu.

Səhnədə oğlanlar Qərbi Anadolu bölgəsində məşhur olan, ən əsası türk mədəniyyətini tərənnüm edən güc, qürur, mərdlik simvolu daşıyan “Zeybək” rəqsini xüsusi coşqu ilə oynadı. Qeyd edək ki, oğlanlardan ibarət “Zeybək” rəqsi liseyin müəllimi Başak Türk tərəfindən hazırlanmışdı. Həqiqətən də, möhtəşəm Zəfərimizi, cəsur Vətən oğullarının qəhrəmanlığını vəsf etmək böyük qürurverici,unudulmayan anlar oldu.

Həmin gün səhnədə “Azərbaycan-Türkiyə” mahnısının Məhəmməd, Nehir, Polat tərəfindən oxunması da alqış sədaları ilə əhatə olundu. Gənclərin vətənpərvərlik tərbiyəsinə töhfə olan bu mahnıda “Bir millət, iki dövlət” fəlsəfəsi, iki qardaş ölkənin birliyi, zəngin mədəniyyəti bir daha tərənnüm olundu. Sonda Bakı Türk Anadolu liseyinin rəhbərliyinə, müəllim heyətinə möhtəşəm bayram sevincini ərməğan etdiyinə görə təşəkkür edirik!

Təranə CƏBİYEVA

MÖHTƏŞƏM TARİXİ

ZƏFƏRİMİZ

QEYD OLUNDU

44 günlük Vətən müharibəsində Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında Müzəffər Azərbaycan Ordusu böyük qəhrəmanlıq və şücaət göstərərək, tarixi torpaqlarımızı mənfur düşməndən azad etdi. Böyük Qələbəmiz şanlı Zəfər tariximizə qızıl səhifə açdı. Noyabrın 6-da Bakı Türk Anadolu liseyi və Bakının Suraxanı rayonundakı 226 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbi ilə bərabər “Tarixi Zəfər” adlı tədbir keçirildi. Bakı Türk Anadolu liseyində təşkil olunan tədbir 8 Noyabr - Zəfər gününə həsr olunmuşdur. Həmin gün Zəfər Qələbəmizə həsr olunan rəsm əsərlərinə baxış keçirildi. Şagirdlərin kətan üzərində akril boya ilə çəkdiyi rəsmlər Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığından, milli dəyərlərimizdən bəhs edirdi. Tədbirdə Bakı Türk Anadolu liseyinin direktoru Emrah Sayğı, 226 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbinin direktoru, Vətən müharibəsi şəhidləri - şəhid Əlihüseyn Məmmədovun anası Arzu Məmmədova, şəhid Səbuhi Orucovun anası Narınc Orucova və şəhid Nazim Kırxlarovun anası Sultanxanım Kırxlarova, I Qarabağ müharibəsi şəhidi Qafarov Etibarın həyat yoldaşı Mətanət Qafarova, Türkiyənin Azərbaycan Səfirliyinin təhsil müşaviri Yurdagül Aydoğan, Bakı Türk Anadolu liseyinin direktor müavinləri Güray Çağatay, Hasan Ece, Ahmet Koyunçu, Çiğdem Akın, Kenan Elemen, müəllimlər və şagirdlər iştirak etdilər.

Tədbir Azərbaycanın Dövlət Himni və Türkiyə Dövlət Himni ilə başladı. Vətənin ərazi bütövlüyü uğrunda döyüşlərdə şəhid olan oğullarının xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad olundu.

Şagirdlər əllərində Azərbaycan və Türküyə bayraqları ilə səhnəyə daxil oldular. Tədbirdə 226 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbinin direktoru, şəhid anası Arzu Məmmədova çıxış etdi. O, qürurverici tədbirin təşkilinə görə Bakı Türk Anadolu liseyinin rəhbərliyinə, təşkilatçılara və bütün müəllimlərə dərin təşəkkürünü bildirdi. Arzu Məmmədova qeyd etdi ki, “Zəfəri qazanmaq qədər onu qorumaq, yaşatmaq və gələcək nəsillərə ötürmək də vacibdir.Bu gün biz həm də şəhidlərimizi dərin ehtiramla yad edirik. Mən bu sözləri yalnız bir məktəb direktoru kimi deyil, həm də şəhid anası kimi deyirəm. Şəhidlərimizin bizə əmanət etdiyi Vətənə sahib çıxmaq hər birimizin müqəddəs borcudur. Onların adları xalqımızın yaddaşında əbədi yaşayacaq. İnanıram ki, bu günkü birgə tədbirimiz Azərbaycan və Türkiyə məktəbliləri arasında dostluğun, qardaşlığın və mənəvi birliyin daha da möhkəmlənməsinə xidmət edəcək”. Sonra Arzu Məmmədova şəhid oğlunun xatirəsinə həsr olunan “Mən Əliyəm” kitabını Bakı Türk Anadolu liseyinin rəhbərliyinə və Türkiyənin Azərbaycan Səfirliyinin təhsil müşaviri Yurdagül Aydoğana təqdim etdi.

Türkiyənin Azərbaycan Səfirliyinin təhsil müşaviri Yurdagül Aydoğan da çıxışında Zəfər tariximiz, şəhadətə ucalan oğullarımız və onların əmanətləri olan şəhid analarından danışdı. Vətən torpaqlarına hər zaman sahib çıxmağın dünənin və bu günün işi olduğunu qeyd etdi. 226 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbinin direktoru Arzu Məmmədovaya, müəllimlərə sonsuz ehtiramını bildirərək, sarsılmaz dostluq tellərindən danışdı. Tədbirdə diqqətçəkan məqamlar oldu. Məktəbimizin şagirdi Zeynəbxanım İbadova Həsən Əli Yücelin “Bayrağım”, Bakı Türk Anadolu liseyinin şagirdi Aysun Əliyeva isə xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadənin “Bayraq” şeirini yüksək vətənpərvərlik hissiylə söylədi. Tədbirdə VII B sinif şagirdi Məhəmməd Məmmədzadənin “Bayatı-Şiraz” muğamını əsl xanəndə kimi oxuması alqış sədaları ilə qarşılandı. “Qarabağ” mahnısını kamança ifaçısı Kamil Vəliyevin müşayiəti ilə Məhəmməd Məmmədzadə və Fatimə Kazımova ifa etdilər. Daha sonra tədbiri Bakı Türk Anadolu liseyinin şagirdi Ülkər Kərimli qəlbləri fəth edən, gur səsi ilə “Çırpınırdı Qara dəniz” mahnısını oxuyaraq rəngarəng etdi. Qızlardan ibarət rəqs qrupunun vətənpərvərlik ruhundakı çıxışı da tarixi zəfərimizə həsr olunmuşdu.

Səhnədə oğlanlar Qərbi Anadolu bölgəsində məşhur olan, ən əsası türk mədəniyyətini tərənnüm edən güc, qürur, mərdlik simvolu daşıyan “Zeybək” rəqsini xüsusi coşqu ilə oynadı. Qeyd edək ki, oğlanlardan ibarət “Zeybək” rəqsi liseyin müəllimi Başak Türk tərəfindən hazırlanmışdı. Həqiqətən də, möhtəşəm Zəfərimizi, cəsur Vətən oğullarının qəhrəmanlığını vəsf etmək böyük qürurverici,unudulmayan anlar oldu.

Həmin gün səhnədə “Azərbaycan-Türkiyə” mahnısının Məhəmməd, Nehir, Polat tərəfindən oxunması da alqış sədaları ilə əhatə olundu. Gənclərin vətənpərvərlik tərbiyəsinə töhfə olan bu mahnıda “Bir millət, iki dövlət” fəlsəfəsi, iki qardaş ölkənin birliyi, zəngin mədəniyyəti bir daha tərənnüm olundu. Sonda Bakı Türk Anadolu liseyinin rəhbərliyinə, müəllim heyətinə möhtəşəm bayram sevincini ərməğan etdiyinə görə təşəkkür edirik!

Təranə CƏBİYEVA

OKTAY SARALIN

SƏVİYYƏSİ

BUDURMU?

Türkiyəmizin Prezidenti sayın Rəcəp Tayyib Ərdoğanın baş müşaviri Oktay Saralın Tehran mollalarının Bakıda təşkil etdikləri “hicab şivəni” tragikomediyası ilə bağlı Azərbaycan rəhbərliyinə sərt və təhqiramiz müraciət –mühazirəsinə rast gəldim. Məni ilk növbədə heyrətləndirən bu dərəcədə savadsız, bir-birini tam və mütləq inkar edən fikirlər söyləyən birisinin Türkiyə kimi böyük dövlətin, dünyanın ən nəhəng siyasətçilərinə meydan oxuyan sayın Ərdoğanın müşaviri, həm də baş müşaviri olması oldu.
İlk növbədə Oktay Saral Türkiyə və Azərbaycanın bir millətin iki dini deyil, dünyəvi dövləti olduğunu bilməlidir. Türkiyə ilə Azərbaycanı bir-birinə qırılmaz tellərlə bağlayan əsas, həlledici amil məhz hər ikisinin türk dövləti olmasıdır. Türkiyədə dindar əhalinin, tarixən yaranmış səbəb və şərait üzündən sayı başqalarından çox olsa da, Azərbaycanda dindar əhalinin sayı əhalinin ümumi sayının 3-4 faizindən çox deyil. Elə, bu da tarixi şəraitin nəticəsidir.
İkinci bir məsələ də, Bakıda “Hicab şivəni” təşkil edən şovinist fars mollaları, Türkiyənin ərəb milli ideologiyasının daşıyıcıları olduğu, klassik islamın müəllifi olan Məhəmməd peyğəmbərə əsaslanan islamı deyil, Əlinin oğlu Hüseyn ilə Sasani hökmdarının qızı Şəhərbanunun izdivacından doğulan oğlu Zeynalabdinə, yəni, İmamətə, daha dəqiq desək, imamət adı ilə fars etnik əsaslı milli ideologiyanın daşıyıcıları olub, ərəb, həm türk millətinin ən qatı düşmənləridir.
Görünür Oktay Saral İran İslam Respublikasının qurucularından, sonra prezidenti olmuş Rəfsəncaninin qızı, Faizə Haşimi-Rəfsəncaninin “Əl-Monitora” verdiyi müsahibədə, – “Bizim (yəni, İranın molla rejiminin – Ş.Q.) xətalarımız İsrail, ABŞ və şah rejimi də daxil olmaqla, pis adlandırdığımız rejimlərin səhvlərindən daha çoxdur. Xalqımıza yaşatdığımız müsibətlərin heç birini onlar etməyib. Suriyada 500 min insan ölüb, bunda bizim də payımız var. Yəməndə yeddi ildir davam edən müharibədə biz də iştirak edirik. Müsəlmanlara qarşı qətliamlar törətmişik. Bu da o deməkdir ki, müsəlmanları öldürməkdə İsraili keçmişik”.
F.Haşimi Rəfsəncaninin bu müsahibəsindən bu yana Tehran rejiminin illərdir ki, ərəb ölkələrində səkkiz böyük hərbi hissələr yaradaraq, sünnə-şiə əsasında illərdir ki, müsəlman ərəbləri, elə müsəlman ərəblərə qırdırdığını nəzərə alsaq, dünya tarixində Tehran şovinist fars mollaları qədər müsəlman qətlə yetirmiş millət, dövlət olmadığı aydın olar.
Üçüncüsü isə, hələ Ermənistan Rusiyanın, İranın köməyi ilə Azərbaycanı işğal etdiyi zaman, Azərbaycan hökuməti Türkiyəyə yardım üçün müraciət etdiyi zaman, Turqut Özalın, “onlar şiədir, qoy onlara şiə İran kömək etsin”, cavabından bir müddət sonra, Ərdoğanın bütün türklərə, onların dini inancı əsasında deyil, türk milli mənliyi əsasında yanaşaraq, bu gün türk düşmənlərinin gözünə yanar ox kimi girən Türk Dövlətləri Təşkilatının yaranmasında əsas, aparıcı xidmətləri olduğunu, sayın Ərdoğanın baş müşaviri bilməlidir.
Dördüncüsü, Türkiyə dövləti prezidentinin baş müşaviri Bakıdakı “Hicab şivəninin” hicab davası olmayıb, Tehranın şovinist şiə mollalarının Güney Azərbaycan və Qacar yurdunun ümumilikdə 63 milyondan çox türkünün türk milli ərazilərini qəsb edib, özlərini əsarətə aldıqdarı kimi, quzey Azərbaycan ərazisini işğal edib və əhalisini əsarətə almaq məqsədi ilə Bakıya ölkə daxilində açdığı ideoloji savaş olduğunu başa düşməlidir. Həm də bu, son 35 il ərzində Quzey Azərbaycanda beyinlərini yuyub, ideoloji əsarətə aldığı qulbeçələrinin əlinə silah verib, ərəb ölkələrində etdiyi kimi, Azərbaycana qarşı hərbi təcavüz törətməsinin hazırlıq mərhələsidir. Oktay Saral bunu da anlamalıdır.
Beşincisi, Oktay Saral! Deyirsən ki, – “İnanca görə başını örtən bir şagirdi məktəbin qapısında saxlamaq hansı vicdana, hansı ədalətə sığar?”
Bu deyimində sən bir çoxları kimi “hicab” sözü əvəzinə “başını örtən” deməklə saxtakarlıq edirsən. Hər millətin, o cümlədən türklərin yaşadığı şəraitdən, fəsillərdən və s. asılı olaraq müxtəlif paltar, ayaqqabı, baş örtüyü vasitələri var. İslam dininin daşıyıcıları, xristianlar və sairələri daşıyıcısı olduğu dinin tələblərinə görə geyim və başörtüyü vasitələrindən istifadə edirlər. Hər bir ölkədə müxtəlif sahələr, ixtisaslar, peşələr üçün iş vaxtı geyilməsi icbari olan geyim vasitələri var və onların iş vaxtı başqa geyim formalarından istifadə edilməsinə yol verilmir. Bu geyim formaları ölkənin Anayasası və qanunları ilə deyil, hər bir sahənin idarə edilməsində məsul olan nazirlik, baş idarə, xüsusi kimyəvi, bakterioloji, proseslərin aparıldığı laboratoriya, müəssisələrdə, hüquq-mühafizə orqanlarında, orta və ali təhsil, tibbi müəssisələrdə və s. hər sahənin özünəməxsus xüsusi geyim formaları, bəzi sahələrdə hətta onların materialının tərkibi belə müəyyən edilərək qəbul edilir. Bu qaydalar qanun statusu daşıyır və onları pozan hər kəs cəzalandırılır. Bu cəzanın ən geniş tətbiq olunan forması da bu qaydanı pozan hər kəsin işdən kənarlaşdırılmasıdır. Dünyəvi dövlətin dövlət büdcəsindən maliyyələşən məktəbdə din deyil, şagirdlərə elm öyrədilir. Sən özün də təsdiq edirsən ki, – “Təhsil hüququ heç bir ideoloji məcburiyyətin qurbanına çevrilməməlidir. Baş örtüyü maneə deyil, inancın tələbidir”, – deyərək, hicabın inancın məcburiyyət elementi olduğunu etiraf edirsən. Hicablı qızın təhsil hüququnu da pozan, onun təhsil hüququnu özünün və uşağına aşıladığı inancın tələbi ilə uşağını hicaba bürüyüb, məktəbə gətirən, göndərən valideyindir. “İki qoçun başı bir qazanda qaynamaz”, – deyib türk aqilləri. Valideyn evdə uşağın beynini Qurandakı, – “Bütün yeri, göyü insanları allah yaradıb, bütün insanlar allahın quludur. Göylərdə, yerlərdə nə varsa onundur” (Quranın “Bəqərə surəsi”), – kimi cəfəngiyyatlarla doldurduqdan sonra, həmin uşaq fiziki proseslərdə Nyutonun, Kimyəvi proseslərdə Mendeleyev cədvəli elementlərin, Pifaqorun teoremini, Eynşteynin nisbillik nəzəriyyəsini, Lütfizadənin qeyri-səlis məntiqlər nəzəriyyəsini, Adam Smitin dəyər qanununu, Marksın izafi dəyər qanununu, iqtisadi-ictimai, texniki-texnoloji və təbiətdə gedən dəyişkən proses və hadisələri idarə edən təbii obyektiv qanunları qəbul edərək zehninə həkk edib, xüsusilə ictimai elmlərə yiyələnə bilərmi?
Əgər valideyn uşağını dindar görmək istəyirsə onun başına hicab taxaraq mədrəsəyə göndərsin. Dövlətin yetkinlik yaşına çatmamış vətəndaşının təhsil hüququna təcavüz etməsin. Oktay Saralın dediyi baş örtüyünün bütün formaları isə, şaxtalı günlərdə məktəbdə istilik sistemində baş verən nasazlıq üzündən siniflərdə soyuq hava olduğu hallarda nəinki şagirdlərə yaylıq, şal, papaq və s. kimi baş örtüyü taxmaqla soyuqdan qorunmağa icazə verilir. Hətta soyuqdan xəstələnmək ehtimalı olduqda, dərslər təxirə salınır.
Oktay Saralın Azərbaycan hakimiyyətinə, onun yanlış hesab etdiyi bu qərarı geri çəkmək çağırışına gəldikdə isə, əslində yetkinlik yaşına çatmamış, hələ zehni, şüuru formalaşmamış övladlarına hicab taxıb, dövlətin qayda-qanunlarını pozmağa sövq etməməli, uşaqlarının təhsil almaq hüququna təcavüz etmələrindən çəkinməli olduqları, barədə həmin uşaqların valideynlərinə ünvanlamalıdır.
Oktay Saralın dediyi vicdana, ədalətə sığmayan iş, Azərbaycan məktəblərində yetkinlik yaşına çatmamış qız uşaqlarını orta məktəblərə hicab bağlayıb göndərərək, Tehranın şovinist fars faşizminə tulalıq edib, Azərbaycanın Quzeyini də işğal edərək Güney Azərbaycan kimi əsarətə almaq məqsədinə, Tehranın onlara verdiyi tula payı qarşılığında ölkənin təhsil sisteminin birinci pilləsini bizim öz əlimizlə bizə qarşı ideoloji savaş meydanına çevirməsinə xidmət edir. və Tehran mollalarının öz məqsədinə çatmaq üçün Fələstində etdikləri kimi, Bakıda törətdikləri murdar əməllərində məhz günahsız körpə uşaqlardan istifadə etməsidir. Bu nə insanlığa, nə də müsəlmanlığa uyğun olan bir xüsusiyyət olmayıb, ermənilərin, farsların milli xüsusiyyətlərinin tərkib hissəsidir. Oktay Saral sonra Azərbaycanın 28 üzvündən 17-sinin müsəlman ölkəsi olan AQEM-in üzvü olduğunu xatırladır.
Burada da o, Bakıdakı “Hicab şivənində” Tehranın casuslarının, “Azərbaycan müsəlman ölkəsidir” şüarının başqa formasını irəli sürməklə, Türkiyəyə, Türklərə deyil, türk cildində Tehranın fars mollalarına xidmət etdiyini ortaya qoyur.
Ümumiyyətlə, təkcə islam deyil, bütün idealist və materialist dinlər, Əziz Nesin demişkən; – “Dünyada ən karlı ticarət dindir. Sərmayəsi yalan, müştərisi isə cahillikdir”.
Nəhayət, Azərbaycanq Respublikasının Anayasasının 48-ci maddəsinin (Vicdan azadlığı) IV bəndinə əsasən dini etiqad və əqidə hüquq pozuntusuna bəraət qazandırmır. 25-ci maddənin (Bərabərlik hüququ) IV bəndinə əsasən isə, irqi, etnik, dini əsaslara görə heç kəsə güzəştlər və imtiyazlar verilə bilməz.
Oktay Saralın iddia etdiyi kimi əgər hicab inancın daşıyıcısı olduğu dinin tələbi olduğuna görə islam dininin daşıyıcısı qızlar məktəbə hicabla buraxılsa, onda xristian qızlar rahibə qiyafəsində, oğlanlar molla, keşiş paltarında, nudistlərə isə lüt anadangəlmə məktəbə gəlməyə icazə verilməlidir. Çünki, nudizm də başqa dinlər kimi, eyni hüquqa malikdir. London yaxınlığında yerləşən Spielptaz kəndi 1929-cu ildə Çarlz Makaskie tərəfindən salınıb. Burada nudistlər yaşayır. Hamı küçəyə lüt çıxır.
Əgər Azərbaycan hökuməti 21.09.2026-cı il tarixli qərarını geri çağırarsa, bu Anayasanın 25-ci maddəsinin IV bəndi kobudcasına pozularaq, islam dini daşıyıcalarına qanunsuz imtiyaz verilməsi deməkdir. Belə olduqda isə, Azərbaycanda yaşayan bütün etnik, dini toplumlar, o cümlədən nudistlər də, ayağa qalxıb, özlərinin qanunlara zidd, uyğun olmayan dini və inanclarına uyğun, geyim və atributlardan nəinki, orta məktəbdə hüquq mühafizə orqanlarında, tibbi və s. sahələrdə iş yerlərində istifadə edilməsi azadlığını tələb etməkdə haqlı olarlar. Bu isə cəmiyyətdə xaos və anarxiya vəziyyətinin yaranması deməkdir.
Türkün və o cümlədən Azərbaycanın düşmənlərinin nail olmağa cani-dildən çalışdıqları məqsəd də elə budur. Hicablılar nudistlərlə bir sinifdə, bir partada oturmaq istəmədiyi kimi, nudistlər də hicablılar kimi bir sinifdə oturmaq istəmir. Bu zaman ya hicablılar məktəbə yox, mədrəsəyə, nudistlər London ətrafındakı Spielptaya getməli, ya da ki, dünyəvi dövlətin elm öyrədən, dünyəvi məktəbində hökumətin hamı üçün məqbul olan geyim formasında elm öyrənməlidir. Məsələnin də yeganə səmərəli həll yolu da budur.

21.10.2026
Redaksiyadan: Ərdoğanın baş müşaviri Oktay Saral vəzifəsindən kənarlaşdırılıb.

ƏHMƏD CAVAD

İstiqlal şairinin həyatı

Azərbaycan tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların ömür yolu bir xalqın keçdiyi tarixi mərhələlərin aynasına çevrilir. Əhməd Cavad məhz belə ziyalılardandır. Onun həyatına nəzər salanda XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın milli oyanışını, Osmanlı imperiyasının yaşadığı sarsıntıları, Birinci Dünya müharibəsinin Qafqazda yaratdığı faciələri, İstiqlal mübarizəsini, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulmasını və 1937-ci ilin kütləvi repressiyalarını görmək mümkündür. Şair həmin proseslərin bəzilərində bilavasitə iştirak etmiş, bəzilərini qəzet səhifələrinə daşımış, bəzilərini isə şeirlərində əbədiləşdirmişdi. O, milli düşüncənin, ictimai rəyin formalaşdığı mətbuat mühitində yetişmiş, müəllimlik etmiş, müharibədən zərər çəkmiş insanlara yardım göstərmiş, türk dünyasının mədəni əlaqələri ilə maraqlanmış, şeir, poema, hekayə ( Şükriyyə xanım onun yazdığı romanın məhv edildiyini bildirib), məqalə və tərcümələr yazmışdı. Həyatının son çağında isə bir zamanlar eyni ədəbi mühitdə çalışdığı bəzi qələm adamlarının siyasi ittihamları ilə üzləşmişdi.
1892-ci il mayın 5-də Gəncə qəzasının Seyfəli kəndində dünyaya gələn Cavad Məhəmmədəli oğlu Axundzadə ilk təhsilini ailə mühitində almış, daha sonra Gəncə Ruhani Seminariyasında oxumuşdu (1906–1912) Abdulla Sur, Mirzə Abbas Abbaszadə və Hüseyn Cavid kimi müəllimlər ona dərs demişdir. Məhz Hüseyn Cavidlə yaranacaq yaxınlığın başlanğıcı bu mühitdən başlamışdı. Gəncə o illərdə milli maarifçiliyin mühüm mərkəzlərindən idi. Azərbaycan dilinin tədrisi, milli mətbuatın inkişafı, klassik ədəbiyyatın öyrənilməsi və yeni ictimai düşüncənin formalaşması ziyalıların fəaliyyətində əsas yer tuturdu. Əhməd Cavadın ədəbi dünyagörüşü də məhz belə bir mühitdə yaranmışdı. Onun ilk mətbu əsərləri arasında Lev Tolstoydan etdiyi tərcümə 1911-ci ildə çap edilib.1912-ci ildə müəllimi Abdulla Sur haqqında yazısının “İqbal” qəzetində dərc edilməsi isə gənc şairin ədəbi mühitlə əlaqələrinin artıq formalaşdığını göstərirdi. Əhməd Cavadın erkən dövr yaradıcılığında ana dili məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. 1913-cü ildə yazdığı “Dilimiz” şeiri həmin dövrün milli maarifçilik düşüncəsi ilə vəhdət daşıyırdı. Ana dilini xalqın mənəvi varlığının əsaslarından biri kimi görən şair sonralar da sadə, anlaşıqlı və xalq poeziyasına yaxın ifadə tərzinə üstünlük verəcəkdi. Onun ilk şeirlər kitabının “Qoşma” adlandırılması təsadüfi deyildi. 1916-cı ildə nəşr edilən bu kitab şairin xalq poeziyası ilə əlaqəsini nümayiş etdirirdi. Qoşma, bayatı, gəraylı aşıq şeirinə xas ritm və təkrarlar onun yaradıcılığında yalnız forma elementi deyildi. Əhməd Cavad həmin ənənələr vasitəsilə müasir dövrün siyasi və mənəvi hadisələrini xalqın öz dilində sadə ifadə etməyə çalışırdı.“Qoşma” və 1919-cu ildə nəşr olunan “Dalğa” kitablarında xalq ədəbiyyatının poetik təsirini mütləq vurğulamaq lazımdır.
Əhməd Cavadın yaradıcılığını Türk dünyasından ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. Lakin bunu yalnız məşhur “Çırpınırdın, Qara dəniz” şeiri ilə məhdudlaşdırmaq da doğru olmaz. Şairin Osmanlı dünyasına bağlılığı onun gənclik illərindən, türk ədəbiyyatından təsirlənməsində, müharibə dövründəki xeyriyyəçilik fəaliyyətində və s. öz əksini tapmışdı. Balkan müharibələri illərində Əhməd Cavad Osmanlıya səfər edir və mürəkkəb zamanda Qafqaz könüllüləri ilə bir fəaliyyət göstərib. Bəzi mənbələrdə hətta Əhməd Cavadın İstanbulda Ziya Gökalp və Mehmet Emin Yurdakul kimi ziyalılarla görüşməsi haqqında məlumatlar da var. Əhməd Cavad Türkiyədəki Milli Ədəbiyyat hərəkatından təsirlənib.1911-ci ildə Selanikdə “Genç Kalemler” jurnalı ətrafında inkişaf edən bu hərəkat türk ədəbi dilinin sadələşdirilməsini, xalq ədəbiyyatının imkanlarından istifadəni və milli mövzulara üstünlük verilməsini müdafiə edirdi. Hərəkatın əsas simaları arasında Ziya Gökalp, Ömər Seyfəddin və Əli Canip Yöntəm vardı. Mehmet Emin Yurdakulun milli ruhlu poeziyası da həmin dövrün ədəbi düşüncəsinə ciddi təsir göstərirdi. Şairin milli düşüncəsi Azərbaycanın öz ictimai şəraitində formalaşmışdı. Onun üçün türk xalqları arasındakı mədəni bağlılıq Azərbaycan dilinin və milli kimliyinin qorunmasına zidd deyildi. Əksinə, bu iki istiqamət onun poeziyasında vəhdət daşıyırdı. 1914-cü ildə yazdığı “Çırpınırdın, Qara dəniz” şeiri bu düşüncənin ən məşhur ifadəsinə çevrildi:
“Çırpınırdın, Qara dəniz, Baxıb Türkün bayrağına!” şeirin ilk misrasındakı müraciət adi təbiət təsvirindən daha geniş fəlsəfi məna daşıyır. Qara dəniz canlı varlıq kimi tərənnüm edilir, tarixin şahidinə, xalqlar arasındakı mənəvi bağlılığın rəmzinə çevrilir. Dənizin çırpınması həm təbiətin hərəkətini, həm də dövrün siyasi mürəkkəbliyini, narahatlığını xatırladır. Türk bayrağı isə şeirdə dövlət rəmzi olmaqla yanaşı, ortaq tarixə və mədəni yaddaşa bağlılıq ifadəsidir. Əsərin təsir gücü onun sadəliyindədir. Oxucu şairin duyğusunu uzun izahlar olmadan anlayır. Əlavə olaraq şeir sonradan türk xalqlarının ortaq musiqisinə çevrildi. Dahi Üzeyir Hacıbəyov Əhməd Cavadın bu şeirinə musiqi bəstələmişdir. Mahnını ilk dəfə Türkiyədə Zeynəb Xanlarova ifa etmişdir (1969) Əhməd Cavadın Türkiyə ilə əlaqələrinin istiqamətlərindən biri Birinci Dünya müharibəsi illərindəki humanitar fəaliyyətidir. O, Bakı Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin fəaliyyəti çərçivəsində Qafqaz və Anadolu bölgələrində müharibədən zərər çəkmiş əhaliyə yardım işlərində iştirak etmişdi. Türkiyəli alim Afina Barmanbayın 2024-cü ildə dərc olunmuş araşdırmasında Əhməd Cavadın Batumi, Artvin, Rizə, Trabzon, Ərdahan, Qars və Ərzurumla bağlı fəaliyyəti, həmin bölgələr haqqında qəzet yazıları və müharibənin sosial nəticələrinə münasibəti araşdırılıb. Bu məqam Əhməd Cavadın türk dünyasına bağlılığının praktik tərəfini göstərir. O, müharibə haqqında yalnız şeirlər yazmırdı. Qaçqınların, zərər çəkmiş ailələrin və yerli əhalinin problemlərini öyrənir, yardım işlərində iştirak edir və gördüklərini mətbuata çatdırırdı. Şairin “Kars heyətinin gördüyü işlərdən”, “Acara məktubları”, “Rizə və Trabzon fəlakətzədələri”, “Gürcü mətbuatı və Acara”, “Batumda müsəlman mitinqi”, “Yuxarı Acarada Cami-Şərifin açılışı” kimi yazıları həmin fəaliyyətin publisistik izləridir. Onun Türkiyə ilə əlaqəsinin sonrakı dövr üçün də maraqlı göstəricilərindən biri 1928-ci ildə İstanbulda “İstiqlal uğrunda şeirlər” kitabının nəşr edilməsidir. Bu nəşr Azərbaycan istiqlal poeziyasının Türkiyə oxucusuna çatması baxımından əhəmiyyətlidir. Əhməd Cavadın yazılarının dərc edildiyi nəşrlər arasında “İqbal”, “Yeni İqbal”, “İstiqlal”,“Açıq söz”, “Azərbaycan” qəzetləri, “Məktəb” və “Şəlalə” jurnalları həmçinin “Qurtuluş” nəşrinin də adı çəkilir. Əhməd Cavadın erkən mətbuat fəaliyyətinin nümunələri arasında “Məktəb” jurnalında 1912-ci ildə çap edilmiş “Ququriqu!”, “İqbal” qəzetində həmin il dərc olunmuş Abdulla Sur haqqında yazısı, 1913-cü ildə “Şəlalə”də işıq üzü görmüş “Müdhiş düşüncələrim” və “İqbal”da çap edilmiş “Yaralı quş” kimi əsərlər göstərmək olar. Bu nümunələr şairin hələ Cümhuriyyətdən əvvəl həm poeziya, həm də publisistika ilə məşğul olduğundan xəbər verir. Onun mətbuat fəaliyyətində ən mühüm mərhələlərdən biri “Açıq söz” qəzeti ilə bağlıdır. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə 1915-ci ilin oktyabrında nəşrə başlayan qəzet milli kimlik, siyasi hüquqlar, maarifçilik, müharibə və Qafqazın ictimai problemləri ətrafında müzakirələr aparırdı. Əhməd Cavadın bu qəzetdə dərc etdirdiyi “Acara məktubları” silsiləsi onun jurnalist kimi fəaliyyətini xüsusilə aydın göstərir. Şair Acarıstanın kəndləri, yerli əhalinin həyatı, dil və təhsil problemləri, müharibənin nəticələri haqqında yazırdı. Bu yazılarda həm müşahidə, həm də ictimai mövqe vardı. 1917-ci ildə “Açıq söz”də dərc olunmuş “Gürcü mətbuatı və Acara”, “Batumda müsəlman mitinqi”, “Batumdan”, “Rizə və Trabzon fəlakətzədələri”, “Yuxarı Acarada Cami-Şərifin açılışı” və “Batum Müsəlman Birlik Cəmiyyətindən” kimi məqalələr bölgənin ictimai-siyasi tarixini araşdırmaq üçün əhəmiyyətlidir. Əhməd Cavadın publisistikasında diqqətçəkən xüsusiyyət hadisələrin insani tərəfinə maraqdır. O, müharibənin yalnız cəbhədəki nəticələrini deyil, əhalinin gündəlik həyatına təsirini də görürdü. Yardıma ehtiyacı olan ailələr, təhsil imkanları, dil məsələləri və ictimai təşkilatlanma onun yazılarında mühüm yer tuturdu.1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması ilə şairin publisistikası və yaradıcıllığında milli dövlətçilik məsələləri daha qabarıq görünməyə başladı. “Azərbaycan” qəzetindəki yazıları bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 1919-cu ildə çap olunmuş “Gəncədə istiqlal günü” məqaləsi Cümhuriyyətin birinci ildönümünün ictimai əks-sədasını, “Denikin və Gəncə” isə həmin dövrdə Azərbaycan üçün mövcud olan hərbi-siyasi təhlükələrə münasibəti əks etdirirdi. Onun 1919-cu ilin oktyabrında “Azərbaycan” qəzetində dərc olunmuş “Rövşən Əşrəf bəy” yazısı da maraq doğurur. Rövşən Əşrəf Ünaydın Türkiyənin tanınmış yazıçı və jurnalistlərindən idi. Bu yazının mövcudluğu Əhməd Cavadın Türkiyə ziyalılarının fəaliyyətini diqqətlə izlədiyini göstərir. Beləliklə, Əhməd Cavadın mətbuat fəaliyyəti üç əsas mərhələdə görünür: erkən illərdə ədəbi-maarifçi yazılar, Birinci Dünya müharibəsi zamanı humanitar və bölgə xəbərləri, Cümhuriyyət dövründə isə milli dövlətçilik və ictimai-siyasi publisistika. Rəsulzadənin rəhbərlik etdiyi “Açıq söz” qəzetində Əhməd Cavadın yazılarının çap olunması onların eyni mətbuat mühitində fəaliyyət göstərib. Qəzetin səhifələrində milli kimlik, ana dili, türk xalqlarının taleyi və siyasi hüquqlar kimi məsələlər müzakirə edilirdi. Əhməd Cavadın həmin mühitdə çıxış etməsi onun milli hərəkatın ideya dünyasına yaxınlığını göstərir. Rəsulzadə milli dövlətçilik düşüncəsini daha çox siyasi publisistika və təşkilati fəaliyyət vasitəsilə ifadə edirdi. Əhməd Cavad isə həmin idealların emosional və bədii tərəfini yaradırdı.1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunması bu yaxınlığı daha aydın göstərdi. Rəsulzadə Cümhuriyyətin siyasi qurucularından biri kimi tanınırdı. Əhməd Cavad isə yeni dövlətin bayrağını, müstəqillik sevincini və azadlıq düşüncəsini poeziyasında əks etdirirdi. Onların dünyagörüşündəki yaxınlıq xüsusilə milli bayrağa münasibətdə görünür. Rəsulzadənin siyasi düşüncəsində bayraq dövlət müstəqilliyinin rəmzi idi. Əhməd Cavadın “Azərbaycan bayrağına” şeirində isə həmin rəmz poetik obraz səviyyəsinə yüksəlirdi. Əhməd Cavad və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə eyni milli istiqlal düşüncəsinin ədəbi və siyasi mühitində fəaliyyət göstərmişdilər. Əhməd Cavadın Cümhuriyyətlə bağlı yaradıcılığı 1920-ci ildən sonra ona qarşı siyasi ittihamların əsas mövzularından birinə çevrildi. 1937-ci ilin mətbuatında onun “müsavatçı” kimi təqdim edilməsi də həmin keçmişin sovet ideologiyası çərçivəsində düşmənçilik əlaməti kimi yozulduğunu göstərirdi. Əhməd Cavadın Hüseyn Cavidlə münasibətinin başlanğıcı gənclik illərinə təsadüf edir. Hüseyn Cavidlə Əhməd Cavadın yaxınlığı barədə məlumatlardan biri Şükriyyə xanımın xatirələrində qorunub. “Cavidnən çox möhkəm dost idi Cavad.”O, onların maddi çətinliklər zamanı bir-birinə kömək etdiklərini, məclislərdə yanaşı əyləşdiklərini də xatırlayırdı. Bu ifadələr dostluğun yalnız ədəbi tədbirlər çərçivəsində qalmadığını, şəxsi və ailə münasibətlərinə də keçdiyini göstərir. Hüseyn Cavidlə Əhməd Cavadın yaradıcılığında ortaq cəhətləri az deyildi. Hər iki sənətkar milli-mədəni kimlik, türk dünyasının tarixi, mənəvi azadlıq və insan taleyi məsələlərinə maraq göstərirdi. Lakin onların bədii üslubları fərqli idi. Hüseyn Cavidin yaradıcılığında fəlsəfi-romantik düşüncə, tarixi hadisələrin mənəvi mənası və insanın daxili qarşıdurmaları daha geniş yer tuturdu. Əhməd Cavad isə xalq poeziyasının ifadə imkanlarından istifadə edərək milli duyğuları daha birbaşa, lirik və emosional şəkildə çatdırırdı.1937-ci il repressiyaları hər iki şairin həyatını dəyişdi. Əhməd Cavad güllələndi, Hüseyn Cavid isə həbs edilərək sürgünə göndərildi və 1941-ci ildə vəfat etdi. Bir vaxtlar eyni təhsil və ədəbi mühitdə yolları kəsişən iki sənətkarın taleyi sovet repressiyaları tarixində də yanaşı xatırlanır. Əhməd Cavad Mikayıl Müşfiqlə də dost olub və onların arasında on altı yaş fərq vardı. Əhməd Cavadın yaradıcılığı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətindən əvvəl formalaşmışdı. Müşfiq isə ədəbiyyata sovet hakimiyyəti illərində gələn gənc nəslin nümayəndəsi idi. Bu fərqə baxmayaraq, onların arasında yaxın münasibət yaranmışdı. Şükriyyə xanımın xatirələrində Əhməd Cavadın Müşfiqlə olan dostluğu xatırladır. Şükriyyə xanım MirCəfər Bağırovun əvvəllər ailələrinin evinə gəldiyini, ona süfrə açdığını və Cavadla eyni məktəbdə işlədiyini xatırlayırdı. Bağırovun sonralar Azərbaycan SSR rəhbərliyində tutduğu mövqe Əhməd Cavadın repressiya taleyi ilə bağlı araşdırmalarda onun adının tez-tez çəkilməsinə səbəb olmuşdur. Şükriyyə xanım 1985-ci il müsahibəsində ərinin həbsxanada zorakılığa məruz qalması barədə başqa bir məhbus qadından eşitdiyini danışırdı. O, həmin qadının söylədiklərindən sonra zorakılığın Bağırovla bağlı olduğu qənaətinə gəldiyini bildirirdi. Şükriyyə xanımın xatirələrində Bağırovun məhkəməsi də yer tutur. O, həmin məhkəməyə şahid kimi çağırıldığını, ərinə qarşı münasibətlə bağlı bildiklərini danışdığını söyləyirdi. Bu, onun repressiyadan sonrakı illərdə də Əhməd Cavadın taleyi ilə bağlı həqiqətləri öyrənməyə və bildiklərini ifadə etməyə çalışdığını göstərir. Əhməd Cavadın həbsi daha geniş siyasi repressiya sisteminin tərkib hissəsi idi. 1930-cu illərdə Azərbaycan ziyalılarının milli keçmişi, əvvəlki siyasi əlaqələri və ədəbi yaradıcılığı təhlükəsizlik orqanlarının ittihamlarında istifadə olunurdu. Şairin Cümhuriyyət dövründəki fəaliyyəti də həmin siyasi ittihamların əsas mövzularından birinə çevrilmişdi. Əhməd Cavadın həyatının son aylarını araşdırarkən diqqətdən qaçırılmamalı məqamlardan biri onun yalnız təhlükəsizlik orqanlarının deyil, sovet ədəbi mühitində aparılan siyasi ittiham kampaniyasının da hədəfinə çevrilməsidir. 1937-ci ildə Azərbaycan Sovet Yazıçıları İttifaqının iclaslarında və dövrün qəzetlərində bir sıra yazıçılar siyasi baxımdan etibarsız şəxslər kimi təqdim edilirdi. Əhməd Cavadın Cümhuriyyət dövründə yazdığı əsərlər, milli mövqeyi və əvvəlki ədəbi əlaqələri ona qarşı ittihamların əsas mövzularından idi. Bu hadisələri araşdırmaq üçün xüsusilə qiymətli mənbə 1937-ci ilin qəzet materiallarıdır.1937-ci il martın 12-də “Kommunist” qəzetində Seyfulla Şamilovun “Ədəbiyyatda bolşevizm ideyalılığı uğrunda” adlı məqaləsi dərc edilmişdi. Müəllif Əhməd Cavadın Cümhuriyyət dövründəki yaradıcılığını kəskin siyasi ifadələrlə tənqid edir, onun milli bayrağa həsr etdiyi şeiri sovet ideologiyası baxımından düşmənçilik nümunəsi kimi təqdim edirdi. Məqalədə Əhməd Cavadın redaktorluq fəaliyyəti də ittiham obyektinə çevrilmişdi. Seyfulla Şamilov şairin Məhəmməd Hadinin şeirlərinin nəşrində dini terminə verdiyi izahı onun siyasi baxımdan etibarsızlığının göstəricisi kimi təqdim edirdi. Bu yazı həmin dövrün ideoloji yanaşmasını açıq göstərir: ədəbi əsərin məzmunu və redaktorun izahı siyasi ittiham üçün istifadə edilirdi. Mart ayında Azərbaycan Sovet Yazıçıları İttifaqının III plenumu da keçirildi. “Kommunist” qəzetinin 28 mart 1937-ci il tarixli məlumatına görə, plenumda çoxsaylı yazıçı çıxış etmişdi. Əhməd Cavadın adı həmin müzakirələrdə siyasi tənqidlərin hədəflərindən biri idi. Bu plenumun materiallarında Süleyman Rüstəmin və başqa yazıçıların adları da yer alır. 1937-ci il iyunun 4-də Əhməd Cavad həbs edildi. Ona əksinqilabi millətçi fəaliyyətdə iştirak ittihamı irəli sürüldü. Həmin ilin sonrakı aylarında ittihamlar genişləndirildi və şairin ədəbi fəaliyyəti də siyasi cinayət kimi qiymətləndirildi. 1937-ci il oktyabrın 12-də Əhməd Cavad barəsində ölüm hökmü çıxarıldı. Ertəsi gün yəni oktyabrın 13-də hökm icra edildi. Şair cəmi 45 yaşında idi (bəzi mənbələrdə özünün işgəncələr dözməyərək gecə öldüyü bildirilir.) Onun həbsi ilə ailənin faciəsi bitmədi. Şükriyyə xanım da siyasi təqiblərə məruz qaldı. O, 1985-ci il müsahibəsində ərindən boşanmaq təklifini qəbul etmədiyini (“Boşanma Cavada ölümdən də ağır olar”deyirdi), Qazaxıstanın Akmola bölgəsinə sürgün edildiyini və uzun müddət övladlarından ayrı yaşadığını danışırdı. Şükriyyə xanımın sözlərinə görə, sürgün həyatı 1938-ci ilin fevralında başlamış, 1945-ci ilin oktyabrında azadlığa çıxması ilə başa çatmışdı. Övladlar müxtəlif yerlərə göndərilmiş, ailənin maddi və mənəvi həyatı ağır zərbə almışdı. Şükriyyə xanım ərinin ölümünə uzun müddət inanmadığını, onun taleyi haqqında müxtəlif dövlət idarələrinə müraciətlər etdiyini bildirirdi. Yalnız 1955-ci ildə Əhməd Cavadın güllələnməsi haqqında yazılı məlumat aldığını söyləyirdi. Şükriyyə xanımın xatirələri Stalin dövrünün repressiyalarının yalnız həbs edilən şəxslərə deyil, onların həyat yoldaşlarına və övladlarına da necə təsir göstərdiyini anlamağa imkan verir. Onun danışdıqları ailə yaddaşı baxımından mühüm mənbədir.
Əhməd Cavadın həyatına nəzər salanda onun taleyinin təkcə bir şairin faciəsi olmadığı görünür. O, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılmasının şahidi olmuş, müstəqillik və istiqlal sevincini yaşamış, ömrünün sonuna qədər şərəfli ömür sürmüş, çəkinmədən türk dünyasına rəğbət bəsləmiş qəhrəman idi. Bu gün Əhməd Cavadın həyat və yaradıcıllığı XX əsrin ictima-siyasi, ədəbi həyatının öyrənilməsi üçün önəmli və etibarlı mənbədir.

Nəcəf Nəcəfov,
BSU Jurnalistika ixtisası

Balkan türkləri:

canımızın və ruhumuzun bir parçası

Balkanlarda kültür, toplum və ekonomi mövzusunda təşkil olunmuş konfrans olduqca vacib və aktual bir məsələdir. Bəllidir ki, Balkanlar bir çox millət və din mənsublarının yaşadığı coğrafiyadır. Balkan türkləri dedikdə isə məhz tarixən Balkan yarımadası ərazisində yaşamış və yaşamaqda olan türklərdən, türksoylu xalqlardan söhbət gedir. Balkan sözünün etimologiyası da türkmənşəli söz olub, “sıx meşəlik, bataqlıq və dağlıq yer” mənasını verir ki, bu da Balkan yarımadası deyilən ərazinin coğrafi xüsusiyyətlərini öz anlamına götürür. Həm də bu, uzun yüzillər boyunca bu ərazilərin türk – Osmanlı imperiyasının hakimiyyəti altında olmasının silinməz sübutudur.
Balkan yarımadasında türklərin siyasi hakimiyyəti süquta uğrasa da, orada türk topluluqları fəaliyyət göstərir, özlərinin yaşamını sürdürürlər. Lakin bu yaşam yalnız fiziksəl yaşam olmamalı, türkün Balkanlardakı yaşamı mənəvi olaraq da yaşamalı və yaşadılmalıdır. Bununçünsə ilk növbədə Balkanlarda yaşayan soydaşlarımızın (və eləcə də dindaşlarımızın) bizlərdən təcrid olunmaması üçün onlara sahib durmamız – yəni onlarla bütün sahələrdə əməkdaşlıq etməmiz gərəkdir. Bu sahələrdən biri də sosial-mədəni səviyyədə, ələlxüsus da bizi bir-birimizə mənəvi olaraq bağlayan ədəbi-mədəni bağlarımızın inkişaf etdirilməsi istiqamətində olmalıdır. Bizim də məqsədimiz dünyanın harasında yaşamasından asılı olmayaraq hər bir türkün yanında olmaqdan ibarət olmalıdır. Biz özümüzə və özümüzünkülərə sahib dura bilməsək, başqa hakim siyasi dairələr türk birliyimizi poza bilər, etnik azlıq səbəbilə bizdən uzaqlarda yaşayan soydaşlarımızı mənəvi olaraq qəsb edə bilərlər. Bu qəsbkarlıq soydaşlarımızın öz ana dillərini və ata-baba mirasımız olan mənəvi-mədəni mənliyimizi unutdurmağımız kimi faciə ilə nəticələnər. Tarixdə belə halların olmasını çox-çox eşidib-görmüşük.
Türk xalqları folklorunun tədqiqatçısı Əli Şamilin “Qafqazda qaqauzların yoxolma səbəbləri” adlı yazısında biz dediyimiz belə acı mənzərəni görürük:
“Keçmiş SSRİ-də yaşayan Türk xalqları arasında da kırımçaqlar, karaimlər, urumlular yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşmişlər. Çünki onların həm sayları sürətlə azalmağa döğru gedir, həm də gənc nəsilin böyük əksəriyyəti ana dilində danışmır. Bu mövzunu araşdıran Ukraynalı alim İrina Driqa yazır: “Bu halkların dilleri bugun ölü dillerin sınıfına giriyor. İnsanlar yaşıyor, fakat ana dillerini kullanamıyorlar. Ne yazık ki, Karay ve Kırımçak tarihi ve kültürleri üzerine çalışan bilim adamları yapmış oldukları alan araştırmasındakı sözlü halk edebiyatı örneklerini hemen Rus diline çevirip orijinalini vermeden yayımlıyorlar”. (Driga İrina, 2008:).
Araşdırıcı İrina Driqa həyəcan keçirsə də, heç nəyə nail ola bilmir. Karay ve Kırımçakların əriməsinin, yox olmasının qarşısını almaq olmur. Ərimə, yox olmanın iki forması var. Bunlardan birincisi eyni soydan gələn xalqların birinin dili güclənərək ümumişlək ədəbi dilə, necə deyərlər, ortaq ünsiyyət vasitəsinə çevrilir, o birilər isə dialekt, şivə şəklində yaşayır. Bu proses normal sayılır. İkincisi isə bir dilin, dialektin, etnik qrupun, yaxud xalqın heç bir soy, mədəni bağlılığı olmayan güclü xalq tərəfindən zorla zəifləyib əriməsi, yoxa çıxmasıdır. Bu hal isə təhlükəlidir.
Keçmiş SSRİ-də yaşayan türk xalqlarının demək olar ki, hamısının ana dilində qəzet-jurnalları, kitabları, radio-televizya verilişləri vardı. Onlar az-çox ana dilində təhsil də ala bilirdilər. Lakin bu imtiyazlar dillərinin yox olma təhlükəsini aradan qaldırmırdı. Çünki Rusiya işğal altında saxladığı xalqların və etnik qrupların öncə dillərinin ailə, məişət dilinə çevirirdi. Güclü təbliğatın təsiri altında gənclər ailədə, məişətdə də ana dilində danışmağa ehtiyac duymur, onu aşağılıq kompleksi kimi dəyərləndirirdilər. Beləcə, hakim xalqın dilində danışa-danışa, onun dilində yazılmış ədəbiyyatları oxuya-oxuya, öz mədəniyyətindən, düşüncə tərzindən uzaqlaşır, onlar kimi düşünməyə, onların mədəniyyətinin, dilinin, ədəbiyyatının daşıyıcısına çevrilirdilər.
Qaqauzlar da, qumuqlar da, noqaylar da, qaraçay-malkarlar da, altaylar da, teleutlar da və b. bu yoldadılar. Belə gedərsə XXI yüzilin sonlarında onların hamısı heç bir dil və soy bağlılıqları olmayan hakim Rus dilinin, Rus mədəniyyətinin içərisində əriyəcəklər. Günümüzün enskilopediyalarında, dilçiliyə, etnoqrafiyaya aid kitablarında türk xalqı olan qaqauzların əsasən Moldova, Ukrayna, Qazaxıstan Respublikalarında, Quzey Qaf¬qazda, eləcə də Bolqarıstan, Rumıniya, Yunanıstan, Türki¬yə və Amerikada yaşadıqlarını, dindarları xristianlığın ortodoks (pravoslav) təriqətinə mənsub olduqlarını və saylarının 200 min nəfəri keçdiyi göstərilir. (Şamil Əli, 2011:93) Halbuki orta yüzilliklərdə onların yayılma alanı daha geniş olmuşdur.”
Gördüyümüz kimi, tədqiqatçı keçmiş SSRİ-də türk xalqlarının assimilyasiyaya uğradılması faciəsindən söhbət açmış, təsadüfi deyil ki, bu məqamda Balkan ölkələrində – Bolqarıstan, Rumıniya, Yunanıstan və başqa ölkələrdə də soydaşlarımızın yaşadığı amilinə toxunmuşdur. Bununla əslində müəllif Balkan yarımadasında yaşayan soydaşlarımızın taleyinə biganə qalmamış, həmçinin Balkan türklərinin də talelərinin gələcəkdə SSRİ ərazisində əridilmiş türk xalqlarının taleyi kimi olmaması üçün həyəcan səsi qaldırmışdır. Tədqiqatçının əsas mövzu hədəfi qaqauz türklərilə bağlıdır. Balkanlarda yaşayan və danışılan dillər say hesabı ilə belə göstərilir: Yunan, Alban, Türk, Serb, Monteneqr, Boşnak, Xorvat, Sloven, Makedon, Bolqar, Rumın, İtalyan, Roman, Qaqauz türkcəsi.
Gördüyümüz kimi, Balkanlarda Türklərlə yanaşı qaqauz türkləri də yaşayır və onlar, demək olar ki, burada etnik qrup olaraq digər xalqlarla müqayisədə sayca azlıq təşkil edirlər. Bu da acı da olsa, etiraf etməliyik ki, onların burada bir etnik toplum olaraq digər xalqlar arasında əriyib yoxolma riskini göstərir. Məhz bu kimi faciələrin baş verməməsi üçün bir türk olaraq – Türkiyə dövləti və türk dövlətləri olaraq öz soydaşlarımızla daim qarşılıqlı – müştərək iqtisadi-sosial və mədəni sahələrdə əməkdaşlıqlarımızı gücləndirməliyik. Bu qarşılıqlı əlaqələrimiz ilk növbədə ideoloji cəbhədə də özünü göstərməli, ədəbi-mədəni əlaqələrimizin qurulması və bərpası yönündə ciddi addımlar atmalıyıq. İnsan, hər şeydən öncə, mənəvi varlıqdır. Mənəvi bağlar isə dildə, adət-ənənədə, mənəvi dəyərlərin ifadəsi olan folklorda özünü gerçək şəkildə təcəssüm etdirir.
“Krım-tatar xalq şeirindən seçmələr” (“Nurlan”, 2013) kitabına ön sözdə oxuyuruq: “Folklor xalqın özüdür. Hər hansı bir xalqı yaxından tanımaq üçün onun folkloruna dərindən bələd olmaq lazımdır”. Göründüyü kimi, burada folklor birbaşa xalqın özü ilə eyni səviyyədə düşünülür və göstərilir ki, xalqı tanımaq üçün onun folklorunu öyrənmək yetərlidir. Bu fikirlərə əlavə etmək istərdim ki, təkcə bir xalqı kənardan tanımaq üçün yox, həm də içəridən, yəni xalqın da özünün özünü tanıması üçün öz folklorunu dərindən bilməsi və öyrənməsi vacib şərtlərdən biri və birincisidir. Çünki xalq özünün kimliyini – daxili-mənəvi dünyasını birbaşa xalq yaradıcılığı məhsulları olan folklorunda açıq şəkildə əks etdirir.
Professor Qəzənfər Paşayevlə filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Orxan İsayevin həmmüəllif olduqları “İraq-Türkman ədəbiyyatı tarixi” (“Elm və təhsil”, 2025) kitabından oxuyuruq:
“Nə yaxşı ki, xalqın ellikcə yaratdığı mənəvi sərvət üçün bağlı yollar yoxdur”, – deyə fikirləşir və təskinlik tapırsan. Həqiqətən də, nə bağlı yollar, nə illər mənəvi ayrılığa gətirib çıxara bilməmiş, cismani ayrılıqla kifayətlənməli olmuşlar. İndinin özündə belə bu yaxınlıq, bu doğmalıq yaddaşlardan silinməyib. M.Həkimovun Azərbaycanın Qazax rayon sakinləri, ərəb dilini yaxşı bilən yüz on yaşlı Bəhmən baba və yüz beş yaşlı Ayişə nənədən topladığı bayatılar dediyimizə dayaq olur:
Ta İraqa,
Yol gedir ta İraqa.
Dost dostun qədrin bilməz,
Düşməsə ta iraqa (41, 23).

Rum mənəm, İraq mənəm,
Bu yanan çıraq mənəm.
Qul tək əllərə düşdüm,
Vətəndən iraq mənəm (42, 167).”
Tədqiqatçıların Azərbaycan folkloru ilə qarşılıqlı şəkildə təhlilə çəkdikləri İraq-türkman folkloru nümunələri əsasında söylədikləri fikirlər bir həqiqəti əks etdirir ki, folklor bütün fiziki sərhədləri aradan qaldırır, xalqların gen birliyini – qan bağlarını qoruyub saxlayır. Bu baxımdan da bir-birindən sərhədlər vasitəsilə ayrı düşmüş türk xalqlarını bir yerə toplamağın – həmrəylik nümayiş etdirməyin əsas yolu – birləşdirici körpüsü folklor adlı mənəvi mirasımızdır. Odur ki, “Rum mənəm, İraq mənəm” misrasıyla başlanan bayatını xalqımız əbəs deyil ki, “Vətəndən iraq (uzaq) mənəm” fikri ilə yekunlaşdırır. Bu lirik mətndə əslində qədim türkün Ruma, İraqa, eləcə də dünyanın müxtəlif yerlərinə, elə o cümlədən də Balkanlara səpələnməsi fikri ifadə olunur və buna görə də sonda “vətəndən – əslində isə bir-birlərindən bir toplum olaraq iraq-uzaq, qərib düşdüklərindən” söz açılır. Folklorun lirik janrlarında bədii şəkildə inikasını tapan ağrı-acılarımız qədim türk soylarının hamısının daxili emosiyalarının ifadəsi kimi özünü göstərir. Folklorun epik janrlarında, dramatik növündə də biz bir xalq, etnos olaraq vahid mədəniyyətin daşıyıcısı olduğumuzu görərik.
Böyük türk filosofu, ictimai xadimi Ziya Göyalpın “Türkçülüyün əsasları” (“Elm və təhsil”, 2019) kitabının annotasiyasında verilən ifadələrə nəzər saldıqda, bir daha təkcə bu əsərin yox, həmçinin də bu konfransın Balkan türklərini bir araya yığmaq istiqamətindəki məramının hansı dərəcədə mühüm əhəmiyyət daşıdığının fərqində oluruq:
“XX yüzilin əvvəllərində Osmanlı imperatorluğu süquta uğrayarkən nəinki onun Avropadakı torpaqları əlindən çıxdı, hətta Türkiyənin bir dövlət kimi mövcud olması təhlükə qarşısında idi. Belə bir şəraitdə Türkiyədə yaranan müxtəlif fikir axımlarından Türk dünyası, Türk milləti üçün ən önəmlisi, ən doğru yolda olanı “Türkçülük” idi.
“Türkçülük” axımının və çağdaş Türkçülüyün qurucusu olan bu əsərin yazarı Ziya Göyalpın o zaman dünyada yeganə Türk Cumhuriyyətinin yaranmasındakı xidmətləri əvəzsizdir.
Türkçülüyün tam bir nəzəriyyə və proqramı sayılan bu əsərdə “Türkçülük” axımının mahiyyəti, onun qarşısında duran əsas vəzifələr geniş şəkildə şərh edilir.”
Türk dövlətinin, türk varlığının uğrunda mühüm xidmətləri olmuş Ziya Göyalp məhz türk dünyasının, türk ruhunun mənəvi süquta uğramaması üçün türkçülük, Turançılıqla bağlı elmi-nəzəri proqramlar işləyib bizlərə ərməğan etmişdir. Onun “Türkçülük və Turançılıq” adı ilə təqdim etdiyi yazıdan bir parçaya diqqət etsək, bu məsləkin necə bir şərəfli yol olması məsələsi tam aydınlaşar:
“Türkçülüklə Turançılığın fərqlərini anlamaq üçün Türk və Turan topluluqlarının hüdudlarını təyin etmək lazımdır. Türk bir millətin adıdır. Millət özünə məxsus kültürü olan bir insan topluluğu deməkdir. Deməli, Türkün yalnız bir dili və tək bir kültürü ola bilər.
Halbuki Türkün bəzi qolları Anadolu Türklərindən ayrı bir dil, ayrı bir kültür yaratmağa çalışırlar. Məsələ, quzey Türklərindən bəzi gənclər bir Tatar dili, Tatar kültürü meydana gətirməklə məşğuldurlar. Bu davranış Türklərin başqa bir millət, Tatarların da başqa bir millət olduğu nəticəsini doğuracaqdır. Uzaqda olduğumuz üçün Qırğızların və Özbəklərin necə bir yol tutacaqlarını bilmirik. Bunların da hər biri ayrı dil və ədəbiyyat, ayrı kültür meydana gətirməyə çalışsalar, Türk millətinin hüdudu daha da daralmış olar. Yakutlar ilə Altay Türkləri daha uzaqda olduqları üçün, onları Türkiyə Türklərinin kültürü içinə almaq daha da çətin görünür.
Bu gün kültür yönündən birləşməsi asan olan Türklər, özəlliklə Oğuz Türkləri, yəni Türkmənlərdir. Türkiyə Türkləri kimi, Azərbaycan, İran və Xarəzm ölkələrinin Türkmənləri də Oğuz nəslinə mənsubdurlar. Deməli, Türkçülükdəki yaxın ülkümüz “Oğuz birliyi”, yaxud “Türkmən birliyi” olmalıdır. Bu birlikdən məqsəd nədir? Siyasi bir birlikmi? Hələlik xeyr! Gələcək haqqında bugündən bir hökm verə bilmərik. Ancaq bugünkü ülkümüz Oğuzların yalnız kültürcə birləşməsidir.
Oğuz Türkləri bu gün dörd ölkəyə yayılmaqla bərabər, hamısı bir-birinə yaxın qohumlardır. Dörd ölkədəki Türkmən ellərinin adlarını qarşılaşdırsaq, görərik ki, birində olan bir “el”in, yaxud “boy”un digərində də qolları var.
Məsələ, Xarəzmdə Təkələri, Sarıları və Qaraqalpaqları görürük. Ölkəmizdə Təkələr bir sancaq (ilçə) təşkil edəcək qədər çoxdur. Hətta bir bölümü vaxtilə Rumeliyə göndərilmişdi. Türkiyədəki Sarılar, özəlliklə, Rumqalada yaşayırlar. Qaraqalpaqlar isə Qarapapaq və Tərəkəmə adlarını alaraq Sivas, Kars və Azərbaycan ətraflarında yerləşmişlər. Xarəzmdə Oğuzun Salur və İmralı boyları, Çavda və Göklən (Qarluqlardan Kealin) elləri vardır. Bu adlara Anadolunun çeşidli yerlərində rast gəlinir. Göklən öz adını Vanda bir kəndə Gökoğlan biçimində vermişdir” (səh. 51).
Göründüyü kimi, Z.Göyalp “türkün yalnız bir dili və tək bir kültürü (mədəniyyəti – Ş.A.) ola bilər” deyir. Bu isə o anlama gəlir ki, eyni soykökə mənsub olan bütün türkləri (türk tayfa və tirələrini) vahid ana dili amili vahid anlaşma vasitəsi kimi birləşdirdiyi kimi, onların mədəni-mənəvi mirasları da, demək olar, eyniyyət təşkil edir. Xalqın mədəniyyəti isə xalq bilgisi olan folklor irsində özünü mühafizə edib yaşadır. Bu baxımdan da xalqın (türkün) ruhunun ifadəçisi olan folklor irsini yığıb-toplamaq, vahid bir məcraya gətirib nəşr etdirmək, yaymaq, təbliğ etmək və onları paralel şəkildə müqayisəli yolla tədqiq etməklə müxtəlif yerlərə səpələnmiş ayrı-ayrı türk tayfalarının vahid bir mənşədən törədiyini anlamaq olur. Məhz bu istiqamətdə hərtərəfli və müntəzəm şəkildə araşdırmalar aparmaqla Balkan türklərinin də, elə Z.Göyalpın yuxarıda göstərdiyi türk topluluqlarının da eyni qandan, eyni kökdən, gendən olduqlarına tam əmin olarıq. Bu, bizləri bir-birimizdən cismən hansı məsafələrdə uzaqda-ayrı olduğumuza baxmayaraq, heç vaxt ayrı düşməyə qoymaz, əslində milli kimliyimizi qorumağımızda bizə sosial-mənəvi yardımçımız olar. Azərbaycanda bu baxımdan artıq ənənə formalaşıb. “Türk xalqları folkloru” seriyası ilə Azərbaycanda – Bakıda nəşr olunmuş “Krım-tatar xalq şeirindən seçmələr” (Bakı, “Nurlan”, 2013), “Qumuq folkloru” (“Elm və təhsil”, 2020), “Altay dastanları və əfsanələri” (“Elm və Təhsil”, 2016) kitabları, həmçinin iraq-türkman folklor örnəkləri olan “Usta söyləyicilərin repertuarı” (“Elm və təhsil”, 2025), “Qaşqay folklor örnəkləri” (“Elm və təhsil”, 2023), vaxtilə İstanbulda yaşamış mühacir türkoloq Əhməd Cəfəroğlunun “Doğu ellərimiz ağızlarından toplamalar (Qars, Ərzurum, Çoruh elləri ağızları)” adlı kitabın təkrar nəşri (Bakı, “Elm və təhsil”, 2018) və s. bu tipli kitablar bir-birindən aralı düşmüş türk xalqlarının mənəvi xəzinəsi olan folklor irsini oxuyub öyrənmək baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Keçmişimizin əks sədası olan folklor incilərimiz həm də gələcəyimizə işıq tutan, əzəli və ədəbi birliyimizin varlığını əks etdirən söz xəzinəmiz, mədəni irsimizdir. Bilgə Kağan türk ulusuna xitabən deyirdi: “Ey türk oğuz bəyləri, türk xalqı, eşidin! Üstdən göy çökmədikcə, altdan yer dəlinmədikcə, bilir ki, türk ulusu, türk yurdu, türk dövləti, türk törəsi pozulmaz! Su kimi axıtdığın qanına, dağlar kimi yığdığın sümüklərinə (şəhidlərinə) layiq ol! Ey ölümsüz türk milləti, titrə və özünə dön!..”
Bir türk övladı olaraq bizim hər birimiz Bilgə Kağanın bu öyüdünü – vəsiyyətini atalar sözü timsalında bir ata-baba, dədə sözü kimi ulu tutmalıyıq, bu ulu vəsiyyətə əməl etməliyik. Dağlar kimi canımızda-cismimizdə dikələn sümüklərimizlə, damarlarımızda qaynayan coşğun qanımızla türkün düşmənlərilə canlı vuruş aparıb türk dövlətini, türk varlığını qoruduğumuz kimi, mənəvi xəzinəmizə – folklorumuzun dəyərlərinə tapınmaqla da ruhumuzda – mənəviyyatımızda türk(çülük) ruhunu yaşatmalı, türk(çülük) ruhunu ölməyə qoymamalıyıq. Çünki türkün düşmənləri onu açıqdan-açığa yenə bilməyəndə, onu mənən məhv etməyə cəhd göstəriblər. Təəssüf ki, bəzən buna nail olublar da. Tədqiqatçı Əli Şamil düşmənlərin yanlış təbliğatının bu işdə əsas olduğunu göstərib yazır:
“Stavropolda yaşayan türkmənlər Türkmənistanla sıx əlaqədə olduqlarından onların ədəbi dili türkməncə, Krasnodarda yaşayan Kırım tatarlarının yazılı ədəbiyyatları Kırım türklərinin ədəbiyyatı ilə eyni dildə formalaşdı. Urumlular-qreklər-brezenlər adlandırılan toplumun isə evdə, ailədə danışdıqları dildə, yəni ana dillərində yazdıqları ədəbi-bədii əsərlərə rast gəlmədik. Buna səbəb toplum arasında aparılan yanlış təbliğatdır. Onlar bu gün də xristianlığın pravoslav təriqətindədirlər. Belə bir fikir formalaşdırılıb ki, guya onlar qrek - yunanmışlar. Osmanlı sultanları guya ki, onların qarşısında şərt qoyublar: ya dilinizi dəyişin, ya dininizi! Ulu babaları da guya inanclı insanlar olduğuna görə, dinlərini qoruyub dillərini dəyişmiş, türkcə danışmağa başlamışlar.
Burada bir sual ortaya çıxır: nədən Osmanlı təbəəsi olan qrek-yunanların hamısı dinlərini qoruyub, dillərini dəyişməyiblər?! Bu gün də Türkiyədə yaşayır və yunanca danışırlar, pravoslav inanclıdırlar. Urumlular dediyimiz toplum görünüşdə də, mədəniyyətdə də, məişət həyatı ilə də yunanlardan fərqlənirlər. Türk folklorunu da ən yaxşı yaşadan və qoruyan toplumlardandır.
Kilsədə dini kitablar, oxunan dualar yunanca olduğundan, məktəblər kilsə nəzdində fəaliyyət göstərdiyindən, onların yazı dili yunanca formalaşmış, özlərinin də yunan mənşəli olduğuna inanmışlar. Son illər çap olunan bəzi ədəbiyyatlarda isə bu toplumun miladın I minilliyində Bizans imperiyasında məskunlaşmış türklər olduğu göstərilir. Araşdırıcıların fikrincə, oğuzlar XI yüzildə Anadoluya gələrək Bizansda yaşayan və xristianlığı qəbul etmiş türklərin bir qismi ilə qaynayıb-qarışmış və islamı qəbul etmişlərsə də, bir qismi əvvəlki inanclarında qalmışdır. Bu fikri dəqiqləşdirmək üçün toplumdan etnoqrafik və folklor materialları toplamaq lazımdır” (səh. 20).
Gördüyümüz kimi, Ə.Şamil konkret olaraq urumlular yunanlar kimi özlərini tanıyan toplumların “türk folklorunu ən yaxşı yaşadan” toplumlar olub, onların əslində türk olduqlarını açıb göstərir. Eyni zamanda milli kimliyin ifadə vasitəsi kimi “toplumdan etnoqrafik və folklor materiallarını toplamağı” zəruri amil hesab edir.
İnanıram ki, Balkan türklərilə qurulan iş birliyinin ayrılmaz tərkib hissəsi kimi ortaq mənəvi-mədəni abidələrimiz olan folklor əlaqələrimiz də sürəkli hal alacaq.

Şakir Albalıyev
Filologiya elmləri doktoru, dosent

Türk dünyasında

əməkdaşlığın yeni hədəfləri

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxsləri ilə görüşdə TDT-nin beynəlxalq arenadakı rolunun gücləndirilməsi, regional təhlükəsizlik, enerji və nəqliyyat bağlantıları, eləcə də üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə bağlı mühüm fikirlər səsləndirib.
Dövlət başçısı bildirib ki, TDT artıq beynəlxalq gündəliyin müxtəlif məsələlərinin müzakirə edildiyi və üzv ölkələr arasında qarşılıqlı əlaqələrin inkişaf etdiyi mühüm təşkilata çevrilib. Onun sözlərinə görə, təşkilata üzv dövlətlərin böyük potensialı və əlverişli coğrafi mövqeyi enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyi baxımından TDT-nin rolunu daha da artırır.
Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın bu proseslərdə xüsusi rolunu qeyd edərək bildirib ki, ölkə həm dünya bazarlarının enerji resursları ilə təchizatında, həm də Mərkəzi Asiya ölkələrinin enerji resurslarının Xəzər vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında iştirak edir. Azərbaycanın Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşməsi nəqliyyat və enerji layihələrinin həyata keçirilməsi üçün mühüm imkanlar yaradır.
Çıxışında Türk dünyası ilə əlaqələrə də toxunan dövlət başçısı TDT-yə üzv ölkələrlə ikitərəfli münasibətlərin yüksək səviyyədə olduğunu bildirib. Azərbaycan Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanla müttəfiqlik münasibətlərini rəsmiləşdirib, Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaradıb.
Prezident İlham Əliyev TDT-ni birləşdirən amillər sırasında ümumi etnik kökləri, dil və mədəniyyət yaxınlığını xüsusi vurğulayıb. O bildirib ki, bu mənəvi birlik təşkilat daxilində həmrəyliyin möhkəmlənməsinə mühüm təsir göstərir.
Təhlükəsizlik məsələlərinə toxunan dövlət başçısı regionda baş verən müharibələrin və artan geosiyasi gərginliyin yeni çağırışlar yaratdığını qeyd edib. Onun sözlərinə görə, dövlət təhlükəsizliyinə cavabdeh qurumlar arasında məlumat və təcrübə mübadiləsinin, operativ əməkdaşlığın və koordinasiyanın gücləndirilməsi mümkün təhdidlərin qarşısının alınması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
İlham Əliyev TDT çərçivəsində gənclər təşkilatları arasında əlaqələrin genişləndirilməsinin vacibliyini də qeyd edib. Dövlət başçısı gənclərin müxtəlif forum və tədbirlər vasitəsilə bir-biri ilə daha sıx ünsiyyət qurmasının Türk dünyasında qarşılıqlı əlaqələrin gələcək inkişafına töhfə verəcəyini bildirib.
Prezident çıxışında beynəlxalq hüququn roluna da diqqət çəkib. O, Azərbaycanın uzun illər ərzində beynəlxalq hüquqla təsbit olunmuş hüquqlarının təmin olunması ilə bağlı çətinliklərlə üzləşdiyini qeyd edib və beynəlxalq hüquq normalarının bütün dövlətlər üçün eyni prinsiplərlə tətbiq edilməsinin vacibliyini vurğulayıb.
Dövlət başçısı TDT-nin gələcək perspektivlərinə toxunaraq bildirib ki, təşkilatın üzv ölkələri birgə səylərlə beynəlxalq təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat və ticarət məsələlərində daha fəal rol oynaya bilər. Onun sözlərinə görə, mövcud potensialdan səmərəli istifadə etməklə TDT-nin beynəlxalq arenadakı mövqeyinin daha da gücləndirilməsi mümkündür.
Prezident İlham Əliyev çıxışının sonunda TDT-nin qarşısında duran əsas vəzifələr sırasında üzv ölkələr arasında qarşılıqlı fəaliyyətin gücləndirilməsini, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsini və təşkilatın beynəlxalq proseslərdə rolunun artırılmasını qeyd edib.

Zəminə Nuriyeva
M.Adıgözəlov adına Xırdalan şəhər 4 №li tam orta məktəbin direktoru

Bişkekdən verilən mesajlar

“Qırğızıstanın paytaxtında təşkil olunan Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının yubiley sammiti Avrasiya məkanında yeni geoiqtisadi və geosiyasi reallıqların formalaşdığı müstəsna platformadır.
Bunu Milli Məclisin Təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya komitəsinin sədri Sadiq Qurbanov bildirib.
O, qurumun 25 illiyinə təsadüf edən və bütün təsisçi üzvlərin, yeni qoşulan dövlətlərin, həmçinin dialoq tərəfdaşlarının təmsil olunduğu bu zirvə görüşünün regional təhlükəsizlik, dayanıqlı inkişaf və iqtisadi tərəfdaşlıq baxımından strateji qərarlarla yadda qaldığını vurğulayıb.
Deputat qeyd edib ki, tədbirdə dialoq tərəfdaşı qismində iştirak edən Azərbaycan ölkənin qlobal miqyasda nəqliyyat, logistika, rəqəmsal bağlantı və enerji qovşağı kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirmək üçün mühüm mesajlar ünvanlayıb.
O, Prezident İlham Əliyevin sammitdəki proqram xarakterli çıxışının ölkəmizin qlobal nəqliyyat və enerji arxitekturasındakı həlledici rolunu bir daha ön plana çəkdiyini bildirib. Sadiq Qurbanov dövlət başçısının “Ölkəmiz şərq-qərb və şimal-cənub istiqamətlərində etibarlı körpü rolunu oynayır və regional tərəfdaşlıq əlaqələrinin dərinləşməsində həlledici təşəbbüslərlə çıxış edir” fikirlərinə istinad edərək, bu yanaşmanın Azərbaycanın yalnız regional çərçivə ilə məhdudlaşmadığını, həm də qlobal miqyasda strateji qərarların qəbul edildiyi mərkəzlərdən birinə çevrildiyini əyani şəkildə təsdiqlədiyini vurğulayıb.
Məqalədə sammit çərçivəsində aparılan ikitərəfli görüşlərin danışıqların mahiyyəti və gələcək əməkdaşlıq perspektivləri baxımından müstəsna əhəmiyyət daşıdığı diqqətə çatdırılıb. Komitə sədri qeyd edib ki, Prezident İlham Əliyev müxtəlif ölkələrin liderləri ilə intensiv müzakirələr aparmış, o cümlədən İran İslam Respublikasının Prezidenti ilə baş tutan görüş zamanı ikitərəfli münasibətlərin dostluq və mehriban qonşuluq ruhunda inkişaf etdirilməsi diqqət mərkəzində olub. Liderlər arasındakı səmimi və dostyana ab-havada keçən söhbətin iki ölkə arasında tarixi bağların dərinliyini, həmçinin gələcək birgə layihələrin həyata keçirilməsi üçün mövcud olan yüksək səviyyəli qarşılıqlı etimadı və siyasi iradəni nümayiş etdirdiyi qeyd edilib.
Sadiq Qurbanov tədbirin iqtisadi gündəliyində duran əsas məsələlərdən biri olan Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin gedişatının Orta Dəhlizin investisiya cazibədarlığını kökündən artırdığını bildirib. O, ümumi dəyəri 4 milyard dollardan çox olan bu strateji xəttin Çindən Avropaya yük daşımalarını təxminən 900 kilometr qısaltdığını, daşıma müddətində isə 7-8 gün ərzində birbaşa vaxt qənaəti əldə etməyə şərait yaratdığını vurğulayıb. Komitə sədri bu marşrutun Azərbaycanın fəal iştirakçısı olduğu Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutuna birbaşa inteqrasiya olunduğunu və Çinin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü ilə rəsmi Bakının maraqlarının tam uzlaşdığını qeyd edib.
S.Qurbanov şərhində Zəngəzur dəhlizinin qlobal logistika mənzərəsindəki roluna xüsusi yer ayrılıb. Millət vəkili dövlət başçısının dəhlizin açılmasının yalnız milli maraqlara deyil, həm də bütün Avrasiya qitəsinin nəqliyyat xəritəsinə mühüm töhfə verəcəyi ilə bağlı fikirlərini önə çəkərək bildirib: “Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılması Avrasiya məkanında nəqliyyat əlaqələrini tamamilə yeni səviyyəyə qaldıracaq və qitələrarası yükdaşımaların həcmini dəfələrlə artıracaqdır.” O, bu layihənin Orta Dəhlizin tərkib hissəsi olaraq Türk dünyasını birləşdirdiyini, Avropa ilə Asiya arasında ən qısa, səmərəli və təhlükəsiz quru yolu təmin etdiyini vurğulayıb.
Sonda millət vəkili sammitdə müzakirə olunan rəqəmsal bağlantılar və yaşıl enerji proqramlarının Azərbaycanın uzunmüddətli strateji hədəfləri ilə tam üst-üstə düşdüyünü qeyd edib. Prezident İlham Əliyevin ölkəmizin bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafına xüsusi önəm verdiyini və Xəzər dənizinin yaşıl enerji potensialının Avropaya və digər bazarlara nəqli istiqamətində mühüm addımlar atdığını bildirdiyini xatırladıb. Sadiq Qurbanov Bişkek sammiti fonunda irəli sürülən təşəbbüslərin Azərbaycanın Böyük Avrasiya coğrafiyasının əsas tranzit logistika və enerji mərkəzlərindən birinə çevrildiyini qəti şəkildə təsdiqlədiyini vurğulayıb.
Rasim

ZAMANIN

SINAĞINDAN

KEÇMİŞ DOSTLUQ

Bu günlərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin ölkəmizə səfəri Özbəkistan–Azərbaycan münasibətləri tarixində mühüm hadisədir. İki qardaş dövlət rəhbərlərinin görüşləri, səmərəli danışıqlar və xüsusilə “Əbədi dostluq haqqında” müqavilənin imzalanması xalqlarımız arasındakı əzəli yaxınlığı yeni tarixi mərhələyə çıxardı.
Həqiqətən də, özbək və Azərbaycan xalqlarını bir-birinə bağlayan tellər bu gün ya dünən yaranmayıb. Onların kökləri əsrlərin dərinliyinə gedib çıxır. Dil və qəlb yaxınlığı, ortaq tarix, mədəniyyət, adət-ənənə və dəyərlər iki xalqın mənəvi dünyasını əzəldən bir-birinə yaxınlaşdırıb. Bu səbəbdən özbək-Azərbaycan dostluğu təkcə siyasi maraqların tələbi ilə formalaşmış bir münasibət deyil, zamanın sınağından keçmiş qardaşlıqdır.
Bu gün dövlət rəhbərlərinin görüşləri, imzalanmış sənədlər və əldə olunmuş razılaşmaların siyasi-iqtisadi əhəmiyyəti haqqında kütləvi informasiya vasitələrində çoxlu materiallar dərc edilir. Biz isə bu tarixi hadisə münasibətilə iki xalqın dostluğunun daha bir mühüm və qədim səhifəsi – özbək və Azərbaycan ədəbi əlaqələri haqqında söz açmaq istədik.
Çünki xalqları bir-birinə siyasət və iqtisadiyyat yaxınlaşdıra bilər, amma onların qəlbini ədəbiyyat və mədəniyyət bağlayır. Özbək və Azərbaycan ədəbi əlaqələri tarixi də məhz belə bir mənəvi yaxınlığın parlaq ifadəsidir.
Klassik ədəbiyyatımızın tarixinə nəzər salsaq, bu mənəvi yaxınlığın köklərinin nə qədər dərin olduğunun şahidi olarıq. Böyük Nizami Gəncəvi yaradıcılığı əsrlər boyu özbək ədəbiyyatına səmərəli təsir göstərib. Qütb Xarəzmi Nizami ənənələrinin təsiri ilə “Xosrov və Şirin” dastanını yaratmışsa, Heydər Xarəzmi “Məxzənul-əsrar” əsərini yazmışdır. Sonralar Əlişir Nəvai Nizaminin əsasını qoyduğu xəmsəçilik ənənəsini yeni zirvəyə qaldıraraq, türk dilində mükəmməl “Xəmsə” yaratdı. Nəvai bu böyük sələfini özünə ustad hesab etmiş və onun dühasını yüksək ehtiramla etiraf etmişdir:

Asan deyil bu meydan içrə durmaq,
Nizami pəncəsinə pəncə vurmaq.

Bu mənəvi dialoq sonrakı əsrlərdə də davam etdi. Azərbaycan poeziyasının böyük nümayəndəsi Məhəmməd Füzuli Nəvai yaradıcılığına yüksək ehtiramla yanaşdığı kimi, özbək şairləri də Füzulini özlərinə ustad hesab etmişlər. Agahi, Əmiri, Üveysi, Muqimi və digər bir çox sənətkarların Füzuli ənənələrinə müraciət etməsi ədəbiyyatlarımız arasındakı təsir və yaradıcı dialoqun qırılmazlığından xəbər verir.
XX əsrə gəldikdə isə bu əlaqələr yeni məzmun qazandı. Bu dövrdə iki xalqın dostluğunu öz taleyi və yaradıcılığı ilə birləşdirən böyük simalardan biri Maqsud Şeyxzadə oldu. Azərbaycanda doğulub, taleyin hökmü ilə Özbəkistana gələn Mqasud Şeyxzadə bu torpağı öz Vətəni bildi, özbək dilində yazıb-yaratdı və XX əsr özbək ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsinə çevrildi. Onun “Cəlaləddin Manquberdi”, “Mirzə Uluqbəy”, “Daşkəndnamə” kimi əsərləri özbək ədəbiyyatının misilsiz xəzinəsinə çevrildi. Bu mənada, Maqsud Şeyxzadə təkcə böyük sənətkar deyil, həm də iki xalqın dostluğunun rəmzi timsalıdır.
Müstəqillik illərində ədəbi əlaqələr üçün yeni imkanlar açıldı. Azərbaycan ədiblərinin əsərləri özbək dilinə, özbək ədəbiyyatının bir çox nümunələri isə Azərbaycan dilinə tərcümə edildi. Bəxtiyar Vahabzadə, Xəlil Rza Ulutürk, Anar, Elçin, Ramiz Rövşən kimi sənətkarların əsərləri özbək oxucusuna çatdırıldığı halda, Abdulla Aripov, Erkin Vahidov, Osman Əzim və digər özbək yazıçı və şairlərinin əsərləri Azərbaycan oxucularına təqdim olundu.
Sevindirici haldır ki, son illərdə bu proses daha da canlanmışdır. İki ölkədə keçirilən mədəniyyət günləri, ədəbi görüşlər, yeni tərcümələr və kitab təqdimatları mənəvi əməkdaşlığın yeni səhifələrini açır. 2024-cü ildə Bakıda Özbəkistan elm və mədəniyyəti günləri keçirildiyi halda, Daşkənddəki Azərbaycan mədəniyyəti günləri çərçivəsində böyük Məhəmməd Füzulinin əsərlərinin təqdimatı təşkil olundu.
Özbək ədəbiyyatının Azərbaycanda öyrənilməsi və təbliğ edilməsində azərbaycanlı alimlərin də layiqli töhfəsi var. Xüsusilə, tanınmış ədəbiyyatşünas, professor Almaz Ülvinin (Binnətova) çoxillik elmi fəaliyyəti təqdirəlayiqdir. Onun özbək ədəbiyyatına, xüsusən də Əlişir Nəvai yaradıcılığına həsr olunmuş çoxsaylı tədqiqatları iki xalqın ədəbi əlaqələrinin elmi əsaslarını zənginləşdirməkdədir. “Əlişir Nəvainin əsri və nəsri” kitabının özbəkcə yeni nəşri də bu davamlı elmi dialoqun daha bir sübutudur.
Bu məqamda daha bir rəmzi hadisəni xatırlatmaq yerinə düşər. 2024-cü ildə Prezident Şavkat Mirziyoyev Bakıda azərbaycanlı şair və tərcüməçi Akif Bağırov – Akif Azalp ilə görüşdü. O, bir çox özbək sənətkarlarının əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edərək, ədəbiyyatımızı qardaş xalq arasında təbliğ edir. Dövlətimizin başçısı onun özbək ədəbiyyatının Azərbaycanda populyarlaşdırılmasına və mədəni əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə verdiyi töhfəni xüsusi qeyd etdi.
Bu gün isə həmin çoxəsrlik mənəvi yaxınlıq dövlətlərimizin münasibətlərində yeni tarixi məzmun kəsb edir. Prezidentlər Şavkat Mirziyoyev və İlham Əliyev tərəfindən imzalanmış “Əbədi dostluq haqqında” müqavilə xalqlarımızın əsrlər boyu formalaşmış qardaşlığının məntiqi davamı oldu.
Nizamidən Nəvaiyə, Nəvaidən Füzuliyə, Maqsud Şeyxzadədən bugünkü yaradıcı insanlara və alimlərə qədər davam edən ədəbi dialoqun özü bu dostluğun nə qədər sarsılmaz olduğunu göstərir. Dövlətlər arasındakı müqavilələr müəyyən bir tarixi dövrdə imzalanır. Lakin xalqların qəlbinə həkk olunmuş dostluğun tarixi əsrlərlə ölçülür. Özbək və Azərbaycan xalqlarının dostluğu məhz belə – zamanın sınağından keçmiş və gələcəyə yönəlmiş əbədi dostluqdur.

Obidjon ŞOFİYEV,

Özbəkistan Respublikası, Termiz Dövlət Universitetinin gənclərlə iş və
mənəvi-maarifləndirmə məsələləri üzrə birinci prorektoru,
filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru (PhD), dosent

Azərbaycan dilinə tərcümə etdi: Atilla SÜLEYMANLI

“HERATA,

BABAMIN HÜZURUNA!”

(SƏFƏRNAMƏYƏ DAİR TƏƏSSÜRATLARIM)

Səfərnamə janrı müasir ədəbiyyatşünaslıq və kultologiya nəzəriyyəsində sadəcə bəsit coğrafi məkanların, yeni şəhərlərin ekzotik təsviri və ya etnoqrafik elementlərin mexaniki qeydiyyatı ilə məhdudlaşmır. Janrın ən uğurlu və sanballı nümunələri coğrafi səyahəti mənəvi ucalığa, tarixi köklərə və sivilizasiya yaddaşına doğru daxili, intellektual bir köçə çevirə bilən, zaman və məkan hüdudlarını daxilən ləğv edən konseptual əsərlərdir. Bu baxımdan, müasir özbək poeziyasının və mediyasının gənc, istedadlı nümayəndəsi, Özbəkistanın yeni intellektual nəslinin parlaq siması Şəhriyar Şövkətin yenicə işıq üzü görmüş, özbək ədəbi-ictimai mühitində böyük əks-səda doğurmuş “Herata, babamın hüzuruna!” (“Hirotga, bobomning huzuriga!”) adlı fundamental səfərnamə-kitabı sıradan bir səyahətçi qeydləri və ya publisistik təəssüratlar məcmuusu olmaqdan tamamilə uzaqdır. Müəllifin Əfqanıstanın hər cür hərbi-siyasi təhlükələrlə, totalitar qadağalarla və sosiomədəni böhranlarla çulğalanmış mürəkkəb, ekstremal mühitinə daxil olaraq iyirmi günlük fədakar fəaliyyəti nəticəsində ərsəyə gələn bu əsər, bütöv bir türk-müsəlman Şərqinin mədəni yaddaşına, unudulmaqda olan intellektual-mənəvi düşüncə sisteminin izlərinə yönəlmiş irihəcmli, dərin nəzəri-fəlsəfi baxış və müasir komparativistika üçün qiymətləndirilməli olan mühüm sənədli-bədii mənbədir.
Müəllifin Herata və Əfqanıstanın digər qədim türk mərkəzlərinə getmək istəyi qəfil yaranmış keçici bir nostalji həvəs deyil, onun uşaqlıq və yeniyetməlik illərindən başlayaraq addım-addım formalaşan tarixi-milli şüurunun, sarsılmaz sənətkar vicdanının məntiqi nəticəsidir. Bu mənəvi yolçuluğun ilk qığılcımı, atasının onu uşaq yaşlarında Şəhrisəbzdə ulu cahangir Əmir Teymurun ilk məqbərəsinə aparması və uşaq təfəkkürü ilə böyük fatehin məqbərəsi qarşısında keçirdiyi o izaholunmaz, sakral həyəcanla alovlanmışdır. Bu ilk heyrət sonralar onun qəlbində ulu babaların mənəvi irsini yerindəcə ziyarət etmək, tarixlə bu gün arasında qırılmış əlaqələri bərpa etmək arzusuna çevrilmişdir. Şəhriyar Şövkətin böyüdükcə şeirə, klassik əruz vəzninə və söz sənətinə daxildən bağlanması, onun mənəvi dünyasında dahi mütəfəkkir Əlişir Nəvai obrazını mərkəzi mövqeyə çıxarmışdır. Coğrafiya dərslərində Nəvainin əslində Heratda doğulub-yaşadığını, dövlət idarəçiliyi və tükənməz xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə məşğul olduğunu və orada da dəfn olundığını öyrəndiyi gündən etibarən, gənc şairin daxilində illərlə sönməyən, totalitar sərhədləri yarmağa can atan bir istiqlal arzusu yaşamışdır. Əsərdə diqqətçəkən ən mühüm elmi və nəzəri məqamlardan biri müəllifin Nəvai sevgisini sadəcə romantik-abstrakt hisslərlə deyil, real tarixi, geosiyasi və hərbi-ideoloji maneələr kontekstində, obyektiv reallıq müstəvisində təqdim etməsidir. Səfərnaməçi haqlı olaraq vurğulayır ki, XX əsrin birinci rübünə qədər bu müqəddəs məkanları ziyarət etməyə yalnız yolun fiziki ağırlığı və coğrafi çətinlikləri əngəl yaradırdısa, sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra çəkilən “Dəmir pərdə” və siyasi sərhədlər, eyni mənəvi kökdən gələn xalqları bir-birindən uzun müddətə ayırmış, Heratı və Kabili özbək və Azərbaycan türklərinin canlı yaddaşından süni şəkildə qoparmağa çalışmışdır.
Səfərnamənin daxili ideya-bədii arxitekturasında, müəllifin bu çətin, həm də ölümün bir addımlığındakı elmi ekspedisiyaya çıxmasında və bu səfərin rəsmi kitaba çevrilməsində mənim birbaşa istiqamətverici, hərəkətverici və elmi-ideoloji qaynaq rolunu oynamağıma dair qeydlərlə rastlaşdım. Kitabda xüsusi bir sənətkarlıqla və yüksək minnətdarlıq hissi ilə qələmə alınmış “Şu ro'mol bilan Navoiy qabrtoshining gardini artib qo'ygin...”(“Bu yaylıqla Nəvainin qəbir daşının tozunu sil...”) adlı geniş və emosional bölmə, bilavasitə ümumtürk komparativistikasına və səfərin daxili mənəvi missiyasına göstərdiyim böyük elmi təsiri tam çəkisi ilə ortaya qoyub. Müəllif açıq şəkildə etiraf edir ki, onun bu təhlükəli Əfqanıstan coğrafiyasına getmək qərarı bəsit bir emosional həvəsdən deyil, Bakıdakı Əlişir Nəvai heykəli önündə və sonradan Daşkənddə reallaşan elmi görüşlərimiz zamanı Herat təəssüratlarımı, ulu babalarımızın məqamlarını böyük fəlsəfi heyranlıqla, məhəbbətlə nəql etməyimdən sonra onun daxilində oyanan müqəddəs bir “elmi həsəd” hissinin nəticəsidir. Ötən payızda Daşkənddə – “Cədid” qəzeti redaksiyasında Əfqanıstana 2016 və 2021-ci illər səfərimdən bəhs etmişdim. Hələ də Herat – Kabul təsir aurasından çıxmamış bir tərzdə. Hətta arada üzr istəyib deyirdim ki, sanki o torpaqlar Bakıdan 2 saatlıq qədər məsafədə məni hələ də öz kamına çəkməkdə davam edir (yeri gəlmişkən o iki saatlıq yolu 2016-cı ildə 30 saata, 2021-ci ildə isə 16 saata gedib çıxmışdım). İndi Şəhriyar kitabında bütün geosiyasi maneələri aşaraq iki dəfə Herata getməyimi, ulu mütəfəkkirin qəbir daşını öpərək milli sədaqət nümayiş etdirməyimi və özbək dünyasının digər bir nəhəng nəvaişünas alimi, Özbəkistan Qəhrəmanı Suyima Qəniyevanın vəsiyyət etdiyi müqəddəs yaylıqla Nəvainin məzarının tozunu silməsi faktını müəllif öz yaradıcılıq dünyasında sivilizasiya miqyaslı bir mənəvi vətəndaşlıq borcu arxetipinə çevirmişdir. Dünya nəvaişünaslıq məktəbinə verdiyim bu daxili, mənəvi enerji gənc özbək şairini hər cür viza və təhlükəsizlik qadağalarını yararaq, Allaha təvəkkül edib Heyrətan körpüsündən Əfqanıstan torpağına inamla qədəm basmağa sövq etmişdir.
Səfərnamənin daxili nəzəri strukturunu daha da dərinləşdirdikdə, özümün yalnız bir ilham mənbəyi kimi qalmadığım, Şəhriyar Şövkət Herat torpağına ayaq basdığı ilk gündən etibarən Bakıdan və ağır fiziki xəsarət alıb xəstə yatağından belə ona birbaşa elmi rəhbərlik, metodoloji koordinatorluq etdiyim mətndə tam dəqiqliyi ilə nümayiş olunur. Bakıda Əlişir Nəvai və Zahirəddin Məhəmməd Babur xatirəsinə həsr olunmuş böyük elmi konfransa tələsərkən bədbəxt hadisə nəticəsində ağır xəsarət alıb yatağa düşməyimə baxmayaraq, öz ağır fiziki durumumu unudaraq Şəhriyara telefon və video-zənglər vasitəsilə "Oğlum, indi Heratdasansa, mütləq İxtiyarəddin qalasına (Herat qalasına) get, Nəvainin şeir məclisləri qurduğu zala gir, orada öz-özünə şairin bir qəzəlini səsləndir, ulu babamız Babur şah 1506-cı ildə orada iyirmi gün qalmış, Nəvainin şəxsi kitabxanasından doyunca istifadə etmiş və bu anları “Baburnamə”də ömrünün ən şərəfli günləri adlandırmışdır" – deyə elmi istiqamət verməyim komparativistika tarixinin ən unudulmaz mənəvi hadisələrindən biridir.
Əfqanıstandakı özbək nəvaişünas alimlərinin, xüsusilə bölgənin ən yaşlı və qocaman fədakar tədqiqatçısı Məhəmməd Yaqub Vahidi Cüzcaninin mütləq tapılıb elmi fəaliyyətinin araşdırılması barədə verdiyim istək-tapşırıq, bu tədqiqatın elmi-metodoloji bünövrəsini təşkil edir. Şəhriyarın gündəlik sosial şəbəkələrdə paylaşdığı fotolara baxdıqca, onunla hər gün neçə dəfə telefonda danışdıqca bütün ağrılarımı unudurdum, sanki yataqda yox, Heratda, Kabulda, Məzari-Şərifdə, Bəlxdə gəzirdim. “O günlərdə cismim Azərbaycan torpağında – yataqda ağrılar içində qovrulsa da, ruhum Şəhriyarımla birgə Heratı qədəm-qədəm gəzirdi” ifadəsi, Azərbaycan və özbək ədəbi düşüncəsinin geosiyasi sərhədləri daxilən necə tamamilə ləğv etdiyini sübut edən uca bir fəlsəfi yekundur.

Şəhriyar Şövkətin Əfqanıstanda keçirdiyi iyirmi gün ərzində fərqli nəqliyyat vasitələri ilə, qorxulu hərbi postları və mürəkkəb keçid məntəqələrini yararaq təxminən 3 min kilometr yol qət etməsi və Qəndəhardan Herata, Bədəxşandan Kabilə qədər geniş bir coğrafiyanı dolaşması prosesi, ulu əcdadların müqəddəs məzarları önündə qarşılaşdığı fiziki və mənəvi məhrumiyyətlərin bədii təsviri ilə əsərin elmi dəyərini zirvəyə qaldırır. Şair ilk olaraq qədim Məzari-Şərif şəhərinə daxil olarkən, fevral ayının dondurucu və amansız şaxtasında, müqəddəs “Göy məscid” (“Rövzeyi-Şərif”) kompleksinin həyətindəki mərmər daşların soyuğu yalın ayaqlarındasa sətir-sətir işlədiyi halda, saatlarla növbə gözləmiş, yerli xidmətçilərin verdiyi bəsit rezin başmaqları geyərək məqbərəyə daxil ola bilmişdir. Burada o, telefonla video çəkiliş aparmaq istəyərkən silahlı nəzarətçilərin sərt və qəti qadağası ilə üz-üzə gəlmiş, daxili polis idarələrinə aparılaraq qırx dəqiqə boyunca sorğu-sual edilmiş, yalnız uzunmüddətli elmi izahatlardan və ağsaqqal İmamın xüsusi rəsmi icazəsindən sonra dahi əcdadların ucaltdığı o möhtəşəm memarlıq abidəsini lentə almaq şansını qazanmışdır. Səfərnamənin ən dramatik və canı bahasına başa gələn nöqtəsi isə qədim Bəlx şəhərində, İslam şərqinin ilk böyük ustad qadın şairi olan Rəbiyə Bəlxi qəbrinin və Teymuri məlikəsi Gövhərşad bəyimin ucaltdığı “Xoca Parso” məscidinin ziyarəti zamanı yaşanmışdır. Müəllif Rəbiyə Bəlxinin məqbərəsi önündə qədim əsrlərdən qalan pulları satan 70 yaşlı yerli bir əfqan ilə söhbət edərkən, ona bəsit bir jurnalist marağı ilə “Otaxon, ömrünüz boyu bu torpaqlarda neçə hökumət görmüsünüz?” sualını ünvanlamışdım. Lakin totalitar idarəetmə prinsiplərinin hakim olduğu bu coğrafiyada “hökumət”, “dövlət”, “əmirliyin vəziyyəti” kimi sözlərin işlədilməsi birbaşa siyasi casusluq və dövlət əleyhinə təxribat kimi qəbul edildiyi üçün, həmin dəqiqə ətrafda gizli nəzarət aparan, əbalara bürünmüş iki silahlı “mühtəsib” (əxlaq və siyasi nəzarət polisi) şairin və onun bələdçisi Hibatullanın üzərinə hücum çəkmişdir. Gənc özbək şairini hər iki biləyindən qanrılaraq, çiyinlərində tapança və Kalaşnikov avtomatları olan əsgərlər tərəfindən sürüyərək hərbi məhkəmə binasına aparmış, sürücünün isə yaxasından tutaraq divara sıxmışlar. Hərbi prokurorluğun soyuq, nəm və zəhərli qaz qoxuyan daxili otağında iki saat boyunca ağır psixoloji və mənəvi işgəncə altında sorğu-sual edilən Şəhriyar Şövkətin cib telefonu və şəxsi əşyaları müsadirə olunmuşdur. Onun çəkdiyi videoda siyasi ittiham axtaran nəzarətçilər özbək dilini bilmədikləri üçün gizli tərcüməçilər çağırmış, lakin mətndə yalnız Əlişir Nəvai və Babur dühalarına olan elmi ehtiram ifadələrini tapdıqdan və şairin pasportuna, barmaq izinə dair bütün rəsmi tarixləri qeydiyyata aldıqdan sonra onu sərbəst buraxmışlar. Ölümün gözünə dik baxan şair, azadlığa çıxan kimi daxilindəki sarsıntını ulu babaların mənəvi enerjisi ilə boğaraq, heç bir qorxu nümayiş etdirmədən birbaşa Bəlxin uca qala divarlarına doğru yoluna davam etmişdir.
Müəllifin qədim Qəznə şəhərində, böyük türk ensiklopedist alimi Əbu Reyhan Əl-Biruninin və dahi Sultan Mahmud Qəznəvinin məzarlarını ziyarət etməsi də analoji daxili sarsıntılar və fiziki məhrumiyyətlərlə müşayiət olunmuşdur. Şair bütöv bir gün boyunca ac-susuz, palçıqlı və kələ-kötür kənd yolları ilə, Əfqanıstanın yerli nəqliyyat vasitəsi olan üçtəkərli “rikşa” daxilində sümükləri sızıldayaraq hərəkət etmiş, dondurucu dağ havasının təsirindən bədəni tamamilə donmuş və güclü allergiya tutması nəticəsində başı ağırlaşaraq mənəvi xəstəlik həddinə çatmışdır. Birunini ziyarət etmək üçün getdiyi lay va palçıqlı xarabalıqlarda hər addımda qarşılaşdığı yoxsulluq, tənha uşaqların dilənçilik etməsi faktları onun humanist qəlbində böyük yaralar açmışdır. Hətta yol kənarındakı hərbi postlarda duran Taliban əsgərləri tərəfindən maşınları yoxlanılarkən, iki əsgərin qundağı doldurulmuş silahlarla birbaşa maşının salonuna daxil olub şairlə çiyin-çiyinə oturması, salona yayılan tər və qorxu qoxusu, hər bir sözün tərəzi ilə ölçüldüyü o hərbi-psixoloji atmosfer Şəhriyar Şövkətin daxili dünyasında dərin ekzistensial sarsıntılara yol açmışdır. Nəhayət, Herat şəhərinə və Musəlla kompleksinə – böyük ustad Əlişir Nəvainin əbədi uyuduğu müqəddəs torpağa çatanda isə şairin mənəvi iztirabları özünün ən pik nöqtəsinə yüksəlir. O, təyyarədən düşən kimi ulu babasının məzarına doğru elə bir eşqlə və ilahi divanəliklə qaçmaq istəyir ki, hətta ayaqqabılarını tamamilə çıxarıb, Herat küçələri boyunca Nəvainin gəzdiyi o müqəddəs torpağı yalın ayaqla, ağlaya-ağlaya, şairin qəzəllərini hayqıra-hayqıra keçmək qərarına gəlir. Lakin bələdçisi Hibatulla onu pencəyindən geriyə dartaraq kəskin şəkildə xəbərdar edir: “Ey igid, özünü yığışdır! Əgər əsgərlər səni bu vəziyyətdə yalın ayaqla, qışqıra-qışqıra qəzəl oxuyan görsələr, elə küçənin ortasındaca casus və ya divanə kimi həbs edib aparacaqlar, sonra səni tapmağa mənim bütöv ömrüm də bəs etməyəcək, romantikanı kənara qoy!”. Bu acı reallıq fonunda şair daxili fəryadını içinə gömərək, ssenariləşdirilmiş bu hərbi rejim daxilində addım-addım irəliləyir. Nəvainin məqbərəsinə daxil olanda isə onun qəlbi tamamilə parçalanır; çünki ulu mütəfəkkirin məqbərəsinin ətrafında paslı tikinti kranları, tamamlanmamış uçuq-sökük divarlar mənzərəsi, Şəhriyar Şövkətin “Gözüm çıxsın səni bu halda görməkdənsə, dilim qurusun səndən bu vəziyyətdə hesab soruşmaqdansa” – deyə göylərə ucalan fəlsəfi fəryadına çevrilir. O, Daşkənddən özü ilə gətirdiyi müqəddəs ipək dəsmalla Nəvainin qəbir daşının tozunu, qumunu və imperiya amneziyasının çirkini böyük bir vizual və mənəvi fədakarlıqla silərək göz yaşlarına boğulur.
Bu konseptual müstəvidə, Şəhriyar Şövkətin Məzari-Şərifdəki qədim “Göy məscidi” (“Rövzeyi-Şərif”) və Heratdakı bütöv Müsəlla kompleksini ziyarət edərkən irəli sürdüyü bədii-əks-sədalar, Teymurilər və Baburilər dövrü memarlığının Azərbaycan–Özbək ortaq mədəniyyət arxetipləri ilə eyniliyini linqvopoetik şəkildə sübuta yetirir. Şair bu tarixi qəbirlərin və dağıdılmış abidələrin sadəcə keçmişin bir yadigarı olmadığını, imperiya siyasətinin türk coğrafiyasını necə parçaladığını simvolik olaraq vizuallaşdırır. Bu təqdimatda şair, ulu babası Əmir Teymurun barmağından çıxarılan və bu gün ABŞ-ın Nyu-York şəhərindəki məşhur "Metropoliten" incəsənət muzeyində qorunan o sakral “Rosti rasti” (“Düz olsan, nicat taparsan”) möhürlü üzüyünün fəlsəfi itki tarixinə, Məhəmməd Zahir şah dövründə qəbirlərin gizli açılması hadisələrinə toxunaraq milli yaddaşın coğrafi mühacirətini və qəsb olunmasını böyük bir intellektual kədərlə təhlil edir. Səfərnamənin ən mühüm sosiolinqvistik töhfəsi isə Əfqanıstanın Əndxoy, Şəfirqan və fərqli bölgələrində yaşayan, hər cür assimilyasiya basqılarına, daxili siyasi qorxu mühitinə baxmayaraq, öz evlərində və xüsusi gizli “Yeni yol” məktəblərində özbək, türk dilini, Nəvai şivəsini və Babur şahın orijinal ləhcəsini göz bəbəyi kimi qoruyan yerli özbək ziyalılarının mənəvi dirənişinin bədiiləşdirilməsidir. Şəhriyar Şövkət bu bölgələrdə şahid olduğu sərt qadağaları – musiqinin, əl çalmağın, məzara gül qoymağın rəsmi yasaq edildiyi, əxlaq polisinin (“Amr bil ma'ruf va nahy anil munkar” və Muhtasiblərin) küçələrdə insanları sorğu-suala çəkdiyi, nikahsız münasibətlərin qamçı və daş-qalaqla cəzalandırıldığı dəhşətli sosiopolitik reallıqları qələmə alır. Məhz belə bir mütləqiyyət mühitində Əndxoyda və Heratda gizlicə təşkil olunan “Tongotar g'azalxonlik” (“Sübhə qədər qəzəlxanlıq”) məclislərində ağsaqqalların, gənclərin və ziyalıların əruz bəhrlərini, rəməl, həcəz və rəcəz vəznlərini heç bir ali təhsil almadan, sırf şifahi yaddaş kodu ilə mükəmməl şəkildə oxumaları, Məmməd Füzuli divanını və Şah Məşrəb irsini canları bahasına rəhbər tutmaları ümumtürk mənəvi müqavimətinin ən zirvə noktəsidir. Yerli özbək ziyalısı Qulam Səhi Vəkilzadə Yurddaşın və Məhəmməd Yaqub Vahidinin Şəhriyara təqdim etdiyi qədim əlyazmalar və onların dil uğrunda apardıqları mübarizə, totalitarizmin milli ruhu əsla məhv edə bilməyəcəyinin bariz isbatıdır.
Bu fundamental mənəvi zəncirin ən mühüm beynəlxalq həlqəsini və səfərnamənin 33–34-cü səhifələrində böyük bir minnətdarlıq hissi ilə qeyd edən, Şəhriyar Şövkət yuksək qədirbilənliklə etiraf edir ki, onu bu çətin, hər anı ölümlə qarşılaşan Əfqanıstan səfərinə sövq edən baş hərəkətverici qüvvə – məhz Bakı və Daşkənd şəhərlərində mənimlə keçirdiyi dərin elmi söhbətlər və 2016-cı ildə Nəvai şəhərində keçirilən beynəlxalq konfransda – bütün dünya nəvaişünaslarının elmi auditoriyası qarşısında rəsmi olaraq ayağa qalxaraq – “Bu salonda Əfqanıstana gedib, Heratda həzrət Əlişir Nəvainin məqbərəsini, müqəddəs qəbir daşını şəxsən ziyarət edən bircə nəfər var, o da mənəm!” – deyərək nümayiş etdirdiyim böyük elmi və milli qürura olan sonsuz heyranlıq hissidir. Dahi şairin ziyarətindən qayıtdıqdan sonra, Özbəkistan Qəhrəmanı Suyima Qəniyeva ilə görüşərkən, ustadımın məni qucaqlayaraq: “Bu mənim uzun illər boyu ürəyimdə qalan ən böyük arzum idi, sən buna nail oldun, xatirin xoş olsun, qızım. Əgər bir də yolun ora düşərsə, mənim bu ipək yaylığımla həzrət Nəvainin müqəddəs qəbir daşının tozunu silərsən” – deyə bəxş etdiyi o sakral əmanəti 2021-ci ildə ikinci dəfə Herata gedərək dahi mütəfəkkirin məzarını silməyim və “Suyima opam Sizə salam yolladılar, həzrətim” – deyə pıçıldamağım, ümumtürk elmi təfəkküründə müxtəlif müstəqil dövlətlərin inzibati hüdudlarında yaşasalar da, qəlbində yeganə mənəvi Vətən – Turan ideyasını daşıyan böyük alimlərin sarsılmaz mənəvi vəhdət körpüsüdür.
Şəhriyar Şövkətin bu qiymətli sənədli əsəri və mətndə nəvaişünaslıq məktəbi prinsiplərinə verilən yuksək ehtiramım, Azərbaycan və özbək xalqlarının ortaq sivilizasiya kimliyini qorumaq yolunda hansı böyük fədakarlıqlara və mənəvi zəhmətlərə qatlaşdığını dövlət miqyasında rəsmi şəkildə isbatlayan fundamental elmi-kulturoloji sənəddir. Yolun həmişə açıq, Nəvai babamızın ruhu mədədkarın, mədədkarımız olsun, Şəhriyarım!

Hörmət və mənəvi ehtiramla, Almaz Ülvi,
nəvaişünas, Özbəkistan Respublikası “Dostluq” ordeni mükafatçısı
Avqust, 2026

Azərbaycan–Qırğızıstan

münasibətlərində

yeni mərhələ başlayır

Prezident İlham Əliyevin iyulun 31-də Qırğızıstana dövlət səfəri Azərbaycan–Qırğızıstan münasibətlərinin inkişafında mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilir. Səfər çərçivəsində keçirilən yüksək səviyyəli görüşlər, imzalanan sənədlər və əldə olunan razılaşmalar iki dost və qardaş ölkə arasında əməkdaşlığın artıq strateji tərəfdaşlıqdan müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldiyini bir daha nümayiş etdirdi.
Dövlət başçıları arasında keçirilən görüşdən sonra mətbuata bəyanatla çıxış edən Prezident İlham Əliyev vurğuladı ki, müttəfiqlik münasibətləri böyük məsuliyyət tələb edir və Azərbaycan bu məsuliyyəti bölüşməyə tam hazırdır. Prezident qeyd etdi ki, bundan sonra da iki ölkə beynəlxalq təşkilatlarda qarşılıqlı dəstəyi davam etdirəcək, iqtisadi-ticari əlaqələrin genişləndirilməsi və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi istiqamətində birgə fəaliyyət göstərəcək.
Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, səfər zamanı imzalanan sənədlər paketi əməkdaşlığın geniş istiqamətlərini əhatə edir və əldə olunan razılaşmalar Azərbaycan ilə Qırğızıstan arasında əlaqələrin daha da dərinləşməsinə yeni imkanlar yaradacaq.
Səfərin iqtisadi nəticələri də xüsusi diqqət çəkir. Tərəflər Azərbaycan - Qırğız İnvestisiya Fondunun nizamnamə kapitalının iki dəfə artırılaraq 200 milyon dollara çatdırılması barədə razılığa gəliblər. Bu qərar Fond vasitəsilə həyata keçirilən layihələrin miqyasını genişləndirəcək, yeni istehsal müəssisələrinin yaradılmasına, məşğulluğun artırılmasına və qarşılıqlı investisiyaların həcminin yüksəlməsinə əlavə stimul verəcək.

Səfər çərçivəsində İssık-Kul gölünün sahilində inşa olunan beşulduzlu "Baku Resort & Spa" hotelinin açılışı da baş tutdu. Azərbaycan dövlətinin maliyyə dəstəyi ilə tikilən və "Bakı" adını daşıyan bu layihə iki ölkə arasında iqtisadi əməkdaşlığın uğurlu nümunələrindən biri olmaqla yanaşı, turizm sahəsində tərəfdaşlığın da yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir.
Prezident İlham Əliyev çıxışında humanitar əməkdaşlığın münasibətlərin ayrılmaz hissəsi olduğunu vurğuladı. Dövlət başçısı Qırğızıstanın Qarabağın bərpasına verdiyi dəstəyi yüksək qiymətləndirərək Ağdam rayonunda inşa edilən və "Manas" adını daşıyan məktəbi qardaşlıq münasibətlərinin parlaq rəmzlərindən biri adlandırdı. Onun sözlərinə görə, bu layihə Qırğız xalqının işğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpasına verdiyi mühüm töhfəni əks etdirir.
Prezident İlham Əliyev xalqlarımızı ortaq tarix, mədəniyyət və mənəvi dəyərlərin birləşdirdiyini diqqətə çatdıraraq Bakıda Çingiz Aytmatovun abidəsinin və adını daşıyan parkın yaradılmasını, Bişkekdə isə Qırğızıstan-Azərbaycan Dostluq Parkının salınmasını dostluğun və qarşılıqlı hörmətin rəmzi kimi qiymətləndirdi. Həmçinin qarşılıqlı Mədəniyyət Günlərinin keçirilməsi və humanitar əlaqələrin genişlənməsi iki ölkə xalqlarını daha da yaxınlaşdıran mühüm amillərdən biri kimi dəyərləndirildi.
Dövlət başçısı çıxışında Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığının genişləndiyini də vurğulayaraq, ölkəmizin Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşünə tamhüquqlu üzv kimi qəbul olunmasına görə Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarova və digər Mərkəzi Asiya liderlərinə təşəkkürünü ifadə etdi.
Səfər çərçivəsində iki ölkə arasında münasibətlərin yüksək səviyyəsinin daha bir göstəricisi kimi qarşılıqlı ali dövlət təltifləri təqdim olundu. Prezident İlham Əliyev Qırğız Respublikasının ən ali mükafatlarından olan I dərəcəli "Manas" ordeni ilə təltif edildi. Eyni zamanda Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov Azərbaycanın ali dövlət mükafatı – "Heydər Əliyev" ordeninə layiq görüldü. Bu addım Azərbaycan–Qırğızıstan dostluğunun və strateji tərəfdaşlığının yüksək səviyyəsinin rəmzi kimi qiymətləndirilir.
Səfərin mühüm siyasi nəticələrindən biri də Çolpon-Ata Bəyannaməsinin qəbul edilməsi oldu. Bəyannamə Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əməkdaşlığın yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu təsdiqləyərək siyasi dialoq, iqtisadi inteqrasiya, enerji, nəqliyyat, logistika və humanitar əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsi üçün yeni perspektivlər açır.
İmzalanan sənədlər, qəbul edilən qərarlar, qarşılıqlı etimad və ortaq strateji baxış iki qardaş ölkənin gələcək əməkdaşlığının daha da möhkəmlənəcəyinə və Türk dünyasında birliyin güclənməsinə mühüm töhfə verəcəyinə əminlik yaradır.

Vüqar Bəşirov
Abşeron RİH başçısının Aşağı Güzdək qəsəbə İƏD üzrə nümayəndəsi