"İkarus"un son uçuşu
(Fantastik hekayə)

Bəzən uçmaq üçün təyyarəyə ehtiyac yoxdur; bir dostun sadiqliyi sizi ən yüksək zirvələrə qaldıra və ən çətin enişlərdən xilas edə bilər. Zaur və Oktay uşaqlıqlarını eyni həyətdə keçirmişdilər. Həmişə dəniz kənarında narın qumun üzərində uzanıb göyləri seyr edirdilər. Yaşadıqları yer aeroporta çox yaxın idi. Aeroportdan havaya qalxan təyyarələrə tamaşa etmək onlar üçün çox maraqlı idi.
Onların oyunları da, xəyalları da, arzuları da eyni idi: böyüyəndə oxuyub təyyarəçi olmaq, polad qanadlı nəhəng quşları idarə etmək. Məktəbdən sonra qaçaraq aviamodelçilik dərnəyinə gedər, taxtadan və kağızdan düzəltdikləri kiçik motorlu "təyyarələri" havaya uçuranda sanki özləri də o kabinədə oturarmış kimi həyəcanlanardılar.
İllər keçdi, arzular reallığın astanasına gəldi. Hər iki dost Aviasiya Akademiyasına sənədlərini verdi. Zaurun yolu açıq idi. O, həm imtahanlardan, həm də tibbi yoxlanışdan uğurla keçdi. Lakin taleyin acı sürprizi Oktayı gözləyirdi. Həkim komissiyası onun görmə qabiliyyətindəki xırda bir qüsuru əsas gətirərək "təyyarəçi ola bilməz" qərarını verdi.
Zaur göylərin fatehi olanda, Oktay arzularını asfalt yollara köçürdü. O, nəhəng bir "İkarus" avtobusunun sürücüsü oldu. Zaur hər dəfə uçuşdan qayıdanda dostunu kabinəsinə dəvət edər, ona dünyanı buludların üzərindən göstərərdi. Oktay dostu üçün sevinsə də, içindəki o qırılmayan "uçmaq eşqi" həmişə köksünürdü.
Zaur dəfələrlə Oktayı təyyarəsinə mindirib kabinədə öz yanında oturtmuş, onu dünyanın bir çox şəhərlərinə – Londona, Bombeyə, Parisə, Praqaya aparmışdı. Oktay özündən çox sevdiyi dostuna minnətdarlığını bildirmişdi. Zaur isə Oktaya demişdi: "Sənin işin mənim işimdən daha dəyərlidir, çünki sən avtobusunda apardığın sərnişinlərlə həmişə ünsiyyətdə olursan, mən isə heç vaxt onlarla ünsiyyətdə ola bilmirəm".
Bir gün tale onları heç vaxt unudulmayacaq bir sınağa çəkdi. Zaurun idarə etdiyi sərnişin təyyarəsi enişə hazırlaşarkən qabaq təkərlərin açılmadığı məlum oldu. Aeroportun dispetçer qülləsində hava buz kimi soyumuşdu. Radiostansiyadan Zaurun səsi eşidilirdi: "Qabaq şassi sıradan çıxıb, mexaniki açılış baş vermir. Yanacaq bitmək üzrədir, gövdə üzərinə enişə məcburam". Bu təyyarənin burnunun beton zolağa sürtünərək alovlanması və böyük ehtimalla partlayış demək idi.
Aşağıda – hava limanının düz yanında Oktay "İkarus"un sükanı arxasında donub qalmışdı.
O, dostunun səsini kütləvi radio dalğalarından eşidirdi. Oktay yaxşı bilirdi ki, Zaurun idarə etdiyi o nəhəng polad kütləsi yerə dəyən an saniyələr hər şeyi həll edəcək. O, mühərriki işə saldı, "İkarus"un köhnə, amma etibarlı mühərriki mırıldadı. Darvaza taybatay açıldı. Oktay "İkarus"u eniş zolağına sürdü.
Zaur təyyarəni yerə yaxınlaşdırdı. Sürəti minimuma endirdi. Oktay güzgüdən arxaya baxdı: nəhəng gövdə bir kabus kimi onun üzərinə enirdi. Avtobus titrəyir, sürət göstəricisi sona yaxınlaşırdı. İndi onlar eyni sürətlə hərəkət edirdilər.
Zaur kabinədə tər içində idi. "Dayanma, Oktay, bir az da sürəti artır!" deyə pıçıldadı. O, təyyarənin burnunu yavaş-yavaş avtobusun damına doğru endirməyə başladı. İlk təmas baş verəndə dəhşətli bir metal səsi ətrafa yayıldı. "İkarus"un tavanı təzyiqdən əyildi, şüşələr titrədi. Oktay sükanı iki əli ilə elə bərk sıxmışdı ki, barmaqlarının buğumları ağarmışdı. Avtobusun amortizatorları təyyarənin ağır ağırlığı altında az qala yerə yapışmışdı.
Zaur əsas tormozları sıxdı. Təyyarənin arxa təkərlərindən qara tüstü çıxdı. Oktay da eyni anda çox ehtiyatla əyləcə basdı. Əgər o, kəskin dayandırsaydı, təyyarə avtobusun üzərindən aşar, hər ikisi məhv olardı. Onlar sanki tək bir orqanizm kimi hərəkət edirdilər. Mil-mil, saniyə-saniyə sürət azaldı. Nəhayət, hər iki nəhəng maşın zolağın tam sonunda, toz-duman içində dayandı. Sükut çökdü. Yalnız soyuyan metalın çırtıltısı və uzaqdan gələn yanğınsöndürən maşınların siqnalı eşidilirdi.
Zaur kabinədən aşağı, dostunun yanına qaçanda ayaqları titrəyirdi. Oktay isə hələ də sükanı elə bərk sıxmışdı ki, sanki buraxsa, hər şey yenidən uçulacaqdı.
Zaur "İkarus"un qapısını dartıb açdı. Oktay başını sükana söykəmişdi, alnından axan tər gözlərinə süzülürdü.
Zaur (səsi titrəyərək): — Oktay! Sən nə etdin?! Bu dəlilik idi! Sən həyatını riskə atdın...
Oktay yavaşca başını qaldırdı, dodaqlarında yorğun, amma qürurlu bir təbəssüm var idi. Gözlərinin içinə qədər toz dolmuşdu.
Oktay sakitcə pıçıldadı: — Deyəsən, bu dəfə mənim "təyyarəm" səninkindən daha ağır yük daşımalı oldu, dostum?
Zaur: — Sən həmişə bizdən daha yüksəkdə uçmusan, Oktay. Çünki sən bu gün insanları ölümün pəncəsindən xilas etdin. Sən əsl qəhrəmansan. Vətən, xalq sənin qəhrəmanlığını unutmayacaq.
Zaur əlini dostunun çiyninə qoydu. Gözləri dolmuşdu.
Zaur: —" Mən yuxarıda çarəsiz qalmışdım. Amma aşağı baxanda sənin "İkarus"unu gördüm. Elə bil ki, daha da cəsarətləndim, gücə, qüvvətə gəldim. O an anladım ki, sən hələ də məni qoruyursan".
Oktay: — Sən göylərin qəhrəmanısan, Zaur. Amma mənə elə gəlir ki, mənim avtobusum bu gün ilk və sonuncu dəfə uçuş həyata keçirdi. Bax, damı tamamilə əzilib, amma sən sağsan. Bu vaxt aeroportun xilasetmə qrupları və jurnalistlər onlara tərəf qaçmağa başladılar. Kameralar parıldayır, hamı bu möcüzəni lentə alırdı. İki dost üçün dünya daha da gözəlləşmişdi. Bütün qəzetlər, jurnallar Zaur və Oktayın şücaətindən, qəhrəmanlıq əfsanəsindən yazırdı. Hamı onları qəhrəman adlandırırdı. Həyatı xilas olunmuş sərnişinlər bu qəhrəmanlarla şəxsən görüşüb, sevinc göz yaşları axıdaraq onlara təşəkkür edirdilər.
Onlar anladılar ki, bəzən arzular həyata keçməsə də, amma əvəzində həyat bizə o arzulardan daha böyük olan bir fədakarlıq və sadiqlik şansı verir.
Bir neçə ay sonra Zaur və Oktay yenidən həmin eniş zolağında görüşdülər. "İkarus" artıq təmir olunmuşdu, amma onun damında kiçik bir nişan — təyyarə şəkli həkk olunmuşdu. Zaur isə təqaüdə çıxana qədər hər enişdə aşağıya baxır və asfaltın üzərində dostunun avtobusunu görəndə özünü dünyanın ən təhlükəsiz pilotu hesab edirdi.
Zaur və Oktay qocalanda da həmin günü eyni həyəcanla xatırlayırdılar. Zaurun evinin divarında həmin qəzalı eniş anını əks etdirən fotoşəkil asılmışdı. Şəklin altında isə Oktayın xətti ilə bu sözlər yazılmışdı: "Sən göylərdə tək deyildin, mən həmişə aşağıda səni tutmağa hazır idim".
İllər sonra dostlar öz ürək sözlərini bir-birinə yazılı surətdə bildirdilər. Zaur yazırdı: "Oktay, mən minlərlə saat uçdum, yüzlərlə şəhər gördüm. Amma həyatımda gördüyüm ən gözəl mənzərə — o tozlu eniş zolağında mənə tərəf sürətlə gələn sənin narıncı "İkarus"un idi. O gün mən anladım ki, yerə enmək uçmaqdan daha çətin və daha şərəflidir, əgər səni aşağıda gözləyən sadiq dostun varsa..."
Oktay isə dostu Zaura belə yazmışdı: "Zaur, mən heç vaxt göylərə qalxa bilmədim, amma o gün sənin təyyarənin ağırlığını avtobusumun damında hiss edəndə sanki mən də buludların arasına daxil oldum. Sən mənim uşaqlıq arzumun qanadı idin, mən isə sənin həyatının təkərləri. Biz heç vaxt ayrılmadıq".
Biri göyləri fəth etdi, digəri yolları. Amma tale onları elə bir nöqtədə birləşdirdi ki, orada nə texnika, nə də qaydalar keçərli idi. Bu, bir pilotun bacarığı ilə bir sürücünün cəsarətinin deyil, iki uşaqlıq dostunun bir-birinə olan sonsuz inamının hekayəsidir.
Aviasiya Muzeyinin girişində bir abidə ucaldılmışdır. Postamentin üzərində qəzalı təyyarənin və əzilmiş "İkarus"un maketi qoyulmuşdur. Abidənin üzərində isə cəmi üç söz yazılıb:
"Güvən, cəsarət, vəfa".

SAZIN VƏ SƏNƏTİNİN

VURĞUNU

Azərbaycanın qədim və zəngin mədəniyyət xəzinəsi olan aşıq sənəti əsrlər boyu ustad-şəyird ənənələri üzərində yaşayaraq nəsillərdən-nəsillərə ötürülmüşdür. Bu ənənəni qoruyan, həm aşıqlıq sənətində, həm də musiqi alətlərinin hazırlanması sahəsində dərin iz qoyan el sənətkarlarından biri də Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin üzvü, tanınmış aşıq-sazbənd Kövrək Murad (Murad Əli oğlu Sarıyev) dır.
Kövrək Murad 7 iyul 1952-ci ildə Borçalı mahalının (Gürcüstanın Bolnisi rayonu) Aran-Dəllər (Muşevani) kəndində anadan olmuşdur. Borçalı mühiti hər zaman saza, sözə olan dərin sevgisi, aşıq və şairlərinin bolluğu ilə seçilmişdir. Muradın sənətə olan meyli hələ uşaq yaşlarından, ailə mühitindən başlamışdır. Atası Əli dülgər ustadı olmuş, cır armud ağacından müxtəlif məişət əşyaları, o cümlədən qapı, pəncərə və arabalar düzəltmişdir. Atasının əl işlərinə baxaraq sənətin sirlərini mənimsəyən balaca Murad, arada armud ağacı parçalarından kustar üsulla özünə ilk sazlarını yonmağa başlamışdır.
Borçalı aşıq mühitinin azman ozanı, Gürcüstanın Əməkdar mədəniyyət işçisi, ustad Hüseyn Saraclı ilə görüş Kövrək Muradın sənət taleyində ən həlledici məqamlarından sayılır. Həyatında ən mühüm hadisə onun Türk dünyasının gözəl dastanlar bilicisi Hüseyn Saraclı ilə qarşılaşması olur. Kənddə keçirilən məclislərin birində el ağsaqqalları ustad sənətkara kənddə saza-sözə vurğun olan istedadlı bir gəncin olduğunu bildirirlər. Murad ustadın qarşısında "İncəgülü" aşıq havasını yüksək məharətlə oxuyur. Hüseyn Saraclı gəncin səsini və ifasını bəyənərək, "Bu uşaqda əsl aşıq səsi var, bundan nəsə olacaq" deyir.
1976-cı ildə, ustadın 60 yaşı olarkən Murad onun rəsmi və sonuncu şəyirdi kimi fəaliyyətə başlayır.Qədim aşıq qanunlarına görə şəyird qəbul edilmək üçün üç ağsaqqalın ustadın yanına minnətçi getməsi və razılıq alınması tələb olunurdu. Bu razılıqdan sonra Kövrək Murad tam 5 il ustadı Aşıq Hüseyn Saraclının evində yaşamış, həm sənətin incəliklərini öyrənmiş, həm də ona təsərrüfat işlərində köməklik edərək ustadına qulluq etmişdir.
Ustadım Aşıq Hüseyn Saraclı, Aşıq Əmrah Gülməmmədov, Aşıq Məhəmməd Sadaxlı, Aşıq Kamandar, Xındı Məmməd, adlarını sadalamadığım neçə-neçə ustad saz-söz sərrafları və xiridarlar ozan sənətini təkcə mənə yox, çoxlarına sevdiriblər.
Kövrək Murad təkcə gözəl səsli aşıq deyil, həm də saz alətinin dilini bilən peşəkar sazbənddir. Sazbəndlik el arasında "saza bənd olmaq", onun sehrinə düşmək kimi qiymətləndirilir. Ustadı Hüseyn Saraclı da xüsusi olaraq sazbəndliklə məşğul olmasa da, dostlarının sazını təmir etməyi bacarırdı. Bu bacarıq Murada keçmiş və o, atasından öyrəndiyi dülgərlik sirlərini sazbəndlik sənəti ilə birləşdirmişdir. Usta öz yaradıcılığında əsasən Borçalıdan gətirdiyi tut və armud ağaclarına üstünlük verir. Onun qənaətinə görə, məhz bu ağaclar saza ən təmiz və məlahətli səsi bəxş edir.
Ömrünün müdrik çağlarında Bakıya köçən sənətkar, uzun illər boyu "Neftçilər" metro stansiyası yaxınlığındakı emalatxanasında fəaliyyət göstərmişdir. Onun emalatxanası həm yerli aşıqların, həm də sənətsevərlərin, türk dünyasından, eləcə də dünyanın müxtəlif ölkələrindən gələn insanların daimi görüş və saz bərpa mərkəzinə çevrilmişdir. Bir sıra mühüm dövlət tədbirlərində və beynəlxalq festivallarda iştirak edən Kövrək Murad, qədim aşıq mühitinin ədalət prinsiplərini hər zaman uca tutmuşdur. Onun ifasında lentə alınan "Sallama Kərəmi" və "Qaraçı", "Ağır Şərili", "Yanıq Kərəmi" kimi ustad havaları musiqi arxivlərində və Gürcüstan radiosunun fondlarında qorunub saxlanılır.
Kövrək Murad həm də yaradıcı aşıqdır. "Kövrək dubeyti" adlı mükəmməl bir saz havası yaradıb. O, hazırda qədim dövrün aşıqlarının bir-birinin sənətinə qarşı çox ədalətli və hörmətlə yanaşdıqlarını fəxrlə qeyd edərək, gənc nəslə ustad-şəyird ehtiramını aşılamağa davam edir.

Hüseyn İsaoğlu,
yazıçı-publisist,
AYB və AJB üzvü

Əlibala Hacızadə

"İtgin gəlin"i

harda görüb?

Xanımının vəfatından 50 gün sonra dünyadan köçən, küçədəki gözəl qızdan “İtkin gəlin” obrazını yaradan yazıçı Əlibala Hacızadə barədə maraqlı faktlar. Yazıçı itkin gəlin obrazının yaranmasından danışarkən, maraqlı əhvalatı xatırlayıb. Bir gün işə gedəndə görür ki, küçədə hərəkət nədənsə tam dayanıb. Həm avtomaşınlar getmir, həm də piyadalar sanki quruyub. Sən demə, qarşıdan o qədər gözəl bir qız gəlirmiş ki, bütün insanlar bir anlıq dayanıb ona mat-məəttəl baxırmışlar: “İstədim onu təsvir edim, amma qələm onun gözəlliyinin qarşısında aciz qaldı. Düzdür, “İtkin gəlin”i təkcə bu obrazla məhdudlaşdırmaq olmaz. Orada yığma obrazlar qalareyası da var”.
Yazıçının qızı Asya xanım: “Yazdığı kitablar çapdan qısa müddət sonra heç tapılmırdı. Bizim özümüzdən də o qədər adam istəyirdi ki…Atam da evdə nə qədər kitab var idisə, hamısının da üstünü yazıb paylayırdı. Yadıma gəlir ki, biz “İtkin gəlin” romanını tərcümə etdirmək istəyirdik. Amma nəşriyyata vermək üçün evdə bircə dənə də olsun kitab tapa bilmədik. Axırda kitabxanadan aldıq, onu da daha geri qaytara bilmədik.
Biz ElmlərAkademiyası şəhərciyində “Xruşşovka” deyilən evlərdə 2 otaglı mənzildə yaşayırdıq, atamın ayrıca kabineti olmayıb, sadə yazı masası olub və əsərlərini orada yazıb. Hərdən zarafata deyərdik ki, görəsən ayrıca kabinetin olsaydı, nələr yazardın-yaradardın... Cavab verərdi ki, “yox, əgər mənim yazı yazmaq üçün əlverişli imkanım olsaydı, bəlkə də o cür əsərləri yaza bilməzdim”.
Atamın heç fəxri adı olmadı. Amma hamısı elə bilirdi ki, o, Xalq yazıçısıdır. Bəzən, televiziyalar da səhv edib, atamın adının yanına “Xalq yazıçısı” yazırdılar.
Anam şəkər xəstəsi idi, dünyasını tez dəyişdi. Atam ondan sonra çox qala bilmədi. Anamın vəfatından 50 gün sonra dünyasını dəyişdi”.

Şəfəq Nasirin kitablarının təqdimatı

Qərbi Azərbaycan İcmasında filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, publisist-tədqiqatçı, Qərbi Azərbaycan İcmasının Ziyalılar Şurasının üzvü Şəfəq Nasirin müəllifi olduğu “Ləklək” və “İdrak işığında” kitablarının, “Bürhani-həqiqət” məcmuəsinin təqdimat mərasimi keçirilib.
Tədbiri giriş sözü ilə açan Qərbi Azərbaycan İcmasının İdarə Heyətinin sədri, millət vəkili Əziz Ələkbərli müəllifin uzun illərdir Qərbi Azərbaycan həqiqətlərinin, milli-mənəvi yaddaşımızın və Azərbaycan ədəbi-mədəni irsinin araşdırılması istiqamətində mühüm fəaliyyət göstərdiyini vurğulayıb. O bildirib ki, Şəfəq Nasirin əsərləri yalnız elmi-publisistik mənbə deyil, həm də milli yaddaşın qorunmasına xidmət edən dəyərli mənəvi xəzinədir. Əziz Ələkbərli qeyd edib ki, bu kitablar milli kimliyimizin, tarixi yaddaşımızın və Qərbi Azərbaycan həqiqətlərinin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Daha sonra söz Qərbi Azərbaycan İcması Nəzarət Təftiş Komissiyasının və Allahverdi rayon İcmasının sədri, professor Vahid Novruzova verilib. O, öncə müəllifin Allahverdi rayonu ilə əlaqəli ailə bağlarından söz açıb. Eyni zamanda ədibin publisistik yaradıcılığında vətənpərvərlik ruhunun, milli təfəkkürün və ictimai məsuliyyət hissinin əsas xətt təşkil etdiyini bildirib.

Şəfəq Nasir yaradıcılığı haqqında düşüncələrini bölüşən filologiya elmləri doktoru, professor Əsgər Zeynalov Şəfəq Nasirin araşdırmalarında tarixi faktların elmi dəqiqliklə təqdim olunduğunu, müəllifin xüsusilə Qərbi Azərbaycan mövzusuna həssas və prinsipial yanaşdığını qeyd edib.
Tarix üzrə araşdırmaçı, Qərbi Azərbaycan İcması İdarə Heyətinin üzvü Nazim Mustafa isə çıxışında təqdim olunan kitabların milli yaddaşın bərpası və tarixi həqiqətlərin təbliği baxımından mühüm mənbələr olduğunu diqqətə çatdırıb.Bildirib ki, Şəfəq Nasir XX əsr İrəvan mətbuat tarixini araşdıran alim kimi İrəvanda nəşr olunan ilk anadilli satirik mətbuat nümunələrindən biri olan “Lək-lək” jurnalını və dövrün ictimai-siyasi, ədəbi proseslərini işıqlandıran “Bürhani-həqiqət” məcmuəsini əski əlifbadan transliterasiya edərək kitab halında nəşrə hazırlamaqla, İrəvanın maarifçi ziyalılarının həyat və fəaliyyətinin araşdırılması istiqamətində mühüm elmi araşdırmalar aparıb.
Tədbirdə çıxış edən filologiya elmləri doktoru, professor Rüstəm Kamal, ədəbiyyatşünas alim Abid Tahirli, Qərbi Azərbaycan İcması İdarə Heyətinin üzvü, AMEA Tarix və Etnologiya İnstitutunun Qərbi Azərbaycan bölməsinin direktoru Cəbi Bəhramov müəllifin publisistikasında bədii düşüncə ilə elmi təhlilin üzvi şəkildə birləşdiyini vurğulayaraq onun ərsəyə gətirdiyi əsərləri mənəvi-intellektual düşüncənin ifadəsi kimi dəyərləndiriblər.
Sonda çıxış edən Qərbi Azərbaycan İcması Ziyalılar Şurasının üzvü, prezident təqaüdçüsü, publisist-tədqiqatçı Şəfəq Nasir tədbirin təşkilatçılarına və iştirakçılara təşəkkürünü bildirib. Müəllif qeyd edib ki, təqdim olunan kitabların əsas məqsədi xalqımızın tarixi yaddaşını, milli-mənəvi dəyərlərini və Qərbi Azərbaycan həqiqətlərini yaşatmaq, onları gələcək nəsillərə çatdırmaqdır.

Qeyd edək ki, Şəfəq Nasirin yaradıcılığında XX əsrin əvvəllərində İrəvanda fəaliyyət göstərmiş “Molla Nəsrəddin”çi jurnalist Məmmədəli Nasirin həyat və fəaliyyəti də mühüm yer tutur. Müəllif onun müxtəlif mətbuat orqanlarında dərc olunmuş məqalələrini toplayaraq “İrəvanın müqtədir ziyalıları” silsiləsindən “Məmmədəli Nasir” kitabını nəşr etdirib, həmçinin ədibin publisistik və bədii irsinə həsr olunmuş “Məmmədəli Nasir” monoqrafiyasının müəllifi olub.

Anılıb xatırlanırsa,

ruhu şaddır

Zəngəzur mahalının Qafan elində yaxşı tanınan, hörmət-izzət sahibi olmuş Baxış müəllimin xatirəsi təkcə doğmaları, qohumları tərəfindən deyil, həm də sevimli şagirdləri, elm-ürfan sahibi olan yetirmələri tərəfindən həmişə əziz tutulur. Onun adı hər zaman, hər yerdə, rəhmətlə anılır. Əslində Baxış müəllimin adı heç unudulmur, ancaq anım günlərində doğum günlərində xüsusilə yada salınır, onunla bağlı xatirələr bölüşür. Bu dəfə Baxış müəllimi öz oğlu -peşəsinin davamçısı Rasim Tanrıverdiyevlə xatırladıq.

Baxış m. həyat yoldaşı Qalya xanımla
Yeniyetməlik çağlarımızdan, müəllimlərimizdən, onlardan öyrəndiklərimizdən, yurd yerlərimizdən, camaatımızın ötən əsrin sonlarında yaşadığı faciələrdən, vətən həsrətimizdən xeyli danışıb dərdləşdik. Görüşümüz sevimli Baxış müəllimimizin ömrünü sevənlərinə bağışladığı ərəfəyə düşdüyündən qərarlaşdıq ki, onu “Bütöv Azərbaycan” qəzetinin oxucuları ilə də tanış edək:

Tanrıverdiyev Baxış Nuruş oğlu 15 avqust 1930-cu ildə Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalının Qafan Rayonunun Gığı kəndində anadan olub. İki bacının tək qardaşı atasını erkən itirdiyinə görə anası Sənəm xanımın himayəsində, ana qayğısı ilə böyüyüb. Onun yetkinlik halına baxsaq görərik ki, atasız qalıb ana nəvazişi ilə böyüsə də mətin xarakteri yurdunun sərt qayalarından, qüruru gəzdiyi dağların əzəmətindən, dözümü kölgəsində dincəldiyi azman palıdlardan əxz edib.

Yetim uşaq kənd həyatında düçar olduğu çətinliklərə, məhrumiyyətlərə baxmayaraq ibtidai təhsilə başlayıb və 1950-ci ildə Gığı kənd orta məktəbini müvəffəqiyyətlə bitirib. Orta məktəbi bitirdikdən sonra, yəni elə həmin il Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun kimya-biologiya fakültəsinə qəbul olub. Çox gənc olsa da atasızlıq Baxış Tanrıverdiyevə çox şey öyrətmişdi. Odur ki, ailənin yükünü hələ bərkiməmiş çiyinlərinə çəkməyi, iki bacısını, anasını damın altında sahibsiz qoymamağı qərara alıb. Təhsilini əyani şöbədən qiyabiyə dəyişib. 1951-ci ildən Gığı kənd orta məktəbində pedaqoji fəaliyyətə başlayan Baxış müəllim peşə ixtisasını daim təkmilləşdirib, öz üzərində yorulmadan çalışıb. Həm dərsləri, həm də kimyadan keçirdiyi laboratoriya təcrübələri çox maraqlı olub.

1955-ci ildə ali məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirən B. Tanrıverdiyev tədris zamanı kimya və biologiya fənlərini şagirdlərinə o qədər sevdirmişdir ki, şagirdlərin əksəriyyəti ixtisas seçimi edərkən kimya və biologiya fənninə üstünlük verib, hətta bir çoxu həmin fənlər üzrə qazandıqları uğura güvənərək həkimlik peşəsinə yiyələniblər.

Baxış müəllim öz ixtisasını o qədər sevə-sevə tədris edib ki, sorağı ətraf bölgələrə də yayılıb. Ondan dərs almaq üçün qonşu kəndlərdən, hətta rayon mərkəzindən Gığı məktəbinə uşaqlar gəlirdi. Onun şagirdləri rayonda kimya üzrə keçirilən olimpiadalarda həmişə birincilik qazanıb. 1963-64 cü tədris ilində isə şagirdi Telman Əliyev İrəvanda keçirilən olimpiadada iştirak edərək diplom qazanıb, müəlliminə isə Fəxri Fərman verilib.
Baxış müəllimin yetirmələri arasından xeyli kimya və biologiya müəllimləri çıxıb, hətta bir neçəsi o sahə üzrə elmi iş müdafiə edərək alimlik dərəcəsi alıb. Baxış müəllimin yetirmələrindən professor Abbasov Eldar Şamxal oğlunu, Əliyev Fikrət Paşa oğlunu, Paşayev Bəhram Həbib oğlunu, Əliyev İlqar Paşa oğlunu, dosent Cəfərov İsa Ağa oğlunu, kimyaçı alim Süleymanov Telman Yadigar oğlunu və bir çox digər şəxsləri misal gətirmək olar.

Baxış müəllim şagirdləri arasında
Tanrıverdiyev Baxış Nuruş oğlu 1960-cı ildən Sov.İKP sıralarına daxil olub, 1961-ci ildən Partiya Təşkilatı katibi işləyib. 1962-ci ildə işlədiyi tam orta məktəbə dərs hissə müdiri təyin edilib. Baxış müəllim məktəbdə, dərs zamanı nə qədər tələbkar olubsa, məktəbdən kənar bir o qədər mülayim, sadə, səmimi olub. Onun dərsində ən şuluq şagirdlər lal-dinməz oturublar. Onu da qeyd edək ki, elə ciddi, şiddətlə müşaiyət olunan çəza verən də olmayıb. Ən ağır cəza tədbiri bir narazı baxışı, üzünün sərt ifadəsi idi. Məntiqli söhbətləri, səlis nitqi, həmsöhbətini dinləmək mədəniyyəti ona qarşı hər kəsdə bir rəğbət hissi oyadırdı, cavan vaxtlarından ona bir ağsaqqal sayğısı göstərilib.

O, böyük bir mahalda sayılıb seçilənlərdən olub. İnsani keyfiyyətlərinə, mənəvi dəyərlərinə, ləyaqətli davranışına və şəxsi nüfuzuna görə 1980-ci ilin mart ayında Gığı kənd Xalq Deputatları Sovetinin İcraiyyə Komitəsinə sədr seçilib. Yeni vəzifəyə getsə də doğma məktəbindən, sevimli şagirdlərindən ayrı düşməyib. Həmin vaxtlarda məktəbdə kimya dərslərinin ödəmə tədrisçisi olub.
Xalq deputatları Sovetinin sədri işlədiyi dövrdə əhalinin rifahının yaxşılaşmasına çalışıb, kənd camaatının qayğısına qalaraq, onlara imkanı və səlahiyyəti daxilində maddi- mənəvi dəstəyini əsirgəməyib.

1988-ci ildə silahlanmış erməni quldur dəstələri azərbaycanlıları zorla ata-baba yurdundan çıxardıqları zaman Baxış müəllim də öz ailəsiylə birlikdə od-ocağından ayrılaraq Abşeron rayonunun Saray qəsəbəsində məskunlaşıb. 1989-cu ildən Saray qəsəbəsindəki 1 saylı tam orta məktəbdə kimya-biologiya fənlərinin tədrisi üzrə pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. Qısa müddətdə öz peşəkarlığı, sənətinə olan sevgisi və insanlara həssas münasibəti sayəsində məktəb kollektivi arasında nüfuz qazanıb. Təəssüf ki, peşəkar təcrübəsinin ən zəngin dövrünə, ömrünün müdriklik çağına çatanda- 2002-ci ildə xəstəliyi ilə əlaqədar məktəbdən ayrılıb.
Baxış müəllim həm də nümunəvi ailə başçısı, qayğıkeş ata, mehriban baba idi. O, həyat yoldaşı Qalya xanımla birlikdə 7 övlad böyüdüb. Övladlarının hamısı təhsillidir.

Baxış müəllim 2007-ci il mayın 19-da, 77 yaşında əbədiyyətə qovuşub. Tanınmış müəllim, nüfuzlu pedaqoq cismən dünyasını dəyişsə də, əziz xatirəsi dostlarının, doğmalarının, şagirdlərinin, bir sözlə onu sevənlərin qəlbində əbədi yaşayacaq.
Allah rəhmət eləsin! Anılıb xatırlandısa, deməli ruhu şad oldu!

“Bütöv Azərbaycan”

Tanrıya yol çəkənin

yol yoldaşı yazır:

Şair dostumuz Müşviq Zeynalovun "Ruhumun ovuntuları" şeirlər kitabının "Qanun" nəşrlər evindəki təqdimat mərasimindəydik...

Tədbirə olduqca maraqlı insanlar toplaşmışdı və ən başlıcası bütün çıxışlar öz səmimiyyətilə ürək açan idi. Müşviqin yaradıcılığı haqqında danışanlar onun şeirlərinin təbiiliyindən, obrazlı deyimlərindən və bu şeirlərin torpaqdan, yurddan güc almasından xüsusi həvəslə söhbət açdılar, şairin poetik ruhunun ədəbi istiqamətlərini müxtəlif yönlərdən dəyərləndirənlərin hər biri məclisə əlavə rəng qatdı...tədbirdə Azərbaycan ədəbiyyatının böyük simaları Mikayıl Müşfiq, Məmməd Araz və digərləri xatırlandı. Şeirlərilə Tanrıya yol çəkən Rüstəm Behrudini dinlədik, Ozan,aşıq sənətinin görkəmli nümayəndəsi Fəxrəddin Salim sazı qara köynəkdən çıxaranda səmalara qovuşduq, sözlə sazın vəhdətində ürəyimizin telləri əsdi və sənətin sehrini bir daha yaxından görmüş olduq...aparıcı Xatirə xanım müəllifin şeirlərini səsləndirdi və sonda xatirə şəkillər çəkildi.

Vaqif İsaqoğlunun

"Günahsız günahkar" dünyası

Müasir Azərbaycan nəsri hər zaman cəmiyyətin nəbzini tutmağı, baş verən sosial-mənəvi prosesləri bədii süzgəcdən keçirməyi bacarmışdır. Bu ənənəni layiqincə davam etdirən tanınmış yazar Vaqif İsaqoğlunun bu yaxınlarda işıq üzü görən "Günahsız günahkar" hekayələr kitabı ədəbi mühitdə xüsusi diqqət çəkir. Kitab təkcə bir yazıçı təxəyyülünün məhsulu deyil, həm də yaşanmışların, şahidliyin və vətəndaş yanğısının kağıza köçürülmüş fəryadıdır. Cəmiyyətin ağrılı nöqtələri və məmur özbaşınalığı kitabın mərkəzində dayanan əsas xətlərdən biri müəllifi dərindən narahat edən haqsızlıqlar və cəmiyyətdə kök salmış mənfi təzahürlərdir.
Vaqif İsaqoğlu hekayələrində özlərini "kiçik allahlar" hesab edən, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə edərək rüşvətxorluğa qurşanmış məmurların iç üzünü cəsarətlə açır. Yazıçı göstərir ki, bir insanın taleyi bəzən soyuq kabinetlərdə oturanların insafına qaldıqda, "günahsızlar" necə "günahkara" çevrilir. Kitabın adı da məhz bu paradoksdan doğur: Müəllif hekayələrində zərrə qədər də olsa yalana, süni boyalara yer vermir. Oxucu hiss edir ki, o, yalnız şahidi olduğu, gözləri ilə gördüyü real hadisələri qələmə alıb. Bu realizm oxucuda yazıçıya qarşı böyük bir inam yaradır.
Kitabın digər mühüm qatını vətənpərvərlik və milli yaddaşın qorunması təşkil edir. Müəllif "Anuş", "Erməni", "Mişel" kimi hekayələrində erməni faşizminin eybəcər simasını, dinc əhaliyə qarşı törədilən amansız divanları və insanlığa sığmayan vəhşilikləri bədii dillə gələcək nəsillərə ötürür. Bu hekayələr sadəcə keçmişin təsviri deyil, həm də bir ayıq-sayıqlıq çağırışıdır.
Vaqif İsaqoğlu türk dünyasına qənim kəsilən bu ideologiyanın mahiyyətini açaraq, oxucunu hər zaman ehtiyatlı olmağa və tarixin dərslərini unutmamağa səsləyir. Onun təsvir etdiyi "insan adına yaraşmayan hərəkətlər" əslində bir xalqın çəkdiyi iztirabların sənədli xronikasıdır.
Vaqif İsaqoğlunun "Oğru" hekayəsində professor Bədəlovun mənəvi dəyərlərinin maddi maraqlar qarşısında sarsılması və ömür yoldaşının xatirəsini əbədiləşdirmək üçün kitablarını satmağa məcbur qalması təsvir edilir. Hekayədə ziyalının çarəsizliyi və zəmanənin mənəvi aşınması ən dar məqamda kitabların sahibinə əl tutmaması fonunda göstərilir.
Vaqif İsaqoğlunun "Qazi Həsən" hekayəsi cəmiyyətin ən ağrılı yaralarına toxunan, oxucunu dərindən sarsıdan realistik bir əsərdir. Müəllif kiçik bir küçə hadisəsi fonunda mənəvi aşınmanı, laqeydliyi və qazilərin qarşılaşdığı sosial ədalətsizliyi ustalıqla təsvir edir.
Hekayənin süjet xətti iki tamamilə zidd dünyagörüşünün və mənəviyyatın toqquşması üzərində qurulub. Füzuli döyüşlərində iki erməni tankını məhv edən, qazi Həsən bədənində hələ də müharibənin qəlpələrini daşıyan Vətən fədaisidir. O, dövlətdən heç bir imtiyaz istəmir, öz halal zəhməti ilə yetişdirdiyi çiyələkləri sataraq dolanmaq istəyir. Sahə müvəkkili qanunu qorumalı olduğu halda, rüşvətxorluq və qanunsuzluq yaradır, öz vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə edərək tabeçiliyindəki küçəni şəxsi qazanc mənbəyi kimi idarə edir.
Hekayədəki hadisələrin inkişafı insan mənəviyyatına vurulan ağır zərbələri müəllif ardıcıllıqla göstərir. Kapitanın qazinin sözünə qarşılıq ona şillə vurması, dövlətin asayiş keşikçisinin vətəndaşa qarşı fiziki və mənəvi zorakılığıdır. Polisin qəhrəmanlıq nişanələrini "iki-üç dəmir-dümür" adlandırması, cəmiyyətdə müqəddəs dəyərlərə verilən saxta qiymətin bariz nümunəsidir. "Gündəlik 40 manat verərsən, alver edərsən" tələbi, qanunların deyil, pulun hökmranlıq etdiyi korrupsiyalaşmış mühiti ifşa edir. Kapitanın çiyələk yeşiklərinə təpik vurması, əzilən meyvələrlə qazinin ayaqlar altına atılan qürurunu simvolizə edir. Ayaqqabısını qazinin kürəyinə sürtərək təmizləməsi isə insanlığın tamamilə bitdiyi, mənəvi eybəcərliyin zirvəsidir.
Vaqif İsaqoğlunun " Qazi Həsən" hekayəsində müharibədə tankları partladan, qəlpələrə sinə gərən yenilməz bir qəhrəman, sülh dövründə arxa cəbhənin amansız və laqeyd bürokratiyası qarşısında aciz qalır. Həsənin körpə uşaq kimi ağlaması fiziki ağrıdan deyil, bədənindəki qəlpələrin sızıltısından deyil, uğrunda canını qoyduğu vətəndə gördüyü mənəvi xəyanətdən və haqsızlıqdandır. Əsər hər bir fərdi qazilərə, şəhid ailələrinə qarşı daha diqqətli, hörmətli və vicdanlı olmağa səsləyir."Qazi Həsən" hekayəsi sadəcə bir polislə qazinin davası deyil, cəmiyyətdəki mənəvi aşınmaya qarşı yazılmış bir haray və xəbərdarlıq fəryadıdır.

Kitabın ən sarsıdıcı və emosional məqamları "Ana istəyi" və "Şəhid" hekayələrində cəmlənib. Müəllif şəhid anasının daxili dünyasını, onun övlad itkisindən doğan sonsuz ağrısını elə ustalıqla təsvir edir ki, oxucu bu kədərin içində boğulur. "Məni də oğlumla birlikdə dəfn edin" deyən ananın fəryadı, əslində bütün Azərbaycan analarının mətanətinin və sevgisinin simvoludur."Şəhid" hekayəsində qəfil gələn xəbərin ananı "ildırım kimi vurması" səhnəsi sarsıdıcıdır. Lakin yazar burada həm də mənəvi ucalığı qeyd edir. Övladının tabutu qarşısında duran ananın: "İndi o təkcə mənim oğlum deyil, Azərbaycanın oğludur" - deməsi, fərdi kədərin milli qürura çevrilməsinin ən yüksək nöqtəsidir.
Vaqif İsaqoğlunun "Günahsız günahkar" kitabı təmizlik, düzlük, sədaqət və torpaq sevgisi kimi ali dəyərlərin təbliğinə xidmət edir. Bu əsər həm bir ictimai qınaq, həm də milli ruhun dirçəlişinə töhfədir. Yazıçı oxucusunu həm ətrafındakı haqsızlıqlara qarşı mübariz olmağa, həm də vətən qarşısındakı borcunu unutmamağa çağırır.

Hüseyn İsaoğlu,
yazıçı-publisist, AYB-nin və AJB-nin üzvü.

Bir Mübarək zəng

Bəzən qəfil, gözləmədiyin bir zəng sənə bir dünya sevinc bəxş edə bilər. Bu sevinci dünən yaşadım. Əziz, sevimli, çox hörmətli müəllimim prof. Cahangir Məmmədli mənə zəng etdi. Tədbirdə olduğumdan əvvəlki zənglərini cavabsız buraxmışdım. Tədbirdən çıxan kimi gələn zəngi cavablayanda ilk əvvəl səsindən tanımadım. Qınadı məni. Sən mənim səsimi necə unuda bilərsən dedi. Haqlı idi. Hələ tənə də vurdu ki, niyə Bakıya gedəndə dədə evinə dəyib onları axtarmıram. Xeyli zarafatlaşdıq. Əsas mətləbdən yayındım-son yazımı-"Min ölüm haqqında bir povest"i bəyəndiyinə görə zəng etmişdi. Xeyli təriflədi, yaradıcılığımı yaxından izlədiyini, yazılarımı oxuduğunu, uğurlarıma sevindiyini dedi. Sanki mənə bir dünya sevinc bəxş etdi. Müəllim təbriki, xeyir duası ayrı şeydir. Çox sağ olun, əziz Cahangir müəllim, çox sağ olun üstümdə zəhməti keçən əziz müəllimlərim...
...Və nə yaxşı zəng etdin, Cahangir müəllim, məni ötənlərə qaytardın, tələbə kimi yazıma qiymətini yazdın...Zənginizi həmişə gözləyəcəyəm...
Esmira İsmayılova
BDU Jurnalistika fakültısinin ötən əsr məzunu

fillogiya elmləri doktoru,
professor

İstedad və zəhmətin gücü

Mən İbrahim Quliyevi əlli ilə yaxındir ki, tanıyıram. İşlədiyim “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti Zevin küçəsindən indiki Mətbuat prospektinə köçəndən sonra İbrahimin tərçüməçi işlədiyi “İdman”-“Sport” qəzeti də doqquzuncu mərtəbədə yerləşirdi. Onun bahalı qara dəri pencəyi vardı, Əfqanıstanda hərbi tərcüməçi kimi çalışmış, döyüşlərdən və ağır müharibədən keçmişdi, o, ağır-ağır yeriyir, az danışııırdı. Həmişə qaş-qabaqlı görünürdü. Amma onu yaxından tanıyandan sonra çox kövrək, həssas, xeyirxah insan olduğunu gördüm. Davanın psixozu görünür hələ canında idi.
Bir müddət sonra İbrahim Quliyev Azərbaycan EA-nın Şərqşünaslıq İnstitutunda İran filoloogiyası şöbəsində işləməyə başladı. Bu mərhələdən bizim oununla ünsiyyətimiz daha da sıxlaşdı. İbrahim Birinci Qarabağ müharibəsində Əfqanıstandan gəlmiş döyüşçülərin tərcüməçisi kimi yenidən cəbhəyə gedib, döyüşlərdə fəal iştirak etdi. Xalq hərəkatı başlanandan sonra isə İbrahim yeni mərhələnin fəal publisistlərindən birinə cevrildi, müxtəlif mətbuat orqanlarında çalışdı və Sabir Rüstəmxanlının yaratdığı Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasınıın eyniadlı qəzetini buraxmağa başladı. Bu iş üçün onun sağlam düşüncəsi, biliyi və xeyirxah niyyəti kifayət qədər idi. İbrahim hərəkatdaki çayxana millətçilərindən fərqli olaraq, yaradıcı və elmli ziyalıların hərəkatda və onun redaktə etdiyi qəzetdə iştirakina xüsusi əhəmiyyət verir və onların qəzetdə iştirakına qayğı ilə yanaşıırdı. Bu, Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının inkişafına və populyarlaşmasına güclü təsir göstərirdi. Onun buraxdığı qəzetdə mənim də xeyli yazılarım çap olundu.
İrəlidə qeyd etdiyim kimi, İbrahim həm də çox istedadlı bir publisistdir. O, qəzet redaktoru olduğuna görə nisbətən az yazırdı. Amma keyfiyyətli yazırdı. Siyasi proseslərin düzgün və obyektiv izahını verirdi. Onun əsas mövzularından biri də Azərbaycan ədəbiyyatı və onun ənənələri idi. Xüsusilə xalqımızın milli hüquqları və demokratiya uğrunda mübarizələri, onların ədəbiyatımızda və mətbuatımızda əksi idi. Bu barədə o qısa, amma çox tutarlı yazılar yazırdı. 2005-ci ildə İbrahim Quliyevin ən yaxşı kitablarından biri “Ədəbiyyatımızin azadlıq mücadiləsi” işiq üzü gördü. Bu, Azərbaycan marifçi mətbuatının qabaqcıl ənənələrini davam etdirən bir toplu idi. Burada repressiya illərində təqib və sürgünlərə məruz qalan, məhv edilən Azərbaycan ziyalılarının mübarizə yolundan, yaşadıqları faciələrdən bəhs edən oçerklərlə yanaşı, Meydan hərəkatı dövrünün siyasi-ictimai mənzərəsini əks etdirən analitik yazılar, ictimai fikri formalaşdıran məqalələr toplanmışdı. İbrahim göstərirdi ki, kor radikalizm, əməlsiz çayxana milllətçiliyi nəinki bəhrəsiz və milli ənənəyə ziddir, bu həm də ziyanlıdır. Çünki çağırışlarlarla, aqressiv şüarlarla heç nə dəyişmir, dünyanı üzaqgörən təlimlər və ardıcıl əməli iş dəyişdirir.
İbrahimin püblisistikada radikalizmdən sonra ikinci hədəfi tamahkarlıq və korrupsiyadır. O, vəzifəsinə, sosial statusuna baxmadan xalq malına tamah salanları, korrupsiyaya qurşananları amansızcasına, cəsarətlə tənqid edirdi. Bunu o həm öz qələmi ilə edir, həm də qəzetin informasiya siyasətini bu yönə çevirirdi. Nəticədə, bu xətt onun başçılıq etdiyi qəzetin susmasının əsas səbəblərindən oldu. Lakin hər ipin iki ucu var, qəzetsiz İbrahim öz enerıisini elmi-pedoqoji fəaliyyətdə toplaya bildi.
İbrahim Quliyev ixtisasca şərqşünasdır, İran filologiyası üzrə mütəxəssisidir. Amma pərəstişkarları onu zərif lirik şair, farscadan incə tərcümələr müəllifi, nizamişünas alim və polemik publisist, Baki Slavyan Universitetinin kafedra müdiri, gözəl müəllim kimi tanıyır. BDU-nun şərqşünaslıq fakültəsini bitirdikdən sonra zabit kimi Əfqanıstanda hərbi xidmət keçmiş, müşavir və tərcüməçi kimi çalışmışdı. Əfqanıctan müharibəsinin odunu-alovunu keçməsi həyatda İbrahimin mühüm dayaqlarından biri oldu, çünki artıq ona dünyanın sərt üzünü tanımaq əzabı lazım deyildi. Əfqanıstan veteranlarından ona ən yaxın adamlardan biri istedadlı yazıçı Əlibala Hacızadə idi. Onlar İbarhimlə Şərqşünaslıq institutunda birlikdə, İran filologiyası şobəsində işləyir və dostluq edirdilər. Əlibala da Əfqanıctan yolu keçmişdi. Onların ədəbi görüşlərində də paralellik vardı. Heç biri predmetsiz, yaltaq ədəbi məclisləri, cürbəcür ittifaqları sevmirdilər, amma hər ikisi irandilli ədəbiyyatlardan tərcümələr edir, mətbuatda çalışır və elmi işi də davam etdirirdilər.
Əlibala Hacızadənin dünyasını dəyişməsi İbarahimə ağır təsir göstərdi, xeyli müddət onu çaşqın vəziyyətdə qoydu…

İbrahim fitri bədii istedadı olan bir adamdır. Parlaq söz yaddaşı sayəsində o, klassik və müasir fars dilini, Əfqnıstanda işlənən qədim İran dialektlərini gözəl bilir. O həm də müasir farsdilli interneti, İran ədəbiyyatşünaslığını yaxşı öyrənib və başlıcacı elmi informasiya çoxluğunda, dəryasında balıq kimi üzür. Əslində bu bilik yox, elmi fəhmdir. İbrahim qısa bir vaxtda istənilən bir məsələni öyrənib ondan baş çıxara bilir, yazılar da yazır. Onun “Nizami Gəncəvi və zərdüştilik” mövzusunda namizəlkik dissertasiyası nizamişünasların diqqətini cəlb etmiş və iki dəfə kitab şəklində nəşr edilmişdir. 2012-ci ildə baş tutan “Nizami və zərlüştilik” kitabı müdafiədən sonra ikinci dəfə “Nizami yaradıcılığında zərdüştilik” (2018) adı ilə yenidən işlənərək, mükəmməlləşdirilərək çap edilmişdir. Bu qiymətli əsərdə zərdüştiliklə bağlı İran və Qərb mənbələri uğurla ümumiləşdirilmişdir.
Əsərin mühüm uğurlarından biri Azərbaycan ədəbiyyatında və tarixində zərdüştiliyin yeri və izlərinə dair məlumatları yenidən toplayıb qiymətləndirməyə çalışmışdır. İbrahim Azərbaycanın zərdüşti irsinə qısqanc yanaşma hallarını tənqid etmişdir. O öz tədqiqatında bir daha göstərirdi ki, Azərbaycanda zərdüştiliyin ənənələri və tarixi cox dərin köklərə malikdir və elmi qısqanclıq halları, islami ənənələri şişitməklə bunları elmi gündəlikdən aparmaq və kənarlaşdırmaq mümkün deyil. Bu mövqeyi təkzibedilməz edən faktlardan biri də məhz Nizami Gəncəvinin yaradıcılığı və oradakı zərdüştiliklə bağlı motiv və süjetlərdir. Aydındır ki, Nizami irsini və dünyagörüşünü zərdüştilik probleminə tendensiyalı münasibətdə qınamaq olmaz və bunun üçün heç bir əsas yoxdur.

İbrahim Quliyev həm də istedadlı şair və tərcüməçidir, bunlar onun sözü gedən kitabında əsas yer tutur. Onun həm klassik fars şeirindən, həm də yeni İran şeirindən tərcümələri kitaba zənginlik və rəngarənglik verir. On yeddinci əsr şairi Məczub Təbrizinin “Şahrahi-nicat” əsərinin, İranın məşhur qadın şairəsi Foruq Fərruxzadın şeirlərindən tərcümələri deyilənlərə ən yaxşı misal sayıla bilər. Xüsusilə sonuncu öz fərdiyyəti, poetik ruhu baxımından İbrahimə daha yaxındır, onların dünyaduyumundakı yaxınlıq tərcümələri İbrahimin öz şerlərinə oxşadır. Fikir başlanğıcının qabarıqlığı, orijinal assosiasiyalar, təmkinli düşüncə axını bu nümunələrin ümdə xüsusiyyətləridir.
İbrahimin klassik Şərq poeziyasının nəhəngləri Cəlaləddin Rumidən, Hafiz Şirazidən etdiyi tərcümələri mürəkkəb sufi konstruksiyasının və terminologiyasının Azərbaycan dilində sadə, lakin obrazlı şəkildə ifadəsinin uğurlu tapıntıları kimi diqqəti cəlb edir. İbrahim təkcə poetik nümunələri deyil, “Pəhləvi kraliçasının xatirələri” romanını, “İrəvan bir müsəlman vilayəti idi” adlı tarixi tədqiqat əsərini, “Dünyanı fəth edən Nadirin tarixi” (“Tarixi-Nadir”) adlı əsəri dilimizə çevirmişdir.
Hesab edirəm ki, xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı İbrahimin “Dar ağacı” kitabına yazdığı önsözdə onun poetik fərdiyyətinin əsas xüsusiyyətlərini çox uğurla ümumiləşdirmişdir. O haqlı olaraq göstərir ki, İbrahim şeirdə say, ücüz populyarlıq dalınca qaçmır, ancaq yeni şeir onun qəlbində hazır formaya düşdükdən sonra onları kağıza köçürür, oxucularına təqdim edir. Elə buna görə onun şeirlərinin əksəriyyətində tapıntı və yenilik müşahidə etmək olar. Kitabın birinci bölməsində verilmiş “Sənə ürəyimdə bir ev tikmişəm” adlı şeir bu baxımdan çox səciyyəvidir. İlk baxışda ürəkdə ev tikmək anlayışı nahamvar görünür, lakin ciddi diqqət yetirəndə canlı danışıqda doğma olan ev tikmək ifadəsi yeni obrazlılıq axtarışı kimi uğurlu səslənir, zövqlü oxucunu razı salır.
Sənə ürəyimdə bir ev tikmişəm,
Hopub divarına payız sarısı.
Sənə ürəyimdə bir ev tikmişəm
Orda qurd ulayır gecəyarısı.
Orda sənsizlik var, bir də həsrətin,
Orda çiçəkləri külək daramır.
O ev gözlərinə bənzəyir sənin,
Yağışlar yağanda tavanı damır.
(Sənə ürəyimdə bir ev tikmişəm)
Qarabağ müharibəsində qələbəmizə həsr edilmiş “Ey Ali Baş komandan” şeiri də siyasi-ictimai siqləti baxımdan səciyyəvidir. Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə başlanıb zəfərlə bitən müharibəmizi şair “uzaq ümidlərimizin həqiqətə çevirilməsi” kimi səciyyələndirir. Bu bənzətmənin dəqiqliyi heyrətamizdir: axı otuz il ərzində çoxumuz torpaqların qayıdacağına ümidlərimizi itirmişdik. Bunun əsası da var idi, bütün xristian dünyası erməni millətçilərini himayə edirdilər. Lakin məhz Ali Baş Komandanımmızın qətiyyəti, uzaqgörünən siyasəti sayəsində milli ümidlərimiz çin oldu və insanlar öz rəhbərlərini sevdilər:
Sən döyüş meydanında
Yenilməz sərkərdəsən.
…Bəlkə də sən İsasan,
Bəlkə də Mehdi sənsən.
Tanrı göndərib səni
Xalqı xilas edəsən.
Əmr et hücuma keçək
Keçək bu yolda candan.
Ey yenilməz qəhrəman-
Ey Ali Baş komandan.
İbrahimin ən yaxşı şeir kitablarından biri “Dar ağacı”dır (1997). Qarabağ müharibəsi bitəndən sonra işııq üzü gördü. Adından göründüyü kimi kitabda əsgər borcu, döyüşçü hünəri və qəhramanlıq mövzuları əsas xətt təşkil edir. Bu müharibə Böyük Vətən müharibəsindən sonra xalqımızın vətənçi qüvvələrini sınağa çəkdi. Müharibə bizim ictimai fikir üçün keçmişdə qalmışdı, nağıla və mifə çevrillmişdi. Lakin rus-erməni ittifaqının hərbi təcavüzü, 20 faiz ərazilərimizi işğal etməsi ölkədə yeni reallıq yaratdı. Əsgər və fədai olmaq, canını vətənə və torpağa qurban vermək zəruri, lakin cətin bir seçim oldu. Digər həmkarları kimi İbrahim Quliyev də Əfqanıstandaki əsgərlik yolunu xatırladı, yenidən cəbhəyə yollandı və bu müharibələrin dərsləri ilə gənc nəsli tanış etdi.
İki il sonra şairin yeni kitabı çıxdı: “Yovşan ətirli dünya” (1999) artıq lirik duyğularla aşılanmış bir kitab idi, şairin addım-addım dünyanın lirik ətirlərinə daxil oilmasını, dinc həyata alışmasını əks edirdi. Növbəti kitabda qəzəliyyat ruhu vardı, özündən əvvəlki şeir kiitabından on il sonra işıq üzü görürdü. “Qüssə mələyi” (2008) çıxan zaman onun yaşı əlliyə yaxınlaşırdı, görünür dissertasiya üzərində işləməsi onun lirik ovqatlarını qısaldırdı. Şairin başı ciddi işlərə qarışmışdı, ona görə növbəti şeir kitabı (2019) əvvəlkindən on bir il sonra işiq üzü gördü. Lakin iki şeir kitabı arasında İbrahim Quliyevun Nizami və Zərdüştilik mövzusuunda kitabı iki dəfə çap olundu. Həmin kitabın ikinci nəşri xeyli təkmilləşdirilmişdi, müəllifin mövzuya çox ciddi bağlandığını və Nizami sehrindən çıxmağa tələsmədiyini əks edirdi. Bundan əlavə, qeyd olunan dövrdə İbrahim Quliyevin müasir ədəbi proseslərə həsr olunmuş “Dua kimi oxunan şeirlər”, “Heyrətdən həqiqətə doğru” kitabları işıq üzü görmüşdür.
İbrahim Quliyev çox istedadlı lirik şairdir. Onun şeirləri hamar, sığallı folklor dilindən fərqlənir və ilk baxışda kələ-kötür görünür. Amma bu nahamvarlığın arxasında ana dilimizə, müasir poetik leksikona cəsarətli, gözlənilməz və yaradıcı bir mübasibət var. Bu İbrahimin şüurlu seçimiidir, məhz buna görə o saya yox, şerlərinin yenilik potensialına daha çox diqqət yetirir. Bu, poeziyada çətin yoldur, şeirin həm də bir tale yolu olduğunu dərk edən yaradıcıların yoludur. İbrahim dərindən inanır ki, şairlik və şeir məntiqi sadəlövh görünsə də, əslində dünyanın çoxüzlü məntiqində poeziya fərdin fitri təbiətini daha dolğun əks edir. Bəzən dövlət, müharibə, iqtisadi böhran kimi fenomenləri anlamaq, doğru təsəvvür etmək üçün şeir məntiqi daha yaxşı kara kəlir. Çünki bütün böyük şairlər məntiqsizlikdə, xaosda, dəyərlərin itirilməsində həmişə xüsusi məntiq tapırlar, başlıcası isə bu məntiqi sözlərin yardımı ilə əyani edə biliirlər.
İbrahim Quliyev Moskvada Ədəbiyyat İnstitutu bitirən bəzi şairlər kimi, tərcümədən, dəbli motivlərdən, şeir kitablarından yaddaşın dibinə çökən tör-töküntüdən uzaqdır, o həmişə öz bədii yaddaşınıın işiğında addımlayır, öz orijinal yolu ilə gedir. Şeirə məhz bu yolla gələnlər və burada müsafirlik edənlər uğur qazanır. Əlbəttə, belələrini çox zaman gec, çox gec görürlər, amma şeirdə yeni yolları məhz onlar açır. Onlar gec-tez öz mükafatlaını alırlar.
İbrahim Quliyev zəhmətkeş, yorulmaz ziyalııdır. Onun yaradıcılıq yolunu bir məqaləyə sığdıırmaq mümkün deyildir. Nümunə kimi onun sonuncu “Regionşünaslığın tarixi və metodologiyası” (2024) kitabını yada salmaq olar. Bu onun başçılıq etdiyi kafedranın proqramı ilə bağlı bir dərs vəsaitidir və müəllifinin elmi maraqının universallığınnı göstərən faktlardan biridir.
İllər keçdikcə İbrahim Quliyev daha müdrik və işgüzar olur. Öz bədii yaradıcılığını yenidən nəzərdən keçirir, yenə ədəbiyyata, sözə, ədəbi ənənlərimizə qayıdır. Ona uğurlar arzulayırıq, hesab edirəm ki, onun bu kitabı ədəbi cameənin diqqət mərkəzində olacaq.

Bayraqdara dəyən

yeganə güllə...

Bu gün 9 May- Alman faşizminin Sovet xalqlarını əsir-yesir etmiş rus faşizminə məğlub olduğunun elan olunduğu gündür. May ayı həm də Reystaqa qələbə bayrağını sancan Azərbaycan oğlu, Qərbi Azərbaycanın Vedi mahalından olan Mirzə Hüseynovun rus zabiti tərəfindən güllələndiyi gündür.
16 il əvvəl Yardımlı rayonunda yaşayan müharibə veteranı- 86 yaşlı Şahbaz Hüseynovun dediklərindən:
“Onu deyim ki, 26 yaşlı Mirzə Hüseynov bir oduydu, alovuydu, qığılcımıydı. Qorxu nə olduğunu bilmirdi. Düşmən gülləsi də ondan qorxurdu. Döyüşdüyümüz müddətdə nə qədər odun-alovun içindən çıxdıq o, bir dəfə də olsun yaralanmadı. Qayıdaq əsas məsələyə: 1945-ci ildə may ayının 6-da günortadan sonra biz Reyxstaqa ilk daxil olduq. Bir anlığa Mirzəni itirdim. Hara getdiyini bilmədim. Yardımlı rayonundan Damət Verdiyev adlı döyüşçü dostum yanımda idi. Birdən o qayıtdı ki, Şahbaz, bir sən ora bax, dedi və Reyxstaqın günbəzini göstərdi. Nə görsəm yaxşıdır. Komandirimiz Mirzə Hüseynov qələbə bayrağını Reyxstaqın günbəzinə sancır. Ora haradan, necə çıxmışdısa, xəbərimiz olmamışdı. O, bayrağı bərkidəndən sonra yalnız “pobeda” sözünü deyə bildi. Sovet zabitlərindən biri Mirzə Hüseynovu güllələdi. O, əvvəlcə günbəzin üstünə, oradan da sürüşüb yerə yıxıldı. Özümüzü ona çatdıranda artıq...(Şahbaz müəllim sözünün davamını gətirə bilmədi. İlk dəfəydi ki, bu yaşda ağlayan ağsaqqal görürdüm). O, asta-asta dilləndi:
- Komandir dörd il döyüşdü,bir alman gülləsi ona dəymədi, ancaq uğrunda döyüşdüyü hökumətin zabitinin gülləsinin qurbanı oldu. Bu güllə dörd ildə ona dəyən yeganə güllə idi.



9 May bir də atam Ziyəddinlə, Ağam Hacı və əmim Canıbabanın yaşamaq şansı qazandıqları gündür. 1937 -ci ildə babam Əbdürrəhimi Şura hökumətinin düşməni elan edib güllələyən Sovet höküməti onun3 oğlunu aparmışdı cəbhyə. Şükür ki, üçü də salamat qayıtmışdı.
50 yaşında dünyadan köçən (Ağamın) Hacı əmimin məzarı Zəngəzurda əsirlikdədir. Amma atam 1988-ci il deportasiyasında Abşerona gəldi. 32 ildir Mehdiabad məzarlığında uyuyur. Bu gün məzarına ziyarətə getdim. Amma işğalda olan yurdunun azadlıq müjdəsini verə bilmədim.

Döyüşçülərə ehtiramla: Tamxil Ziyəddinoğlu,
“Bütöv Azərbaycan” qəzetinin baş redaktoru