Eldar Eyvazov – 70

Ömür hekayətlər fəlsəfəsidi



Dünyanın ən gözəl yolu könüldən başlayan yoldu. Üzü nəhayətsizliyə gedən bu yol ilahi bir işığın işindən keçir. Ona görə bu yolun göylərində əsən yellər qanad salır. Bu yolu qüdrətin hökmü ilə göygözlü göylərin “Divani”ləşən səsi, çəmənlərin çiçək nəfəsi, bulaqların duruluq nəğməsi, dağların əzəməti, Yerlərin Göylərə sədaqəti. ... uğurlayır. Əsən mehin, çiçəklərin ləçəklərində gülümsəyən şehin, yaz yağışından sonra göy üzünə sərilən qövsi-qüzehin xeyir-duasını qəlbitəmizlər duyur. Eldar Soltan oğlu duyurdu ki, könlündən keçib nəhayətsizliyə gedən bu işıqlı yol uğur yoludu, uğurlar yoludu...
Eldar Soltan oğlu Eyvazov 1956-cı ilin avqustunda Zəngilanda anadan olub, Zəngilan şəhər 1 saylı orta məktəbi bitirib, 1976-1978-ci illərdə hərbi xidmətdə olub.
Tərxis edildikdən sonra Zəngilana qayıdıb. Arzuladığı məkanda – Zəngilan Rayon Partiya Komitəsində təsərrüfat müdiri, kitabxanaçı, Muradxan Cabbarovun təşəbbüsü ilə 1984-cü ildə təşkilat-partiya işi şöbəsinin təlimatçısı, Tofiq Mehdiyevin təşəbbüsü ilə 1989-cu ildə ümumi şöbənin müdiri vəzifəsinə təyin olunub. Arzuladığı yolun işığı aydınlığıyla görünürdü...
1984-cu ildə Naxçıvan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun tarix fakültəsini bitirdi. İşlədiyi bu binanı arzularının, niyyətinin məbədi bilirdi. Ona elə gəlirdi ki, xalqa, dövlətə, dövlətçiliyə sədaqət burda sınanır, burda pərvəriş tapır. Bu işıq könüləyatımlı işıq idi və Zəngilanın hüdudlarında hər yerdən görünürdü; könüldən başlayan yol könüllərdən keçirdi. Bu yol bəyənilirdi...
1990-cı ildə təşkilat şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin olundu, az sonra Rayon Xalq Deputatları Soveti sədrinin müavini, sonra sədri vəzifəsinə...
Dədə Qorquddan üzü bu yana ömürə hekayətlər fəlsəfəsi deyilib. Həm də xalq üçün, dövlət üçün, dövlətçilik üçün yaşanılan ömürə. Bu hekayətlərin fəlsəfəsinə bir ömürün şükranlığı deyərdim. Qəlbitəmizlər, ruhu rəvanlar fikrimi qəribliyə salmayacaq – bəyənəcək...
Birinci hekayət:
Rayon Sovetinin sədri Eldar Soltan oğlu Eyvazov da Zəngilanı tanıya-tanıya sevmişdi, sevə-sevə tanımışdı. Ermənilər Zəngilana hücumlar edəndə onun da ürəyi burxulurdu, hücumun qarşısı alınanda onun da ruhu ovxarlı qılınc qurşayırdı. Yüksək vəzifədə işləsə də müharibə onu da əsgərlərşdirmişdi. Zəngilanın müdafiəsi gündüzlər düşüncələrindəydi, gecələr yuxularında. “Müharibədə söz, səlahiyyət yiyələri də əsgərləşməlidi...”, – belə düşünürdü, toplantılarda, müşavirələrdə, müxtəlif təyinatlı yığıncaqlarda belə deyirdi. Dedikləri səmimiyyətlə eşidilirdi...
Rayon İcra hakimiyyətinin başçısı Tofiq Mehdiyev rayon Müdafiə Şurasının sədri, Eldar Eyvazov Şuranın sədr müavini idi. Rayon rəhbərliyinin tapşırıqları, göstərişləri, məsləhətləri əsasında müdafiənin təşkil ilə bilavasitə Eldar Eyvazov məşğul olurdu.
Ağkənd Kafan istiqamətində sonuncu səngər-kənd, döyüş əzminin, qələbə ruhunun boy göstərdiyi, düşmənin atdığı güllələrin qarşısını güllələrlə kəsən ilk kənd idi. Eldar Eyvazov rayon Xalq Deputatları Sovetinin sədri kimi bu kənddə döyüşçülərlə çox söhbətləşmişdi, zabitləri də tanıyırdı, əsgərləri də. Baş leytenant Mahir Məmmədov ona bildirmişdi ki, kənddə hərbçilərin ciddi problemi var – hamam. Eldar müəllim baş leytenanta gerçək ümid vermişdi.
Səhərisi gün mütəxəssislərlə şəhərdəki hər iki hamama baxış keçirildi. Nisbətən geniş olan hamam – Seyid Rəfiqənin hamamı bəyənildi. 15-20 tonluq çən lazım olmuşdu. İlk baxışda asan görünən bu problem Eldar müəllimin şəxsi nüfuzu hesabına Cəbrayıl yol-tikinti idarəsinin rəisi Şərifovun vasitəsilə həll olundu. Hamam vardı, çən vardı, bəs yanacaq? Aqropromun sədri Eldar Eyvazovun göstərişi ilə hər təsərrüfatın bir ton dizel yardım etməsini təmin etdi; müharibə xalqın müharibəsi idi və Rayon Xalq Deputatları Sovetinin sədri Eldar Eyvazov bu tezisi Zəngilanın müdafiə şüarı eləmişdi. Bəs su? Su hamama da lazım idi, çörək zavoduna da. Şənbə-bazar günləri su hamama da, çörək zavoduna da daha çox lazım olacaqdı. Həll olunmuş problem əlavə problem yaratmasın deyə Eldar müəllimin təşəbbüsü ilə çö¬rək zavoduna ayrıca su xətti çəkilməsi qərara alındı, həm də Çeşmə Gözü adlı bulağın suyu!
Hamam döyüşçülərə xidmət etməyə başladı...
İkinci hekayət:
Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi Əli Quliyev Eldar Eyvazova sərhəd qoşunlarının ehtiyatda olan polkovnikini zastavalara müşayiət etməyi tapşırmışdı. Eldar Eyvazov Zəngilanın müdafiə sistemi ilə bağlı olan bu tapşırığı həm də vətəndaş məsuliyyəti ilə yerinə yetirdi. Öyrənmişdilər ki, mərmilər zastavanın inzibati binasında yerləşdirilib. Binanın varlığı düşmənin buralara atacağı bircə mərmidən asılıdı. Zastavada mərmilərin saxlanılması üçün yeni anbar tikilməlidi. Həm də kərpicdən deyil, beton plitələrdən.
Səhərisi gün Eldar Eyvazov yol-tikinti iradəsinin rəisi Ərşad Fərəcovla Vejnəlidəydi. Ərazi nəzərdən keçirildi. Binanın arxasındakı yamac diqqətlərini çəkdi; yamac təbiətin belə bir tikili üçün yaratdığı gözəl mövqe idi. Hesabladılar ki, tikinti üçün 50 ədəd plitə lazımdı. “Bu tikinti sıradan bir tikinti deyil, bu tikinti müdafiə tikintisidi, onun tamamlanmasını ruhən bütün zəngilanlılar arzulayar...”, – Eldar müəllimin düşüncələrində yaranan tərpəniş vəzifə borcunu üstələyən Vətən sevgisi idi.
Plitələri hardan tapmalı? – bu suala rayonun sosial şəbəkəsinə bələdlik, səlahiyyət səriştəsi, bunların fövqündə dayanan nüfuz cavab verəcəkdi. Bilirdi ki, Koroğlu daşı ərazisində 47 saylı yol-təmir-tikinti idarəsinin plitələri var. Eldar müəllim Rayon Sovetinin məsul işçisi Şəmsi Ağayevə tapşırıq verdi: axşam həmin yerə bir qaldırıcı kran və yük maşını göndər. Göstəriş yerinə yetirildi. Kran və yük maşını Koroğlu daşına çatanda Eldar müəllim ordaydı...
Səhərə yaxın 50 plitə 45 kilometrlik məsafəyə –Vejnəli zastavasına çatdırıldı. İki gündən sonra mərmilər zastavanın yeni, daha etibarlı anbarındaydı...
Zəngilanın müdafiəsi təyinatlı bu fövqəladə tapşırığın yerinə yetirilməsində iştirak etmiş Şəmsi Ağayev xatırlayır:
–Eldar müəllim plitələrin Vejnəliyə gətirilməsini ciddi bir döyüş tapşırığı bilirdi. Tikinti başa çatanda Eldar müəllimin də, zastavanın rəisinin də baxışlarında oxşar şükranlıq vardı...
Eldar müəllim eyni sevinci Kollu kəndindəki zastavanın problemləri həll olunanda da yaşamışdı. Kollu Zəngilan zastavalarının təminat mərkəzi idi. Eldar müəllimin göstərişi ilə Yenikənd kənd mağazasının iri tutumlu soyuducusu bu zastavaya verildi, zastavaya içməli su da çəkildi...
Üçüncü hekayət:
İşığı Zəngilanın Ağbənd, Bartaz kəndlərinə düşən Nüvədi də bir vaxtlar Zəngilanın ərazisindəydi, 1929-cu ildə Ermənistana verilmişdi.
1990-cı ildə Nüvədi camaatının təklifinə əsasən Tofiq Mehdiyevin rəhbərliyi ilə Rayon Xalq Deputatladı Soveti Nüvədinin Zəngilanın ərazi vahidi kimi tanınması haqqında qərar qəbul etdi. Çox təəssüf ki, Ali Sovet bu qərarı təsdiq etmədi, araşdırıcı komissiya yaratmaqla kifayətləndi. Sərhədin o üzündə qalsa da Nüvədi könüldən iraq deyildi. Özü Zəngilanın, camaatı zəngilanlıların doğması idi. Eldar Eyvazov Tofiq Mehdiyevin təşəbbüsü ilə Nüvədililərin sosial qayğılarını müntəzəm olaraq diqqətdə saxlayırdı, həftədə neçə dəfə Nüvədiyə gedirdi.
Ermənilik quduzlaşanda Nüvədinin də dörd yanını təhlükələr bürümüşdü. Yuxarıların xeyir-duası ilə tərpənən bu təhlükələr qeyrətlə, mərdliklə, təpərlə qınına çəkiləsi təhlükələr deyildi. Nüvədilik bunun öhdəsindən təkbaşına gələ bilməyəcəkdi. Rayon Partiya Komitəsinin Qonaq Evində Polyanişkonun iştirakı ilə keçirilən, altı saat çəkən görüş-məşvərətdə Nüvədililərin xahişinə əməl edilmədi – sərhəd qoşunlarının hərbi qulluqçuları Nüvədinin mühafizəsindən götürüldü...
Çətin vaxtlarında Zəngilandan Nüvədiyə yanacaq da göndərilirdi, digər gərəklilər də. Nüvədililər Eldar Eyvazovu tanıyırdı, sevirdi. Nüvədidən köçməyə məcbur olan çarəsizlər Eldar Eyvazovun mənəvi işığını arzulamışdılar. Bakıdan Bartaz stansiyasına Nüvədililər üçün göndərilmiş vaqonların Vejnəliyə daşınması ləngidiləndə Nüvədililərin xahişi ilə rayonun rəhbərliyi bu prosesi Eldar Eyvazova tapşırmışdı. Şəmsi Ağayev Eldar Eyvazovun tapşırığı ilə bir qaldırıcı kran Bartaz stansiyasına (vaqonları qatardan boşaltmaq üçün), birini də Vejnəliyə (vaqonları maşınlardan boşaltmaq üçün), KamAZlar (vaqonları daşımaq üçün) səfərbər etmişdi. Tapşırıq (həm də mənəvi borc) qısa müddətdə yerinə yetirilmişdi. Bəs işıq? – Eldar müəllim Nüvədililərin işıq probleminin həlli üçün Bakıya getdi, bu problemin həllinə kömək göstərməsi, ayrıca transformator verilməsi üçün Azərenerji ASC-nin sədri Müslüm İmanovla görüşdü. Nüvədililərə laboratoriyada olan 600 kilovat¬lıq ehtiyat transformator verildi. İşıqlı insanlar həmişə işığın cəfakeşi olub...
Nüvədililərin ağsaqqalları Eldar müəllimi belə adlandırırdı, belə tanıyırdı, belə tanıdırdı, belə sevirdi: İçıqlı kişi. Bu işıqlı kişi Nüvədililərə dağdan gələn içməli su da çəkdirdi...
Dördüncü hekayət:
Müharibə genişlənmişdi...
Müharibə qanunlarına əməl etməyən Ermənistan Zəngilanın səərhəd kəndlərinə də mərmilər atırdı – Yuxarı Yeməzli kəndinə atılmış mərmilər bir-neçə evi ciddi dağıtmışdı, zədələmişdi. Zəngilan Rayon Xalq Deptatları Sovetinin sədri Eldar Eyvazov sığorta idarəsinin rəisi Akif Həsənovla birlikdə evlərə dəymiş zərəri müəyyənləşdirirdi. Sakinlər qanun, məsuliyyət, mərhəmət məqamlarına nəfəs dərmədən baxırdı. Bunu Eldar müəllim ürəyinin gözü ilə görürdü. Ermənilər kəndə yenə mərmilər atmağa başladı. Yuxarı Yeməzli döyüş səngəri idi, camaat kimi Eldar Eyvazov da, Akif Həsənov da, sürücü də döyüşçü. Hüseyn kişinin həyat yoldaşı Zöhrəni qəlpələr yaralamışdı. Onu atəşin işindən Eldar müəllim çıxartdı, təcili rayon xəstəxanasına çatdırdı. Ermənilər Şayıflıya da mərmilər atırmış. Yaralı əməliyyat otağına aparıldıqdan sonra baş həkimin müavini İsgəndər İsgəndərov qəhərlə dərd anlayan kimi tanıdığı Eldar müəllimə bildirdi ki, Məhəmməd Qasımov ağır yaralanıb, oğlunun həlak olduğunu bilmir. Onu təcili Kərimbəyli hospitalına aparmaq lazımdır. Dar macalda Məhəmməd kişi Eldar müəllimdən oğlu Baloğlanı soruşdu. Eldar müəllim qəhərini gizlədərək ona ümid verdi.
Eldar müəllim dediyi müqəddəs yalanı ürəyinə sıxdığı anlarda Məhəmməd Qasımov hospitala çatmamış qanaxmadan keçinmişdi...
Beşinci hekayət:
Dərə Gilətağ kəndinin camaatı elektrik dəyirmanının tikintisi üçün müraciət etmişdi. Dəyirman digər tikintilərdən fərqlənir – divarları tikilir, avadanlıqları quraşdırılır, damı sonda qoyulur. Eldar Eyvazov avadanlıqlar üçün Nazirlər Sovetinin tikinti şöbəsinin müdiri Xudaverdi Hənifəyevə müraciət eləmişdi, səmimi xahişin yerinə yeritiləcəyi bildirilmişdi. Avadanlıq üçün 16 min manat ayırılmışdı...
Böyük inamla Bakıya gedirdi. Xəyalən ailələrin sevincinin rəngini görürdü, bəm-bəyaz sevinc ürəyini telləndirirdi.
Şirvan şəhərinə çatanda maşınları xarab oldu. Düzəldilməsi xeyli vaxt apardı. Bakıya çatanda iş günü bitmişdi. Avadanlıqla səhər məşğul olacaqdı.
Qohumlarıgildə bildirdilər ki, rayondan zəng etmişdilər, anan rəhmətə gedib...
Bakıdan bir ürək dolusu sevinclə, şükranlıqla qayıdacaqdı, bir ömürlük qəhərlə qayıdırdı...
Onu evlərində ... anası qarşıladı. Quruyub qaldı. İndiyə kimi bu biçim sevinc yaşamamışdı, bu biçim bədxahlıq görməmişdi. Bu yalan səhər çağırılan növbədənkənar sessiyaya görə – Eldar Eyvazovun məhz həmin gün Zəngilana qayıtması, sessiyada mütləq iştirak etməsi üçün deyilibmiş. Rayonun əksər idarə və müəssisələrinin rəhbərinin imzası ilə Bakıya müraciət göndərilibmiş: Eldar Eyvazov işləyə bilmir, işində böyük (?) nöqsanlar var (hansı nöqsanların olduğu bildirilmirdi). Binanın hərbi texnikalarla (Zəngilanı müdafiə etməli olan texnikalarla) əhatələnməsi, zalda əli avtomatlı əsgərlərin olması sessiyanın fövqəladəliyinin göstəricisi idi. Ali Sovetin Zəngilan rayonu üzrə kuratoru Rəhim Abbasovun da istirak etdiyi qərəzli, bədxahlıq günyəli sessiyada heç kim Eldar Eyvazovun cavab istəmədiyi suallarına cavab verə bilmədi; sessiyda iştirak edən deputatlardan heç kim Eldar müəllimin ünvanına tənqidi fikir demədi.
Sessiyadan sonra Eldar Eyvazov sessiyanın steneoqramının hər səhifəsini əvvəldə və sonda imzalamışdı. Sonra məlum oldu ki, bu steneoqram götürülüb, yerinə saxtası qoyulub. Sessiyada Eldar Eyvazovun idarə və müəssisələrin rəhbərlərinə ünvanaldığı suallar da çıxadılmışdı. Bu sualların mahiyyəti nə vaxtsa imzalanmanın mexanizmini açacaqdı...
Altıncı hekayət:
Həmin vaxtlarda Azərbaycan Ordusunun hissələri Kafan istiqamətində ermənilər yaşayan 5-6 kəndə gedən yolu bağlamışdı, ermənilər həmin kəndlərlə əlaqə saxlaya bilmirdi. Rayon İcra hakimiyyətinin başçısı Eldar müəllimə bildirir ki, Kafanla sərhəd olan Gümaqışlaq kəndinə, ermənilərlə görüşməyə getməlidirlər. Eldar müəllim niyəsini soruşub. Məlum olub ki, bu görüş həmin yolun açılmasına xidmət edir. Eldar müəllim bu təklifi qətiyyətlə pisləyib, getməyib. İcra hakimiyyətinin şöbə müdiri Nüsrət Mustafayevi müəllimi başçının yanına göndərib ki, fikrindən daşındırsın. Başçı qərarından dönməyib...
Yol acılıb. Dekabrın 9-dan 10-na keçən gecə ermənilər həmin əraziləri işğal edib. Eldar müəllim bu təhlükəni duyduğu üçün o görüşə etira edirdi......
Bu hadisə – danışıqlara getməmə Eldar müəllimin həyatında izsiz ötüşməyib; icra başçısı onun vəzifədən azad edilməsinin təşəbbüskarı olub. O təşəbbüsə kimi hamama gətirilmiş çənin oğurluq olduğu iddiası ilə, bir də çörək zavoduna suyun qanunsuz (və maliyyə fırıldağı) ilə çəkildiyi iddiası ilə Eldar Eyvazova qarşı cinayər işi qaldırılmışdı. Hər iki iş Zəngilan üçün edilmişdi. “Quru palçıq divara yapışmaz!” deyimi var və bu deyim o vaxtlarda Zəngilanda da tədiqləndi. Həm vəzifə borcu kimi, həm də mənəvi borc kimi yerinə yetirilmiş bu iki gözəl hadisəyə görə cinayət içi açılması bağışlanmaz günah idi. Onda yenə qəlbitəmizlik qəlbipaxırlığı üstələdi: Cəbrayıl rayon yol-yikinti idarəsinin rəisi Cəmil Şərifov rəsmi arayış verdi ki, həmin çən onun balansında olub və Zəngilan rayonuna burdan göndərilib. Çən böhtanı “daşa toxundu”. Qaz çəkiliş idarəsi də eyni mövqedə dayandı, onun verdiyi arayış da işin qanunla həll olunduğunu təsdiqləyirdi. ..
Rayon yaeni İcra başçısının təklifi ilə ermənilərlə görüşə getməkdən imtina etmişdi, İcra hakimiyyətinin şöb müdiri nüsrət Mustafayev onun xahişi ilə başçını bu fikrindən daşındırmağa çalışmışdı. Lakin əsi, onun dən
Bu hekayətlər dürüst bir ömür haqqında fəlsəfi gerçəklik kimi oxunacaq...

Rəşid FAXRALI,
Əməkdar jurnalist

Əziz İsmayılov:

“İctimai birlik vəzifə daşımaq

üçün deyil, cəmiyyət qarşısında

məsuliyyət daşımaq üçün yaradılır”

Qarşıdan şanlı Zəfərimizin 6-cı ildönümü gəlir. Düz 6 ildir ki, torpaqlarımızın işğaldan azad edilməsi ilə bağlı böyük bir sevinc və fəxarət hissi ilə yaşayırıq.
Yeni fəaliyyətə başlayan “Vətənə Xidmət və Hüquqi-Sosial İnkişaf Maarifləndirmə” İctimai Birliyinin sədri Əziz İsmayılov da möhtəşəm Qələbəmizin növbəti ildönümündə xalqımıza ürək sözlərini, təbrikini bizimlə paylaşdı:
“Hər şeydən əvvəl, Azərbaycan xalqını qarşıdan gələn 8 Noyabr - Zəfər Günü münasibətilə ürəkdən təbrik edirəm!
Zəfər Günü Azərbaycan tarixinin ən şanlı səhifələrindən biridir. Bu tarixi Qələbə xalqımızın birliyinin, ordumuzun qəhrəmanlığının, şəhidlərimizin fədakarlığının və qazilərimizin şücaətinin nəticəsində qazanılıb. Bu məqamda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan cənab İlham Əliyevin xüsusi xidmətlərini qeyd etmək istəyirəm. Cənab Prezidentin qətiyyətli siyasi iradəsi, uzaqgörən rəhbərliyi, diplomatik fəaliyyəti və müharibə dövründə nümayiş etdirdiyi əzm Azərbaycanın tarixi Zəfərində mühüm rol oynadı. O, xalqımızın illərlə yaşatdığı torpaq həsrətinin sona çatması istiqamətində böyük siyasi və dövlətçilik məsuliyyəti daşıdı. Biz bu tarixi hadisələri qiymətləndirərkən Ali Baş Komandanın rəhbərliyini, şəhidlərimizin qanını və ordumuzun qəhrəmanlığını heç zaman unutmamalıyıq!”
Ə.İsmayılov daha sonra rəhbərlik etdiyi “Vətənə Xidmət və Hüquqi-Sosial İnkişaf Maarifləndirmə” İctimai Birliyinin əsas məqsədinin dövlətimizə və cəmiyyətimizə faydalı olacağını vurğuladı:
“Biz hesab edirik ki, Vətənə xidmət yalnız sözlə deyil, əməli fəaliyyətlə sübut olunmalıdır. Gələcək fəaliyyətimizdə ilk növbədə hüquqi maarifləndirməyə xüsusi diqqət yetirəcəyik. Vətəndaşların hüquqlarını tanıması, qanunvericiliyi bilməsi və hüquqi problemləri ilə bağlı düzgün istiqamət əldə etməsi üçün maarifləndirici görüşlər, seminarlar və tədbirlər təşkil etməyi planlaşdırırıq.
Bununla yanaşı, şəhid ailələrinə, qazilərə, müharibə veteranlarına, aztəminatlı və sosial müdafiəyə ehtiyacı olan ailələrə dəstək istiqamətində ictimai təşəbbüslər həyata keçirmək niyyətindəyik. Gənclərin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsi, milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunması da əsas fəaliyyət istiqamətlərimizdən olacaq.
Biz istəyirik ki, rəhbərlik etdiyimiz ictimai birlik cəmiyyətdə etimad qazanan, insanların problemlərinə biganə qalmayan və gördüyü real işlərlə tanınan bir təşkilata çevrilsin.
Mənim əsas prinsipim budur: İctimai birlik vəzifə daşımaq üçün deyil, cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşımaq üçün yaradılır.
Sonda bir daha xalqımızı Zəfər Günü münasibətilə təbrik edir, şəhidlərimizə Allahdan rəhmət, qazilərimizə şəfa arzulayıram. Müzəffər Ali Baş Komandanımız cənab İlham Əliyevə və Azərbaycan dövlətinə yeni uğurlar diləyirəm.
Zəfərimiz əbədi, dövlətimiz qüdrətli, bayrağımız daim ucalarda olsun!”

Hazırladı: Mina RƏŞİD

Şah İsmayıl

Xətaiyə məktub

Ey şah babam, meydan boşdur, yalıncıqlar at oynadır,
Yad mahnıya züy tutanı çəpik çalır, yad oynadır.
Özün bilməz, sözün qanmaz xalqa tarix dərsi keçir,
Ermənidən, ingilisdən, farsdan mənbə, dəlil seçir.
Çəkib taxta qılıncını ad-sanına hücum çəkir,
Tariximi qaralayır, şər danışır, fitnə əkir.
Əqidəsin, məsləkini yüz yol, min yol dəyişənlər,
Gecə-gündüz söyüşənlər, deyişənlər, döyüşənlər,
Dil uzadır şöhrətinə, ləkə yaxır keçmişinə,
Xəbəri yox öz-özündən: biçarənin keçmişi nə.
Çiy loxmanı dişləyənlər, tamahına qul olanlar,
Yurda qənim çıxanlara ortaq olub, yol olanlar,
Səfəviyə hədyan deyir qafası boş, başı boşlar,
Unudurlar: yox olmayıb, təkkədədi qızılbaşlar...
Yaratdığın dövləti də, milləti də heçə sayır,
Din adına yaxa yırtır, məzhəb deyir, fitnə yayır.
Ala qarğa tora düşər geci-tezi dimdiyindən,
Bircə kəlmən ağır gələr nadanların cəmdəyindən.
Çingiz xandan üzübəri bütün keçmiş cahangirlər,
Şəhərləri viran qoyan napoleonlar, kimlər, kimlər...
Onlar üçün şəxsiyyətdir, bircə sənsən "xalq düşməni",
Bu cahillər çətin qanar kim dostudu, kim düşməni.
Ey Şeyx oğlu, Şahlar şahı, Qızılbaşın Pir-Mürşidi,
Tək-tək olub sən qüdrətdə dəyişən köhnə gərdişi.
Bir əlində qılınc tutdun, bir əlində zərli qələm,
Sözlərinə heyran oldu, duyğulandı cümlə aləm.
Bir bədənə necə sığdı şair qəlbi, şir ürəyi?
Qılıncınla ölkə tutdun, sözlərinlə min ürəyi.
Mizraqının al şəfəqi neçə iqlim aşıb keçdi,
Şeirlərin Xan Araz tək əsrləri daşıb keçdi.
Adından da xoflanırlar Alp Aruzun qandaşları,
Göbələk tək orda-burda yaman artır yandaşları.
Qoca tarix çox görübdü əslin-nəslin dananları,
Başlarına bəla olub böhtanları, yalanları.
Qılıncıyla tarix yazıb, dövlət quran böyük insan,
Millətimin qürurudu belə tarix, ölməz ad-san.
Çox ilanlar ünvanına dil uzadıb, zəhər tökdü,
Yel qayadan nə aparar, ağılsız baş cana yükdü.
Nə qədər ki, bu millət var, sən də varsan, Ulu xaqan!
Ana dilim yaşadıqca, yaşayırsan, daim sağsan!

İlham MƏMMƏDLİ,
"Bütöv Azərbaycan" qəzetinin redaktoru,
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Qazilərin sevinc payı, qürur haqqı

Böyük məmnuniyyətlə və məsuliyyət hissi ilə deyə bilərəm ki, 44 günlük müharibədə qazanılan qələbə 1990-cı illərin döyüşlərində Azərbaycanımızın dövlət müstəqilliyini qoruyub saxlayan Birinci Qarabağ müharibəsi Şəhidlərinin və qazilərimizin canı, qanı bahasına qazanılıb. Beləki Dövlətimizin müstəqilliyinin bərpasından əvvəl Azərbaycanımız həm təcavüzə məruz qaldı, həm də amansız informasiya müharibəsinin cənginə düşdü. Uzun illər ayaq tutub dolaşan erməni-daşnak yalanı sərvətlərimizdə gözü olanlara şans verdi ki, hərəsi bir cilddə dövlətimizə, dövlətçiliyimizə qarşı mübarizə aparsın. Beləcə əliyalın vuruşmağa məcbur qalan xalqımız döyüşə-döyüşə könüllülər hesabına ordu qurmağa başladı. Könüllülər çox olsa da silah-sursat tapılmırdı. Bəzən bir neçə könüllü bir silahla ön cəbhəyə çıxırdı. Şəhid olanın silahını növbəti könüllü götürürdü. Ona görə də bu Zəfərin qazanılmasında o qanlı-qadalı günlərdən sağ çıxanların sevinc payı, qürur haqqı daha çoxdur.
Elə 8 noyabr Zəfər Günü münasibətilə həmin haqq sahiblərindən bir neçəsinin başına yığışmışdıq. Hərbi Jurnalistlər Birliyinin təşkilatçılığı, Kurud-Kirs icmasının iştirakı ilə keçirilən görüş icmanın yetirməsi olan Qazi Tahirov Hafiz Tahir oğlunun şərəfinə təşkil olunmuşdu.
Kurud-Kirs icmasının sədri, tarixçi alim, Sədərək döyüşlərinin fəal iştirakçısı Səxavət Hacıyev qazilərimizi və onları şərəfləndirən icma üzvlərini 8 Noyabr şanlı Zəfər bayramı münasibəti ilə səmimi qəlbdən təbrik etdi. Sonra hamını bu qələbənin qazanılması uğrunda canından keçən şəhidlərimizin sayğı duruşuna çağırdı. Şəhidlərimiz ehtiramla yad edildikdən sonra sözü Hərbi Jurnalistlər Birliyi İdarə Heyətinin sədri Tamxil Ziyəddinoğluna verdi. O da öz növbəsində hər kəsin bayramını təbrik etdi. Vətənin ağır günlərində hər peşə sahibinin ixtisasına uyğun səngəri olmalıdır,-dedi. Vətən naminə mən də öz qələmimi silaha çevirdim. AzTV-də hərbi- vətənpərvərlik mövzusuna həsr elədiyim “Zireh” verilişini təsis elədim. Elə ilk verilişimdəcə üzümü sizlərə, vətən oğullarına tutub, And iç dedim: And İç, Azərbaycan əsgəri!
And iç ki, Odlar Yurdunun yaralarına məlhəm qoyacaqsan. Çadırlarda doğulub illərlə od-ocaq həsrəti ilə zillət çəkənlərimizi doğma ocağına qaytaracaqsan. And iç, Azərbaycan əsgəri! And iç ki, şəhidlərimizin ruhuna dinclik verməyən qarı düşmənin yuxusunu ərşə çəkəcəksən. Azərbaycanımızın ərazi bütövlüyünü bərpa eləyib bütövləşən ərazilərimizdə dövlətimizin suverenliyini hər kəsə-istəyənə də, istəməyənə də qəbul etdirəcəksən. And iç, Vətən əsgəri, and iç! Andın Mübarək olsun!
Vətən üçün and içib döyüşə atılan oğullardan biri də bizim Hafiz idi. 30 oktyabr 1963-cü ildə Zəngəzur mahalının Kurud kəndində doğulmuş Tahirov Hafiz Tahir oğlu. Hafiz komandirlərim, silahdaşlarım, yüksək çinli zabitlərimiz olan yerdə mənə söz düşməz deyib cəbhədaşları- polkovnik Rüstəmov Azər İslam oğlunu, polkovnik Ağayev Hikmət Səttar oğlunu, polkovnik-leytenant Ğözəlov Əkrəm Hümmət oğlunu, Qasımov Eldəniz Eynulla oğlunu və Quliyev Rəfail Budaq oğlunu tədbir iştirakçılarına təqdim etdi.
Adı çəkilən qazilər XX əsrin sonlarında xalqımızın başına gətirilən bəlalardan, müstəqil Azərbaycanın ordu quruculuğunda üzləşdikləri çətinliklərdən danışdılar. Cəbhədaşları Hafizin keçdiyi şərəfli döyüş yolundan söhbət açdılar. Onun qorxmazlığından, cəsurluğundan, ehtibarından, dosta sədaqətındən bəhs etdilər. Bildirdilər ki, Hafiz Tahirovun övladı atasının yolunu davam etdirib. Sevindirici haldır ki, müəyyən səbəblərdən yarımçıq qalmış işlərimizi övladlarımız tamamladılar. Düşməni torpaqlarımızdan süpürüb atdılar, Qarabağ və ətraf rayonlarımızı işğaldan azad edib bayrağımızı ucaltdılar.
Bəli, bayrağımız hər zirvədə ucaldıldı. 8 Noyabr -Zəfər Günü kimi Azərbaycan tarixinə yazıldı. Azər Rüstəmov, Hikmət Ağayev, Əkrəm Ğözəlov, Eldəniz Qasımov və Hafiz Tahirov “Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün, suverenliyinin bərpası uğrunda gedən döyüşlərdə fədakarlıqla iştiraklarına və gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunun yüksəldilməsində göstərdikləri xidmətə görə, “8 Noyabr Zəfər Günü” münasibəti ilə Fəxri Diplomla təltif olunublar. Hərbi Jurnalistlər Birliyinin təsis etdiyi “Vətənoğlu” diplomunu laureatlara icma rəhbəri və icmanın hörmətli üzvlərindən Vasif Kərimov, Əmrah Vəliyev, Fəxrəddin Quliyev və Elxan Əsədov təqdim edərək onları təbrik edib, xoş arzularını bildirdilər.
Təltif olunanlar adından çıxış edən polkovnik Hikmət Ağayev tədbirin təşkialatçılarına qazilərə göstərdikləri həssasiyyətə və təltifə görə minnətdarlığını bildirdi. Qeyd etdi ki, indiyə qədər çox mükafatlar, orden və medallar almışıq. Amma Vətənoğlu adının ucalığı bir özgə qürur verir. Bu adın şərəfi bambaşqadır. Bizə bu şərəfli anları yaşatdığınıza görə hər birinizə təşəkkür edirik! Bayramınız mübarək!
Tədbirdə 44 günlük Vətən müharibəsinin iştirakçıları da var idi. Sələflərlə xələflərin bir arada qələbənin 5-ci ildönümünü qeyd etməsi xüsusi ovqat yaratmışdı. Bu mənzərəni seyr edən Tamxil Ziyəddinoğlu qeyd etdi ki, bütün müharibələr qan-qada, ölüm- itim gətirsə də hər dövrün müharibəsinin öz çətinliyi olur. Birinci müharibədə ellikcə ayağa qalxsaq da, imperiyanın caynağında çabalayan xalqımızın bütün imkanları əlindən alınmışdı. Aclıq, səfalət insanlarımızı məngənə kimi sıxırdı. Camaat olan qalanını satıb yeni ayaq tutan ordumuza yardım etməyə çalışırdı. Amma bu çabalar yetərli deyildi.
Şükür ki, hər şey geridə qaldı.
Ordumuz əks hücuma keçəndə xalqımız da yardım üçün səfərbər oldu. Ordu-xalq birliyindən qorxuya düşən düşmən içəridəki agentlərini işə salmışdı. İnternet resurslarında cəbhədə uğur qazanan qəhrəmanlarımızı tanıtma kampaniyası başladıldı. Bu yaramazlığın qarşısını almağın çətin olacağını görüb Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin rəisi, general-leytenant Əli Nağıyevə müraciət etmək məcburiyyətində qaldıq:
“Cənab general-leytenant, son dövrlər Müdafiə Nazirliyində kimlərsə cəbhədəki uğurlarımızda xidməti olan cəsur döyüşçülərimizi tanıtma kampaniyası başladıblar. Güman etmirəm ki, belə təhlükəli səhvə, Ordumuzun şəxsi heyətinə zərər vuracaq xətalara bilmədən yol verirlər. Odur ki, bu məsələni şəxsi nəzarətinizə götürüb, müharibənin qızğın vaxtında igidlərimizi düşmənə hədəf göstərənlərin araşdırılmasına göstəriş verməyinizi xahiş edirəm!
Hörmətlə Tamxil Ziyəddinoğlu HJB sədri
14 oktyabr 2020-ci il.”
Çox keçməmiş bu rəzilliyə son qoyuldu. Qonşu bəlasına düşdüyümüz o illər ərzində doğulub vətənin keşiyinə gedən oğullarımız sayəsində torpaqlarımız işğaldan azad olundu. Həmin oğullardan biri də Vətən müharibəsinin cəsuru Orxan Süleyman oğlu İbrahimovdur. Orxan da “Vətənoğlu” Fəxri Diplomu ilə təltif olundu. Onun diplomunu isə qazi Müslümün atası, icmanın fəallarından olan Qafar Qafarov təqdim etdi.
Vahid Gülmalıyevin hamının marağına səbəb olan sürprizi Tamxil Ziyəddinoğlunu heyrət, qürur, sevgi dolu kövrək duyğulara qərq elədi, Vahid müəllimin bu sözlərindən sonrasını yəqinki duya bilmədi:
“Türkiyəyə getmişdim, gəzməyə çıxanda üstündə “Türkoğlu” yazılmış nəsə gördüm. Əlbəl ağlıma Tamxil müəllim gəldi. Düşündüm ki, neçəyə olsa da dəyərinə fikir vermədən, bunu alıb ona hədiyyə aparacam. İş elə gətirdi ki, bu balaca hədiyyəmi sahibinə çatdırmaq hamımız üçün müqəddəs olan Zəfər Gününə qismət oldu!”
Deyəsən Tamxil müəllim xəyaldan alqış sədasına ayrıldı. Üzünü qonaqlara tutub dedi,- Əzizlərim, Vahidin balaca dediyi hədiyyə mənim üçün Türkoğlunun şanı qədər uca, şərəfi qədər əziz, varlığı qədər qiymətlidir. Onu sirdaşım Vahidin Türkiyədən bura qədər gətirməsi isə dəyərini əvəzsizləşdirir və o qədər də məni şərəfləndirir.
Tədbirin xoş ovqatlı rəsmi hissəsindən sonra Hafiz bəyin qardaşları Ariz, Seyfalı, dayısı oğlu- Qərbi Azərbaycan İcmasının fədakar qurucularıdan biri Polad Poladov qazilərimizə göstərilən diqqətə görə minnətdarlıqlarını bildirdilər. Sonra tədbir bayram süfrəsi arxasında davam etdirildi. Misir Aslanovla Dünyamalı Məmişov qazilərimizə, xalqımıza xoş diləklərini bildirdilər. Ordumuzun, xalqımızın və bizə mənəvi dəstək verən qardaş xalqların şərəfinə badə qaldırıldı. Xatirə şəkili çəkdirildi. Sonda Səxavət Hacıyev Hafiz Tahirovun cəbhədaşlarından xahiş etdi ki, beşi də ayda bir dəfə “Xilaskar Nuru Paşa” kafesində onun qonağı olsunlar.
Beləcə şanlı döyüşçülərimizlə şərəfli bir bayram günü yaşadıq.

Hərbi Jurnalistlər Birliyinin mətbuat xidməti

QHT yayihəyə yekun vurub

"Hərbi Mövzular üzrə İxtisaslaşmış Jurnalistlər" İctimai Birliyinin "Qərbi Azərbaycanlı repressiya və soyqırım qurbanlarının tədqiqi" layihəsinin icrası başa şatıb. Layihəyə Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun (BAMF) iclas zalında mətbuat və ictimaiyyət nümayəndələrinin iştirakı ilə yekun vurulub.

Tədbirdə əvvəlcə dövlətimizin müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü uğrunda Şəhid olanların və repressiya, soyqırımı, deportasiya qurbanlarının xatirəsi ehtiramla yad edilib. Layihə rəhbəri Tamxil Ziyəddinoğlu Qeyri- Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinə layihənin dəstəklənməsinə görə, Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun qurucu sədri Umud Rəhimoğluna isə layihənin icrasına yaratdığı şəraitə görə minnətdarlığını bildirib. Tədbirə qatılanlarla ümumi tanışlıqdan sonra Umud müəllim qonaqları salamlayıb, xoş gəldiniz deyib. Belə mühüm layihələrin vacibliyini qeyd edərək, Qərbi Azərbaycanda ermənilərin torpaqlarımıza hakim olmaları, soydaşlarımıza qarşı aparılan amansız soyqırımı haqqında danışıb. Yaratdığı təşkilatın bu illər ərzində gördüyü işlərdən söhbət açıb.
Layihənin məqsəd və məramı barədə məlumat verən “Hərbi Mövzular üzrə İxtisaslaşmış Jurnalistlər” İctimai Birliyinin sədri Tamxil Ziyəddinoğlu qeyd edib ki, layihəmizin məqsədi Azərbaycan tarixindən ayrı salınmış Qərbi azərbaycanlı repressiya, soyqırımı və deportasiya qurbanlarını tədqiq etmək, gənc nəsli ata yurduna qayıtmağa təşviq etməkdir.
Layihəmizin birinci tədbiri Zəngilanda Şəhid Müşfiq ağa oğlu Vəliyevin məzarını ziyarətlə başlayıb. Xatırladaq ki, Müşfiq 1988-ci ildə, 17 yaşındakən doğulduğu Qafan rayonunun Kirs kəndindən silahlı erməni quldur dəstələri tərəfindən qovulub. Azərbaycanın Ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizəyə qoşulan Müşfiq Zəngilan rayonunun Şərikan kəndində, Kollu Qışlaq, Şatazır, Rəzdərə kəndlərində, Cəbrayılın müdafiəsində, Qubadlı rayonunun Xanlıq kəndi ətrafında gedən döyüşlərdə fəal iştirak edib. Düşmənin xeyli canlı qüvvəsini məhv edərək şəhid olub.
İkinci tədbirimiz Laçın rayonunun Qarıkaha kəndi yaxınlığındakı tənha şəhid məzarını ziyarətlə başlayıb, Əslən Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalından olan ziyalılar, şair və yazıçıların 3 ay əvvəl Bəylik kəndinə-doğma ocaqlarına qayıdan yerli sakinlərlə görüşməsi ilə davam edib. Sonra Abşeron Rayon İcra Hakimiyyətinin təşkilati dəstəyi ilə Abşeron rayonunda məskunlaşmış Qərbi azərbaycanlı ziyalılar, rayon gəncləri, Masazır, Qobu, Saray, Ceyranbatan, Mehdiabad ictimaiyyətinin nümayəndələri və rayon könüllülərindən ibarət yeniyetmələrlə görüş olub.
Növbəti tədbirimizdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universititində professor - müəllim heyəti ilə qazilərin, tələbələrin görüşü olub. Tamxil Ziyəddinoğlunun 1988-ci ildə 16 yaşındakən Qərbi Azərbaycanının Vedibasar mahalından erməni faşistləri tərəfindən qovulan Şaiq Məmmədovun keçdiyi şərəfli döyüş yoluna həsr edilmiş “Ölümü öldürənlər” filmi nümayiş olunub. Bu tədbirdə tələbələrə erməni-daşnaklarının 1905, 1918, 1947-1953 və son olaraq XX - ci əsrin 80- ci illərindən başlayaraq , Qərbi Azərbaycan türklərinə qarşı qəddarlığı, amansızlığı barədə məlumat verilib.

Yekunda isə tədbir iştirakçıları yazıçılar, jurnalistlər, tələbə-jurnalistlər olduğu üçün tam sərbəst şəraitdə hər kəs sualını verib, ürək sözlərini söyləyə bilib. Uzun illər AzTV və İTV-də müxtəlif vəzifələrdə çalışan Akif Cabbarlının 2013- cü ildə, ümidlərin qırıldığı zaman yazdığı " Biz o şəhərə qayıdacağıq" baslıqlı məqaləsinə Tamxil müəllimin yazdığı “Akif müəllim sizə yeni- yeni yaradıcılıq uğurları, bir də səbr diləyirəm. Səbrli olun ki, Kənanlarımız(Akif Cabbarlının nəvəsi) böyüsün. Kənanlarımız böyüsün ki, arzularımız çin olsun. Mən Şuşanı heç görməmişəm. Kənan balaya de ki, məni də Şuşaya aparsın, amma orada saxlamasın. Zəngəzura - öz dədə- baba yurduma yola salsın. Mən haqqa orada - doğulduğum torpaqda qovuşmaq arzusundayam. Çünki yaşamaq hüququm da, ölmək haqqım da ordadı. Siz deyirsiniz biz balaların böyüməsini gözləməməliyik. Əslində elədir. Amma həqiqət bambaşqadır, qardaş. Nə qədər ki, Azərbaycanın dövlət dilini bilməyən xarici işlər nazirimiz, Dövlətimizin himnini ya bilməyən, ya da oxumağa utanan generallarımız var bizi Şuşaya aparan olmayacaq.”
Sözün bu məqamında "Zəngəzur Cəmiyyətləri”İctimai Birliyinin sədri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Hacı Nərimanoğlu-"Şükürlər olsun ki, Şuşaya getdik”-deyərək sözə başlayıb. Deyib ki, həm də 44 günlük müharibənin rəmzi olaraq 44 Şəhid ailəsi üzvlərilə getdik. O şəhidlərin ailə üzvlərilə ki, Şuşa uğrunda döyüşüb Şuşaya çatmadan Şəhid olublar. Bəli, getdik, Azərbaycan Ordusunun qüdrəti, Dəmiryumruğun sayəsində, qardaşım Tamxilin “Vətən sənə canım fəda” layihəsini icra eləməyə getdik. Necəki Şuşaya getmişik elədə Zəngəzura gedəcəyik.
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Qərbi Azərbaycan Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri Leyla Calalova, Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru " Bütöv Azərbaycan" qəzetinin redaktoru İlham Məmmədli, Əməkdar jurnalist Az.Tv -nin əməkdaşı Azad Müzəffərli, Yazıçı, bir neçə hekayə və romanlar kitabının müəllifi, Az.TV- nin əməkdaşı Azər Qismət, tanınmış tədqiqatçı-hüquqşünas, “Müvəkkil” hüquq mərkəzinin sədri Səməd Vəkilov, "Uşaqların Gələcəyi Naminə" İctimai Birliyinin sədri Könül Quliyeva, müstəqil jurnalist Əntiqə Rəşid ( Aslan ), " Xudafərin" qəzetinin baş redaktoru, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Şakir Albalıyev “Hərbi Mövzular üzrə İxtisaslaşmış Jurnalistlər” İctimai Birliyinin müxtəlif dövrlərdə həyata keçirdiyi layihələrdən söhbət açıblar. Qeyd ediblər ki, “Dezinformasiyalar təhlükəsizliyimizə təhdiddir”, “Hərə bir əsgər, hər ev bir səngər” layihələri də ərazilərimizin işğalda olduğu vaxtlarda vacib missiya üçün həyata keçirilib. Bu gün yekunlaşdırılan "Qərbi Azərbaycanlı repressiya və soyqırım qurbanlarının tədqiqi" layihəsi də çox vacib, dövlətimizin yürütdüyü milli strategiyaya uyğundur. Əslində Azərbaycan tarixindən ayrı salınan Qərbi azərbaycanlıların irsinin tədqiqinə çox bğyük ehtiyac var. Odur ki, belə layihələr davamlı olmalıdır.
Tamxil müəllim mətbuat nümayəndələrinə bildirib ki, Azərbaycan Respublikasının Qeyri - Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maddi dəstəyindən əlavə, agentliyin icraçı direktoru Aygün xanım Əliyeva layihənin icrası zamanı lazım olan mənəvi, təşkilati dəstəyini də əsirgəməyib. Layihə rəhbəri layihənin icrası zamanı yerlərdə üzləşdikləri çətinlikləri keçmək üçün göstərdiyi operativ köməyə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının QHT- lərlə iş və kommunikasiya şöbəsinin QHT-lərlə iş sektorunun müdiri Tural Əliyevə minnətdarlıq edib.

Sonra Fikrət Orucov, Misir Aslanov və Vahid Gülmalıyev layihənin icrası zamanı göstərdikləri dəstəyə görə İctimai Birliyin təsis etdiyi “Vətənoğlu” Fəxri Diplomu ilə təltif olunublar. “Güllə səsinə açılan qapı” kitabı BAMF kitabxanasına və tələbə- jurnalistlərə hədiyyə edilib. Rəssam Firdovsi Hacıyev çəkdiyi əsgər portretini Hərbi Jurnalistlərə hədiyyə edərək, onlara çətin və şərəfli işlərində uğur arzulayıb. Rəsmi hissədən sonra üstünə QHT Agentliyinin loqosu həkk olunmuş tort kəsilib. Saat 12-dən toplaşan qonaqların çay süfrəsi arxasında davam edən şirin söhbətləri 16-30-a qədər uzanıb. Xatirə şəkli çəkdirilib.

Hüseyn İSAOĞLU,
yazıçı - publisist,
AYB-nin və AJB-nin üzvü.

Professor Eldar Məmmədbəyli yazır:

DÜNYANIN HAZIRKI QLOBAL PROBLEMLƏRİNİN

HƏLLİNDƏ UKRAYNA PROBLEMİNİN YERİ

Bütün Rusiya cilovsuz və insanları ən dəhşətli, mənasız qətllər törətməyə sövq edən vəhşi instinktlərdən dəhşət içində inildəyir.
L.N.Tolstoy. Heç kimi öldürmə


Hazırda biz insanların yaşadığı yer kürəsində onu titrədən elə qlobal problemlər ortaya çıxmışdır ki, onların həlli olduqca çətindir, demək olar ki, mümükünsüz kimi görünür. Baş verən qlobal problemlərin həll yolunun tapılması və yerinə yetirilməsi məsələsində bütün əmək, yaradıcı, elmi fəaliyyətində şaquli istiqamətdə dərinliklərə baş vurmağa həvəssiz olan, üfüqi istiqamətdə yayılmış formada işləməyi üstün tutan müsəlmanlar, onların aparıcı tərkibinə daxil olan türk dünyası (özəlliklə Azərbaycan türkləri), bu çalxalanan dünyanın qaynar qazanında yerləşən insanlar üçün dünyalarca mürəkkəb proseslərin mənasını dəqiq başa düşməsi və özləri üçün daha əlverişli mövqeni seçməsi, ağıllı hərəkət etməsi, müqayisəli baxsaq, daha çətindir.
Bəşəriyyət ətrafda baş verən kataklizmlərdən, tufandan, dəniz və okean püskürməsindən, zəlzələlərdən, güclü yağışlardan, qasırğalardan, içməli su və bütovlükdə susuzluq problemlərindən, qlobal istilik problemlərindən, suyu, havanı, torpağıın ekoloji cəhətdən çirkləndirən tullantılardan əziyyət çəkir, qorxur.
Təbii və süni sürətdə yaradılan müxtəlif patogen mikroorqanizmlər tərəfindən törədilən müxtəlif qorxulu infeksiyalar, dərman azlığı, bir çox kasıb ölkələrdə qida çatışmazlığından əziyyət çəkən uşaqların və qocaların problemləri və digər problemləri həll edə bilməyən qoca dünyanı müharibə yolu ilə özünə tabe etmək istəyən iri dövlətlərin əlindən qurtarmaq indi ən zəruri məsələdir.
Dünyada yeni düzən yaratmaq bəhanəsi ilə onu yenidən bölmək istəyən və ya köhnə, sıradan çıxmış imperiyasını bərpa etmək məqsədi güdən iri dövlətlər bu bəlaların qarşısını alıb sülh və barışmaq əvəzinə istehsal etdikləri silahları satmaq, torpaqları zəbt etmək, insanları qırıb talamaq yolunu tutmuşlar.
Hazırda, dünyanın belə qaynar qazanların, od-alovun içində qovrulan, dağıdılan bölgələrindən biri Ukraynadır. Hamımızın əvəzinə azadlıq uğrunda vuruşan, canından keçən ukraynalılar haqqında öz fikirlərimi nəzərinizə çatdırmaq istədim.
Belə bir deyim var: Zülm etmək, qırğın törətmək, hər şeyi dağıtmaq fəaliyyəti vaxtaşırı olur, amma xeyirxah işlər, qurmaq, yaratmaq əməlləri stabil olaraq həmişə davam edir. Qeyd etdiklərimə əsaslanaraq dünya liderlərinə üz tutub deyirəm, bu qanlı müharibələrdən əl çəkin! Xeyirxah insanlara, ziyalılara, din xadimlərinə, əsgərlərə, hamıya-hamıya müraciət edirəm, gəlin bu müharibələrin qarşısını almağa çalışaq. Dörd ilə yaxın müddətdə davam edən Rusiya-Ukrayna müharibəsinin dayandırılmasına kömək edək. Təcavüzkarın müstəqil dövlətin, BMT-nin tanıdığı sərhəddindən çıxmasını tələb edək. Hamı bilməlidir ki, azad dünyanın, demokratiyanın taleyi burada həll olunur.
Amerika sosioloqları və camaatı sorğu statistikasını çox xoşlayır və müxtəlif sorğulara ürəkdən inanırlar. Görünür, bu ondan irəli gəlir ki, onların ölkəsində həmişə bu sahəyə ciddi yanaşılır. Sorğuda ıştirak edən hər kəs dəridən-qabıqdan çıxır ki, anketdəki suallara doğru-dürüst cavab versin. Amma bizim ölkəmizdə aparılan sosioloji sorğulara, özəlliklə, Zahid Orucun apardığı sorğulara şübhəli yanaşanlar çoxdur. Amerikalılar həmişə müxtəlif sahələrə dair: dünyanın ən yaxşı adamı, dünyanın ən qətiyyətli kişisi, Who is who? (Kim kimdir?) və s. sorğular aparırlar. Son illərin sorğularında bir çox hallarda dünyanın ən qətiyyətli kişisi sorğusunda V.Putin birinci yerə çıxırdı. Amma ən sonuncu sorğuda bu yeri Ukrayna prezidenti V. Zelenski tutdu. Çox qəribədir, dünyada (yer kürəsində) baş verən hadisələri yüksək dəqiqliklə izləyən ABŞ, İsrail və Britaniya kəşfiyyatı Rusiyanın Krımı bir gecədə necə asanlıqla tutduğunu əvvəlcədən görə bilmədilər, Putin və Rusiya dünyanın bir saylı bəlasına çevrildi. Allaha şükür olsun ki, Rusiyanın Ukraynaya hücumunu kəşfiyyat tam dəqiqliyi ilə əvvəlcədən xəbər verdi.
Əziz oxucular! Peyratesdən (pirat, dəniz qulduru - yunanca) ötrü dünyada işdən başqa heç nə mövcud deyil. O sözün həqiqi mənasında var-dövlətin bolluğundan çatlayır, sərvətini yığmağa yer tapmır. Onun mülkləri və müəssisələri bütün dünyanı başına götürüb, şeytanla birgə işləməkdən xeyir gəlməz. Nəzərinizə çatdırmaq istəyirəm ki, planetimizdə insanlar tərəfindən baş verən haqsızlığın hamısını şeytanın üstünə yıxmaq Allahın təkliyi prinsipinə uyğun gəlmir.
Onu da deyim ki, mən Ukraynanı uşaqlıqdan sevirdim. Kəndimizdə olan ən yaxşı alma növünün adı “Ukrayna alması” idi. Hələ uşaqlıqdan bir ukrayna mahnısını əzbərləmişdim:

Я хожу, не смею волю дать словам
Милый мой, хороший догадайся сам.
(Neyləyim söz açmaq gəlmir əlimdən
Özün duy əzizim bu sevgini sən)

Hərdən bu mahnını Sarıtel saz havası üstündə dodaqaltı mızıldanırdım.
Yeniyetmə vaxtımda əsgərlik xidmətini Ukraynada çəkmiş bir yaxın qohumum ordudan sonra ukraynalı bir qızla evlənib, özü ilə kəndimizə gətirmişdi. Necə mədəni, tərbiyəli və gözəl xanım idi, bu Tamara xanım. Mən elə bilirdim ki, (elə indi də elə bilirəm) o türk (azərbaycanlı) qızıdır. Sonra aspirantura illərində SSRİ-nin EA Kimyəvi-fizika İnstitutunda istedadlı, yüksək təfəkkürlü və mədəni insanlar olan: Gena Şustov, Nikolay Rudçenko, Zon İlya, Gela, və s. çoxlu sayda ukraynalı yoldaşlarla Moskva şəhərində elmi işlər aparırdıq. Bu qeyri-adi uşaqlarla (o dövr üçün biz uşaqlar idik) çox yaxın dostluq əlaqələri yaranmışdı. Əsasən Dnepropetrovsk şəhərindən gələn bu uşaqlar hamısı müdafiə edib bütün dünyaya səpələnmişdilər (ABŞ, Kanada və Avropa ölkələrinə).

Azərbaycanın və Ukraynanın müstəqilliyindən sonra tale elə gətirdi ki, mən 2000-ci ilin may ayının 21-27-sində Azərbaycan nümayəndə heyətinin tərkibində Ukraynaya səfər etdim. Bu səfər mənə Ukrayna və ukraynalılarla daha yaxından tanış olmaq imkanı verdi.
May ayının 21-i, 2000-ci ildə Bakıdan Kiyevə uçduq. Heyətin tərkibi 12 nəfərdən ibarət idi: 1)Rüstəm Məmmədov Prezident Aparatının bölmə rəisi; 2) Mehman Cavadoğlu-Müsavat qəzeti; 3) Həsən Quliyev – “Turan” i/a eksperti; 4) İradə Bağırova–Space Tv; 5) Elşən Şirinov-“Azadlıq” qəzeti; 6) Elmira Abdullayeva – “Зеркало” qəzeti; 7) Çingiz Sultansoy-Bakı mətbuat klubu (qrupun rəhbəri) və adını unutduğum digər səxslər.
Kiyevin mərkəzində Rus otelində yerləşdik. Çox gözəl şəraiti var idi bu otelin. Hamımız təkadamlıq nömrədə yerləşdik. Axşam yeməyini yeyib, şəhərlə tanış olmaq ümidi ilə yatdıq. Mayın 22-də səhər yeməyindən sonra, bizi qarşılayan nümayəndələrlə birlikdə Kiyevin köhnə təhsil müəssisəsi olan Kievo-Moqilian akademiyasına getdik. Bu akademiya 1615-ci ildə Ukrayna Polşanın tərkibində olan vaxt açılmışdır. Akademiya köhnə avropa memarlığı üslubunda olan binada yerləşdirilmişdir. Ukrayna Rusiya ilə birləşdikdən sonra 1871-ci ilə qədər işləmişdir, sonra isə bağlanmışdır. Sovetlər Birliyi zamanında akademiya “Hərbi-dəniz siyasi məktəbi” kimi fəaliyyət göstərmişdir. Kravçukun ölkəyə rəhbərlik etdiyi vaxtda Moqilian akademiyası kimi fəaliyyətə başlamışdır. Dərslər həm rus, həm də ukrayna dillərində keçirilir. Dərslər 1991-ci ildən ancaq ukrayna dilində keçirilir. Biz orda olarkən mühazirələr ukrayna dilində oxunurdu. İlk dəfə yeni qəbul qaydası test üsulu ilə aparılırdı. Böyük, yaxşı təchiz olunmuş laboratoriyalar var idi. Rektoru kollektiv özü seçir. Humanitar, təbiətşünaslıq, iqtisadiyyat, sosiologiya fakültələri var idi.
Prezident seçkiləri zamanı əsas mübarizə Kuçma və kommunistlər arasında gedirdi. Bu zaman çoxlu qanun pozuntularına yol verilmişdi. Müxalifət seçki zamanı birləşə bilməmişdi. Aşağıdakı partiyalar: Ukraynanın Sosialist Partiyası Moroz, sağ partiya Marçuk, Vitrienko (qadın), Simenenko Kommunist Partiyası iştirak edirdi. Çıxış edən qeyd etdi ki, ölkədə islahatlar mütləq lazımdır. Parlamentə (Rada) 450 deputat seçilmişdi. Onlardan 200-ü sollardan təşkil olunmuşdu. Bu seçkilərdə bankir Yuşşenko aktiv iştirak edirdi. Qərb onun tərəfini saxlayırdı (sonralar o prezident vəzifəsini tuta bildi). Kuçmanın ətrafında 7 oliqarxın birləşməsi haqqında söhbətlər gedirdi. Lazarenkonu aradan çıxarmışdılar. Volkov, Surkiç və Medviçi də bu sahədə aktiv fəaliyyət göstərdiyi haqqında çıxışlarda məlumat verirdilər.
Volkov “Возрoждения регионов” partiyasını, başqası isə “Демократический союз” partiyasını təşkil edirdi. Marçuk Timoşenko Energetika Nazirinin birinci müavini təyin edilmişdi. Tarasyuk Daxili İşlər Nazirliyini ələ keçirmişdi. Ortaya belə şərtlər qoyulmuşdu: ya liberalizm, ya da tayfa-klan kapitalizmi. Kuçmanın işi Avropa Şurasının standartlarına uyğun gəlmədi. Konstitusiya Məhkəməsi iki məsələni uyğun həll etdi.
Sonra 2-ci mühazirə oldu. Bu məruzədə ölkədə baş vermiş dəyişikliklər barədə məlumat verildi. Əmək haqqının artırılması və vergilər haqqında qanunun təkmilləşdirilməsi həyata keçirilir. Biznes haqqında normal qanunlar qəbul edilmişdir. Kolxozların yenidən xüsusi formada təşkil edilməsi barədə söhbət oldu.

Sonra Azərbaycan Respublikasının Ukraynadakı səfirliyinə getdik. 1997-ci ilin mart ayından Nazim İbrahimov bu ölkədə səfir işləyir. Səfir və müavini Elman Zeynalov məlumat verdi: Səfirliyin müəyyən sayda əməkdaşları var. 3 hektar sahə Azərbaycan səfirliyinə ayrılmışdır. Səfirlik çox gözəl mənzərəli yerdə yerləşmişdi. Səfirliyin binası müasir şəkildə tikilmiş və burada hər şərait vardır. Azərbaycan diasporu çox güclüdür. Kuçma bunun böyük güc olduğunu deyir. Təşkilatlanma işləri davam etdirilir. Nüfuzlu iş adamları vardır. Kuçma və Kiyev şəhəri merinin azərbaycanlılar tərəfindən güclü müdafiə olunması onlara böyük nüfuz qazandırmışdır. Azərbaycanlı iş adamları kilsənin təmirini təşkil etmişdilər. Azərbaycan məktəbləri açılmışdır. Bakıda Şevçenkoya heykəl qoyulmuşdur. Siyasi sahədə əlaqələr möhkəmlənirdi. Kuçma Dağlıq Qarabağ məsələsində Azərbaycanı açıq müdafiə edirdi. Mən bu müzakirədə aktiv iştirak etdim. Səfir çox səmimi danışırdı. Sonra Azərbaycanın Ukraynadakı diasporu ilə şox yüksək səviyyəli görüş təşkil olundu.
Diasporun aşağıdakı üzvlərini qeyd etmişəm:
Yəhyayev Şakir Yəhya oğlu – konqresin sədr müavini; Quliyev Namiq; Hümbətov; Əsgərov Şöhrəddin-Ukraina Aviokompaniyasının prezidenti; Aslanov İsmayıl; Əbülfəz Qasımov-sədr müavini; Mətanət xanım; Nadir Zeynalzadə- “Savalan” qəzetinin redaktoru; Tələt Əliyev-konqresin sədri çıxış etdilər. Dnepropetrovsk vilayət konqresinin sədri Nadir Zeynalzadə idi.
Mayın 23-də (2000-ci il) Ukrayna Baş Radasında olduq. Bizi yanacaq-enerji komissiyasının rəhbəri Kuçerenko Aleksey Yuryeviç bizi çox mehriban qəbul etdi. Bizim tərəfdən R. Məmmədov çıxış etdi. Görüşdə onun müavini də iştirak edirdi. Müavin həm də Ukrayna və Azərbaycan parlament əlaqələri qrupunun sədri idi. Azərbaycan Ukrayna münasibətləri haqqında, strateji müttəfiqlik, yanacaq sahəsi barəsində ətraflı məlumat verdi. Sonra qanunverici və icra orqanlarının təşkili barədə danışdı. Odessa-Brodi neft boru kəməri haqqında məlumat verdi. Sonra energetika nazirinin müavini Aleksandr Krut ilə görüşdük. Çox məlumatlı və savadlı çıxış etdi. Əlaqələr və Şimal neft kəməri haqqında məlumat verdi. O, Azərbaycanda olduğundan danışdı. Aramızda yaxşı əlaqələr olduğunu qeyd etdi və bu əlaqələri yaxşılaşdırmaq barədə danışdı. Ukrayna xalq hərəkatı təşkilatının qərargahında da olduq. Sədr Gennadi Udovenko nədənsə Ə.Elçibəyi xatırladırdı. Müavini Ponomarçuk da görüşdə iştirak edirdi. Sədr Azərbaycanla dostluq, milli azlıqlarla münasibətlər barədə söhbət açdı. Dağlıq Qarabağ məsələsində Azərbaycanın mövqeyini tam müdafiə etdiklərini dedi. Gürcüstan, Özbəkistan, Ukrayna, Azərbaycan, Moldova birliyi haqqında danışdı. Krım tatarlarının müdafiəsi haqqında məsələyə toxundu.
Ukraynanın “Novosti” İnformasiya agentliyində görüşümüz oldu. Olduqca maraqlı informasiya mərkəzi olduğu aydınca görünürdü.
Kiyevdə olduğumuz günlər ərzində çox gərgin işləyirdik. Ayrı-ayrı müxalifət və iqtidar partiyalarının rəhbərliyi ilə görüşlər də maraqlı keçirdi. Onlar bizi çox yüksək səviyyədə qəbul edirdilər. Onu da qeyd edim ki, bizim heyətin tərkibində müxtəlif qruplardan olan nümayəndələrin arasında da təhtəl-şüur olaraq bir yaxınlıq və xoş münasibət yaranmışdı.
Tanışlıq nəticəsində bəlli oldu ki, Avropanın bir çox təşkilatlarının Kiyevdə nümayəndəliyi var və onlar birgə işləyirlər. Avropa İttifaqı, Avropa Şurası, ATƏT və digər beynəlxalq qurumlarla sıx əlaqələr olduğu aydın gözə çarpırdı. Müxtəlif qrantlar verən təşkilatların Kiyevdə nümayəndəliyi olduğu da nəzərə çarpırdı. Avropa Ukrayna vasitəsi ilə Cənubi Qafqazla, Mərkəzi Asiya ölkələrinin təşkilatları ilə əlaqə yaradırdı. O cümlədən ölkəmizin müvafiq təşkilatları vasitəsi ilə əlaqə yarada bilmişdi. Qısa müddətdə Ukraynanın muzeylərində olmağı bacardıq. Bizi çox mehriban qarşılayıb xidmət göstərirdi ukraynalılar.
Axşam Kiyev-Lvov qatarı ilə Lvova yola düşdük. Vaqonlar və xidmət bizə nisbətən yüksək səviyyədədir. Ukraynanın gözəl təbiətini pəncərədən seyr edirik. Necə gözəldir Ukraynanın yazı? Əla və gözəl bir Avropa şəhərinə çatdıq. İnsanları necə mədəni və qonaqpərvərdir buranın. Mən gözlərimlə bander axtarırdım. Lakin heç nə görünmürdü. “Qrand otel”-ə yerləşdik. Çox əla idi bu mehmanxananın şəraiti. Səhər yeməyindən sonra şəhər merinin görüşünə getdik. Başçı yox idi, müavin bizi qəbul etdi. Sonra brifinq oldu. Mən burada çıxış etdim. Şəhərlə tanış olduq. Çox yüksək mədəniyyət məni heyran etmişdi. Buradakı kilsə, dram teatrı, opera və balet teatrı və digər mədəniyyət obyektləri, şəhər təbiətinin gözəlliyi. Hər şey insanın ruhunu oxşayırdı.
Sonra Brodi şəhərinə getdik. Burada nümayəndə heyətinin hər birinə fotoalbom şəklində yüksək tərtib olunmuş kitab bağışladılar. Bu qiymətli və gözəl kitabı indi də saxlayıram və vaxtaşırı varaqlayıb Ukraynanı xoş xatirələrlə yada salıram.
Lvovda bəzi obyektlərlə tanışlıq məndə heyranlıq yaradırdı. Bu şəhər 1253-cü ildə Qalisko-Volinsku Dövlətinin kralı Danilo Qalitski tərəfindən yaradılmışdır. İ.Franko adına Lvov Dövlət Universiteti 1870-ci ildə yaradılmışdır. Bu universitet öz qədimliyi və müasirliyi ilə seçilir.
Mənim baza ixtisasım əczaçılıq olduğundan Lvov Dövlət Tibb Universiteti ilə də tanış oldum. 1784-cü ildə yaradılmış bu universitet də möhtəşəmdir. Bu inversitetdə digər həkim ixtisaslı kadrlarla yanaşı, stomatoloqlar və əczaçı kadrlar hazırlanır. Mənim üçün maraqlı oldu ki, bu universitetin rektoru Boris Semyonoviç əczaçı olmaqla yanaşı dünyada tanınmış alim idi.
Ukraynada bu mədəniyyət, elm və incəsənət obyektləri ilə tanış olduqda əmin olursan ki, dahi bəstəçimiz Ü.Hacıbəyovun estetik zövqünün, gözəllik duyğusunun dərinliyinin bədii zövqünün kamilliyi, idrakın parlaqlığı və həqiqəti müdafiə cəsarəti heyrətamizdir. Görün geniş elmi fikrin məhsulu olan nə qədər doğru və düzgün nəticə çıxarır: “Mən belə hesab edirəm ki, bütün siyasi və iqtisadi məsələlərin həllində yeganə yol bir çox əsrlərin təcrübəsi nəticəsində avropalıların gəlib çıxdıqları yoldur – sinədən gələn təbii səslə oxumaq yoludur”.
Beləliklə, Lvovla olan tanışlıq məndə bu fikri yaratdı ki, hər bir görülən işdə millət öz səsilə öz taleyini öz əli ilə özü istədiyi kimi həll etməlidir, öz təbii səsi ilə.
Sonra Avropaya gedən Brodi-Odessa neft-boru kəmərinin axırıncı sərhəd məntəqəsində olduq. Bu ətrafda olan tarixi muzeylərə və gəzməli yerlərə, Frans Ferdinandın öldürüldüyü qəsrə getdik.
Səfərin sonunda Kiyevə, oradan da Bakıya uçduq.
Əlvida ey Ukraynanın gözəl paytaxtı Kiyev. Heç vaxt ağlıma gəlməzdi ki, Rus ordusu tərəfindən bu gözəl Ukrayna şəhəri bizim Qarabağımız kimi darmadağın olacaq. Ukrayna xalqı bizim də azadlığımız uğrunda vuruşur, qalib gələcəyinə məndə şübhə yoxdur.
Bu yazını yazdığım zamanda Ukrayna torpağına təcavüz edilməsindən üç il keçmişdi. SSRİ çökdükdən sonra RF-nın yeni müstəqil Ukrayna Dövlətinin başına gətirdiyi oyunlar, vəhşiliklər barəsində ayrı bir yazı yazmaq vədi ilə sizdən ayrılıram. Gələn görüşlərədək.
P.S. Kiyevdən Bakıya gələn təyyarədə mən Borçalı mahalından olan sevimli xalq şairimiz Abbas Abdulla ilə yanaşı oturmuşduq.
Uçuş müddətində maraqlı söhbətlər etdik. Onu Ukraynaya onların dilinə tərcümə olunan şeirlərinin dərc olunması ilə əlaqədar dəvət etmişdilər. Stüardessalar ilə dil tapan şair bizə özü ilə gətirdiyi “dadlı” araqdan içməyə icazə aldı. Nadir hallarda araq içən məni sevimli şairimiz öz şirin söhbətləri ilə elə ovsunlamışdı ki, birdə gördüm meyxoşam. Bakıda hava limanında çox isti idi. Sərxoş vəziyyətdə baqaja verdiyim çemodanı səhv salmışdım. Mənim içi ukrayna şokalad və karamelləri, kolbasa və sosika məmulatları ilə dolu olan çemodanım, nümayəndə heyətinin digər sərxoş üzvününkü ilə dəyişik düşmüşdü. Zəngləşdik və çemodanları vaxtında dəyişdirə bildik. Mən bu yazını yazarkən xəbərlərdə (bu ilin may ayının son günlərində) dedilər ki, ukraynada görkəmli azərbaycanlı şair Abbas Abdullanın yubileyi keçirilmişdir. “Мир тесен”.
Sağlıqla qalın!
Dərin hörmətlə, Eldar MƏMMƏDBƏYLİ,
kimya elmləri doktoru, professor

Komitə sədri Səməd Vəkilovu təbrik edib

Millət vəkili, Milli Məclisin İctimai birliklər və dini qurumlar komitəsinin sədri Fazil Mustafa “Müvəkkil Hüquq Mərkəzi” İctimai Birliyinin sədri Səməd Vəkilovu 50 illik yubileyi ilə bağlı təbrik edib.

Məktubda yubilyarın həyat və fəaliyyətinin ən önəmli məqamlarına toxunulub:

"Hörmətli Səməd müəllim,
Sizi – tanınmış ictimai xadimi və hüquqşünası 50 illik yubileyinizlə bağlı təbrik edir, möhkəm cansağlığı, həyat və fəaliyyətinizdə yeni uğurlar diləyirəm!
Çox şadam ki, yubileyinizi tarixi Zəfərimizin 5-ci ildönümünün, “Böyük Qayıdış” proqramının uğurla icrasının sevinci, qüruru içində, respublikamızda “Konstitusiya və Suverenlik İli”ndə keçirirsiniz. Siz, uzunmüddətli, səmərəli ictimai fəaliyyətinizlə çoxsaylı, təsirli layihələr həyata keçirmiş, vətəndaşlarımızda doğma el-obaya dönüşə inam aşılanması işinə öz töhfələrinizi vermisiniz.
Həqiqi hərbi xidmətinizi 1998-1999-cu illərdə döyüş bölgəsində keçmisiniz.
Siz qeyri-maddi mədəni irsin hüquqi qorunmasına dair bir sıra elmi, publisitik məqalənin, habelə AMEA Rəyasət heyətinin təsdiq etdiyi “Folklor örnəklərinin hüquqi qorunması və milli reyestrin aparılması startegiyası” adlı normativ sənədin müəl­li­fisiniz. İnsan hüquqları və məhkəmələrin monitorinqi sahəsində bir çox layihənin iştirakçısı və rəhbəri olmusunuz.
“Hüquq və mədəniyyət” (2010), “Azərbaycan folklor örnəklərinin hüquqi qo­runması” (2020), “Sədaqət və cəsarət kredosu” (2022), “Qərbi Azərbaycandan de­portasiya: İmirlidə məskunlaşma” (2023), “Etnik təmizləmənin sonuncu mərhələsi (1987-1991): Çalxanqalaya köç” (2024) kitablarının müəllifi, “Çağdaş Azərbaycanda İslam və cəmiyyət” (2009) kitabının həmmüəllifi, “İlham Əliyevin ekoloji siyasəti. Da­yanıqlı inkişaf və yaşıl dünya (2003-2023)” üçcildliyinin tərtibçisisiniz.
Təcrübəli hüquqşünas kimi, “Müstəqil Elmi-Praktiki Hüquq Mərkəzi”ndə şöbə müdiri, “İnsan Hüquqları üzrə Hüquqşünaslar Komitəsi”ndə icraçı drektor və b. ictimai vəzifələrdə uğurla çalışmısınız. 2008-ci ildən insan hüquqlarının müdafiəsi ilə məşğul olan “Müvəkkil Hüquq Mərkəzi”nin sədri, 2019-cu ildən həmçinin “Vaqif Səmədoğlu Mərkəzi”nin həmtəsisçisi olaraq məhsuldar ictimai fəaliyyətinizi davam etdirirsiniz. Bu yerdə, “Müvəkkil Hüquq Mərkəzi”nin şəhid ailələrinə və qazilərimizə pulsuz hüquqi yardım göstərdiyini minnətdarlıqla vurğulamaq istərdim.
Sizi Milli Məclisin İctimai birliklər və dini qurumlar komitəsi adından bir daha təbrik edir, ictimai fəaliyyətinizdə yeni uğurlar diləyir, ən xoş arzularımı yetirirəm"!

Vidadi Mustafayev yazır:

Millətçi dini rejim

REJİM OYAQDIR, FARS DİLİNƏ DAYAQDIR

16 fevral 2025-ci il tarixində İ.İ.R Prezidenti M.Pezeşkiyanın Tehranda “Təbriz mədəniyyət həftəsi”nin bağlanış mərasimində çıxışından bir parçanın videosu yayılıb. Həmin videonun əvvəlində Prezident farsca deyir ki, onun çıxış etmək fikri yox idi, dedilər ki, siz də durun bir neçə kəlmə deyin, burada vəzir vəkil də var, türkcə danışmaq olmaz. Sonra deyir ki, Şəhriyarın şeirindən bir neçə beyti deyəcəm. İki bənd şeir oxuduqdan sonra bir nəfər ona yaxınlaşaraq nəsə deyir və M.Pezeşkiyan istehza ilə gülərək farsca deyir ki, türkcə şeir oxumaq heç bir problem yaratmaz.
M.Pezeşkiyanın istehzalı, gülüşlə verdiyi reaksiyadan görünür ki, ona rəsmi şəxsin-prezidentin, rəsmi mərasimdə türkcə şeir oxuması Əsas qanunun ölkədə rəsmi dil və yazının farsca olması haqqında 15-ci maddəsinin pozulması demək olmasını xatırladılıb.
Həmin irad bildirən şəxsin statusu məlum olmasa da, onun Prezidentə irad bildirmək səlahiyyəti yoxdur. Bunun qanuni yolu Prezidentin qanunu pozması ilə bağlı parlamentə və əgər həmin pozuntu ölkənin həyati mənafeləri üçün ciddi təhlükə hesab edilərsə, Məhkəmə hakimiyyətinə şikayət etmək idi. Amma görünür, rejimin nümayəndəsi məsələni həmin həddə çatdırmamaq məqsədi ilə Prezidentə daha aşağı səviyyədə və “dostcasına” xəbərdarlıq etməyə üstünlük verib. Bütün hallarda həmin şəxs bütün subordinasiya qaydaları və mövcud qanunvericiliyi pozmuş olur.
Prezidentin türkcə şeir oxuması, həqiqətən, qeyd edilən Konstitusiya qanununun pozulması deməkdir. Xəbərdarlıq edən qanunu pozsa da, qanunun pozulması faktı baş verib və ona qarşı istənilən tədbir qanuni sayılmalıdır. Bu baxımdan İran rejimini tərifləmək olar, çünki konkret faktla bağlı, necə deyərlər, qanunun aliliyi prinsipi həyata keçmiş olur. Amma qarşı tərəfdə, yəni Prezidentin mənsub olduğu xalqın və bütün etnik azlıqların, siyasi və sosial qüvvələrin qanunun aliliyi prinsipinə əməl edilməməsi ilə bağlı çox saylı və haqlı sualları meydana çıxır. Beləki, həmin 15-ci maddədə orta məktəbdə yerli və etnik dillərdə ədəbiyyatın tədrisi nəzərdə tutulsa da, artıq 46 ildir ki, milli azlıqların tələb və istəklərinə baxmayaraq, icra olunmur. Yəni fars dili ilə bağlı həmin qanunun tələbi dərhal icra olunur, lakin digər dillərlə bağlı hissə 46 ildir ki, icra olunmur. Bu da Əsas qanuna ikili standartlarla yanaşıldığını aydın şəkildə göstərir.
Digər misal, Əsas qanunun 27 ci-Maddəsində dinc toplantı və nümayiş azadlığı elan olunsa da, 46 ildir ki, həmin qanunun icrasına ikili standartla yanaşılır. Hökumət lazımi tədbirlərdə xalqı küçələrə tökərək həmin qanuna əməl etdiyini göstərir, yaxud hakimyyətyönlü qüvvələrin toplanmasına guya göz yumur, amma etiraz xarakterli toplantılar ya başlamamış qarşısı alınır, ya da repressiyalarla qarşılanır. Yəni hətta Əsas qanunun müvafiq maddəsinə münasibətdə qanunun aliliyi prinsipi həyata keçirilmir.
Qanunun aliliyi prinsipi dedik, yada düşdü ki, həmin prinsip islahatçı prezident adlandırılan S.M.Xatəmi ( 1997-2005) tərəfindən gündəmə çıxarılmışdı. Lakin həmin ideyanı həyata keçirmək mümkün olmadı və az sonra ona sübut etdilər ki, qanunun “aliliyi” necə işləyir. Beləki, 2009-cu ildə prezident seçkilərində seçkilərin nəticələrinin saxtalaşdırıldığına etiraz edən qüvvələrə qarşı geniş və sərt repressiyalar həyata keçirilmiş, prezidentliyə islahatçı namizədlər həmin vaxt həbs edilmiş, sonra ev dustaqlığına göndərilmiş və onları dəstəkləyən S.M.Xatəmiyə isə informasiyadan istifadə etmək və informasiya vasitələrində görünmək qadağan edilmişdir. Bu tədbirlərin heç biri qanun çərçivəsində yerinə yetirilməyib, yəni məhkəməsiz və onun qərar olmadan həyta keçirilib. Həmin qanunsuzluq müxtəlif islahatçı qüvvələrin, dini xadimlərin məhkəmə keçirib qəti qərar tələbinə baxamayaraq bu günə kimi davam edir.
İranda qanunun aliliyi prinsipi sahəsində vəziyyət belədir. Biz hələ siyasi, ictimai, mədəni, sosial həyatın bütün sahələrində qanunsuzluğun baş alıb getdiyini demirik. Amma söhbət fars dilindən gedəndə həmin prinsip dərhal aktuallaşır və icrası təmin edilir.
İslam hakimiyyətinin fars dili ilə bağlı millətçi siyasətindən danışmazdan əvvəl, fars dili ilə bağlı iki məsələyə ötəri diqqət yetirmək olar.
Birincisi, İran ictimai fikrində, elmi araşdırmalarda azərbaycanlıları dil baxımından farslaşmış xalq kimi təqdim edirlər. Onların etnik xüsusiyyətlərindən danışarkən ilk növbədə fars dilində danışdıqları və bu cəhətdən farslardan fərqlənmədikləri vurğulanır. Əgər belədirsə, bir nəfərin, hətta Prezidentin türkcə danımasının farslar üçün hansı təhlükəsi ola bilər? Bunu rejimin milli siyasətini hazırlayan və həyata keçirən dini-millətçi dairələrdən soruşmalı.
İkincisi, müasir İran ərazisindən kənarda-indiki Tacikistan və Əfqanıstanda formalaşan yeni fars dili əvvəlcə tacik Samanilər( 875-999) sonra türk Qəznəvilər (963- 1186) sülalələri tərəfindən İranın indiki ərazisinin şərq regionunda kargüzarlıq dili kimi, daha sonra Səlcuqlular dövləti(1038-1157) tərəfindən indiki İranın qərb regionlarına və ondan qərbə kargüzarlıq və ədəbi dil kimi yayılmağa başamış və sonrakı türk və Azərbaycan dövlətləri tərəfindən himayə edilərək indiki İranın indiki farsların yığcam yaşadıqları ərazidə yayılmağa başlamışdır. Onu da əlavə etmək lazımdır ki, Ərəb xilafətinin hakimiyyətinin bərqərar olmasından(651) sonra indiki farslar siyasi subyekt statusundan məhrum olduqlarından, qeyd edilən 1500 il ərzində(651- 1925) fars dilinə heç bir siyasi dəstək göstərə bilməmşlər. Bunu nəzərə alan fars ziyalıları fars dilini himayə edən hakim sülalələrin rolunu kiçiltmək üçün fars dilinin işlənmə sahəsinin genişlənməsi və statusunun yüksəlməsini onun linqvistik xüsusiyyətləri və imkanları ilə izah edərək fars dilini fars etnosunun həmin dövrdə varlığı və davamının qoruyucusu və SƏNGƏRİ kimi qələmə verirlər.
Maraqladır ki, belə gücü və yadelli təsirə müqaviməti olan fars dili bu gün, dövlətin son 100 ildə hərtərəfli dəstəyinə baxmayaraq, niyə yenə də zəif durumda qərar tutur, türk dilində bir cümlə və bir-iki beyt qarşısında acizliyini göstərir. Buna görə hakimiyyət dərhal onun dadına çatmağa tələsir. Min beş yüz il fars etnosunu qoruyan fars dili indi nədənsə hakimiyyətin hərtərəfli dəstəyi ilə yenə də özünü kimsəsiz hiss edir. Həm də fars dili ən çox türk dilindən qorxur. Digər dillərdə qanun pozuntularına o qədər də həssaslıq göstərilmir.
Dünyanın çox qəribə işləri olur. Min beş yüz il fars dilini himayə edən türklərin dili indi bu dil üçün təhlükə hesab edilir. Ona görə hakimiyyət-istər şahlıq, istərsə də molla rejimi, onun keşiyində ayıq-sayıq dayanıb. Daha dəqiq desək, bütün vasitələrlə qeyri-farsları assimilyasiya siyasətini həyata keçirməyə çalışır. Həmin məqsədə çatmaq yolunda ən böyük əngəl Cənubi azərbaycanlılar olduğundan onlara və türk dilinə qarşı daha sərt siyasət yeritməyə çalışır. Güman edir ki, Azərbaycan-türk dilini elm, təhsil, idarə və digər sferalardan, özü də ilk növbədə azərbaycanlıların öz vətənlərində-Cənubi Azərbaycanda amiranə qaydada kənarlaşdırmaqla istədiyinə nail ola bilər. Lakin həmin siyasətə məruz qalan digər xalqların tarixi təcrübəsi və İranda etnomilli münasibətlərin real vəziyyəti, azərbaycanlıların öz dili, mədəniyyəti, milli kimliynə bağlılığının səviyyəsi və onun daim güclənməsi həmin siyasətin uğursuzluğunu nümayiş etdirir.
Millətçi farslar( hərçənd onların arasında həmin məsələdə sağlam düşüncə sahibinə rast gəlmək çox çətindir) bir şeyi başa düşmürlər ki, azərbaycanlıların dilini qadağan etmək, ona hər cür təzyiq göstərməklə son nəticədə fars dilinin rəsmi dil kimi işlənmə sahəsinin farslarla məhdudlaşmasına şərait yaradacaqlar.
Əgər fars dili belə inkişaf etmiş, qüdrətli dildirsə, hakimiyyətin hərtərfli dəstəyini öz arxasında hiss etdiyi halda belə, niyə türk dili ilə rəqabətdən oddan qorxan kimi qorxur. Suallar çoxdur. Cavabları isə tarix verəcək.
18 fevral 2025.

44 günlük Vətən müharibəsində Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin möhtəşəm
qələbəsinin 5-ci ildönümü

Şuşa; “Sızma” əməliyyatı

44 günlük Vətən müharibəsində Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı, general-leytenant Hikmət Mirzəyevin komandanlığı ilə Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin Azərbaycanın hərb salnaməsinə qızıl hərflərlə həkk olan rəşadəti fonunda Şuşanın işğaldan azad edilməsi zamanı peşəkar hərbçi kimi şücaət göstərən Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı, mayor Zaur Hüseynovun həyatı və qəhrəmanlığına həsr olunan poema-prozadan parçalar

Şuşa bir incidir, Şuşa bir zərdir,
Şuşa Qarabağın zümrüd qaşıdır...
Şuşa torpağında, ormanlarında,
dağında, daşında, qayalarında
pozulmaz, əbədi tarix yaşadır.
Şuşa neçə-neçə qanlı-qadalı
savaşa şahiddir,
O... bu dünyanın
çeşmə suyu kimi büllur, qənirsiz,
bakirə gözəli, can sirdaşıdır.
Şuşa qəlbi, ruhu birgə çırpınan
Güneyli – Quzeyli Azərbaycanın,–
Təbrizlə Bakının qan qardaşıdır.

Şuşa Pənahəli xandan yadigar,
Əbədiyaşarlıq, xanlıq rəmzidir,
Şuşa Qarabağın milli tamğası,
sonrakı nəsilə qalan izidir.
Şuşa – yenilməzlik, ərlik türbəsi!
Tarixin bizlərə daş məktubudur,
Şuşa – yaddaşımın daş kitabəsi!..

Qərargah...
General-leytenant Hikmət Mirzəyev
vəziyyəti çözür, var-gəl edərək:
Çünki qərar düzgün verilə gərək!..

Səngimək bilməyən qanlı savaşın
bu dar macalında, gərgin anında,
Dərin düşüncələr burulğanında,
qəlbinin hökmünə hakim kəsilir.
Bu hökmü zamanın diktəsi bilir:
“Nəyin bahasına olursa-olsun,
Şuşanı düşmənin məngənəsindən
(şəhid olsaq belə!..) qoparmalıyıq!
Bu vacib, bu məsul əməliyyatı
“bir atış-bir hədəf!” ilə və həm də...
Az itki verməklə aparmalıyıq!”
General-leytenant Hikmət Mirzəyev
məlumatlı idi, dəqiq bilirdi;
düşmənin Şuşada canlı qüvvəsi,
silah-sürsatı var, topu, tankı var,
texnikası vardır kifayət qədər.
Ancaq...
buna rəğmən köksündə bir səs
deyirdi: “General, əmin ol, sizin
Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr bu gün
hər şeyə qadirdir.Yaxındır Zəfər!”
General dəyərli bilib hər anı,
istəmirdi getsin vaxt, zaman hədər...

Bu əminlik onu rahatlatsa da,
Yenə də təmkinlə, alnında vüqar
əllərin masaya dayayıb durdu.
Xəritəyə baxdı...
Əməliyyatı
icra eləməkçün Komandanlığın
önündə dörd əsas məsələ vardı;
1.Arxaya sızmaq!
2.Düşmənə gözləmədiyi məqamda gözlənilmədən həmlə etmək!
3.Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin təminat və təchizat yolu olan Laçın dəhlizinə nəzarəti tam təmin etmək!
4.Əməliyyata cəlb edilən qruplarla ardıcıl əlaqə saxlamaq!

Demək... bu naxələf, murdar,
bu nankor,
bu şərəfsiz millət hara baxırsa, -
biz olamayan yerdə biz görünürük.
Dumanlı dağlarda, sıx ormanlarda,
Yarğanda, çökəkdə, daşda, divarda,
səmada, səngərdə biz görünürük.
Yuxusu irzikib...
Hər ötən anda, -
Axşamda, səhərdə biz görünürük.

Demək... bu ədalət, haqq savaşında
təkcə Ordu döyüşməyir şəhərdə...
Ona görə zatıqırıq tayfanın
artıq ...içdiyi su, udduğu hava
ona zəhərdi!
Demək... haray salıb nərə çəkərək
Şuşa sinəsini sipər edərək
özü də döyüşür... varlığı ilə,
Üzü tüpürcəkli düşməni isə
ən çox ağrıdır
Şuşanın vurduğu natərəs şillə...

Raport:
Məlumat verirəm, cənab General!
“Sızma” əməliyyatı bitdi, Komandan!
Bizə dayaq durdu ulu Yaradan!
Uzun illər dözən, səbri tükənən,
Yadın tapdağında qalan Şuşanı
azad eləmişik!...
Cənab General!
Qürurla döyünür bu an qəlbimiz.
Artıq “təmizləmə” aparırıq biz.

General fərəhlə, köks ötürərək,
dərin nəfəs alıb “Afərin!...” dedi,
Dedi və üstündən sanki bu anda
zillətli, çox ağır yük götürüldü.
“Nəhayət bacardıq!.. Bu çox möhtəşəm!..”
dedi, sevinərək gözləri güldü;
“Biz. təkcə Şuşanı azad etmədik,
Onun namusunu, ləyaqətini,
onun qeyrətini geri qaytardıq!
Biz cənnət diyarın vuran qəlbini, -
ulu Məmləkətim Azərbaycana
ləkə götürməyən zəri qaytardıq!”

Müharibənin 44-cü günüydü..
Sanki nur libası geymişdi şəhər,
Zər idi torpağım, daşım bu gecə.
Yaxın da, uzaq da işıq saçırdı,
Nura qərq olmuşdu Şuşam bu gecə.

Kölgə dolaşırdı dar küçələrdə,
Yaman daralmışdı yeri düşmənin.
Kölgə elə parlaq görünürdü ki,
Gözü qamaşırdı qarı düşmənin.

Qəfil nur selinə ürcah gələndə,
Yağılar daha da ümidsizlənir,
bağrı yarılırdı, çaş-baş qalırdı.
Atəş açılsa da, açılmasa da,
qorxudan ölürdü... qımıldanmayır,
nəfəsi tıncıxır, bərbad durdu.

Bu gün Qarabağda, bu gün Şuşada,
Açılan hər güllə hədəfə dəydi.
Bu gün Ordumuzun hər bir əsgəri,
nurlu anaların kölgələriydi...

Şuşam azad oldu yadd!.. tapdağından,
Hava təmizləndi yad nəfəsindən.
Şuşam bir qərinə ötdükdən sonra,
Ürpənmirdi daha yadın səsindən.

Bu gün qapıları insan əli yox,
Bir qərib həsrətin ruhu döyürdü.
Sanki xalq şairi Səməd Vurğun da
"Havalansın Xanın səsi"deyirdi.

Bu payız günündə sanki duyurdun,
qönçənin ətrini, gülün iyini.
Sanki heç atəş yox, mərmi səsi yox,
Cabbarın, Seyidin zəngulələri
pozurdu gecənin səssizliyini.

Sanki Molla Pənah heyrət edərək
deyirdi: " Nə şahə, nə xinxarə bax,
gərdişi-dövrani-kəcrəftara bax!"
Sanki Pənahəli xan da fərəhlə
deyirdi:"Müzəffər, yenilməz Ordu,
alqışa layiqdir ey ana torpaq!..”

Şuşam azad oldu.
Bu gerçək anın
özüylə üz-üzə durmaq nə gözəl.
Bu tarixi anda göz yaşlarını
Şuşamın gözündə görmək nə gözəl.

Buna inanan da, inanmayan da
heyrət içindəydi...
Bu gün, bu anda
sanki bir-birinə gözaydınlığı
verirdi sevinclə torpağım, daşım.
Sanki bircə gündə, bir an içində
silkinib libasın dəyişdi Şuşam...

Zaur top-tüfəngin susub-səngiyən
bu müthiş, qürurlu, məğrur gecədə,
Nur libası geyən Pənəhabadı,
dumanlı dağları seyr eləyirdi.
Yenə də xəyala dalmışdı...
Onu
içində qorranıb atəşə dönən
nurlu xatirələr silkələyirdi;

...Məmləkətim!
Heç inanma yüzillərlə
Xalq çəkdiyi acıları
(Haqq yerini aldı deyə) unudacaq.
Əsla!... Bil ki,
bizə asi düşənlərin
qurulanda Haqq divanı,
qarşısında dimdik, məğrur
duracaqdır bu Qələbə.
Bəlli bil ki, bax o zaman
Yapışaraq əsrlərin yaxasından,
heç kəs sora bilmədiyi
çox cavabsız sorğuları
soracaqdır bu Qələbə!

Sabir Arazlı Özgün,
“Yaddaş” milli müakafat laureatı

FİKİRLƏR HAQQINDA BİR NEÇƏ SÖZ

“Hürriyyət” qəzetinin (03.12.2024-cü il) sayında hörmətli kimyaçı professorumuz Eldar Məmmədbəylinin məqaləsinə rast gələndə maraqla oxumağa kökləndim. Məqaləni həmkarı kimyaçı alim Rəsul Rəxşanlı haqda yazmışdı. Yazı həmkarının kimya sahəsindəki işlərinə həsr olunmamışdı. “Fikirlər, düşüncələr, deyimlər” adlı yazısında professor onu fərqli baxımdan oxucuya təqdim edirdi. Həqiqətən də yazıya marağım bir az da artdı.
Hansı səbəbdən?
Bu səbəbdən ki, Rəsul müəllim haqqında nələrsə bilirdim. Kimyada yeni reaksiyalar aparıb, təzə maddələr sintez edib. Kimya tarixi sahəsində onilliklərlə apardığı axtarışlarla sübuta yetirib ki, ilk kimyaçı alimimiz Avropada təhsil almış, alimlik dərəcəsinə layiq görülmüş Möhsün bəy Xanlarov olub. Yusif Məmmədəliyev isə ilk azərbaycanlı sovet kimyaçı alimimizdir. Lüğətşünaslıqdakı yenilikləri nəzəri cəhətcə mümkün olan bütün istiqamətlərdə praktiki surətdə tərcü-məyə imkan verən lüğətlərin tərtibi üsulunu yaratmaqdan ibarətdir. Bir neçə üçdilli lüğətlərin beləsini tərtib edib və göstərib ki, onlar altı ədəd ikidilli lüğəti əvəz edə bilir. Onların nəşrini həyata keçirib. Üstəlik də universal terminoloji lüğətlər adlandırdığı bu cür lüğətlərlə bağlı hesablamaları aparmaqdan ötrü iki riyazi tənlik təklif edib. Kimya, riyaziyyat, məntiq sahələrinin qaydalarıni tətbiq etməklə idman elmində uğurlar qazanıbdır. İdman masaüstü intellektual oyunlar ixtira edib və patentlər alıb. Azərbaycana idman aləminə oyunlar vermiş ölkə adı qazandırıb. Qərb dünyasında üç və daha artıq sahədə həqiqi uğurlar əldə etmiş şəxslərə diqqət ayrılır və belələri polimat adlandırılır. Bizdə isə təəssüflər olsun ki, indiyədək bu anlayışa diqqət və əhəmiyyət verilməyir.
Eldar müəllimin bu yazısında bambaşqa məqama toxunulurdu. Deyilirdi ki, Rəsul müəllim ətrafında baş verənlərə, gördüklərinə, eşitdiklərinə diqqətlə yanaşır, onları araşdırır, ümumiləşdirir, nəticələr çıxarır və fikirlər, düşüncələr, deyimlər halında rəylər söyləyir.
Məsələn, məlumdur ki, Qərb ölkələrindən fərqli olaraq Sovet İttifaqında alimlərin uğursuzluqlarından yazmağa, danışmağa yol verilmirdi. Gənc tədqiqatçi Rəsul Amerikanın və Qərbi Avropanın elmi jurnallarında maraqlı yazılara rast gəlir. Əcnəbi alimlər hansısa reaksi-yaları aparmaqda uğursuzluğa düçar olmaları, hansısa maddələri sintez etməyi bacarmadıqlarını açıq etiraf edirdilər. Bizim gənc həmin məqalələri diqqətlə oxuyaraq onların səhvini tapmışdı. Əcnəbilər universitetdə aldıqları təhsillə kifalətləndiklərindən nəzəri kimyanın son nailiyyətlərindən xəbərsiz qaldıqlarından səhvə yol vermişlər. Daim nəzəri kimyanın yeni nailiyyətlərini diqqətdə saxlayan gənc isə həmin reaksiyaları digər şəraitdə aparır. Yəni nəzəri kimyanın son naliyyətləri əsasında. Reaksiyaların gedişi də, nəzərdə tutulan məqsədli maddələrin sintezi də uğurla bitir. Üstəlik də gənc tədqiqatçımız belə qənaətə gəlir:
– Kimya elə elmlərdəndir ki, daim yeni nəzəri biliklərə yiyələnmədən heç də həmişə istənilən praktiki tədqiqatda uğur qazanmaq mümkün olmur.
Bu fikrə etiraz edənlər olmadı, razılaşanlarsa tapıldı. Bəziləri isə duşündü ki, onlar da bu fikri və məhz beləcə deyə bilərdi. Bəs bu nədən irəli gəlirdi? Deməli, onlar söylənmiş fikirlə razıdır və həm də fikrin səmimi söylənməsi onlara xoş gəlmişdir. Onun düşüncəsi doğru, deyimi təbii görünür.
Ömrünün yarım əsrini kimyaya həsr etmiş Rəsul müəllim elm haqda, onun həyatda, inkişafda yeri haqda da düşünmüş, bəzi qənaətlərə gəlmişdir. Belələrindən ikisinə diqqət yetirək.
– Elm ölkənin ali təcəssümüdür, bu da xalqın arzusunu həyata keçirməkdə əmək və ədalət dərəcəsində bazisdir.
– İstehsalat imkanı daxilində bu günün tələbatını ödəmək üçün işləyir, elm sabahın daha zəngin və gözəl olmasına görə axtarışlar aparır.
Bu qənaətlərdə müşahidələr güclüdür, məntiq var, fikrin ifadəsi anlaşılandır.
İlk sovet kosmonavtının uçuşuna yeniyetmə Rəsul da sevinmişdi, iftixar hissi keçirmişdi. Eyni zamanda ürəyindən keşmişdi ki, yaxınlarda azərbaycanlı kosmonavtımız da göylərə yüksələcək. Düşünürdü ki, hansı sovet respublikası xalqının nümayəndəsinin kosmosa buraxılmasına növbə üzrə riayət ediləcək. Belə olmadı. Sonrakılar da ruslardan, slavyanlardan ibarət idi. Kosmonavtların uçuşa buraxılmasıyla əlaqəli düşündü, lakin yaxşı, ümidverici nəsə tapa bilmədi. İzləməkdə isə davam etmişdi, əvvəlkitək ehtirasla, inamla olmasa belə. Sonrakı on səkkiz il ərzində yalnız slavyan olan vətəndaşlar kosmonavtlığa seçildi. 1969-cu ildə bir neçə peyk buraxıldı. Hərəsində neçə kosmonavt uçmuşdu, hamısı da eyni xalqdan. Həmin ilədək buraxılan kosmonavtlar da onlardan idi. Kosmonavtlarla bağlı düşüncələri daha da genişləndi, dərinləşdi. Belə tədbir, planlaşma təsadüfi ola bilməzdi. Deməli, kosmonavtların belə seçilməsində məq-səd güdülür. Deyilən, yazılan sovet xalqları arasındakı bərabərlik işdə, əməldə yoxdur. Göstəriş isə yuxarı dairələrdən gəlir. Yuxarılar haqda da gəncdə düşüncələr yaranır. Düşüncələr çulğalaşır, dairəsi genişlənir, dərinləşir və bununla bitir:
–Babalardan qalmış torpaqdakı doğma vətənə olan məhəbbəti birləşdirilmiş torpaqlardan yaradılmış süni ölkəyə bəsləmək olmur, nə təbliğatla, nə də güclə.
Məgər vətənpərvər gəncdə oyanmış bu real fikrə etiraz etmək mümkündürmü? Axı bu böyüklükdəki, bu miqyasdakı bu dərəcədəki acı fakt deyilənə əsas vermirmi?
Digər fikirlərə, düşüncələrə, deyimlərə nəzər salaq.
– Güclülər “hər kəs öz marağını qorumalıdır”, zəiflərsə “ədalət hər şeydən ucadır və hamı onun keşiyində durmalıdır” prinsipinə üstünlük verir.
–Xalqların atalar sözləri, müdriklərin gəldikləri qənaətlər həyatın, yaşamaq elminin qanunları əvəzidir. Onları öyrənib riayət etmək çətinlikləri aradan qaldırmaqda, uğurları artırmaqda, həyatı gözəlləşdirməkdə yardımçı ola bilər.
– Kiminsə dediyi kimi həyat təkcə uğursuz evlənənləri deyil, həm də uğursuz məmurları olan ölkədə yaşayanları filosof eləyir.
Bunlarda bir zəiflik, pürçüklük axtarılsa tapıla bilərmi? Ağıla aksioma sözü gəlir. Orta məktəbdən bilirik, isbata ehtiyacı olmayan həqiqətlərə deyilir. Elə bu fikirlərin hər biri də sankı aksiomadır, çünki ölcübbiçəndə, sadəcə desək toplayanda, çıxanda, vurub böləndə bunlar alınmırmı?
Real həyatdan götürülmüş, sanki hər bir düşüncəli insanın ağlına gələ bilməsi mümkün olacaq kimi görünən bir fikirmi, düşüncəmi, deyimmi də var. Ona da nəzər yetirək.
–Beyinin xoş düşüncələri və dilin onları aydın ifadə etməsi başın ucalığı üçün nə qədər dəyərlidirsə, beyinin düşündüyü halda belə dilin bəzən susması başın salamatlığı üçün daha vacibdir.
Müəllif sanki başına gəlmişləri təhlil etmiş və ağlına gəlmiş düzgün-doğru düşüncəsini sözlə ifadə etmişdir. Elə ifadə etmişdir ki, hər bir adam üçün aydın olsun. Buna əks getməyə, bunun düzgün olmadığını söyləməyə kimsə cəsarət edərmi?
Məqalədə oxucuya təqdim olunan digər fikirlər, düşüncələr, deyimlər də təbii görünür, etiraz, inkar etməyə hər hansı səbəb tapmaq asan görünmür.
Daha bir deyimi misal göstərək:
–Deyirlər ki, məhəbbət gözəllik yaradır. Razıyam, di gəl ki, nifrət də gözəllik yaratmaq qabiliyyətinə malikdir. Məgər nifrətdən gözəl əsərlər qələmə alınmayıb, fırçadan çıxmayıb, bəstələnməyib? Yaxşı olmayana nifrət təbii gücdür və o da yaradandır.
Etiraz etmək olarmı? Necə? Hansı faktla? Bəs təsdiqlənməsini necə? Cəhd olunsun. Hitlerə, faşizmə nifrətdən neçə-neçə əsərlər yarınıb? Bədii ədəbiyyatda, kino sənətində, rəsm əsərlərində. Məgər bunları birlikdə xatırlamağı bacarmarıqmı? Hələ sonrası da var. Sovet hakimiyyəti çöküb dağılanda bolşevik kommunistlərin törətdikləri dəhşətlər haqda az gözəlliklər yazılıb, çəkilib? Məgər bunlar insan nifrətinin yaratdığı gözəlliklər deyil?
Yuxarıda söylənənlərlə yanaşı hər halda ilk oxunuşdan qəbul edə bilmədiyim deyimə də rast gəldim. Bəlkə də şəxsən mənə yaxın olmayan sahədən olduğundan belə təsir bağışlamışdı. Əlbəttə, ola bilər. Deyim belədir:
– Əgər müxtəlif uşaq idman intellektual oyunları yaradılması sahəsində işlər davam etdirilərsə və onlar üzrə çempionatlar və turnirlər keçirilərsə çoxlu ağıllı uşaqlar tərbiyə edəcəyik. Zaman ötdükcə belələrinə ehtiyac artır.
Maraqlandım. Özüm üçün aydınlaşdırmağa çalışdım. Hamı övladlarının intellektli böyüməsini istəyir. Bu təbiidir. Lakin hər valideyn də buna düzgün bildiyi yolla nail olmağa çalışır. Bəs elm, alimlər nə deyir? Hələ XIX əsrin pedaqoq və psixoloqları deyib ki, uşaqların intellektli böyüməsindən ötrü onlar əyləncəli oyunlar oynamalıdır. Dövrümüzün uşaqları da belə oyunları oynayır. Bir əmma var. Heç də hamısı həvəs göstərmir belə oyunlara. Səbəbi belədir ki, bu fərqli dəstədən olan uşaqlar əyləncəli oyunlarda motivasiya görmürlər. Onlar da oyunlarda iştirak edərkən uğurlarına görə müvafiq medallar almaq istəyirlər, lap elə böyüklər kimi. Uşaqlar üçün isə təəssüflər olsun ki, məxsusi idman oyunları indiyədək yaradılmayıb. Bu da “uşaqlar bizim gələcəyimizdir, hər şeyin ən yaxşısı onlar üçündür” deyən böyüklərin səhvidir. Yəni uşaqlar arasında müxtəlif miqyaslı çempionatlar və turnirlər keçirilməsindən ötrü idman oyunları yoxdur. Kimyaçı alim bu boşluğu aradan qaldırmağa cəhdlər göstərib. İxtiralar edib, patentlər alıb. Ölkə, qitə, dünya çempionatlarında, turnirlərində medallar almaqdan ötrü balacalar dərindən düşünməli olacaqlar. Məhz dərin düşüncələrdə intellektin inkişafı da güçlü olur. İndi isə, bizim günümüzdə belə oyunlar var. Deməli, yarışlar təşkil etmək mümkün olacaq. Daha intellektli balaların böyüməsinə real imkan yaranmışdır. Digər tərəfdən isə həqiqətən də zaman ötdükcə mürəkkəbləşən həyatda, texnika-texnologiya mühitində daha ağıllı uşaqlara ehtiyac artmaqdadır.
Beləliklə, mənim xəbərsiz olduğum məqamlara aydınlıq gətirildi, məlumatlandım. Bunu da qəbul etdim. Bu da belə bitdi.
Hə, sonda ədalət naminə etiraf etməliyəm ki, professor E. Məmmədbəylinin məqaləsini oxumağımdan məmnun qaldım. Rəsul Rəxşanlı haqda isə düşünməyə həvəsli olan insan fikri ortaya çıxdı. Oxuduqlarım, tanış olduqlarım “Fikirlər” haqda bir neçə söz də mən demək istədim.

Səyyad BAYRAMOV,
AMEA.Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun aparıcı elmi işçisi.Dr.Dosent.
"Ziya" İnsan hüquqlarının Müdafiə Mərkəzinin sədri,
Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü,
Azərb aycan Kinematoqrafiya İttifaqının üzvü,
Azərbaycan Profesional Kinorejiissyorlar Gildiyasının üzvü.
Respublika Ağsaqqallar Şurasının Nəsimi rayon şöbəsinin idarə heyəti üzvü.