SEPAH iki gənci öldürüb

Son həftələrdə İranda nəzarət məntəqələrində “Bəsic” və SEPAH qüvvələri tərəfindən azı iki gəncin öldürüldüyü bildirilir.
Mənbələrin bildirdiyinə görə, qurbanlardan biri İsfahan vilayətinin Şahinşəhr şəhərindən olan Morteza Mədədidir. O, martın 8-də “Bəsic” nəzarət məntəqəsində açılan atəş nəticəsində sinəsindən vurularaq həyatını itirib.
Məlumata əsasən, ailəsi hadisə ilə bağlı hüquqi addımlar atmağa çalışdıqdan sonra təzyiq və təhdidlərlə üzləşib.
Ayrı bir hadisədə isə Mazandaran vilayətinin şimalında yerləşən Ramsər şəhərində yaşanıb. Bir gənc nəzarət məntəqəsində saxlanıldıqdan və yoxlama zamanı etiraz etdikdən sonra həyatını itirib. Yerli məlumatlara görə, o, “Bəsic” qüvvələri tərəfindən elektroşok cihazı ilə hücuma məruz qalıb və hadisə yerində ürək dayanmasından ölüb.
Mənbələr əlavə edib ki, bu şəxsin ailəsinə də hadisəni ictimailəşdirməmək üçün təzyiq göstərilib.

Daha 13 azərbaycanlının

əmlakı müsadirə olundu

Müharibə ilə bağlı daha 13 həmədanlıya qarşı cinayət işi açılıb və onların əmlaklarının müsadirəsi barədə qərar verilib.
Bu barədə Həmədan Prokurorluğu məlumat yayıb. Onlar "düşməənlə əməkdaşlıq" və "milli maraqlara zidd fəaliyyətlər"də günahlandırılıblar.
Cəzalandırılan azərbaycanlıların kimliyi barədə açıqlama verilməyib.
Qeyd edək ki, ötən həftə isə eyni ittihamlara görə 25 həmədanlının əmlakı müsadirə olunmuşdu.
P.S. Azərbaycanlıları müflisləşdirmək Fars rejiminin köhnə taktikasıdır. Adamları həbs edir. Mülk qarşılığında azadlığa buraxıb, olan-qalanın əlindən alır, qısa müddətdən sonra yenidən həbs edirlər.

Cənubda repressiyalar güclənib

Şərqi Azərbaycan vilayətinin mərkəzinin ümumi və inqilab prokuroru “son hadisələr” fonunda bu vilayətdə təhlükəsizlik məsələləri ilə bağlı 60-dan çox cinayət işinin açıldığını və bunlardan 10-nun “casusluq”la bağlı olduğunu bildirib.
Hüseyn Məhəmmədzadənin sözlərinə görə, bu işlərdən bəzilərində müəyyən edilmiş maksimum cəza casusluğa görə cəzaların sərtləşdirilməsi haqqında qanuna uyğun olaraq “müharibə (moharibə)” həddinə qədərdir.
O, əlavə təfərrüat vermədən qeyd edib: “Onlardan bir qismi artıq ittiham aktının verilməsi mərhələsindən keçib və vilayət məhkəmələrində yekun qərar çıxarıldıqdan və Ali Məhkəmədə təsdiqləndikdən sonra müvafiq hökmlər ən qısa zamanda icra olunacaq.”
Bu açıqlamalar saxlanılan şəxslərin kimliyi, onların nə vaxt və harada həbs edildiyi, həmçinin bu işlər üzrə məhkəmə iclasları barədə heç bir məlumatın açıqlanmadığı bir vaxtda səsləndirilib.
Hərbi gərginlik və müharibə şəraitində İranın məhkəmə sistemi görünməmiş şəkildə edam hökmlərinin verilməsini və icrasını sürətləndirib. Bu addımlar, çox vaxt məcburi etiraflara və qrup məhkəmələrinə əsaslanaraq, xarici münaqişələrlə paralel şəkildə daxili repressiya vasitəsi kimi istifadə olunur.

Farsın Hikkəsi

Ölkəsi darmadağın edilmiş Fars hakimiyyəti özünü qalib yerinə qoyub təzminat, Hörmüz boğazını, nüvə proqramının davamını, Hizbullaha toxunulmamasını, zənginləşdirilmiş uranı özündə saxlamağı... istəyir. Bunun adı gerçəklik hissini itirməkdir. Nədən? Çünki Farsın yerə-göyə sığmayan hikkəsi gerçəkliyi görməyə mane olur.
“Farsın hikkəsi” dedik, “İranın” deyil. Çünki 1925-dən bu yana bu çoxmillətli coğrafiya Fars dövləti xarakteri alıb. Prezidentinin, hətta ali rəhbərinin kimliyindən asılı olmadan.
Bu xəstəlik indi yaranmayıb. Tarixi kökləri var. Bu köklərdən bəzilərini deyək.
Sultan Bayəzid zamanında oğlu saydığı Şah İsmayıla yazdığı məktubunda bu Perslərə güvənmə deyirdi, onlar özlərindən olmayan hökmdarlara itaət etməyən xalqdır, iddialılar deyirdi.
Onlar Sünni çoxluğunda əriməmək üçün Şiəliyi özünüqoruma mexanizmi kimi istifadə etdilər. İslam dünyasını parçaladılar (Əhməd Ağaoğlu gözəl izah edir).
Quranı deyil, Şahnaməni ana kitabı saydılar, tərbiyə sistemini bu əsərə dayandırdılar. Bu kitab Fars ünsürünə etnik şüur vermiş olsaydı, nə əla! Onlarda etnik üstünlük xəstəliyi yaratdı. Ərəbi, Türkü aşağıladı.
1000 illik Türk hökmdarları Fars dilini, şeirini, katibini-məmurunu himayəsi altına aldı. Rəsmi İran tarixçiliyi isə onları yad, dağıdıcı, işbilməz ünsür olaraq yerdən yerə vurur (halbuki bu hökmdarları qınamağa qalırsa, buna bizim daha çox haqqımız çatır).
İrqçiliyin Avropada yayıldığı dönəmdə Farslar üzə çıxarıldı. Hindistanla Avropa arasındakı körpü kimi, daha çox da Avropanı təhdid edən Türklərə qarşı qullanmaq üçün. Əhəmənilər, Sasanilər tarixi o qədər şişirdildi ki, yeni ayaq açan Fars millətçiliyi İranı dünyanın mərkəzi sandı (Fuller’in “Center of the Universe” kitabına baxın).
XİX yüzildə İngilislər bunları o qədər öyməli idilər ki, hədəf, bu miflərə inanmış olsun. Qədimdə böyük imperiyalar qurmuş, böyük mədəniyyət yaratmış bu xalq Türk hakimiyyətini (Qacarları) qəbul etməyi özünə yaraşdırmamalı idi. Elə də oldu.
1919-da savaşda iştirak etməyən İran nümayəndələrinin müstəqil Quzey Azərbaycanı, Şərqi Gürcüstanı, Ermənistanı tələb etmələrini Paris Sülh Konfransındakı dünya böyükləri acı gülüşlə qarşıladılar.
1925’də hakimiyyətə yiyələnən bu xalq havalandı. Çoxmillətli İranı özününküləşdirdi. İran, Fars milli dövləti oldu. Türkə eşşək, Giləyə balıq başı sömürən, Ərəbə kərtənkələ yeyən... adı qoydu. Onları lətifə qəhrəmanı etdilər, aşağıladılar. Onların dili, mədəniyyəti, varlığı inkar edildi. Son illərdə stadionlarda “Türkə ölüm!” deyə bağırmağa başladılar.
Pəhləvi XX əsrin sonunda İranı dünyanın dördüncü qüdrətli dövlətinə çevirəcəyini vəd edirdi.
Farslar, Pəhləvi şovinizminin tarix olmasından sonra bu dəfə dini alət etdilər. Müsəlman dünyasının hamisi iddiasında bulundular. Halbuki bu haqqı onlara heç kim verməmişdi. Əslində bunların islamçılığı da, şiəçiliyi də Fars/İran dövlətinin genişlənməsinə xidmət etməli idi. Daha böyük əzmlə Şiələri silahlandırdılar. Livan, İraq, Yəmən, Fələstində əlaltı qüvvələrini yaratdılar. Türkiyədə, Azərbaycanda, Gürcüstanda, Rusiyada və başqa ölkələrdə dini təşkilatlar qurdular...
Bu arada İranın şərqində ona düşmən olan Taliban (2001), qərbində Səddam rejimini (2003) Amerikanın devirməsi əlini- qolunu açmış oldu. Genişlənən, böyüyən Fars dövlətinin (yəni İran İslam Cümhuriyyətinin) iddiaları yerə-göyə sığmaz oldu. Bircə atom bombasına sahib olmaq xəyalı qalırdı. Amerikanın israrlarına, İsrailin saçını yolmasına baxmayaraq, danışıqlar adı ilə zaman qazanmağa çalışdılar.
Olmadı.
12 Günlük Savaşda (2025) Fars dövlətinə (Farsların özgüvəninə) tərs şapalaq dəydi. Bu da kar etmədi. Nüvə araşdırmaları davam edəcək dedilər. Dinc məqsədlə istifadə edəcəksənsə, uranı 60%-dək zənginləşdirməyə nə ehtiyac soruşulanda yenə içiboş izahlar verildi.
Savaşın ilk mərhələsi 40 gün çəkdi. Elə birinci gün ali rəhbərini və 40’dan artıq komandanını itirdi. Fars dövlətinin artıq nə hərbi hava gücü, nə havadan müdafiə sistemi, nə donanması var. Hərbi sənayesinə böyük zərbə dəyib. Güvəndiyi raketləri atmalı olan qurğuları qorxa-qorxa deşikdən çıxarda bilirlər. Önəmli sənaye müəssisələri dağıdılıb. İqtisadiyyatı çöküb...
İslamabad danışıqları pozuldu. “İslam Cümhuriyyəti” rəhbərləri yekə-yekə bəyanatlar verirlər. Yenə də asarıq-kəsərik deyirlər. Niyə? Çünki hikkə deyilən bir xəstəlik var. Bu xəstəliyin də cərrahi əməliyyatdan başqa çarəsi yoxdur.
P.S. Lütfən, yazının müəllifini Amerikan imperializminin, İsrail qəssablığının müdafiəçisi sanmasınlar. Bu, ayrı mövzudur.
P.P.S. Yazını “Bütöv İrançılar”, “Türklərin İranı” deyənlər daxil, bütün İran heyranlarının oxuyub düşünmələri arzu edilir.
Azərbaycanın İrandakı keçmiş səfiri, professor.

Distant Müharibə

İRAN ŞAİRİ DEYİR Kİ…

İranın şair, yazıçı, sənət adamları müharibə günlərində xalqı dözümlülüyə və qələbə əzminə kökləmək və vətənpərvərliyi gücləndirmək üçün müxtəlif saytlarda müxtəlif yazılarla çıxış edirlər.
Onlardan biri, İfaçılıq Sənətçiləri Cəmiyyətinin keçmiş rəhbəri, şair yazır ki, İran İsgəndər, Çingiz, Teymur və Səddam həftxanını (yeddi ağır sınaqdan çıxmaq) keçmış, varlığını davam etdirmişdir.
Şairin vətənpərvərlik hislərinə hörmət edərək, onun diqqətinə bir iki qeydi təqdim etməyi zəruri hesab edirik:
1. İran fars/farslar mənasında burada sadalanan iki sınaqdan - İsgəndər və Səddam sınağından keçmiş. Birinci sınaqda İran/farslar tam məğlubiyyətə uğramış, imperiya məhv edilmiş, farslar bir subyekt kimi tarix səhnəsindən 550 il müddətində kənarda qalmışlar. Bu müddətdə imperiya müstəmləkəyə, fars dili bir əyalət dilinə çevrilmiş və yunanların təsirilə köklü dəyişikliyə uğramışdır. İkinci halda isə, demək olar ki, sınaqdan qalib olmasalar da, çıxa bilmiş və rejim daha da güclənmişdir.
2. Müəllif ən əsas sınaqın - Ərəb/İslam sınağının adını çəkmir. Halbuki İran/farslar tarixlərində İsgəndərdən sonra ikinci dəfə ən ciddi, çətin, ağır sınağa məhz ərəblər tərəfindən çəkilmiş və həmin sınaqda dövlətlərini, dinlərini, dillərini (status baxımından) itirərək üzü qara çıxmışlar. Həmin sınaqdan sonra farslar yenidən periferiyaya sıxışdırılmış, dinlərini dəyişmiş, ərəb dilini rəsmi dil kimi qəbul etmişlər. Yəni İran/farslar sınağa bir keyfiyyətdə - müstəqil dini, dili olan imperiya kimi daxil olmuş, tam məğlubiyyətə uğramış və müstəmləkə kimi, yeni din və digər dilin ağalığı ilə çıxmışlar.
3. Bundan sonra farslar müstəqil subyekt kimi tarix səhnəsindən 1370 ildən çox bir müddətdə (651-1925) kənarda qalmışlar. Ona görə İranın/farsların Çingiz və Teymur sınağından çıxdıqlarından danışmağın əsası yoxdur. Çingizin sınağından Xərəzmşahlar, Teymurun sınağından isə regionun dörd bir bucağında yaranan və bir-biri ilə çəkişən iri və xırda dövlət qurumları çıxa bilməmişdilər.
Onu da əlavə edək ki, İran/farslar hər iki əsas sınaqda məğlub olsalar da, tarix səhnəsinə tamamilə dəyişmiş və yeni keyfiyyətdə çıxmışdılar.
Qeyd edildiyi kimi, Səddamın sınağından qalib gəlmədən uğurla çıxsalar da, heç bir dəyişikliyə məruz qalmamış, rejim daha da nöhkəmlənmişdir.
Əgər bu dəfə də İran sınaqdan, necə deyərlər, pat vəziyyətində çıxsa, ictimai, siyasi, mədəni həyatda heç nə dəyişməyəcək və rejim daha da güclənəcək. İranlılar üçün nə qədər ağır olsa da, onların işıqlı gələcəyi bu müharibədə məğlubiyyətdən keçir.
Məğlubiyyət ABŞ-ın şərtlərini qəbul etmək deyil, bu heç nəyi dəyişməz. Məğlubiyyət qarşı tərəfin hərtərəfli qələbəsi və sistemin çökməsi olmalıdır. Hadisələrin hazırki gedişi göstərir ki, xalqın xilasının başlanğıcı ola biləcək məğlubiyyət ehtimalı çox uzaqdır.
DOĞRUSUNU ZAMAN BİLİR.

Vidadi Mustafayev,
dosent, tarix üzrə fəlsəfə doktoru,
4 aprel 2026

Savaş və

bölgəmizin taleyi

İran İslam respublikasının etnik kimlikləri yox edib dünyanın bu qədim mədəniyyət ocağında müxtəlif xalqların əliylə yaradılmış bütün abidələri və sənət əsərlərini, arxeoloji tapıntıları, maddi-mənəvi dəyərləri “pers” adına çıxması, farslaşdırma siyasəti, insan haqlarını kobud şəkildə pozması, orta əsrlərdəkindən seçilməyən vəhşi cəza üsulları hakimiyyətə qarşı elə bir nifrət yaradıb ki, bəzən xalq xarici müdüxilələrə də ümid yeri kimi baxır. Bu mövqedən yanaşanda İran xalqlarının təmsilçiləri arasında İsrail və ABŞ-ın hücumuna xilas yolu və ya bu qəddar rejimdən intiqam almaq imkanı kimi sevinənləri başa düşmək çətin deyil. Lakin İran rejiminə nifrət İslama nifrət deyil. Yer üzündə, özəlliklə Qərbdə mənəvi aşınmanın, insanı insan edən keyfiyyətlərin ayaqlar altına atılıb yox edildiyi bir zamanda dini dəyərləri qorumaq da cəmiyyətin xilas yollarından biridir. Köhnə adət-ənənələrə söykənən və geriqalmışlıq sayılan milli həyat tərzi “sivil” Epşteyn əxlaqsızlığının eybəcərlikləri fonunda yeni məna qazanır, öz üstünlüklərini bir daha nümayiş etdirir və insan istər-istıməz onun müdafiəçisinə çevrilir.
İran xalqları neçə müddətdir fars-şiə hegemonluğuna xidmət edən antidemokratik hakimiyyəti dəyişmək istəyirlər. Lakin ABŞ və İsrailin başladığı müharibə onları hakimiyyət ətrafında birləşdirdi. Bu gün İran vətəndaşları gözlənilməz bir yekdilliklə öz Vətənlərinin müdafiəsinə qalxıblar.
2013-cü ildə Vaşinqtonda ABŞ Konqresmeni Dana Rohrabexerlə görüşərkən, ona İran türklərinin hüquqlarını müdafiə etdiyinə görə təşəkkürümü bildirmiş, eyni zamanda “Orta Doğu projesi”nin xəritəsini göstərərək İranın Qərbi Azərbaycan ostanının gələcək Kürdüstanın ərazisi kimi göstərilməsinə etiraz etmişdim. Onun “bunu ciddi sənəd kimi qəbul etməyin” sözünə etiraz edib “əgər ciddi sənəd deyilsə təkzib edilsin, yığışdırılsın, ancaq siz uzun illərdir insanlların gözünü bu xəritəyə, gələcəyin gizli xəyanətlərinə alışdırır, bizim reaksiyamızı yoxlayırsınız. Bu, yanlış və ABŞ-ın əleyhinə işləyən siyasətdir. Siz İrana bu planlarla gələcəksinizsə bizləri məcbur edəcəksiniz ki, İslam hakimiyyətini dəstəkləyək, Çünki onları bəyənməsək də, sağ olsunlar, heç olmasa bizim torpaqları başqasına vermək haqqında düşünmürlər.
İndi 13 il öncə Vaşinqtonda dediyim vəziyyət yaranıb. İsrail və ABŞ–in müdafiə etdiyi və silahlandırdığı terrorçu təşkilatların Qərbi Azərbaycan ostanına, Urmiyəyə doğru yönləndirildiyini görəndə silahsız xalq bəyənmədiyi hakimiyyətin müdafiəsinə bel bağlayır.
Xarici müdaxilənin İranın əzilən xalqlarını narazı olduqları hakimiyyətə qarşı ayaqlandıracağı fikri geniş yayılmışdı. İran diaspor təşkilatlarının və ya Güney Azərbaycandakı fəalların bu ümidləri doğrulmadı. Bizdə də qonşuluğumuzdakı müharibə geniş müzakirə olunur və təəssüf ki, fikir müxtəlifliyi bəzən qarşılıqlı ittihamlara, təhqirlərə çevrilir. Fərqli düşüncəyə bu cür aqressiv və düşməncəsinə münasibət getdikcə geniş yayılır və milli həmrəyliyi, bütövlüvü pozan təhlükəli bir hal alır. Dünya tarixində buna bənzər hadisələr heç vaxt eyni cür bitməyib; gözlənilməzliklər istisna deyil; bir yandan da hələ İkinci Dünya savaşının, Təbrizdə xarici müdaxilənin köməyi ilə qurulmuş Milli Hökumətin tarixi unudulmayıb. Lakin arada çox ciddi fərqlər var. Nə Amerika, nə İsrail İrana hər hansı xalq üçün milli hökumət qurmağa gəlmir. Onların İran türkləri və ya Güney Azərbaycan deyilən bir qayğıları, planları yoxdur. Məqsəd ayrıdır və bu barədə yetərincə yazılıb, deyilib.
ABŞ-ın başlıca niyyətlərindən biri İranın nüvə planını pozmaqdır. İlk baxışda bu tələb başadüşləndir. İranın nüvə silahı əldə etməsi bölgə üçün yeni təhlükələr doğurar. Lakin bu məntiqlə yanaşanda gərək İsrail də, ABŞ da, Çin də, Koreya da əllərində olan nüvə silahını zərərsizləşdirsinlər ki, insanlıq bu vəhşi yarışmanın gətirdiyi təhlükədən və ehtiyaclardan xilas olsun. “Yoxsa mənə olar, sənə olmaz” deməklə iş aşmaz.
Bu müharibə min il öncədən başlamış Xaçlı-Səlib yürüşünün davamıdır. Etiraf etdilər-etmədilər Avropa o tarixi unutmayıb. ABŞ bu savaşla planetin şəriksiz ağası olduğunu sübut etməyə çalışır. Amma bundan daha önəmli olan dünyanın əsas neft ixrac edən ölkələrindən olan İranın enerji mənbələrini ələ keçirmək və bu neftə möhtac olan əsas rəqiblərini, özəlliklə Çini zəiflətmək istəyidir. Aydın olur ki, ABŞ və İsraili İran rejimini dəyişmək az maraqlandırır. “Nüvə axtarışını dayandır, neftini bizə ver, sonra necə istəyirsən yaşa”. İranla Ərəb ölkələri arasındakı konflikti dərinləşdirmək, bu yolla onsuz da zəif olan İslam birliyini sarsıtmaq, bu bölgədəki dövlətləri sonu görünməyən bir düşmənçilik burulğanına atmaq, Yaxın Şərqin yüksək mədəniyyətə malik qədim dövlətlərinin yerində müqavimət gücü olmayan xırda dövlətciklər yaratmaq, dünyanın uzaq keçmişinə işıq tutan tarixi və mədəni abidələri yer üzündən silmək və ya məhv etmək , bir sözlə İranı da İraqın, Livanın, Suriyanın gününə salmaq... Məqsəd budur.
İsrailin niyyəti isə reallıqdan uzaq, mifik təfəkkürə dayanan “vəd olunmuş torpaqlar”a sahiblənmək və öz ərazilərini genişləndirmək, bu məqsədlə uydurma “Böyük Kürdüstan” ideyasını qızışdırıb silahlı kürdləri min illərlə iç-içə yaşadıqları xalqlarla düşmən edib, sonra meydanda tək buraxmaq; İran tərəfindən dəstəklənən və bölgə ölkələrində yuvalanan terror təşkilatlarını zərərsizləşdirmək adı ilə qonşu ölkələrə soxulmaq və bu bölgədəki güc balansını öz xeyrinə dəyişməkdir.
İranın da siyasəti göz önündədir. Şiəçilik pərdəsi altında fars təsirini genişləndirmək, məzhəb ayrılığını dərinləşdirmək, hətta İslamın dini mərkəzi olan Məkkəyə qarşı Kərbəlanı böyütmək, öz içində yaşayan xalqları məzhəb təəssübkeşliyi adı ilə assimilyasiya etmək və İranın məğlubedilməz əsatirini yaymaq.
Hadisələrin nə ilə sonuclanacağını demək çətindir. Amma bir şey aydındır ki, Trampın “müharibə bizim gözlədiyimizdən də sürətlə gedir, tezliklə bitəcək” bəyanatı özünü doğrultmadı. Bu müharibə ilə Kubanın, Qrelandiyanın və bir sıra başqa bölgələrin işğalı üçün qorxu mühiti yaratmaq da baş tutmadı. Əksinə, Tramp həm dünyada, həm öz ölkəsində məsxərə hədəfinə çevrildi. İran nə qədər dağıdılsa da hələ dirənib durur və onunla yanaşı İsrail də sağalmaz yaralar alır. ABŞ-ın İranla danışıqlar aparılır deyə-deyə bölgəyə əlavə qüvvələr toplaması, quru hərəkatına başlamaq istəyi də onun çarəsiz durumunu ört-basdır eləmir.
Biz yaxın qonşumuzun tezliklə bu hücumlardan xilas olub dinc həyata qovuşmasını arzulayırıq.
İran tarixən türklərin farslarla yanaşı yaşadıqları, birgə idarə etdikləri dövlət olub. Bunu son dövrlərdə işıq üzü görən “İran türklərinin tarixi”. “Türklərin İranı”, “İran türkləri” fundamental elmi əsərlər də sübut edir. Bu gün qonşu dövlətdə azərbaycanlılarla farslar çiyin-çiyinə mübarizə aparır və şəhid olurlar. Buna baxmayaraq, aldığımız xəbərlər göstərir ki, çətin şəraitdə olmasına baxmayaraq İran rəsmiləri bir neçə ay öncə etiraz mitinqlərində iştirak etmiş insanlara qarşı qəddarlığından da əl çəkmirlər.
Şübhəsiz bizi ən çox güneyli soydaşlarımızın durumu düşündürür, narahat edir. Onlar həm İranda, həm xaricdə bir neçə cəbhəyə bölünüblər. Vaxtilə Güney Azərbaycanın İrandan ayrılıb müstəqil dövlət qurmasını istəyənlərin də çoxu indi İranın bütövlüyü tərəfdarı kimi çıxış edirlər. Səbəbini yuxarıda yazdım. On illər boyu Güney azərbaycanlıların taleyi ilə maraqlanmayan bəzi siyasətbazlar da indi ortaya düşüb özlərinin mənasız ideyaları və fikirlərini cənuba sırımağa çalışırlar. Amma reallıq göz qabağındadır. İran türklərinin beynəlxalq aləmdə söz sahibi olan və xalqın milli maraqlarını ifadə edən heç bir ciddi siyasi təşkilatları yoxdur. Bu iddiada olanların çoxunun ətrafı boşdur. 30 ilə yaxın bir müddətdə İran türklərinin insan haqlarının pozulmasının dünya ölkələrinə çatdıran, azərbaycanlıların hüquqlarını müdafiə edən, diosporlarının təşkilatlanmasına çalışan Dünya Azərbaycanlıları Konqresinə qarşı aparılan gizli və açıq bölücülük hərəkatının, yalan təbliğatların nə qədər antimilli bir iş olduğunu bu gün daha aydın görürük. Boşboğazlar, siyasi hərəkat adına evcik-evcik oynayanda, öz ailə üzvlərindən ibarət siyasi partiyalar yaradıb birləşmək çağırışlarından uzaq qaçanda bu günü düşünməliydilər. Lakin həyat davam edir və İranda yaşayan soydaşlarımız tarixin gətirəcəyi hər cür surprizə hazır olmalıdırlar.
Azərbaycan və Türkiyənin məsələlərə təmkinli yanaşması, İrana göstərdikləri maddi və mənəvi yardım doğru siyasətdir. Bununla belə, İrandakı türklər hadisələrin sonrakı gedişində yenə öz insan haqlarının tapdanmasına, dilsiz, məktəbsiz qalmalarına şərait yaradan məzlum itəatkarlıqdan xilas olmalıdırlar.
Birmənalı şəkildə demək olar ki, İran cəmiyyətinin böyük hissəsi dəyişiklik istəyir. İranda marağı olan qlobal güclər isə bu vəziyyətdən öz məqsədləri üçün faydalanmağa çalışırlar. Bəlli xarici gücləri İran vətəndaşı olan hansısa türkün, farsın, bəlucun, kürdün və ya ərəbin pozulmuş hüquqlarının bərpası yox, zəngin təbii ehtiyatlara malik dövlətin sükanını ələ keçirmək maraqlandırırsa demokratiya vədləri xeyli ironik görünür. Çünki əgər həqiqətən də ABŞ-ın diktaturanı demokratiyaya çevirən iksiri varsa nəyə görə indiyədək onu Səddamın devrilməsindən sonra bir milyona yaxın şəxsi qətlə yetirdiyi İraqda, yüz minlərlə insanın öldürüldüyü Suriyada, eləcə də Liviya və Əfqanıstanda tətbiq etməyib?!
Qarşıda gözlənilən dəyişiklik mərhələsində İranda həlledici amil olan türk etnosunun maraqlarının növbəti dəfə tapdanmasına izn verməyi tarix güneydəki soydaşlarımıza, Türkiyə və Azərbaycana bağışlamaz. İstənilən yeni siyasi konfiqurasiya zamanı İran türklərinin milli hüquqlarının rəsmi şəkildə tanınmasının vacibliyi qırmızı xətt olmalıdır. İnqilabi dəyişiklik olacağı təqdirdə Azərbaycan və İran türklərinin milli maraqları əsasən iki variantdan birinin reallaşdırılmasını tələb edir:
Birincisi, İranın xilas düsturu və ya türk transformasiyasıdır. Bu halda İranın ərazi bütövlüyü qorunaraq türklərin 1925-ci ildə dövlətin idarəçiliyində itirdiyi mövqeləri bərpa olunur. Türklərin İran idarəçiliyində min ildən artıq müddətdə bütün etnosların maraqlarının qorunmasını təmin etməklə bərqərar olan sabit rolunu inkar etmək mümkün deyil. Prezident Məsud Pezeşkian indiki siyasi sistemin yetirməsi olsa da polietnik İran cəmiyyətində çoxluğun qəbul etdiyi lider kimi önə çıxmışdır.
İkincisi, Güney Azərbaycan muxtariyyat qazanır və azərbaycanlılar milli hüquqları məhdud ərazi çərçivəsində bərpa edilir. Bu variantların heç biri gerçəkləşməsə gündələkdə Güney Azərbaycanın beynəlxalq birliyin müstəqil subyektinə çevrilməsi dayanmalıdır.

Sabir RÜSTƏMXANLI,
DAK həmsədri,
Xalq şairi

NƏ MOLLA LAZIMDIR,

NƏ ŞAH TƏBRİZƏ

Yenə çalxalanır, oyanır İran,
İçindən od alıb bax, yanır İran.
Heyif, ümid gəzir şahın soyunnan,
Baş aça bilmirəm mən bu oyunnan.
Nə molla lazımdır, nə şah Təbrizə.
Doğru yolun açar Allah Təbrizə.

Təbriz öz adını tarixə yazıb,
Neçə yağıların qəbrini qazıb.
Şahı arayanlar yolların azıb,
Ya ki, dünənini unudubdular?
Bu yola qoşulmaq günah Təbrizə.
Nə molla lazımdır, nə şah Təbrizə.

Təbrizin öz dərdi, öz səri vardı,
Təbrizin qolları qandallardadı...
Təbriz yaxşı bilir çıxış hardadı,
Məqsədi, yolu da agah Təbrizə.
Nə molla lazımdır, nə şah Təbrizə.

Təbriz öz haqqını qazanacaqdı,
Qolu Quzeyədək uzanacaqdı.
İnanma, desələr usanacaqdı,
Dönməzlik əbədi silah Təbrizə.
Nə molla lazımdır, nə şah Təbrizə.

Hər şeyin vədəsi, vaxtı çatacaq,
Düşmən yuxusuna haram qatacaq.
Təbriz nisgilləri silib atacaq,
Bilir ki, yaraşmaz vay, ah Təbrizə.
Nə molla lazımdır, nə şah Təbrizə.
06.01.2026

TOXUNMAYIN TƏBRİZƏ
(İzrail Təbrizi bombalayarkən)

Nə mollanı sevirəm mən, nə də ki, sionisti,
İnsanlıq əleyhinədir hər birinin hər qəsdi.
Bu qədər də olarmı zülm, dayanın daha bəsdi,
Güneyim də Quzey qədər əzizdir, bilin, bizə.
Gəlin, odla oynamayın, toxunmayın Təbrizə.

Mənimdir Güneydəki hər kəndim, şəhərlərim,
Bu günkü zülmət gecəm, sabahkı səhərlərim.
Hazırdır, hər cağrışına, gəlməyə ərənlərim,
Təbrizə hər düşən mərmi sancılır sinəmizə.
Gəlin, odla oynamayın, toxunmayın Təbrizə.

Danışanda dostam deyib, əməldə əymə, dayan,
O hər gizli xislətiniz çoxdandır mənə ayan.
Budur, dünya önündə mən, edirəm, baxın, bəyan,
Nə olur olsun gücünüz, durammaz qəsdimizə.
Gəlin, odla oynamayın, toxunmayın Təbrizə.

Parça-parça sinəmizin yarası sağalacaq,
Hökmünü zaman verəcək, yerini haqq alacaq.
Üç rəngli bayrağımız Savalandan asılacaq,
Bu milli şansımızı kim qadağa qoyar bizə.
Gəlin, odla oynamayın, toxunmayın Təbrizə.

Güney, Quzey Vətənimdə ürəyimdir Təbrizim,
Çətin gündə söykəndiyim kürəyimdir Təbrizim,
Yüz illərin arzusudur, diləyimdir Təbrizim.
Yandırar Odlar diyarı kim əl vursa bu közə.
Gəlin, odla oynamayın, toxunmayın Təbrizə.
24 iyun 2025, saat 11-33

DİLİNƏ QURBAN
“Tik-Tok”da Güneyl bir qızcığazın Vətən harayının təsiri ilə...

Güneydən, Quzeyə hay, haray salan,
Şirin ləhcəsiylə canımı alan,
Bakını görməyi diləyi olan,
Mən də, türkəm deyən, dilinə qurban.

Dur gəl, gözləyirəm, qurbanın olum,
Sarılsın boynuna , dolansın qolum.
Qoy ki, mən ağlayım, kövrəlim, dolum,
Ağlama, gözünün selinə qurban.

Yol gəzmə, bu sinəm el yolu olub,
Yollar açılacaq, inan az qalıb.
Gələndə Səhənddən gül, çiçək yolub,
Dəstələ, gətir sən, əlinə qurban.

Orda Savalanın zirvəsi qarlı,
Burda Murovdağın dörd yanı barlı.
Çox da, yollar bağlı, ellər aralı,
Bir dilli, bir soylu elinə qurban.

İkiyüz ildir ki, çəkirik acı,
Həsrətdən ağarıb Yurdumun saçı.
Yalnız, bütövıükdür dərdin əlacı,
Müjdələr soraqlı ilinə qurban.
16-03-2025

TƏBRİZİM

Doluxsunmuş gözü yolda qalan mən,
Sal qoynuna könlümü al, Təbrizim!
Xəzan vurmuş çiçək kimi solan mən,
Ürəyimdə yara xal-xal, Təbrizim!

Əlim yetir, ünüm yetir, ayrıyıq,
İllər ötür, ömür bitir, ayrıyıq.
Nələr qalır, nələr itir, ayrıyıq,
İtənləri bir yada sal, Təbrizim!

Acı, şirin xəyallara dalmışam,
Hər gələndən səni xəbər almışam.
Mən mehrimi ayrılığa salmışam,
Qismət ola barı vüsal, Təbrizim!

Sən dönmüsən tariximin büstünə,
Yıxammadı, kimlər gəldi üstünə.
Al başımı dizlərinin üstünə,
Zümzüməli bir layla çal, Təbrizim!

Danış mənə o elimdən, obamdan,
Dağ vüqarlı Şah İsmayıl babamdan.
Danış mənə o davadan, o qandan,
Qulaq asım, kəsilim lal, Təbrizim!

Haçan görən, gül açacaq diləyim?
Gücüm çatan bir qələmdi, neyləyim…
Şəhriyarın”Heydər”ini dinləyim.
Sözü şəkər, ləhçəsi bal, Təbrizim!

Göz yumulur, xəyal qaçır, yatmıram,
Gecə keçir, səhər açır, yatmıram.
Yüyürürəm, yıxılıram, çatmıram,
Nə uzunmuş bir qarış yol, Təbrizim?!

Diridağdan Qaradağa aşaram,
Savalanda selə dönüb daşaram.
Nabələdəm, birdən yolu çaşaram,
Sən gəl mənə bələdçi ol, Təbrizim!

Yorulmaram, ha yüyürəm yol boyu,
Kara çatar bulaqların bal suyu.
Gözləyirəm sağlı, sollu el toyu,
Bir yallıya el tuta qol, Təbrizim!
Ürəyimdən silinə xal, Təbrizim!

BÜTÖVLÜK EŞQİYLƏ
YAŞAYIRAM MƏN

Qaytarın Arazı, döndərin geri,
Vətəni ikiyə bölə bilməsin.
Ağrıyır sinəsi yüz ildən bəri,
Nədən bu torpağın üzü gülməsin?

Əlimi uzatsam, əlim yetəndi,
Di gəl ki, ayaqlar, qollar bağlıdı.
O tay da, bu tay da bütöv Vətəndi
Di gəl ki, cığırlar, yollar bağlıdı.


Kim alıb haqqımı əlimdən mənim,
Mən niyə bağırıb, qışqırmam axı?
Bilsəm də kəsilib kim mənə qənim,
Arazda görürəm yenə günahı.

Günah səndə, onda, məndədi günah,
Araz göz yaşıdı ağlayanların.
Taleyin bizdən də sərt yazsın Allah,
Bu yurdun taleyin bağlayanların.

Quzeydən Güneyə bir qartal kimi,
Gərib qanadımı uça biləydim.
Vüsalda əridib kədəri, qəmi,
O tayı doyunca quca biləydim.

Yamyaşıl, qupquru düzləri gəzib,
Bir bulaq üstündə dincələm bir az.
Meşkində laləli çölləri əzib,
Savalan dağına kaş çıxam bu yaz.

Saymaq istəmirəm şəhəri, kəndi,
Hər birin qəlbimdə daşıyıram mən.
Dağıdıb, uçurub bərəni, bəndi,
Bütövlük eşqiylə yaşayıram mən.

XXX

Qucağım tutan qədər qucaqlayıb mən öpdüm,
Həsrətdən cadarlanmış torpağın sinəsindən.
Parçalanıb, bölünmüş anam Azərbaycanı,
İlk dəfə bütöv gördüm Savalan zirvəsindən...

HAQQININ YOLUNA
ÇIXAN TƏBRİZİM

Hayqıran, kükrəyən selinə qurban,
Güneyli, Quzeyli elinə qurban,
Azdlıq bağıran dilinə qurban,
Haqqının yoluna çıxan Təbrizim!

Ən gözəl, müqəddəs yolun öndədir,
Əyilməz, bükülməz qolun öndədir.
Dünyanın gözləri indi səndədir,
İllər sınağından çıxan Təbrizim!

Niçə yol sinəni sipər eylədin,
Dərdini qılıncla, oxla teylədin.
Haqqını haqsıza isbat eylədin,
Şimşək tək alışıb, çaxan Təbrizim!

Qorxmadın ölümdən, qorxmadın qandan,
Neçə oğulların keçibdir candan.
Güc alıb ele hey o Səttarxandan,
Sabaha ümidlə baxan Təbrizim!

Köçürür dərdini qələm sətrimə,
De, azmı dəyibdir zaman xətrimə...
Gecikmə, gecikmə, vaxtı itirmə,
Fürsəti bəxtinə çıxan Təbrizim!

Artıq yetişibdir, dəyişib zaman,
Çəkilər başının üstündən duman.
Qurtular biryolluq, qurtular, inan,
Zalımın əlindən yaxan, Təbrizim!

Kimlərin kimliyi bilinəcəkdir,
İstibdad, cəhalət silinəcəkdir!
O tay da, bu tay da isinəcəkdir,
Günəş tək odunu yaxan Təbrizim!

TƏBRİZ

Çıxmısan sən haqq yoluna,
Bu yoldan gəl, dönmə, Təbriz!
Qeyrətindən qor almısan,
Alovlan sən, sönmə,Təbriz!
Bu yoldan gəl, dönmə, Təbriz!


Bu gedişin ağır gediş,
Haqq sənindir, haqqa yetiş...
Qıcasa da düşmənin diş,
Bu yoldan gəl, dönmə, Təbriz!
Alovlan sən, sönmə, Təbriz!

Babəkimin odu səndə,
Səttarxanın adı səndə.
Şeyx Məhəmməd Xiyabani,
Pişəvəri durub öndə,
Bu yoldan gəl, dönmə, Təbriz!
Alovlan sən, sönmə, Təbriz!

Quzey, Güney bir candayıq,
Bir ürəkdə, bir qandayıq.
Unutma ki, yanındayıq,
Bu yoldan gəl dönmə, Təbriz!
Alovlan sən, sönmə, Təbriz!

ÇƏKİLİB YUXUM

Mən yata bilmirəm, çəkilib yuxum,
Təbrizdən bir xəbər ala bilmirəm.
Gah ümid çoxalır, gah da ki, qorxum,
Təbrizdən bir xəbər ala bilmirəm.

Mən çoxdan bələdəm o zülümkara,
Tökülən qanlardan həzz alandılar.
Görkəmi dindardır, xisləti şeytan,
Başdan ayağacan yapyalandılar.

Dilini, haqqını alıb əlindən,
Niyyəti bir xalqı çıxarmaq yoxa.
O hansı imandan, dindən danışır,
Faşist erməniyə durursa arxa...

Sözsüz, uzun çəkməz, getməz də belə,
İstibdad, cəhalət boğulacaqdır.
46-cı ildə batırılan Günəş,
Təzədən Təbrizdə doğulacaqdır.


Hələ ki, yatmırıam, çəkilib yuxum,
Təbrizdən bir xəbər ala bilmirəm.
Gah ümid çoxalır, gah da ki, qorxum,
Təbrizdən bir xəbər ala bilmirəm.


GƏLƏ BİLMİRƏM

Yollar bağlanıbdı, gələ bilmirəm
Sənin harayına, hayına Təbriz!
Gözümün yaşını axıdıram mən
Gilə-gilə Araz çayına ,Təbriz!


Gözlərim yol çəkir, qulağım səsdə,
Mən necə dözüm bu hala bilmirəm…
Ürəyim səninlə döyünürsə də,
Qolumu boynuna sala bilmirəm.

O sənin sinənə tuşlanan güllə,
Mənim ürəyimdən, qanımdan keçir.
Sənin küçələrə tökülən qanın
Sel olub, kükrəyib canımdan keçir.

Tarixlər şahidi, qəhrəman şəhər,
Yaşayıb, yaşayır, yaşıyacaqsan.
Haqqı boğulmuş hər bir millətə
Azadlıq haqqını daşıyacaqsan.

Azadlıq, ədalət , bu haqq yolunda,
Dayanma, durma sən, sonacan yeri.
Eşidən anında qurban kəsəcəm
Azadlıq soraqlı o şad xəbəri.

HAQQ NAZİLƏR, ÜZÜLMƏZ

Haqqım deyib, vulkan kimi
Püskürb qalxıb Güneyim.
Bayrağımı Savalana
Qaldırıb, taxıb Güneyim.

Qoyma enə o bayrağı,
Əllərinə qurban olum.
Azadlıq deyib bağıran
Dillərinə qurban olum.

Haqq nazilər, üzülməz,
Doğru deyibmiş babalar.
Dediyindən geri dönməz
Hay deyib qalxan obalar.




Bu günləri illər ilə
Gözləmişik axı biz...
Vaxtdır, verək gəl əl ələ,
Çiçəklənsin diləyimiz.

Çağırıram mən türkləri,
İtirməyək bu vədəni!
Güneyimə arxa duraq,
Buraxmayaq bir də ora
Pusqu qurub, yol güdəni...

Bəzz qalası od çatacaq,
Yerlər, göylər isinəcək.
Koroğlunun nərəsindən
Yer kürəsi diksinəcək.

Qeyrətindən qor götürən
Ümidimiz sönməyəcək.
Haqq yoluna çıxan Güney
Oz yolundan dönməyəcək.

Haray çəkib yüyürəcəm
Quzey boyu muştuluğa.
Savalanın salamını
Çatdıracam Murovdağa.

O qoşa ağsaç dağımız
Alqış desin novrağıma.
Qurtulub töhmətdən Araz,
Çevrilib vüsal çayına,
Su çiləsin ayrılıqdan
Qovurulmuş torpağıma...

Yolumuz bir, Bayrağımız bir!


Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsi Güney Azərbaycan ədəbiyyatı və Milli Azadlıq Hərəkatının görkəmli nümayəndələrinin həyat və yaradıcılığının müxtəlif dönəmlərini müasir oxucuya olduğu kimi çatdırılması istiqamətində mühüm addımlar atmaqdadır. Təsadüfi deyildir ki, təkcə bu il ərzində Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru, görkəmli ədəbiyyatşünas alim Rəhim Əliyevin irəli sürərək həyata keçirdiyi layihələr əsasında bir neçə xüsusi əhəmiyyətə malik dəyərli kitabın nəşrinə nail olunmuşdur. “Azərbaycan mühacirəti” seriyasından yaxın günlərdə işıq üzü görmüş kitab olduqca müqəddəs amallara xidmət edən Güney Azərbaycanımızdan olan siyasi fəal, həqiqətlər carçısı GünAz.TV kanalının rəhbəri, çağdaş mühacirət mətbuatının ən parlaq simalarından olan Əhməd Obalının şərəfli ömür və mücadilə yolunu özündə əks etdirir.
“Bir yol, bir Bayraq” adlandırılan kitaba bu ad təsadüfən verilməyib. Topluya 20 ildən də artıq bir müddətdə Amerika Birləşmiş Ştatlarının Çikaqo şəhərindən peyk rabitəsi vasitəsilə bütün dünyaya yayımlanan, GünAz.TV-nin (Güney Azərbaycan Televiziyası) təsisçisi və rəhbəri olan Əhməd Obalının ikiyə bölünmüş millətimizin istiqlal mübarizəsinin daha da genişlənməsi və nəzərdə tutulan hədəfə yetişməsi yolunda etdiyi fədakarlıqları özündə əks etdirən cəsarətli müsahibə, çıxış və məqalələrinin böyük əksəriyyəti daxil edilib.
Güney həqiqətlərini, soydaşlarımızın məhrumiyyət və haqsızlıqlara uğradılmasının müxtəlif tərəflərini, türk olmaları səbəbindən başlarına gətirilən olmazın əzab və məşəqqətləri qorxmadan, çəkinmədən sivil toplumlara çatdırmaq, bu ədalətsizliklərin qarşısının alınmasına ömür sərf etmək kimi müqəddəs missiyanın daşıyıcısı olan millət fədaisi Əhməd Obalını çox güman ki, tanımayan yoxdur. Bu haqda müəyyən bilgiləri yenidən xatırlatmağı lazım bilirik:
...1961-ci il aprelin 1-də İranın Ərdəbil əyalətinə bağlı Meşkinşəhrdə doğulan Əhməd Obalı, ilk və orta təhsilini bu şəhərdə, ali təhsilini isə ABŞ-ın İllinoys şəhərində almışdır. Gənc yaşlarından tələbə hərəkatına qoşulan Əhməd, şah rejiminə qarşı təşkil olunan kütləvi etiraz aksiyalarına qoşulmaqla sanki gələcək müqəddəratını həll etmiş oldu. Siyasi fəallığı ilə seçilən digər həmfikirləri kimi, o da 19 yaşında İran təhlükəsizlik orqanları tərəfindən tutularaq həbsə atılır. Minbir zillətlə həbsdən azad olunmasına baxmayaraq, onun qarşısında ciddi şərtlər qoyulur: ölkədən çıxmağa cəhd göstərəcəyi halda qardaşını da həbs edəcəkdilər. Fars-molla rejiminin qadağalarından bezən Əhmədlə qardaşı birlikdə ölkədən qaçmağa müvəffəq olurlar. Burda da onları məşəqqətlərlə dolu ağır günlər gözləyirmiş. Qardaşlar əvvəlcə Türkiyədə məskunlaşmağa qərar verirlər. Bir müddət sonra Əhməd Belqrada, oradan da Stokholma gedir. Qardaşı isə problemlər səbəbindən Türkiyədən İrana qayıtmalı olur. Əhmədin bəxti burda da gətirmir; vizası olmadığına görə, Yuqoslaviyaya deportasiya edilən gənc mühacir, gah Belqradda, gah Romada yaşamaq məcburiyyəti ilə üzləşir. Nəhayət, 1985-ci ildə 24 yaşlı Əhməd ABŞ-a köçmək imkanı əldə edir. Əvvəlcə Kaliforniya ştatının San-Dieqo şəhərində yaşamağa başlayır, daha sonra isə Green card qazanaraq Çikaqo ştatına köçür.
Bu ayın 26-da Əhməd Obalının ABŞ-a köçməyinin 40 ili tamam olur. Bu təbəddülatlı ömrün 30 ilindən artıq hissəsi siyasi mübarizələrdə keçən Əhməd bəyin həyatı hər zaman çətinliklərlə müşayiət olunub. Əvvəllər daşıdığı “Sadat” soyadını “Obalı” təxəllüsünə dəyişən Əhməd bəyin Amerikadakı həyatı da həmişə keşməkeşli olub. Dini fanatizmin nökərləri onu hər yerdə qarabaqara izləməklə bu böyük amallar və ideallar sahibinin yolunda əngəllər yaratmağa, həyatını məhv etməyə çalışıblar. O isə ətrafına özü əqidədə olan saf insanları, vətənpərvər, cəsur oğul və qızları toplayaraq, 1992-ci ildə “Azərbaycan cəmiyyəti”ni yaratmağa nail olub. Əsl mübarizə də bundan sonra başlayıb...
Əhməd Obalının vətəndaşlıq mövqeyindən, Vətən, Yurd, Torpaq, Bayraq sevgisindən cild-cild kitablar yazmaq olar. Onun kitablara sığmayan örnək ömrü Azərbaycanın özündə, eləcə də mühacirətdə yaşayan bütün soydaşlarımız üçün əsl insanlıq, mübarizlik, milli kimlik məktəbidir. Onun bütün siyasi və ictimai görüşləri, GünAz.TV kanalı vasitəsilə sərgilədiyi azadlıq, birlik, bərabərlik, ədalətli cəmiyyət və müstəqil dövlət ideyaları dünyanın bütün sülhsevər insanlarının gündəlik həyat normalarına çevirmək istədikləri arzularının işıqlı platformasıdır. Bu platforma demokratik cəmiyyətlərin hər biri üçün çoxdan reallığa çevrilsə də, Əhməd bəyin doğulduğu İran dövlətində insanların bu ideallara çatmaq arzusu elə arzu olaraq da qalmaqdadır.
Kitabın tərtibçisi və “Birliyə çağıran səs” adlı ön sözünün müəllifi Elmira Bağırova Əhməd Obalı şəxsiyyətini yüksək dəyərləndirərək yazır: “Hal-hazırda ABŞ vətəndaşı olan Əhməd Obalı Çikaqo ştatında yaşayır. O, Ana dilini milli kimliyin onurğa sütunu hesab edir. Ana dilində danışmağı bacarmayan insanın mənəvi şikəst olduğunu dilə gətirir. Mütaliə etməyi özünə peşə borcu hesab edən və bütün varlığı ilə Azərbaycana bağlı olan bu soydaşımız xalqımızın qənimət övladlarından biridir. Bəli, Əhməd Obalı Amerikada bütöv Azərbaycan sevdası ilə yaşayan böyük azərbaycanlıdır...”
Təbii ki, belə bir cəsur insanın, böyük azərbaycanlının şərəfli ömür yolu hər addımda rastlaşdığı çətinliklərdən sıyrılıb çıxmaqla belə dolğun, bu cür əzəmətli görkəm ala bilib. Onun “Yumruq kimi eyni mövqedən çıxış etməliyik”, “Bir bayrağımız var, o da Azərbaycanda dalğalanan bayraqdır”, “Dövlətçiliyə müdaxilə olanda Azərbaycanı müdafiə etməyi özümüzə borc bilirik”, “Güneylə yanaşı, Türk dünyasının istənilən bölgəsindəki problem diqqətimizdən kənarda qalmır”, “GünAz.TV-nin yaranmasını gərəkdirən əsas amil, millətimizin özü-öz səsini eşidə bilməsidir”, “Təzyiqlər bizi bezdirə bilməz”. “Dilimiz bütün millətimiz üçün azad olmalıdır”, “Yolumuz yalnız istiqlala, üzümüz yalnız Türk Dünyasına doğru olmalıdır”...və başqa bu kimi dərin məzmunlu çıxış, müsahibə və yazılarında qaldırdığı problem məsələlərin hər biri Azərbaycanımızın Güneyində və Quzeyində, eləcə də bütövlükdə Türk Dünyasında sabitliyin pozulmasının, müstəqillik idealları düşmənlərinin, xəbisniyyətlilərin baş qaldırmasının, daxili və xarici anti-milli qüvvələrin Türk Birliyinə qarşı hesablanmış müdaxilə və hücum planlarının alt-üst edilməsinə hesablanmışdır.
Mən milli mücadilə insanı, haqqında fəxarətlə söz açdığımız Əhməd bəy Obalını cəmi bir dəfə görmüş və onun Vətən, Bayraq, Torpaq, Yurd, İnsan sevgisi ilə döyünən ürəyindən qopan möhtəşəm duyğulu kəlmələri öz dilindən eşitmişəm. Bu görüşümüz 2007-ci ilin son aylarında baş tutmuşdu. Dünya Azərbaycanlıları Mədəniyyət Mərkəzinin “Vətən” Cəmiyyətinin ofisində keçirilən tədbirdə Əhməd bəy fikir və arzularını bu cür ifadə etmişdi: “25 ildir ki, Azərbaycandan uzaqlarda yaşayıram. Ömrümün 21 illik bir dövrünü isə Amerikada yaşamışam. Kənardan baxanda, Azərbaycanın dərdlərini daha aydın görmək olur. O qədər də böyük olmayan dünyamızda qonşuluq şəraitində, mehriban münasibətlər qurmaqla yaşamaq olduqca xoş olardı. Əfsuslar olsun ki, düşmənlərimiz bu müqəddəs arzularımızın qarşısına hər zaman sədd çəkməyə çalışıblar. Xalqımızın övladları dostları ilə düşmənlərini yaxşı ayırd edə bilsələr, biz bu problemlərin öhdəsindən yaxın zamanda gələ bilərik...” – Bu cür müqəddəs arzular o vaxt yazıb mətbuatda çap etdirdiyim “Okeanın o tayından gələn var” yazıda öz əksini tapmışdı.
O vaxtdan xeyli illər keçib və Əhməd Obalının canından artıq sevdiyi, lakin illərdən bəri işğal altında olan torpaqlarımız düşmən tapdağından azad olunmuş, uğrunda qanlar tökülən üçrəngli bayrağımız o müqəddəs torpaqlarımızdakı ən uca zirvələrdə dalğalanmaqdadır.
Zaman bütün yaraları sağaltmağa qadir və qabildir. Sizin Vətən üçün arzuladığınız o xoş diləklərin çin olacağı gün də hökmən gələcək, hörmətli Əhməd bəy! Sağlıq olsun!
Son olaraq demək istərdik ki, haqq işi uğrunda mübarizədə daim təhlükə və təhdidlərlə, həyatına qəsd cəhdlərilə üzləşən, lakin bütün bu sınaqlardan alnıaçıq, üzüağ çıxan mərd, mübariz fədakar soydaşımız, böyük azərbaycanlımız Əhməd Obalının ideallara sadiqlik ruhunu özündə əks etdirən “Bir yol, bir Bayraq” kitabı milli kimliyimizi hər zaman uca tutan hər bir vətəndaşın masaüstü oxu kitabına çevrilməlidir.

Qiymət Məhərrəmli,

AMEA N.Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

AZƏRBAYCAN DEMOKRAT FİRQƏSİNİN 80-Cİ İLDÖNÜMÜ

1945-1946-cı illər İran Azərbaycanında Milli İstiqlal uğrunda mübarizənin ən qanlı, həm də şərəfli dövrü olmuşdur. İstibdad rejiminin əsarətindən qurtarmaq uğrunda başlayan bu mübarizənin alovu ara-sıra səngimiş kimi görünsə də, heç vaxt sönməyib və qələbəyə qədər davam edəcəkdir. Bu mübarizənin başlanması Azərbaycan Demokrat Firqəsinin yaradılması hicri 12 Şəhrivər 1324-cü il, miladi tarixlə 3 sentyabr 1945-ci ildə ADF-nin tarixə “12 ŞƏHRİVƏR MÜRACİƏTNAMƏSİ” adı ilə həkk olunaraq 05.09.1945-ci il tarixində bəyan edildi. Bu tarixi bəyanatı Qüzeyli-Güneyli Azərbaycan ictimaiyyətinin, xüsusilə gənc və orta yaşlı nəslinə təqdim edirik.
AZƏRBAYCAN DEMOKRAT FİRQƏSİNİN
“12 ŞƏHRİVƏR MÜRACİƏTNAMƏSİ”
Məlumdur ki, dünya ölkələrində yaşayanlar çoxlu tarixi prosess və səbəblərə görə vahid cəmiyyət halında deyillər. Hər bir ölkənin sərhəddi daxilində yaşayan qəbilə, tayfa və millətlər dil, irqi, adət-ənənələri və s. cəhətdən bir çox xüsusiyyətlərə malikdirdər. Əgər hər bir ölkənin quruluşunda və idarəçilik sistemində bu xüsusiyyətlər nəzərə alınmasa, orada həqiqi demokratiya və milli hökumət mövcud ola bilməz. Dünyanın böyük və mütərəqqi ölkələrinin milli hökumətlərinin nailiyyətlərini sorğulayanda görürük ki, bunların hamısı həmin millətlərin özəl xüsusiyyətlərinin nəzərə alınmasına əsaslanır. Amerika Birləşmiş Ştatları, Birləşmiş Sovet Cümhuriyyətləri, həmçinin İsveçrənin dövlət quruluşları bizim bu fikrimizi mövcud fakt olaraq təsdiq edir. Bu klassik demokratik ölkələrdə milli hüquqları və federasiya üsulunu qorumaqla bütün millətlərinin fərdlərinin ölkənin müqəddəratını həll etmək və dövlət işlərində iştirak etməsinə müvəffəq olmuşlar Məhəlli hüquqlar və federasiya üsulunun mərkəzi idarəetməyə zərər vura biləcəyi fikirləri əsassız və çürük iddialardır. Amma, bunun əksinə olaraq təcrübə sübut etmişdir ki, qəbilələr, tayfalar, millətlər və mərkəzdən kənar yaşayan əhalinin nə qədər müstəqil və sərbəst şəkildə dövlət işlərinə müdaxilə və iştirakı təmin edilərsə, onların vətənlə əlaqəsi və vətənə məhəbbəti o nisbətdə artıq və möhkəm ola bilər. Bu düşüncə və əsas ilə Konstitusiya tələb edən hərəkat yaradanlar və İranın Əsas Qanununu (Konstitusiyasını) yazanlar əyalət və vilayət əncümənlərini (yığıncaqlarını) irəli çəkərək çalışmışlar ki, bu vasitə ilə bütün İran xalqını ölkənin müqəddəratını təyin etməkdə iştirakını təmin etsinlər, əyalət və vilayətlərin yerli özünəməxsus ehtiyaclarını onların əhalisi vasitəsilə təmin etməyə çalışsınlar. Əyalət və vilayət yığıncaqlarının qapalı, qeyri-şəffaf keçirilməsi İran millətlərinin ictimai hüquqdan məhrum edilməsi deməkdir. Mütləqiyyət bürokratiyası rejimi və mənasız mərkəzləşmə vasitəsilə İran məmləkəti bir ovuc satqın, oğru və istismarçı ünsürlərin əlində oyancaq olmuş və bu səbəbdən tərəqqi və təkamül karvanıdan həddən artıq dalda qalmışdır. Tamamilə yararsız bürokratik rejimin mövcudluğunun nəticəsidir ki, İranlıların əksər hissəsi ictimai hüquqdan məhrum, qayda-qanuna və milli hökumətə bədbin olub, İranın gələcəyinə şübhə və ümidsizlik gözü ilə baxırlar.
İnkar etmək olmaz ki, bu gün bizim ölkəmizdə milli hökumət və qayda-qanundan əsər qalmamışdır. İran dövləti əməldə iradəsiz və pozucu bir maşın halına düşmüşdür ki, onun başında duranlar xalqı qarət etməkdən başqa bir məqsəd və niyyət təqib etmirlər. Bütün sahələrdə fəsad, bədbəxtliklər və fəlakət hökm sürür. Bütün əcaibliklər bundan yaranmışdır. Dərəbəyliyin qüvvətlənməsi, diktator və diktatorsevənlərin tapılması bu ağılsız və faydasız idarəetmə üsulunun nəticəsidir ki, dörd-beş nəfər çürük siyasi başçılar güc ilə İran camaatına zorla qəbul etdirmişlər.
Əgər İranda yaşayan ellər, millətlər, xalqlar ölkənin istiqlalını qorumaqla bərabər öz yerlərində və öz sərhəddləri hüdudunda azad və muxtariyyətə malik olsaydılar, ölkənin bütün ümumi qanunlarına riayət etməklə bərabər, öz müqəddəratını öz istək və iradələri ilə təyin etməyi bacarsaydılar, əgər onların özlərinin mədəni, iqtisadi və siyasi cəhətdən tərəqqiləri uğrunda öz əlləri ilə münasib olmayan qeyd və şərtsiz çalışmaq haqqı olsaydı İranın vəziyyəti və hala düşməz, saysız qurbanlar hesabına əldə edilmiş qayda, əsas qanun (konstitusiya) təsirsiz qalmazdı. Buna görə bu vəziyyət min illər davam edərsə İran xalqının düşkün, pis vəziyyət və çarəsizlik dəryasından xilas olub, tərəqqi və təkamül yoluna qədəm qoyması, müstəbid, qaniçən və zalım ünsürlərin əlindən xilas olması mümkün deyil. Əgər bu mənhus rejim olduğu kimi qalarsa, siyasi firqələr (partiyalar) və sair demokratik təşkilatlardan hətta kiçik faydalar belə hasil olmayacaqdır. Ayrı bir çarə yoxdur. Xalq içindən və camaatın geniş xalq kütlələrinin ehtiyacına uyğun əyalət və vilayətlərdə yaşayan xalqların xüsusiyyətləri əsasında əsas qanunun təkmilləşdirilməsi və icrası üzrə ciddi işə başlayıb milli hökuməti işlək və yararlı hala gətirmək lazımdır. Məhəlli hüquqlar və federasiya sisteminin bəsit və sadə forması olan əyalət və vilayət iclasları təzə bir fikir deyildir. Təkcə müasir və mütərəqqi ölkələrdə deyil, tarixən böyük ölkələrdə belə, xalqın və millətlərin xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq onların əllərini daxili işlərində açıq qoymuşlar. Böyük Dariyuşun ölkədaxili ərazi bölgüsü də ancaq bu təbii ehtiyac üzərində qurulmuşdur. Qədim İranın ərazi bölgüsü bu günkü fedaralizm və muxtariyyət üsulunun ibtidai formasından başqa bir şey deyildir. Hazırda İrandakı mövcud olan şahənşahlıq rejiminin başqa təfsiri, izahı yoxdur. Əgər mərkəzi hakimiyyəti diktatorluq, özbaşınalıq və zorakılıqdan ötrü saxlamaq istəsək, bu başqa məsələdir. Əgər istəsək ki, mərkəzi dövləti demorkatik hökumətdən yüksəkdə durmasını qəbul edək, o vaxt, böyük milli, mədəni xüsusiyyətlərə malik olan əyalət və vilayətlərə öz daxili işlərində azadlıq və muxtariyyət verməliyik ki, bu vasitə ilə onlar mərkəz ilə mənəvi rabitələrini gücləndirə bilsin.
Bir halda ki, biz Azərbaycanın xüsusiyyətlərindən bəhs edirik və deyirik ki, bu geniş torpaqda dörd milyon yarım Azərbaycanlı yaşayır və bu camaatın dili, adət-ənənəlri, vergi cəhətdən İranın başqa əyalətləri ilə böyük fərqi vardır, həm də bu xalqın öz mədəni işlərində və öz torpağının abadlaşdırılmasına müdaxilə və iştirak etsin, bu zaman biz mərkəzi hökumətin əleyhinə deyil, onun güclənməsinə çalışmış oluruq. Bəzi dar düşüncəli adamlar xəyal edirlər ki, qara-gürüh çomaq, zor vasitəsilə bu xalqın dilini, xüsusiyyətlərini, adət-ənənələrini, sərvətini əlindən almaq mümkündür. Onlar bu xam xəyalla insanları, hətta Azərbaycanın uzaq kəndlərində belə, öz ana dilindən başqa bir dil bilməyən kəndliləri belə, fars dilində danışmağa vadar və məcbur etməyə çalışırlar. Bunlar İran xalqını aldatmaq üçün yaratdıqları milli vəhdət sözünü, insanların paltarı və dilini süni surətdə birləşdirməklə reallaşdıra biləcəklərini düşünürlər. Bilmirlər ki, dilin kökü anaların sinəsindən, xalqın adət-ənənələrindən və maddi həyatından yaranır. Nə qədər analar diri və maddi həyat qaynamaqdadır bu xalqın dilini və adət-ənənələrini əvəz etmək mümkün olan işlərdən deyildir. Milli birlik o vaxt yarana bilər ki, xalqın hamısı öz xüsusiyyətlərini və daxili azadlığını saxlamaqla tərəqqi edib, bir-biri ilə bərabər ola bilsin. Azərbaycan xalqı mərkəzin çürük və yaramaz adamlarının siyasəti sayəsində özünün istedad qabliyyət və zəkasına baxmayaraq hər cür azadlıq, ixtiyardan məhrum edilmişdir. Onun oğullarının öz ana dilində təhsil almaq imkanları olmamışdır. Onun ziyalıları xalqın mədəni, tibbi və sair ehtiyaclarını qarşılamaq üçün heç bir haqq və ixtiyara malik deyildir. Onlar öz ana yurdlarında və özlərinin qızıl törədən torpaqlarında yoxsul və çarəsizlik halında yabançılar və əsirlər kimi yoxsul halda yaşamaqdadırlar. Onun şəxsiyyətini, dilini və milliyyətini hər an aşağılanaraq təhqir etməkdədirlər. Rza xanın şum siyasətinin tərəfdarı və mərkəzi dövlətin rəsmi nümayəndəsi, bəlkə də Azərbaycan xalqı düşmənlərinin nümunəsi olan Əbdüllah Mustafinin təhqiramiz sözləri bayquş səsi kimi hazırda da Azərbaycan xalqının qulaqlarında əks-səda verir. Bir müəyyən saydan başqa bütün Azərbaycan xalqı özlərinin adına, şöhrətinə, milliyyətinə sıx bir surətdə bağlıdır. Bunlar həmişə səy etmişlər, Azərbaycanın azadlığı, səadəti və bununla bərabər bütün İranın azadlığı, səadəti uğrunda ciddi çalışmışlar. Biz mətləbin uzanmasını nəzərə alaraq Azərbaycanın parlaq tarixindən bəhs etmək istəmirik. Bu xalqın mənşəyi və cəsur babalarının böyük bir dövlət təşkil edib uzun illər müstəqil siyasi həyat sürdüklərini də irəli çəkməyirik. Səfəvi sultanlarının Azərbaycan oğullarından təşkil etdiyi qızılbaş ordusunun bu günkü İranın təşkilində gördükləri böyük işlər və göstərdikləri böyük qəhrəmanlıqlardan da bəhs etmirik.
Hətta İran və Azərbaycanın məşrutə hərəkatında Səttərxanın bayrağı altında fədakarlıq göstərən Azərbaycan mücahidlərinin fəyaliyyətlərini də ayrı mövqeyə saxlayırıq. Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin azadlıq uğrunda başladığı qiyamı və bundan sonra meydana çıxan bütün qiyamlar və azadlıq hərəkatlarını da şərh etməyəcəyik. Biz deyirik: Azərbaycan torpağında dörd milyondan çox bir xalq yaşayır ki, onlar özlərinin milli mənsubiyyətini tanıyır, özlərinə məxsus dilləri və ayrı bir adət-ənənələri vardır. Bu xalq deyir: biz istəyirik ki, İranın istiqlaliyyətini və bütövlüyünü qorumaqla bərabər öz daxili işlərimizi idarə etməkdə muxtar və azad olaq. Öz evimizi öz istəyimizlə və iradəmizlə idarə edək, məhəlli ehtiyaclarımızı öz gücümüzlə təmin edək.
Azərbaycan deyir: Tehran bizim dərdimizə yetişmir və bizim ehtiyaclarımızı aydınlaşdırıb çarə etməkdə acizdir. Bizim mədəniyyətimizin tərəqqisini məhdudlaşdırır. Bizim ana dilimizi təhqir edib başqa vətəndaşlarımız kimi sərbəst yaşamağa yol vermir. Bununla belə biz oradan rabitəmizi kəsmək iddiasında deyilik. Ölkəmizin bütün və ümumi qanunlarına itaət edəcəyik. Ölkə Parlamentində iştirak edərək fəaliyyət göstərəcəyik. Fars dilinin dövlət dili olmaq şərti ilə milli məktəblərimizdə öz dilimiz ilə bərabər tədris edilməsinə imkan verəcəyik. Amma bunların hamısı ilə bərabər özümüz üçün bu haqqı da qəbul edirik ki, gərək öz evimizin ixtiyar sahibi olub, onu öz səliqəmizlə idarə etmək imkanına malik olaq.
Yuxarıda dediyimiz kimi biz təzə bir iş başlamamışıq. İllərdir ki, Azərbaycanın aydınları Azərbaycan və İranın azadlıq və istiqlalının gizli və açıq şəkildə Azərbaycanlıları mədəni muxtariyyət üçün mübarizə etmişlər. İndi demokratik ölkələrin qəhrəman cavanlarının mübarizəsi sayəsində faşizmin əsası yıxılmış və millətlərin başqa millətlər üzərində ağalıq nəzəriyyəsinin boş bir iddia olduğu sübuta yetmiş, bütün dünya millətlərinin sərbəst bir surətdə öz müqəddəratını təyin etmələri qanunlar, müqavilələr vasitəsilə elan olunmuşdur. Bu halda Azərbaycan xalqı və Azərbaycan azadlıqsevərləri çeşidli fərdlər halında mübarizəsini davam etdirə bilməzdi. Ona görə də bu mübarizəyə rəhbərlik etmək üçün möhkəm intizama malik bir firqə (partiya) təşkilatı yaranmalı idi. Azərbaycan Demokrat Fİrqəsi bu ehtiyacdan doğulmuş bir təşkilatdır. O təşkilat bütün demokratik və azadlıqsevər şəxsləri öz sıralarına dəvət etməklə bir ağır çəkili milli bir mərkəz yaradacaqdır. O Azərbaycan xalqını azadlıq hədəfinə doğru getməyə sövq etməklə, həm də İran xalqının tərəqqi və təkamül yolunu açmış olacaqdır. Əlbəttə bu firqənin proqram və əsasnaməsi çox tezliklə konfrans tərəfindən qəbul edilib xalq arasında yayılacaqdır.
Bununla bərabər Təsisçilər Heyəti bu vasitə ilə firqənin əsas fikirlərini bütövlükdə xalqa elan etməklə onları öz sıralarına çağırmağa başlamışdır.
Əziz həmvətənlər! Budur, böyük tarixi mübarizə dövrü başlanır. Azərbaycan Demokrat Firqəsi hansı sinfə və təbəqəyə mənsub olmasından asılı olmayaraq, hamını öz təşkilatına üzv olmağa və müqəddəs milli mübarizə işində iştirak etməyə çağırır.
Bu firqənin qapıları oğrular və xainlərdən başqa bütün Azərbaycan xalqının üzünə açıqdır. Hər kəs bizim şüarlarımızı və məqsədlərimizi qəbul edərsə çox tezliklə özünü firqə təşkilatına üzv yazdırmalı və Azərbaycanın, bütövlükdə İranın azadlıq bayraqdarının sırasına daxil olmalıdır. Bizim şüarlarımız bunlardır:
1. İranın istiqlal və bütövlüyünü saxlamaqla bərabər Azərbaycan xalqına azadlıq və mədəni muxtariyyət verilməlidir ki, öz mədəniyyəti yolunda və Azərbaycanın abadlaşması və tərəqqisi üçün ümumilikdə ölkənin bütün ədalətli qanunlarına əməl etməklə bərabər öz taleyini təyin etsin.
2. Bu məqsədi həyata keçirmək üçün çox tezliklə Əyalət və Vilayət yığıncaqlarını təşkil edib işə başlamaq lazımdır. Bu yığıncaqlar mədəni, tibbi, iqtisadi sahələrdə fəaliyyət göstərməklə bərabər, bu baxımdan əsasən bütün dövlət işçilərinin əməliyyatını təftiş edib, onların işdən kənarlaşdırılaraq, başqaları ilə əvəz edilməsi ilə əlaqədar fikirlərini açıqlasınlar.
3. Azərbaycanın ibtidai məktəblərində dördüncü sinifə qədər dərslər ancaq Azərbaycan dilində aparılmalıdır və dördüncü sinifdən başlayaraq yuxarı siniflərdə dövlət dili olmaq etibarilə fars dili də Azərbaycan dili ilə yanaşı tədris edilməlidir. Azərbaycanın Milli Universitetinin təşkili də Demokrat Firqəsinin əsas məqsədlərindən biridir.
4. Azərbaycan Demokrat Firqəsi sənayenin, fabrikaların genişlənməsinə ciddi çalışacaq və səy göstərəcək ki, mövcud fabrikaları təkmilləşdirməklə bərabər işsizliyi aradan qaldırılması, manufaktura və maşın sənayesini genişləndirmək üçün vasitələr əldə edərək yeni fabrikalar yaratsın.
5. Ticarətin genişlənməsini ADF-si çox zəruri və ciddi məsələlərdən hesab edir. Bu günə qədər ticarət yollarının bağlı qalması çoxlu kəndlilərin, xüsusilə bağ sahiblərinin və kiçik sazibkarların sərvətlərinin əllərindən çıxmasına və onların dilənçi halına düşməsinə səbəb olmuşdur. Bunun qabağını almaq məqsədi ilə Demokrat Firqəsi bazar tapmaq və Azərbaycan əmtəələrinin xarici bazarlara çıxarılması üçün tranzit yolları axtarmaq işinə də ciddi başlamağı, bu vasitə ilə ümummilli sərvətin azalmasının qabağının alınmasını nəzərdə tutmuşdur.
6. Demokrat Firqəsinin əsas məqsədlərindən biri də Azərbaycan şəhərlərinin abadlaşdırılmasıdır. Bu məqsədə çatmaq üçün Firqə, çox tezliklə şəhər əncümənlərinin qanuni təsdiqini tapıb (burada əncümənlərə qanunla bələdiyyə statusu verilərək, bələdiyyələrə çevrilməsi nəzərdə tutulur) şəhər əhalisinə müstəqidl bir surətdə şəhərin abadlığına çalışıb onları səliqəyə salaraq müasir hala gəlməsinə imkan verilsin. Təbriz şəhərinin su ilə təmin edilməsi Azərbaycan Demokrat Firqəsinin çox təcili cari məsələlərindəndir.
7. ADF-nin təsisçiləri gözəl bilirlər ki, ölkənin məhsul istehsal edəni və iqtisadi qüvvəsi kəndlilərin qüvvətli qoludur. Ona görə Firqə kəndlilər arasında yaranan hərəkatı nəzərə almalıdır. Firqə səy edəcəkdir ki, kəndlilərin ehtiyaclarını qarşılamaq üçün əsaslı tədbirlər görülsün. Xüsusilə kəndli ilə sahibkarın arasında müəyyən bir hüdud təyin etmək və bəzi torpaq sahibləri tərəfindən ixtira edilmiş qeyri-qanuni vergilərin qabağını almaq Demokrat Fİrqəsinin təcili vəzifələrindəndir. Firqə səy edəcək ki, məsələ elə bir surətdə həll edilsin ki, həm kəndlilər razı qalsın, həm də torpaq sahibləri özlərinin gələcəyinə inam duyub, rəğbətlə kəndlərinin və öz ölkəsinin abadlığına çalışsınlar. Boş torpaqları, Azərbayanı tərk edib qaçan və Azərbaycan xalqının zəhmətlərinin məhsulunu Tehranda və sair şəhərlərdə istifadə edən torpaq sahiblərinin torpaqları, onların tezliklə Azərbaycana müraciət etməkdikləri halda, Demokrat Firqəsinin əsasnaməsinə müvafiq olaraq kəndlilərin ixtiyarına verilməlidir. Biz Azərbaycandan kənarda özlərinin təmtəraqlı həyatını təmin etməkdən ötəri sərvətini xaricə aparanları Azərbaycanlı hesab etmirik. Əgər onlar Azərbaycana qayıtmaqdan imtina etsələr, biz onlar üçün belə bir haqqı tanımırıq. Bundan əlavə Firqə çalışacaq ki, Azərbaycan kəndlilərinin əksəriyyəti torpaq və əkin alətləri ilə çox asan və sadə bir surətdə təmin edilsin.
8. Demokrat Firqəsinin mühüm vəzifələrindən biri də işsizliklə mübarizə etməkdir. İndidən bu təhlükə çox ciddi bir surətdə özünü göstərməkdədir. Gələcəkdə bu sel (prosses) gündən-günə qüvvətlənəcəkdir. Mərkəzi dövlət və yerli məmurlar tərəfindən bu istiqamətdə heç bir iş görülməmişdir. Əgər prosses bu minval ilə davam edərsə, Azərbaycan xalqının əksəriyyəti çətin bir duruma düşməyə məhkumdur. Firqə çalışır ki, bu təhlükənin qabağını almaq üçün ciddi tədbirlər görülsün. Hələlik fabriklərin yaradılması, ticarətin genişləndirilməsi, əkinçi təşkilatlarının təsis edilməsi, dəmir və şosse yollarının çəkilməsi kimi tədbirlər bu təhlükənin qarşısını xeyli almış olar.
9. Seçki qanununda Azərbaycan haqqında böyük zülm edilmişdir. Dəqiq məlumata görə bu ölkədə dörd milyondan yuxarı Azərbaycanlı yaşamaqdadır. Bu ədalətsiz qanuna əsasən Azərbaycana ölkənin Parlamentində 20 vəkil yeri verilmişdir. Bu qətiyyən mütənasib bir bölgü deyildir. Azərbaycan Demokrat Firqəsi səy edəcək ki, Azərbaycanın öz əhalisinin say nisbətinə uyğun vəkil seçmək hüququ olsun. Bu Təqribən Parlament nümayəndələrinin üçdə birini təşkil etmiş olar. ADF-si Parlamentə (məclisə) seçkilərin mütləq azad olması tərəfdarıdır. O dövlət məmurlarının, ölkə daxilində və xaricində yaşayan varlıların əhalini qorxutmaq, aldatmaq yolu ilə seçki prossesinə qarışmalarına ciddi müxalif olacaqdır. Gərək seçki prossesi bütövlükdə İranda eyni vaxtda başlayaraq, eyni vaxtda qurtarsın.
10. ADF dövlət idarələrinə soxulmuş pozğun, əyri və rüşvətxor şəxslərə qarşı ciddi mübarizə edəcək, dövlət məmurları arasında saf, düzgün, obyektiv insanları dəstəkləyəcək. Xüsusilə Firqə çalışacaq ki, onların maaşları, həyat şəraitləri elə təşkil edilsin ki, onlar üçün oğurluq, xəyanət etməyə bəhanə qalmasın. Onlar özlərinə abırlı həyat qura bilsinlər.
11. Demokrat Firqəsi səy göstərəcək ki, Azərbaycanda dolayısı ilə alınan vergilər ciddi surətdə azaldılsın. Yığılan vergilərin yarısından yuxarı hissəsi Azərbaycanın öz ehtiyaclarına sərf edilsin və dolayısı ilə yığılan vergilər ciddi surətdə azalsın.
12. ADF-si bütün demokratik dövlətlər, xüsusilə müttəfiqlərlə dostluq münasibətləri saxlamaq tərəfdarıdır. Bu dostluğu davam etdirmək üçün mərkəzdə və şəhərlərdə İran ilə müttəfiq demokratik dövlətlər arasında dostluğu pozmaq istəyən xain ünsürlərin əllərini ictimai, siyasi və dövlət işlərindən kənarlaşdırmağa çalışacaq. Demokrat Firqəsini yaradılanların əsl məqsədi budur. Biz ümidvarıq ki, hər bir vətənpərvər Azərbaycanlı, Azərbaycanın daxilində və ya xaricdə yaşamasından asılı olmayaraq bu müqəddəs məqsədə çatmaq üçün bizimlə həmfikir və əlbir olacaqdır. Təbii ki, insan əvvəl öz evini sahmana salmasa, məhəllə, şəhər və ya ölkə üçün işləyə bilməz. Biz əvvəl öz evimiz olan Azərbaycandan başlayırıq və inanırıq ki, Azərbaycanın islah və tərəqqisi İranın tərəqqisinə səbəb olacaqdır. Vətənimiz bu vasitə ilə quldurların və mürtəcelərin əsarətindən xilas olacaqdır.
Yaşasın Demokratik Azərbaycan!
Yaşasın Müstəqil və Azad İran!
Yaşasın İran və Azərbaycan azadlığının həqiqi məşəldarı olan Azərbaycan Demokratik Firqəsi!
(imzalar) – 14 şəhrivər (05.09.1945)
Qeyd: İran Azərbaycanında uzun yüzilliklərdən bəri təhsil, yazı işləri, dövlət və hətta fərdi kargüzarlıq sənədləri, ədəbiyyat, mətbuat və s. fars dilində aparıldığından bəyanatın mətnində Azərbaycan dilində pərçim edilmiş çoxsaylı fars sözlərinin işlənməsinə, eləcə də, cümlə quruluşları və söz sonluqlarının Azərbaycan ədəbi dili qaydaları ilə tərs-mütənasib olan fars dili stilində yazıldığından, oxucularımızın bəyanatın mətnini dəqiq başa düşməsini asanlaşdırmaq məqsədilə bəyanatın mətninin məzmun və mahiyyətini olduğu kimi saxlamaqla Azərbaycan ədəbi dilinin qayda və tələblərinə uyğunlaşdırılmışdır.
Azərbaycan Demokrat Firqəsi Mərkəzi Komitəsinin sədri:
Adilə Çernik-Bülənt
İranlı Mühacirlər Cəmiyyəti İctimai Birliyinin sədri:
Firidun Ənuşirəvan oğlu İbrahimi

Zəngəzur dəhlizi bəhanədir!

Panfarsizmin əsas hədəfi bizik – İran türkləri!


Demək olar ki, son illərdə İranda baş verən hər bir hadisədə istər jurnalist, istər təhlilçi, istərsə də dövlət və ya güc strukturları rəsmiləri olsun, bütün vasitələrlə ittiham barmağını Azərbaycan Respublikasına tərəf yönəldir, təhdidlər səsləndirir və hərbi təlimlər keçirirlər. Onların fikrincə, Urmu gölünün qurumasına etirazlar da Azərbaycan dövlətinin işidir, nüvə alimlərinin qətlə yetirilməsi də Bakının əlindən çıxıb. İsrailin İrana hücumu Azərbaycan yolu ilə həyata keçirilib. Az qala, zəlzələlər və su-elektrik kəsintilərini də Azərbaycanın üstünə yıxsınlar. İndi isə, Ermənistan öz ərazisində “Trump/Zəngəzur dəhlizi”nin inşasına icazə verdiyi halda, heç kimin Ermənistanla işi yoxdur, hədəfdə yenə də Azərbaycan dayanır. Daha qəribəsi isə odur ki, həm ölkə daxilində, həm də xaricdə, həm hakimiyyət tərəfdarları, həm də müxaliflər bu mövqedə eyni cəbhədədirlər.
Başqa bir misal! Bir neçə gün əvvəl, özünü radikallara qarşı “mötədil” qanadın mətbuat orqanı kimi təqdim edən ”Entexab” (Seçki) qəzeti “ABŞ, Ermənistan və Bakının Zəngəzur dəhlizi barədə razılaşması” başlığı ilə xəbər dərc etmiş, amma yenə də “Azərbaycan” adını senzuraya məruz qoymuşdur.
Azərbaycanla düşmənçilik mərkəzçi media və siyasi dairələrdə adətən bu kimi əlamətlərlə özünü göstərir. Onlar “Azərbaycan Respublikası” ifadəsini işlətməkdən qaçır, bunun əvəzində “Bakı” sözünü seçirlər. Eyni halda, Arazın cənubunda isə açıq və ya dolayı şəkildə “Azərbaycan” adının silinməsini və yer adlarının farslaşdırılmasını müdafiə edirlər.
Bəlkə düşünürsünüz ki, panfarsistlər Azərbaycanın İranın tarixi bir hissəsi olduğunu, “Gülistan” və “Türkmənçay” müqavilələri ilə ayrıldığını iddia etdikləri üçün belə edirlər və bununla da Azərbaycan Respublikasının mövcudluğunu şübhə altına alırlar. Amma maraqlıdır ki, bu iddia eyni müqavilələrlə Qacar dövlətindən ayrılmış indiki Ermənistana tətbiq olunmur! Eyni yanaşma 1971-ci ildə Pəhləvi dövründə İrandan ayrılmış Bəhreyn üçün də keçərli deyil. Niyə fəqət Azərbsycan?!
Əslində, panfarsizmin əsas məqsədi İranda fars kimliyinin hegemonluğunu və ona aid mədəni, iqtisadi, siyasi imtiyazları qorumaqdır. Bu baxımdan, türklərin assimilyasiyaya və müstəmləkəçiliyə qarşı özünüdərki və müqaviməti onların maraqları üçün ən böyük təhlükə sayılır. Azərbaycan Respublikası və habelə Türkiyəyə qarşı düşmənçiliyin səbəbini də burada axtarmaq lazımdır. Azərbaycan adının silinməsi, Qarabağın Ermənistan tərəfindən işğalına dəstək, PKK ilə əməkdaşlıq, SEPAH-ın ”Qüds” qüvvələrinin Azərbaycanda silahlı dini qruplar yaratması cəhdi və bu dövlətlərə qarşı təbliğat – bütün bunlar bu iki türk dövlətinin İran türklərinə ilham verməsinin qarşısını almaq üçündür.
Aydındır ki, Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyi və Türkiyə kanallarının peyk vasitəsilə əlçatan olması, İran türklərinin oyanışı, milli qürur və özünəinamının bərpasında mühüm rol oynayıb. İranda hərtərəfli ayrı-seçkiliyə və təhqirə məruz qalan türk kimliyi bu iki ölkənin (Türkiyə Cümhuriyyəti və Azərbaycan Respublikası) mövqeyindən ilham alaraq dəyişmiş; təslimçilik yerini müqavimətə vermiş, Güney Azərbaycan milli hərəkatı xalqdan daha böyük dəstək görməyə başlamışdır. Bu iki dövlətin uğurları fars-mərkəzçi İran rejiminin türkləri bacarıqsız, cahil və mədəniyyətsiz göstərmək siyasətini xeyli dərəcədə zərərsizləşdirib. Qarabağın azadlığı isə bu təsirin zirvəsi olub.
Bütü deyilənlərlə yanaşı, Azərbaycan Respublikası bu illər ərzində azərbaycanlıların mədəni irsinin qorunmasında mühüm rol oynayıb. Panfarsizmin məhv etməyə və ya mənimsəməyə çalışdığı bütün ortaq tarixi dəyərlər və yaddaş elementləri Azərbaycan Respublikası tərəfindən beynəlxalq miqyasda qeydiyyata alınır və tanıdılır. Buna görə də panfarsizm və onun yeni versiyası – ”İranşəhri ideologiyası” – Azərbaycan dövlətini zəiflətməyi və inkişafına mane olmağı əsas prioritetlərindən sayır. Elə bu düşüncədir ki, panfarsist “ekspert” Ehsan Movəhhediyan ermənilərlə birgə azərbaycanlılara qarşı döyüşmək üçün silah işlətməyi bacarmağı arzulayır.
Panfarsizmin yazılmamış qaydalarından biri ondan ibarətdir ki, İran türkləri (azərbaycanlılar) öz vətənpərvərliklərini sübut etmək üçün Azərbaycan Respublikasına qarşı düşmənçilik göstərmələridir. Bu qonşu barədə hər hansı müsbət fikir söyləmək və yaxud yaxşı qonşuluq münasibətlərini vurğulamaq panfarsistlər üçün bağışlanmaz günahdır. Ona görə də İrandakı bəzi Azərbaycan türkləri pantürkçülük və separatçılıq ittihamından yaxa qurtarmaq üçün bu şərti qəbul edir və əlaqəli-əlaqəsiz şəkildə Azərbaycan Respublikasına ”hücum” edirlər. Halbuki, İranda türk/Azərbaycan məsələsi olmasaydı, Ermənistan kimi Azərbaycan Respublikası da İranın dostu və müttəfiqi olardı. Azərbaycan Respublikasının bu məsələdə mövqeyi çox önəmlidir.
Hər bir dövlət kimi, Azərbaycan Respublikası və Türkiyənin də azadlıq, rifah və ədalət baxımından çatışmazlıqları ola bilər. Ancaq diqqət edilməli məqam odur ki, farsdilli media bu dövlətlərin uğurlarını qeyd etmədən, çatışmazlıqlarını şişirdərək məqsədyönlü şəkildə təqdim edir. Bu təbliğatın məqsədi farsdilli xalqı bu düşmənçilikdə səfərbər etməkdən daha çox İran türklərinin/azərbaycanlılarının bu ölkələrə olan müsbət baxışını, onların ilham qaynağını zədələmək və böhran anlarında onlardan ümid gözləməsini sarsıtmaqdır. Çünki ümidsiz xalqda dirəniş olmaz. Başqa sözlə, panfarsizm istər İslam Respublikası şəklində, istərsə də başqa bir rejim forması ilə İranda türklərə qarşı mövcud müstəmləkəçi siyasəti qorumağa çalışır.
İranda hakimiyyət və müxalifətin, sol və sağ dairələrin Zəngəzur dəhlizi də daxil olmaqla müxtəlif bəhanələrlə Azərbaycan Respublikasına qarşı birləşməsi, məhz bu ölkədəki Azərbaycan türklərinin müqavimətindəki mənəvi roluna görədir. Iranda türk/Azərbaycan məsələsi gerçəklik olaraq ortada ikən, bu düşmənçilik də dəvam edəcəkdir.
12 avqust 2025