Qərib sənətkar

Uzaqdan uzağa yaxşı tanıyırdım. Amma yaxın münasibətimiz yox idi. İlk dəfə yolumuz M.A.Qasımov adına Respublika Klinik Xəstəxanasının yanında kəsişdi. O vaxt AzTV-də işləyib, I Alatavada kirayədə qalırdım. İşdən çıxıb evə gedəndə qulağıma zurna səsi gəldi. Uşaqlıqdan öyrəşdiyim və kənd toylarında sevə-sevə dinlədiyim o səs məni yolumdan elədi. Bu o vaxtlar idi ki, sosializm deyilən ictimai-siyasi formasiya dağılmış, daşnak-erməni-rus faşizminin zülmü Qərbi Azərbaycan, Qarabağ və ətraf rayonlarda soydaşlarımızın növrağını pozmuş, 1 milyondan çox əhalimiz qaçqın, köçkün vəziyyətinə düşüb sərgərdan qalmışdı. Hər kəs balasına bir tikə çörək tapmaq üçün hər cəbrə qatlaşır, öz bacardığı işin qulpundan tutub axşama qədər çalışırdı.

Sənət adamları da bu qəbildən idi. Səhər-səhər sazı olan sazını, sözü olan sözünü götürüb evdən çıxır, Allahın yetirəcəyinə tapınıb yola düşürdü. Bu dəfə yolda gördüyüm tanınmış bir nəslin, Zəngəzur mahalına ün salmış bir şəcərənin nümayəndəsi idi. Görünür yuxarıda qeyd etdiyim sıxıntılar onu da yolqırağı yeməkxanalarda öz ifaçılıq məharətini göstərməyə vadar etmişdi. Yaxınlaşmaq, gözəl ifasını dinləyib yorğunluğumu çıxarmaq, adətimiz üzrə zurnasının ağzına nəmər taxmaq, bir az da dərdləşmək istədim. Amma niyyətim baş tutmadı...

O, aralıdan məni tanıyıb daldalandı. Mən də onun o məqamda keçirdiyi duyğusal hissləri duyub görməzdən gəldim. Yerin sahibinə yaxınlaşıb sənətkarın nəmərini və ismarıcımı özünə çatdırmasını xahiş elədim. Dedim,- o zurna ifaçısına de ki, onu yaxşı tanıyıram. Sovet riyaziyatçılarını, xüsusilə Ermənistandakıları kök altına salan riyaziyyat müəllimi Həsən Şəkərəliyevin oğlu Abbas müəllimdir. Özü halal çörəklə böyüyüb. İndi də ruhunu, nəfəsini xərcləyərək ailəsinə çörək pulu qazanır. Balalarına zəhməti ilə qazandığını aparmaqdan, süfrəsinə halal çörək qoymaqdan utanmasın. Qoy bizi çöllərə salanlar, növrağımızı pozub sərgərdan qoyanlar utansın!..
Aradan xeyli vaxt keçmişdi. Mənə bir zəng gəldi. Telefona cavab verdim. Telefonun o başındakı salam-kəlam eləmədən dedi:
-Müəllim, sənnən yayındığım üçün məni bağışla!
Əslində burda bağışlanası heç bir qəbahət yox idi. Bir məğrur müəllim öz ləyaqətinə qısılmış, qüruruna sığınmışdı ki, qaçqınlığın gətirdiyi zilləti, Qərbi Azərbaycan ziyalısının düçar olduğu əzab - əziyyətləri görən, duyan olmasın...
Abbasın doğulduğu Pürülü kəndi

Tanıtım: Şəkərəliyev Abbas Həsən oğlu 1948-ci il dekabrın 6-da Zəngəzur mahalının Qafan rayonunun Pürülü kəndində ziyalı ailəsində anadan olub. Atası riyaziyyat müəllimi, anası Saçlı xanım Əli qızı ibtidai sinif müəllimi idi. Abbas 1954-1962-ci illərdə Pürülü kənd 8 illik məktəbini, 1966-cı ildə isə Gığı kənd orta məktəbində on birinci sinfi bitirib. Elə həmin ildən Pürülü kənd məktəbində laboratoriya müdiri işləməyə başlayıb. Bir il sonra Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Coğrafiya fakültəsinin qiyabi şöbəsinə daxil olaraq təhsilini davam etdirib.
Abbasın musiqiyə həvəsi o qədər güclü olub ki, məktəb illərində dərsdən kənar vaxt tapan kimi müstəqil olaraq ifaçılıq öyrənməyə çalışıb. Hətta boyu balaca olduğu üçün tay- tuşları sənin zurna çalmağa nəfəsin çatmaz,- deyiblər. Amma Abbas hamısının iddialarını alt-üst edərək sübut eləyib ki, onun nəfəsi nəinki zurna çalmağa hətta Zəngəzura, Qafqaza, Turan ellərinə ün salmağa da yetər.
Əmisi oğlu Arif Şəkərəliyevlə

O, öz inadkarlığı, səyi nəticəsində tütək, yastı balaban və qara zurna kimi nəfəs alətlərində çalmağı mükəmməl öyrənib. 20 yaşında rayonda musiqiçi kimi tanınmağa başlayıb. Toylara, bayram şənliklərinə dəvət alıb, Ermənistanda ümumrespublika festivallarında iştirak edib. 1976, 1979, 1982, 1983-cü illərdə uğurlu çıxışlarına görə Fəxri fərmanlarla təltif edilib.
1988-ci ilin qanlı deportasiyasına qədər, fasiləsiz olaraq həm pedaqoji fəaliyyətlə, həm də musiqi ifaçılığı ilə məşğul olub. Azərbaycana pənah gətirəndən sonra Bakı mühiti onun qarşısında yeni fəaliyyət üfüqləri açıb, sənətkarlıq imkanlarının üzə çıxmasına stimul verib. 1995-ci ilə qədər Abşeron rayonunun Əli Qulu Qışlaq natamam orta məktəbində müəllim işləyib. Amma musiqiyə, incəsənətə o qədər ürəkdən bağlanıb ki, müqəddəs müəllimlik peşəsinə sayğısızlıq etməmək üçün 47 yaşında məktəbdən ayrılıb.
Abbas müəllimin türk uluslarına məxsus nəfəs alətlərini toplayıb Azərbaycan avazına uyğun səsləndirməsi ümumtürk incəsənətinə verdiyi əvəzsiz töhfədir. Azərbaycanda qədimdən yayılmış zurnalar səs tembri və ölçülərinə görə cürə zurna, orta zurna və qaba zurna olmaqla təsnifləşdirilir. Abbas Şəkərəliyev isə deyirdi ki, hər sənətkarın öz sənət yolu olmalıdır və bu yolda özündən sonraya bir iz qoyub getməlidir. Mənim öz bəstələrim-5 melodiyam var. Abbası rəqsi, Yallı, Novruz gəlir, Ay dostlar və s.
O, dediyini əməli fəaliyyəti ilə təsdiqləmək, sənət yolunda iz qoymaq üçün musiqi alətlərindən təkcə ifaçı kimi istifadə etməyib, həm də onların təkmilləşdirilməsinə çalışıb. İncəsənətin, musiqinin çox sahələrində qabiliyyətini sınayıb. Özünün təbirincə desək, 5 cür xüsusi tembrli zurna icad edib. Bunları - böyük, bir az böyük, orta, kiçik, bala olmaqla öz adı ilə-Abbasçı adlandırıb.

Abbas Şəkərəliyev 1993-cü ildə Sidqi Mustafayevin dəvəti ilə “İrs” folklor ansamblına daxil olub. Əvvəlcə bayram şənliklərində iştirak edib. Ansamblın rəhbəri onun ustad sənətkar olduğunu görəndən sonra beynəlxalq tədbirlərə, xarici səfərlərə aparıb. 1998-ci və 2002-ci illərdə Türkiyədə keçirilən Uluslararası Festivallarda iştirak edərək Fəxri fərmanlara layiq görülüb. Sonra Tehrana dəvət alaraq bir neçə konsertdə iştirak edib.
Müxtəlif nəfəs alətlərində yüksək peşəkarlıqla ifa edən Abbas müəllim 1995-ci ildə “Cəngi” Pəhləvanlar Folklor Qrupuna dəvət alıb. Tez-tez müxtəlif hərbi hissələrə görüşə gedərək əsgərləri “Cəngi” üstündə torpaqlarımızı düşmən işğalından azad etməyə səfərbər edib. 2001-ci ildə qrupun tərkibində Fransaya Ümumdünya Festivalına gedərək, bir neçə şəhərdə çıxış edib. Sonra İngiltərənin paytaxtı Londonda çıxışları olub.
Ustad sənətkar dünyanın harasına getsə də ürəyi Azərbaycanla döyünür, öz milləti ilə nəfəs alırdı. Bakıda özünü daha rahat, daha xoşbəxt, daha gərəkli hiss edirdi. Zəngəzur mahalının əhalisi, xüsusilə öz camaatımız onun musiqisinə, ifa tərzinə o qədər öyrəşmişdilər ki, toylarda, ən xırda məclislərdə belə gözləri onu axtarırdı. O da bunu yaxşı bildiyi üçün musiqi alətini həmişə qoltuq cibində, ürəyinin başında gəzdirirdi.
Abbas qara zurnanı götürəndə sanki ifa etmirdi, cəng tuturdu, meydan sulayıb döyüşə çıxırdı, özünü mənən sənətinə fəda edirdi. İliklərinə qədər bütün sümükləri oynayırdı. O qədər emosional təsir bağışlayırdı ki, adam düşünürdü,-indicə alətin nəfəsliyini çeynəyib qıracaq. Əhatəsindəkiləri baxışları ilə nəzarətdə saxlayırdı. Dəmkeşini, nağaraçını bir an gözdən qoymurdu. Tamaşaçıya elə gəlirdi ki, ustad sağa, sola tərs baxışı ilə öz ansamblını, komanda yoldaşlarını şövqsüzlükdə, ruhsuzluqda ittiham edir. Onların da özü kimi cövlan etməsini istəyirdi.
Musiqi ifaçılığında kamilləşəndən, sənətdə şöhrətlənəndən sonra Abbas Şəkərəliyevi televiziya kanalları tez-tez studiyalara dəvət edirdi. Bir dəfə AzTV-nin həyətində rastlaşdıq. Şirin-şirin söhbət elədiyimizi görən dostum-parodiya ustası Həsən Cəbrayılov bizə yaxınlaşdı, hal-əhval tutandan sonra dedi:
Tamxil bəy, eloğlunuz Abbas “Cəngi”ni qara zurnada havalandıranda adamın damarlarında qanı coşur, bütün azərbaycanlıların və anadoluluların yaşadığı faciələri isə yastı balabanın iniltisiylə dilə gətirir. Ayrı-ayrı türk xalqlarına, əcnəbilərə məxsus olan neçə-neçə nəfəs alətlərini təkmilləşdirərək “türkcə danışmağa” məcbur edib.
Həmişə hamı ilə ünsiyyətdə mehriban olan dostumuzu bir dəfə az qala ağlayan gördüm. 2005-ci ildə İstambulda keçiriləcək Uluslararası Festivalda iştirak etmək üçün Türkiyəyə uçurduq. Təyyarəmiz Naxçıvana yaxınlaşanda onun şən çöhrəsi bir andaca kədərə büründü. Səbəbini soruşdum, dedi:
“Bax, doğma Zəngəzurumun üstündəyik, o görünən dağlar oymağım, həmdəmim, şiş qayalar sirdaşım olub. İndi o yerlərin həsrətindəyəm.”
Bəli, Abbas Şəkərəliyev gənclik illərində oymaq-oymaq gəzdiyi yaşıl yaylaqlar, Nağdalı yurdu, Kilədərə, Qaryalı, Daşbaşı, Çiçəkli, Meydanlar, Boğazyurd, Əriməz dağları, büllur sularından doya-doya içdiyi Yalçeşmə, Qırxlar bulağı və Gülü bulağının həsrəti sinəsini yandırırdı. Həzin, yanıqlı, bəzən üsyankar melodiyaları ilə nə qədər cəhd etsə də bu yanğını söndürüb, o həsrəti çöysüdə bilmirdi. Bəlkə də Vətən dərdini, yurd həsrətini musiqinin dililə ürəyi istədiyi kimi ifadə edə bilmədiyi üçün qələmə sarılıb. Düşünüb ki, yazanda yadına düşən xatirələrin nisgilindən içinə axan göz yaşı o ağrı-acını dindirə, o atəşi söndürə bilər. Elə ona görə də “Vətən həsrətimdir, ay ellər mənim”- deyib, haray çəkirdi:
Vətən dedim, dilim-ağzım qurudu,
Düşdüm qürbətlərə canım çürüdü,
Hicran məni dərdə, qəmə bürüdü,
Sənə gəlim, orda ölüm a dağlar!
Üzünü çəhlim-çəhlim gəzdiyi dağlara tutub, sizə gəlim, orda ölüm, a dağlar,- dedi. Fəqət gedə bilmədi. O böyük arzunu, o bitməyən həsrəti daşıyan ürəyi dərdin zorbalığına dözmədi, qəfil dayandı. Özü də nə zaman, harda, necə dayandı?!

...7 iyul 2022-ci ildə, “Həyat” şadlıq sarayında. Qardaşı oğlu Həsənin toyunda, həm də ürəyinin başında gəzdirdiyi könül sirdaşı- qara zurna əlində, toy adamlarını ehtizaza gətirən ifası zamanı...
O qədər coşqulu, o qədər ehtiraslı, o qədər emosiayalı çalırdı ki, həyəcandan ürəyi durdu. Hamıya elə gəldi ki, Abbas öldü. Amma o ölmədi. Bir andaca ruhunu ilahi sevdaya möhürləyib Haqqın dərgahına yolladı. Haqq sahibi də onu dərgahına alıb əbədiyyətə apardı. Böyük sənətkar əbədiyaşarlıq qazandı.
Abbas Şəkərəliyev ölməyib, o qara zurnanın səsində, Zəngəzur sənətsevərlərinin nəfəsində yaşayır. Onu tanıyanların, sənətkarlığına pərəstiş edənlərin yaddaşında yaşayır. Onu daimi xatırlayanların xatirələrində, dostlarının, doğmalarının qəlbində yaşayır. Toylarda çalınan Cəngilərdə, tutulan Yallılarda el-obamızın sevgidolu ruhunda yaşayır...
Sənətkar Ruhuna sayğılarla:

Tamxil ZİYƏDDİNOĞLU