İstanbul Bəyannaməsi imzalandı

İstanbulda Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan xarici işlər nazirlərinin 10-cu Üçtərəfli Görüşü keçirilib.
Xarici İşlər Nazirliyi xəbər verir ki, görüş Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın dəvəti ilə baş tutub. Tədbirdə Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov və Gürcüstanın Baş nazirinin müavini, xarici işlər naziri Maka Botçorişvilinin iştirakı ilə İstanbul bəyannaməsi imzalanıb.
Nazirlər üç ölkə arasında mövcud olan strateji tərəfdaşlığın, qarşılıqlı hörmət və etimada əsaslanan münasibətlərin daha da inkişaf etdirilməsinin vacibliyini vurğulayıblar.
Tərəflər bir daha dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığına qarşılıqlı dəstəklərini ifadə ediblər. Bununla yanaşı, regional sülh, təhlükəsizlik və sabitliyin qorunmasının regionun inkişafı üçün əsas şərt olduğu bildirilib.
Görüşdə enerji və nəqliyyat layihələri xüsusi diqqət mərkəzində olub. Nazirlər Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri və Cənub Qaz Dəhlizinin Avropa və regionun enerji təhlükəsizliyinə strateji töhfəsini qeyd ediblər.
Bəyanatda Orta Dəhliz çərçivəsində Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun əhəmiyyəti vurğulanıb, Axalkalaki Beynəlxalq Dəmir Yolu Stansiyasında modernləşdirmə işlərinin tamamlanması alqışlanıb.
Tərəflər yaşıl enerji, aşağı karbonlu texnologiyalar, tranzit imkanlarının genişləndirilməsi, rəqəmsal transformasiya və regional bağlantının gücləndirilməsi istiqamətində əməkdaşlığın davam etdirilməsinə sadiq olduqlarını bildiriblər.
Nazirlər terrorizm, transmilli cinayətkarlıq, kibertəhdidlər, insan alveri və narkotik qaçaqmalçılığı ilə mübarizə sahəsində koordinasiyanın gücləndirilməsinin vacibliyini də qeyd ediblər.
Görüşün yekununda növbəti – On Birinci Üçtərəfli Görüşün 2027-ci ildə Gürcüstanda keçirilməsi barədə razılıq əldə olunub.

Güneyli fəalın şərti azadlıq

tələbi qəbul edilmədi

Fatimə Atəşi Xiyavinin şərti azadlığa buraxılması tələbi rədd edildi; azərbaycanlı fəal Evin həbsxanasında qalacaq.
Şəhid Müqəddəsi İcra Hökmləri Şöbəsinin 1-ci bölməsi Evin həbsxanasında saxlanılan azərbaycanlı fəal Fatimə Atəşi Xiyavinin şərti azadlığa buraxılması ilə bağlı müraciəti rədd edib. O, həbs cəzasının yarıdan çoxunu çəkməsinə baxmayaraq, qərara əsasən cəzasını Evin həbsxanasında çəkməyə davam edəcək. Fatimə Atəşi Xiyavi 2025-ci il fevralın 23-də Evin Prokurorluğunun Hökm İcra Şöbəsinə müraciət etdikdən sonra həbs edilərək cəzasının icrası üçün Evin həbsxanasına köçürülüb. O, daha əvvəl İran məhkəmə sistemi tərəfindən “rejim əleyhinə təbliğat” və virtual məkanda fəaliyyəti ilə bağlı irəli sürülən ittihamlar əsasında həbs cəzasına məhkum edilmişdi.
Verilən hökmə əsasən, xanım Atəşi birinci instansiyada Tehran İnqilab Məhkəməsinin 15-ci şöbəsində hakim "Əbülqasim Sələvati”nin sədrliyi ilə “ölkənin milli təhlükəsizliyinə qarşı toplaşma və əlbir olma” ittihamı üzrə beş il həbs cəzasına məhkum edilib. Bu hökmün üç ili beş il müddətinə şərti olaraq dayandırılıb.
O, həmçinin “rejim əleyhinə təbliğat fəaliyyəti” ittihamı ilə bir il müddətinə təzir həbs cəzası alıb.

Sabiq prezident Paşinyanı təbrik etdi

Gürcüstanın sabiq prezidenti Salome Zurabişvili Paşinyanı təbrik edib
O, Ermənistanda rəsmi nəticələr elan edilməzdən əvvəl Baş nazir Nikol Paşinyanı qələbə münasibətilə təbrik edib.
“Təbrik edirik Nikol Paşinyanı! Bu gün Ermənistan azad, müstəqil və Avropayönlü gələcəyin lehinə seçim etdi. Bu tarixi seçim demokratiyanı gücləndirir və regionumuzun Avropa dövlətləri ailəsində yerini möhkəmləndirir. Gürcü xalqı tam həmrəyliyini ifadə edir”, – paylaşımda bildirilib.

Pərvanə Məmmədova

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
Azərbaycan Texniki Universiteti
Bakı, Azərbaycan


Zakir Şakirov və türkologiya

dilçiliyinin inkişaf konsepsiyası

Məlum olduğu kimi, 1926-cı il 26 fevral-5 mart tarixlərində Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində keçirilmiş Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayı SSRİ-də yaşayan türk xalqlarının tarixi, etnogenezi, mədəniyyəti, dili və ədəbiyyatı sahələrinin inkişafında əvəzsiz rol oynamışdır. Qurultay latın əlifbasına (yanəlifə) keçid və terminologiyanın unifikasiyası ilə bağlı tarixi əhəmiyyətli qərarlar qəbul etmiş, bu da iştirakçıların sonradan repressiyalara məruz qalmasına baxmayaraq, mədəni-etnik inteqrasiyaya və konsolidasiyaya mühüm pozitiv təsir göstərmişdir.
Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayı SSRİ-də yaşayan türk xalqlarını (azərbaycanlılar, başqırdlar, qazaxlar, qaraçaylılar, qırğızlar, malkarlar, tatarlar, özbəklər, Krım tatarları, yakutlar və s.), həmçinin aparıcı rus akademiklərini və xarici ölkələrdən olan mütəxəssisləri təmsil edən və türkologiya sahəsində çalışan alimləri, ədəbiyyatçıları, dilçiləri, etnoqrafları və tarixçiləri bir araya gətirmişdir. Qurultayın bir çox nümayəndələri haqqında elm-ictimaiyyəti məlumatlı olsa da, Başqırdıstan MSSR-ni və digər regionları təmsil edən başqırd alimlərinin taleyi və fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlar olduqca azdır. Bunu nəzərə alaraq, biz Azərbaycan ictimaiyyətini Birinci Türkoloji Qurultayın başqırd nümayəndələri ilə tanış etməyi məqsədəuyğun hesab edirik.
Stenoqrafik materiallardan məlum olur ki, qurultayda başqırd ziyalılarını təmsil edən səkkiz nəfər iştirak etmişdir: 1) Atnaqulov Salah Sədri oğlu – “Qajur” nəşriyyatının müdiri və baş redaktoru (Kazan); 2) Bilyalov Məcid Masaqutoviç – Başqırd Xalq Maarif Komissarlığı (Moskva); 3) Manatov Şərif Əhmədoviç – pedaqoq (Tiflis); 4) Qabitov Həbibulla A.-Kağıroviç – pedaqoq (Ufa); 5) Vildanov Qabduləhət Fazıloviç – 1925–1927-ci illərdə başqırd dili komissiyasının üzvü (Ufa); 6) İdelqujin Kərim Abdulloviç – Başqırd Xalq Maarif Komissarlığı (Ufa); 7) Şakirov Zakir Şakiroviç – Xalq Təhsili İnstitutu (Ufa); 8) Mryasov Sağit Qubaydulloviç – Başqırdıstanı Öyrənmə Cəmiyyəti (Ufa).
Materialların təhlili göstərir ki, faktiki olaraq Başqırdıstanı rəsmi şəkildə altı nəfər təmsil etmişdir. Bu yazıda biz onlardan biri – görkəmli başqırd maarifçisi, pedaqoq-tarixçi Zakir Şakiroviç Şakirovun (1881–1968) həyat və fəaliyyətindən bəhs etməyi zəruri hesab etmişik.
Zakir Şakirov Ufa quberniyasının Birsk qəzasının Karasay-Yelqa kəndində anadan olmuşdur. O, ömrü boyu təhsil və başqırd dili problemləri ilə məşğul olmuş, sovet dövründə Başqırd MSSR Xalq Maarif Komissarlığında çalışmışdır. 2007-ci ildə Ufada “Başqırdıstan pedaqoji jurnalı kitabxanası” seriyasından Y.V. Erginin “Z.Ş. Şakirov (1881–1968)” adlı kitabı nəşr edilmişdir . Bu əsərdə onun həyatı və fəaliyyəti geniş şəkildə işıqlandırılmışdır.
Kitabda onun uşaqlıq illəri, təhsili, “Mühəmmədiyyə” mədrəsəsində oxuması, A.L. Şanyavski adına Moskva Universitetində təhsil alması, Ufa quberniya idarələrində fəaliyyəti, muzeyə rəhbərliyi, elmi ekspedisiyalarda iştirakı, başqırd dili dərsliklərinin və terminologiyasının yaradılmasında rolu kimi mövzulara nəzər salınmışdır.
XX əsrin 20-ci illərində başqırd dilinin dövlət dili kimi hüquqi status alması ilə həm də bu dil üzrə dərsliklərin yaradılmasına başlarılmışdır. Lakin dilçilik kadrlarının çatışmazlığı və elmi tədqiqatların azlığı bu prosesi çətinləşdirirdi. Buna baxmayaraq bu sahədə həmin dövrlərdə Başqırdıstanda fəaliyyət göstətərən, N.K.Dmitriyev adlı böyük alimin mühüm rolun etməliyik.
Zakir Şakirov öz dövrünə görə yüksək səviyyəli təhsil almışdır. O, 1902-ci ildə “Mühəmmədiyyə” mədrəsəsini bitirmiş, 1912–1915-ci illərdə Moskvadakı A.L.Şanyavski adına universitetdə təhsilini davam etdirmişdir [1, s. 18]. Daha sonra müxtəlif təhsil müəssisələrində çalışmış, 1931–1951-ci illərdə Maarif İnstitutunda başqırd dili və ədəbiyyatı kafedrasına rəhbərlik etmişdir. O, həmçinin dərsliklər, lüğətlər, proqramlar müəllifi olmuş, başqırd ədəbi dilinin, terminologiyasının və orfoqrafiyasının formalaşmasında böyük işlər həyata keçirmişdir.
Zakir Şakirov dövrünün tanınmış türkoloq alimləri və ziyalıları ilə, o cümlədən Kayum Nasiri, Məcid Qafuri və professor N.F.Katanovla dostluq etmişdir. O, Şərq ədəbiyyatını dərindən öyrənmiş, İbn Sina, Ömər Xəyyam və başqa bu kimi klassikləri gərəyincə mütaliə etmişdir.
1907-ci ildə onun tatar şairi Qabdulla Tukay ilə görüşü olmuş və bu dostluq Tukayın ölümünə qədər davam etmişdir.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Zakir Şakirov 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayda iştirak etmiş və türk dillərinin latın qrafikasına keçirilməsi məsələlərinin müzakirəsində əsaslı təkliflərlə çıxış etmişdir .
O, bu misli görünməyən tədbirdən daha öncə yazıb nəsr etdirdiyi “Türkoloji qurultay haqqında” məqaləsində türkologiya ilə bağlı mühüm təkliflər irəli sürmüşdür. Bu təkliflərdə o, türk dillərinin xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi, ortaq terminologiyanın hazırlanması, dialektlərin öyrənilməsi, vahid yazı sisteminin qurulması və xüsusi ilə Elmi İnstitutunun yaradılması kimi ilə bağlı məsələlərin vacibliyindən bəhs etmişdi .
Şakirov Başqırdıstan Elmi-Tədqiqat İnstitutunda çeşidli sahə lüğətlərinin hazırlanmasında da fəal iştirak etmişdir. O, botanika, kimya və riyaziyyat üzrə terminoloji lüğətlərin ya ayrıca müəllifi, ya da müəlliflərindən biri olmuşdur.
Elmi ekspedisiyalar zamanı o, başqırd xalqının dili, folkloru və maarif tarixi ilə bağlı mühüm materiallar toplamış, Akmulla kimi milli klassiklərin yeni əsərlərinin aşkara çıxarılmasında aparıcı rol oynamışdır.
Araşdırmalar göstərir ki, Zakir Şakirov başqırd dilçiliyi tarixində mühüm yeri olmuş tanınmış şəxsiyyətlərdən öncülü olmaqla Əmək qəhrəmanı (1928), Əməkdar elm xadimi (1944) kimi yüksək mükafatlara layiq görülmüşdür.