20 oktyabr —

Səttarxanın doğum

günü:

Məşrutə hərəkatının Milli Sərkərdəsi və xalqın istibdada qarşı mübarizəsinin rəmzi
İran Məşrutə hərəkatının qəhrəmanı Səttarxanın doğum günü münasibətilə

İran xalqının azadlıq, ədalət və istibdaddan qurtuluş uğrunda mübarizə tarixi xalqın yaddaşında öz dövrünün hüdudlarını aşaraq dəyişiklik iradəsinin rəmzinə çevrilmiş şəxsiyyətlərin adlarını yaşadır. Məşrutə hərəkatının Milli Sərkərdəsi Səttarxan belə görkəmli şəxsiyyətlərdən biridir. Azərbaycanın yetirdiyi bu mübariz insan istibdad və təqiblər dövründə Təbriz xalqının yanında dayanaraq Məhəmmədəli şah Qacarın özbaşınalığına qarşı müqavimətin ən mühüm rəmzlərindən birinə çevrilmişdir.

Təbrizdən azadlıq səngərlərinə

Səttarxan 1866–1867-ci illərdə Azərbaycanın Qaradağ bölgəsində dünyaya gəlmişdir. Onun həyatı İran cəmiyyətinin despotik idarəçilik, geridə qalmış ictimai münasibətlər, sarayın və hakimiyyət sahiblərinin geniş imtiyazları altında yaşadığı bir dövrə təsadüf edirdi. Əhalinin böyük bir hissəsi ölkənin siyasi taleyinin müəyyənləşdirilməsində iştirak etmək hüququndan məhrum idi. Azadlıq, qanunun aliliyi və şahın özbaşına hakimiyyətinin məhdudlaşdırılması tələbləri mütərəqqi qüvvələrin əsas tələblərindən birinə çevrilmişdi.
1906-cı ildə Məşrutə fərmanının verilməsi və Milli Məclisin yaradılması ilə nəticələnən Məşrutə inqilabı müxtəlif ictimai qüvvələrin mübarizəsinin nəticəsi idi. Bu mübarizədə tacirlər və sənətkarlarla yanaşı, ziyalılar, məşrutə tərəfdarı olan ruhanilər və sadə insanlar da iştirak edirdilər. Lakin məşrutə quruluşunun elan edilməsi mübarizənin başa çatması demək deyildi. Məhəmmədəli şah 1908-ci ildə Milli Məclisi top atəşinə tutduraraq hərbi gücə arxalanmaqla istibdad rejimini yenidən bərpa etməyə çalışdı.
Bu taleyüklü mərhələdə Təbriz istibdada qarşı müqavimətin ən mühüm mərkəzlərindən birinə çevrildi. Səttarxan və onun silahdaşları müqavimətin ön sıralarında dayanaraq məşrutənin müdafiəsini inqilabın qazanclarını qorumaq uğrunda mübarizəyə çevirdilər.

Təbriz — Kiçik istibdada qarşı müqavimət qalası

Tarixə «Kiçik istibdad» dövrü kimi düşmüş mərhələdə şah qoşunları Təbriz şəhərini mühasirəyə aldılar. Əhali ərzaq çatışmazlığı, ağır yaşayış şəraiti və hərbi təzyiqlərlə üzləşdi. Buna baxmayaraq, müqavimət davam etdi. Səttarxan Bağırxanla birlikdə məşrutə müdafiəçilərinin təşkilatlanmasında və mübarizəyə rəhbərlik edilməsində mühüm rol oynadı. Bağırxan da sonralar «Milli Sərkərdə» kimi tanınmışdır.
Səttarxanın tarixi əhəmiyyəti yalnız şəxsi cəsarəti və hərbi məharəti ilə məhdudlaşmır. Təbriz müqaviməti göstərdi ki, məşrutə tələbi təkcə siyasi elitanın istəyi deyil, xalqın iştirakı və fədakarlığına söykənən güclü ictimai hərəkatın məqsədinə də çevrilə bilər. Siyasi hakimiyyətin müəyyən dairələrinin istibdadı bərpa etməyə çalışdığı bir şəraitdə Təbriz xalqının əzmkarlığı Milli Məclisin süqutunun Məşrutə hərəkatının sonu ilə nəticələnməsinə imkan vermədi.
Ağır itkilərə və əzablara baxmayaraq, bu müqavimət inqilabın alovunun sönməməsinə kömək etdi. İranın digər bölgələrindəki mübarizələrlə birləşən müqavimət 1909-cu ildə Tehranın tutulmasına və Məhəmmədəli şahın hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasına zəmin yaratdı.

Milli Sərkərdə — hərbi qəhrəmanlıqdan daha böyük bir şəxsiyyət

Səttarxana verilmiş «Milli Sərkərdə» adı onun məşrutənin müdafiəsində tutduğu tarixi mövqeyi əks etdirir. O, nə şah idi, nə də mövcud hakimiyyət quruluşunun yetirdiyi yüksək vəzifəli məmur. Onun nüfuzu mübarizə meydanında göstərdiyi fədakarlıqdan və özbaşınalığa son qoymaq, qanunun aliliyini bərqərar etmək üçün ayağa qalxmış xalqla sıx bağlılığından qaynaqlanırdı.
Bununla belə, Məşrutə hərəkatı başlanğıcdan etibarən vahid və yekcins bir hərəkat olmayıb. Hərəkatda iştirak edən qüvvələr ictimai maraqlarına, siyasi baxışlarına və gələcəyə dair təsəvvürlərinə görə ciddi fikir ayrılıqlarına malik idilər. Bəzi qüvvələr üçün məşrutə şahın hakimiyyətini məhdudlaşdırmaq və qanuni institutlar yaratmaq demək idi. Cəmiyyətin digər təbəqələri üçün isə bu mübarizə ədalət, təhlükəsizlik, zülmün azaldılması və ölkənin taleyinin müəyyənləşdirilməsində iştirak kimi daha geniş məqsədləri ifadə edirdi.
Bu səbəbdən Səttarxanın tarixi rolunu qiymətləndirərkən onun həyatını və mübarizəsini Məşrutə inqilabının mürəkkəb şəraiti daxilində nəzərdən keçirmək lazımdır. Onun böyüklüyü həlledici məqamda istibdadın yenidən bərqərar olmasına qarşı dayanmasında və xalqın mübarizə ilə əldə etdiyi nailiyyətlərin asanlıqla məhv edilməsinə imkan verməməsində idi.

Milli Sərkərdənin acı taleyi
Məşrutənin qələbəsi Səttarxanın qarşılaşdığı çətinliklərə son qoymadı. Tehranın tutulmasından sonra məşrutə tərəfdarı olan qüvvələr arasındakı ziddiyyətlər və hökumətin hakimiyyəti mərkəzləşdirmək cəhdləri yeni siyasi vəziyyət yaratdı. 1910-cu ildə hökumət mücahidlərdən silahlarını təhvil verməyi tələb etdi. Həmin vaxt Tehranda olan Səttarxan Ətabək parkında baş verən hadisələr zamanı hökumət qüvvələri ilə qarşı-qarşıya gəldi və silahlı toqquşma nəticəsində ayağından yaralandı.
Bu yara ömrünün sonunadək onun səhhətində ciddi problemlərə səbəb oldu. Səttarxan 1914-cü ildə Tehranda vəfat etdi və Rey şəhərində yerləşən Bağ-e Tuti qəbiristanlığında dəfn olundu.
Onun taleyi, bir çox xalq inqilabının iştirakçısının taleyi kimi, tarixi bir ziddiyyəti xatırladır: azadlıq və hakimiyyətin özbaşınalığını məhdudlaşdırmaq uğrunda canından keçən insanlar inqilabın qələbəsindən sonra yaranan siyasi quruluşda heç də həmişə layiq olduqları yeri tuta bilmirlər. İstibdad üzərində qələbə öz-özlüyündə azadlıq və ədalət uğrunda irəli sürülmüş bütün məqsədlərin həyata keçəcəyinə təminat vermir.

Səttarxanın xalqın tarixi yaddaşındakı irsi

Səttarxan keçmişin tarixi şəxsiyyətidir, lakin onun mübarizəsinin mənası yalnız keçmişlə məhdudlaşmır. Onun adı xatırladır ki, azadlığı yalnız hakimlərin fərmanı ilə əldə etmək və qorumaq mümkün deyil. Azadlıq ictimai şüur, xalqın fəal iştirakı, özbaşınalığa qarşı mübarizə və ümumi hüquqların ardıcıl müdafiəsini tələb edir.
Məşrutə inqilabı bütün məhdudiyyətlərinə, ziddiyyətlərinə və uğursuzluqlarına baxmayaraq, İranın siyasi tarixində dönüş nöqtəsi olmuşdur. Qanunun aliliyi, parlamentin yaradılması və şah hakimiyyətinin məhdudlaşdırılması tələbləri cəmiyyət qarşısında yeni üfüqlər açmışdır. Səttarxan bu tələbləri ən ağır şəraitdə şüar və siyasi tələb səviyyəsindən əməli müqavimət müstəvisinə daşıyan şəxsiyyətlərdən biri idi.
Azərbaycan xalqı üçün də Səttarxan azadlıq və insan ləyaqəti uğrunda mübarizənin tarixi irsinin ayrılmaz hissəsidir. Bu irsin dəyəri qəhrəmanları qüsursuz əfsanəvi obrazlara çevirməkdə deyil, tarixi şəraiti, xalqın fədakarlığını və ictimai mübarizələrin bu gün də əhəmiyyətini qoruyan dərslərini obyektiv dərk etməkdədir.
20 oktyabr — Məşrutə hərəkatının Milli Sərkərdəsi Səttarxanın doğum günü münasibətilə onun əziz xatirəsini ehtiramla yad edirik. O, istibdadın yenidən bərpa olunmağa çalışıldığı bir dövrdə Təbriz xalqının yanında dayanmış, adı azadlığın müdafiəsi və özbaşınalığa qarşı müqavimətlə əbədi bağlanmışdır.

Tarix göstərir ki, xalqın iştirakı olmadan heç bir ictimai nailiyyət davamlı ola bilməz. Azadlıq və ədalət istəyən cəmiyyətin iradəsini isə heç bir hakimiyyət əbədi olaraq susdura bilməz. Səttarxanın həyat və mübarizəsinin bəlkə də ən mühüm və yadda qalan dərsi məhz budur