ABŞ və İsrailin

İranla müharibəsinin

strateji nəticələri

XXI əsr Yaxın Şərqdə döyüş təyyarələrinin gurultusu, bombaların, raketlərin partlaması və terror əməliyyatları ilə qarşıdurma fonunda başladı. İndi davamlı sülh arzusu bu bölgə xalqı üçün əvvəlkindən daha əlçatmaz görünür. Çünki bu bölgədəki müharibələr dini xarakter alıb, sərkərdələr də apokaliptik müharibəyə inanırlar, yəni müharibə və sülh müdafiə və vətənpərvərlik rejimlərindən kənara çıxaraq ölüm tacirlərinin və xəyalpərəst şəxslərin qərarlarından asılı vəziyyətə düşüb. Qloballaşan dünyada və çoxqütblü dünyanın yaranması ilə bağlı mövcud xaos vəziyyətində qlobal miqyasda müharibələr baş verir və fəlakətlərə səbəb olur. Bir Afrika atalar sözündə deyilir: “Fillər döyüşəndə, çiçəklər onların ayaqları altında əzilir.”
Hazırkı qarışıq dünyada ABŞ və İsrail İran İslam Respublikasını Yaxın Şərqdə terrorizmin və qeyri-sabitliyin səbəbi kimi müəyyən etdikləri halda, İran və regiondakı bəzi digər ölkələr də İsrail və ABŞ-ı Yaxın Şərqdə qeyri-sabitliyin səbəbi hesab edirlər. Qərəzsiz mühakimə budur ki, hər üç ölkə Yaxın Şərqi sonsuz müharibələr ocağına çevirib.
7 aprel 2026-cı il tarixində "The New York Times" qəzeti İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahunun ABŞ prezidenti Donald Trampı İrana hücum etməyə necə inandırdığını göstərən ətraflı bir hesabat dərc etdi və bu qərar indi iki baxımdan araşdırılmalıdır. Türkiyənin keçmiş prezidenti Abdullah Gül bir məqaləsində bu iki məqamı araşdırır:
"Birincisi, bu hadisə ABŞ-ın müharibəyə nə qədər asanlıqla cəlb edilə biləcəyini göstərir. Şübhəsiz ki, nüvə silahına malik bir supergücün müharibə və sülh barədə qərar vermək üçün çox güclü mexanizmləri olmalıdır.
İkincisi, ABŞ-ın Venesueladakı qələbəsi, İrana hücuma səbəb olan həddindən artıq özünəinam yaratmış kimi görünür. Hərbi gücdən istifadə edən Tramp administrasiyası hesab edirdi ki, onun qarşısını dayandıracaq heç nə yoxdur. Amma İranda vəziyyət daha mürəkkəb və çətin oldu. Amerikalılar anlayanda ki, bu iki ölkə arasında yeganə oxşarlıq onların neft ehtiyatlarıdır, artıq çox gec idi. İranla münaqişəyə girən ABŞ-ın imici bu ölkənin etibarına ciddi zərbə vurur. Əvvəllər Amerikanın rəqibləri Çin və Rusiya kimi böyük dövlətlər idisə, indi bu qrupa İran da əlavə olunub. Amerikanın İrana qarşı onilliklərdir davam edən düşmənçiliyi onun mövqelərini sərtləşdirib. Bütün tərəflər üçün çətinlik hökumətin narahatlıqlarını İran xalqının sülh və təhlükəsizlik şəraitində çiçəklənmə hüququ ilə uzlaşdırmaq üçün bir yol tapmaqdır."
Tarixin səhifələrini vərəqləsək görərik ki, bir vaxtlar Amerika azadlıqlar diyarı, onun idarəçilik sistemi isə dünya elitasının idealı olub. Görkəmli fransız mütəfəkkiri və siyasətçisi, "Amerikada Demokratiya" kitabının müəllifi Aleksis de Tokvil 1885-ci ildə Amerika demokratiyasını tərifləyərək demişdir: "Mən Amerikada Amerikadan daha çox şey gördüm; mən demokratiya gördüm". Amerikada azadlıq son iki əsrdə dünyanın hər yerindən daha məqbul olub. Vudro Vilson Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Millətlər Liqasının yaradılmasına kömək edən Amerika Birləşmiş Ştatlarının 28-ci prezidenti idi və 1918-ci ildə məşhur "On Dörd Məqsəd" proqramında Birinci Dünya Müharibəsindən sonra sülhün bərqərar olması üçün prinsiplər irəli sürdü və "millətlərin öz müqəddəratını təyin etmək hüququnu" beynəlxalq münasibətlərdə qəbul edilmiş bir fakta çevirdi. Lakin Sovet İttifaqının dağılması və dünyanın birqütblü olması ilə, 1990-cı illərdə rəqibsiz Amerika dünyada öz hökmranlığını qorumaq üçün fasiləsiz müharibəyə əl atdı və Amerikanın sonsuz müharibələrinin nə qədər davam edəcəyi bəlli deyil.
Amerika və İsrail 28 fevral 2026-cı ildə İslam Respublikasını devirmək üçün başlatdıqları müharibədə uğur qazana bilmədilər, çünki müharibənin səbəbi Amerikaya aydın deyildi və ondan necə çıxmaq planlaşdırılmamışdı. Buna görə də, müharibə uzandıqca İrana üç ssenari təqdim etdilər: danışıqlar və təslim olmaq, ya müharibənin şiddətlənməsi və infrastrukturun bombalanması, ya da mühasirə və iqtisadi sanksiyalarla tədricən ölüm (yaxud təslim olmaq, ya məhv olmaq, ya da aclıqdan ölüm). Hər üç ssenari eyni vaxtda həyata keçirilir.
Əsas sual bu ssenarilərdən hansının işləyəcəyidir:
Birinci ssenari: danışıqlar və təslim olmaq barədə razılıq
Bu ssenaridə tərəflər müharibəni davam etdirməyin razılığa gəlməkdən daha baha başa gəldiyi qənaətinə gəlirlər. İmmanuel Kanta görə, sülh, müharibə edən tərəflər müharibənin xərcini sülhün xərcindən daha çox qiymətləndirdikdə əldə edilir. Lakin Amerikanın baxış bucağından İranla danışıqlar qeyd-şərtsiz təslim olmaq şərti ilə aparılır. Buna görə də, amerikalı danışıqçılar peşəkar diplomatlar deyil, iki daşınmaz əmlak biznesmenidir və onlar İrandan təslim olmaqdan başqa bir şey istəmirlər. İranın isə nöqteyi-nəzərindən bu danışıqlar məhdud məsələlərlə başlaya bilər; məsələn, gərginliyin azaldılması, gəmiçilik təhlükəsizliyi, nüvə məsələləri və ya bəzi sanksiyaların ləğvi. Əlbəttə ki, bu yol qarşılıqlı etimad tələb edir; hazırda mövcud olmayan bir şey və son yarım əsrdə yüksək inamsızlıq divarı hər gün daha da yüksəlir. Danışıqlar İran üçün idealdır, çünki bu, vaxt itkisidir və Amerikanın daxili siyasətinə, Respublikaçılar Partiyasının ziyanına təsir göstərir, lakin ABŞ və İsrail yalnız İranın qeyd-şərtsiz təslim olmasını istəyirlər.
Son iki ilin müharibələri İslam Respublikasının təslim olmayacağını göstərdi, ona görə də başqa müharibələrin baş verməsi, ABŞ və İsrailin İran ölkəsinin marionet dövlətə, İran hökumətinin isə müflis dövlətə çevrilməsi üçün “qazon biçmə” taktikasından istifadə etməsi mümkündür. O zaman, bəlkə də, vətəndaş müharibəsi və İranın parçalanması baş verəcək. Müzakirə olunan ssenarilərdə əsas aktyorlar eyni üç ölkədir: ABŞ, İsrail və İran, lakin regional ölkələr və böyük dünya gücləri də öz milli maraqlarına əsaslanaraq bu ssenarilərin həyata keçirilməsində rol oynamağa çalışırlar. ABŞ-dakı dəyişikliklər müharibənin taleyinə də təsir göstərə bilər, buna görə də İran Mərkəzi Bankının rəhbəri Əbdülnasir Hemməti deyir ki, dövlət ehtiyaclarını daha iki il (yəni Donald Trampın prezidentliyinin sonuna qədər) təmin etmək üçün kifayət qədər valyuta ehtiyatımız var.
ABŞ daxilindəki siyasi rəqabəti nəzərə alsaq, demək olar ki, ABŞ Demokrat Partiyası İran problemini iqtisadi sanksiyalar və danışıqlar yolu ilə həll etmək istəyir, lakin Respublikaçılar Partiyası müharibə, dəniz blokadası və maksimum iqtisadi təzyiq metodunu seçib və müharibəni uduzduqdan sonra İranı İsraillə güzəştə getməyə məcbur etmək istəyir, yəni Əbdül Nasir üzərində qələbədən sonra Misir üçün yaratdığı eyni vəziyyəti. Donald Tramp məhz bu əsasda "İran gələcəkdə İbrahim Sazişlərinə qoşula bilər" deyir.
İkinci ssenari: münaqişənin yenidən şiddətlənməsi və infrastrukturun bombalanması
Bu ehtimal hələ də maddi şəkildə mövcuddur və hər iki tərəf tətiyi çəkir. 2025-ci ildəki 12 günlük və 2026-cı ildəki 40 günlük müharibələrdə İranın infrastrukturunun bir hissəsi məhv edildi. İranın nöqteyi-nəzərindən, danışıqlar uğursuz olarsa, təhlükəsizliklə bağlı anlaşılmazlıq baş verərsə və ya tərəflərdən biri digər tərəfin tarazlığı öz əleyhinə dəyişdirdiyini hiss edərsə, daha gərgin münaqişəyə qayıtmaq ehtimalı var. ABŞ, cənubi Fars körfəzi ölkələrinin əsas narahatlıqlarını, müharibədə istifadə edilən silahların dəyişdirilməsini və İsrail hökumətinin müharibədə iştirak etməyə hazırlığını nəzərə alaraq, hücumun yenidən başlamasını daxili siyasətlə təxirə salır. Bu səbəbdən ABŞ danışıqlarda maraqlı deyil. İranın qonşu ölkələri, xüsusən də Pakistan və Qətər də vasitəçilik etməyə çalışır, lakin tərəflərin tələbləri o qədər fərqlidir ki, bu da razılığa gəlməyi çətinləşdirir və ya hətta qeyri-mümkün edir. ABŞ hökumətində vitse-prezident və hərbi nazir arasında müharibənin yenidən başlaması ilə bağlı ciddi fikir ayrılıqları mövcuddur və bu da ABŞ-ın müharibə siyasətini proqnozlaşdırmağı çətinləşdirir.
Üçüncü ssenari: Dağıdıcı müharibəsinin davam etdirilməsi və müzakirələr eyni zamanda yoxsullaşmaya və aclığa səbəb olur
Bəlkə də ən mürəkkəb ssenari, ABŞ Maliyyə Naziri Skott Besantın ideyası, müharibənin tamamilə dayanmayacağı, lakin diplomatik kanalların açıq qalacağıdır. Bu vəziyyətdə hər iki ölkə bir tərəfdən hərbi və siyasi təzyiqi davam etdirməyə, digər tərəfdən isə mümkün razılaşma üçün danışıqlar yolunu açıq saxlamağa çalışır. Son hesabatlar məhz bu vəziyyəti göstərir: münaqişə və qarşılıqlı təhdidlər davam edərkən, dialoqun canlandırılması üçün səylər göstərilir. Hazırda iqtisadi təzyiq pik həddə çatıb, dəniz və hava blokadası başa çatıb və ABŞ quru blokadası yaratmağa çalışır. Bu, tədricən yoxsullaşdıraraq acından öldürmək taktikası ilə eynidir. Lakin görünür, Amerika siyasətçiləri İslam Respublikası hökmdarlarının İran xalqının əzablarına qarşı laqeyd olduqlarından xəbərsizdirlər. İranı yoxsullaşdırmaq ssenarisi tam şəkildə davam edir.
Hər üç ssenaridə İslam Respublikasının təslim olması düşünülür, lakin müqavimət davam edir. Bu fəlakətli vəziyyətin yaranmasında İslam Respublikasının hakimləri günahkardırlar. Hakimiyyətə gəldikləri ilk gündən İslam Respublikasının rəhbərləri, görünür, ideoloji səbəblərdən, lakin şiə imperiyası yaratmaq arzusu ilə İsrailin məhv edilməsini İranın xarici siyasətinin əsası etdilər. Tehranda Amerika diplomatlarını girov götürərək, "Amerikaya ölüm" şüarları səsləndirərək dünyanın ən böyük supergücü ilə toqquşdular və indi qeyri-bərabər müharibədə səhv siyasətlərinin bədəlini ödəyirlər.
İran İslam Respublikası hazırda ən zəif tarixi mərhələsini yaşayır və öz xalqı ilə müharibə aparır. Buna görə də xarici güclərə müharibədə qalib gələ bilməyən bir hökumətdir. ABŞ və İsrail İslam Respublikasının zəif cəhətlərindən tam xəbərdardırlar və İranı diz çökdürmək üçün bu qızıl fürsəti əldən verməyəcəklər. ABŞ və İsrailin əsas liderləri mütəmadi olaraq “işi bitirmək” istədiklərini bildirirlər. Əlbəttə ki, onlar müharibəni ilk günlərdən bitirmək istəyirdilər, amma işlər düşündükləri kimi getmədi. Onların strategiyaları İslam Respublikasının dağıdıcı gücünü az qiymətləndirirdi. Onlar hökumətlə xalq arasındakı məsafəni və İran iqtisadiyyatının dağıdıcılığını görürdülər, lakin İslam Respublikasının yaşamasının və dözümlülüyünün sirrini düzgün başa düşmürdülər və indi heç kim bu müharibənin nə qədər davam edəcəyini və necə bitəcəyini dəqiq deyə bilməz. Dünya iqtisadiyyatını girov götürən müharibə İslam Respublikasının süqutuna səbəb ola bilər, amma davam edərsə, getdikcə daha da yoxsullaşacaq və İran o qədər viran qalacaq ki, gələcək nəsillər onu yenidən qurmaq üçün onilliklər boyu əziyyət çəkəcəklər.
Təqdim olunan ssenarilər işə yaramazsa, ABŞ başqa nə edə bilər? İranın keçmiş xarici işlər naziri və keçmiş nüvə enerjisi rəsmisi Əli Əkbər Salehi “Entekhab” saytına verdiyi müsahibədə soruşur və özü də cavab verir ki, bunlar İran mötədillərinin siyasi mövqeləridir və ABŞ-ın İrana qarşı üçüncü müharibəsi başlasa, nəticələr necə olacaq:
"Rejim dəyişəcəkmi? Düşünmürəm. İnsanlar sistemdən uzaqlaşıb ölkəni tərk edəcəklərmi? Əksinə, daxili birlik artacaq. İran bölünəcəkmi? Xalq buna icazə verməyəcək. İran Qərbin siyasət orbitinə girəcəkmi? Qətiyyən yox. Bəs Amerika nə istəyir? O, nə İranı öz siyasi orbitinə çıxara, nə onu bölə, nə rejimi əvəz edə, nə də xalqı rejimdən ayıra bilər. Nəticədə İrana maddi ziyan dəyir; ölkəni 30-40 il geriyə apara biləcək problemlər yaranacaq... Səudiyyə Ərəbistanı və husilərə gəldikdə isə, Bab əl-Məndəb hazırda dünyanın hər yerindən gələn ticarət gəmiləri üçün açıqdır və yalnız Səudiyyə Ərəbistanı ilə əlaqəli gəmilərə həssaslıq göstərilir. Lakin müharibə şiddətlənərsə, bu boğaz da nəzarətsiz bir böhranla üzləşəcək və mütləq yeni problemlər ortaya çıxacaq. Əgər belə bir müharibə baş verərsə, nəticədə bütün regionda yanmış bir yer yaranacaq və İsrail üçün yol açılacaq. Amerika geri çəkiləcək və ya zəifləyəcək, İsrail əslində aktyor kimi daha çox təsir gücü qazanacaq. Bu təhlükəlidir. Yanmış ərazinin yaradılmasından sonra İsrail daha ciddi şəkildə Misir və Türkiyəyə doğru gedəcək. Bütün bu hadisələrin düzülüşü xəyali görünsə də, “Böyük İsrail” (Nildən Fərata qədər) xəyali ideya və idealının mərkəzində yatır.
İrandakı diktatura hökumətlərinin dözümlülüyünün və yaşamasının sirri İran hökmdarlarının siyasi yetkinliyində deyil, onun geosiyasi mövqeyində axtarılmalıdır.
Müasir İran Səfəvi imperiyasının qalığıdır və dörd tərəfindən hissələrin ayrılmasına baxmayaraq, onun imperiya quruluşu hələ də qorunub saxlanılıb. Bir milyon altı yüz qırx səkkiz min kvadrat kilometr ərazini əhatə edən bu ölkənin ərazisində on bir millət və çox sayda etnik və dini azlıq yaşayır, ən yaxşı geosiyasi mövqeyə malikdir, şimaldan və cənubdan dəniz və okeanla bağlıdır, 7 ölkə ilə quru sərhədi, 8 ölkə ilə su sərhədi var, dünyanın ikinci ən böyük neft və ikinci ən böyük təbii qaz mənbəyidir, qiymətli və nadir mineral ehtiyatlarına görə ən zəngin ölkələrdən biridir, 90 milyondan çox əhalisi, gənc və təhsilli kadrları, uzun tarixi, müxtəlif cəmiyyəti və bir-bir sadalana biləcək yüzlərlə başqa üstünlükləri var. Bütün böyük resursların mövcud olduğu belə bir ölkədə siyasi hakimiyyəti ələ keçirən və onu idarə edən istənilən sosial qüvvə tezliklə Yaxın Şərqdə dominant qüvvəyə və dünyanın dominant güclərinin regionda mövcudluğu üçün rəqibə çevriləcək və onların maraqlarını təhlükəyə atacaq. Rza Şah, Məhəmməd Rza Şah və Xomeyni ən son nümunələr arasındadır. Belə bir coğrafi vəziyyətdə böyük dövlətlər öz proksi qüvvələrini gücləndirmək üçün müdaxilə edəcəklər və bunun müqabilində onlara müxalif olan qüvvələr də boş oturmayacaqlar, müqavimət göstərəcəklər. Pablo Neruda deyirdi: "Onlar bütün çiçəkləri yığa bilərlər, lakin baharın gəlməsinə mane ola bilməzlər."
Müstəmləkə dövründə İran üç imperiya - Britaniya, Rusiya və Osmanlı İmperiyası arasında bufer zonası idi. Buna görə də, heç vaxt tam müstəmləkə edilməmişdi. Lakin dünyanın böyük güclərindən biri həmişə İran siyasətində dominant qüvvə olub və ölkənin diktatura hakimiyyəti altında yaşamasına kömək edib. Siyasi baxımdan belə bir ölkə demokratiya ilə idarə olunmalıdır, əks halda indiki kimi idarəolunmaz olacaq. Hazırkı müharibə rejim dəyişikliyinə səbəb ola bilər, lakin bu, mövcud teokratiyanı avtomatik olaraq demokratiya ilə əvəz etməyəcək, çünki etibarlı alternativ yoxdur, demokratiya tərəfdarı qüvvələr hökumət zorakılığı ilə yatırılıb məhv edilib və İranın plüralist cəmiyyəti parçalanıb və demokratiya təcrübəsi yoxdur. Hazırkı müharibə cəmiyyəti geriyə aparır və demokratiya əvəzinə insanların gündəlik dolanışığını əsas məsələyə çevirir. Müharibənin son nəticəsi hələ də məlum deyil və nəticə nə olursa olsun, bu müharibənin təsirləri İranda, Yaxın Şərqdə və dünyada uzun müddət qalacaq. Bu müharibənin strateji təsirləri yalnız iqtisadi və hərbi itkilərlə məhdudlaşmayacaq, həm də İranın və Yaxın Şərqin simasını tamamilə dəyişdirəcək. Dəyişikliklər aşağıdakıları əhatə edə bilər:
1. İlk strateji dəyişiklik Fars körfəzinin cənub ölkələrindəki hərbi dəyişikliklərlə əlaqəli olacaq. Bir neçə ay əvvəl qeyri-mümkün görünən şey indi Fars körfəzinin ərəb ölkələrinin simasını əbədi olaraq dəyişdirib. Kapitalizm və innovasiyanın sərxoşedici cənnəti olan “Dubay modeli” İran müharibəsinin kölgəsi altında çökdü və Körfəz monarxiyaları tərəfindən qurulmuş koalisiyaları işlək vəziyyətə gətirdi. Mahmud Əhmədinejad cənubi Fars körfəzi ölkələrini "yanacaqdoldurma məntəqələri" adlandırsa da, məlumdur ki, o, hökumətinin bir neçə naziri ilə Dubaya səyahət edərkən nazirlərindən biri Dubayın irəliləyişini görüb onu İranın geriliyi ilə müqayisə etdikdə ağlamağa başlayıb. İndi isə sərvətin artıq təhlükəsizlik gətirmədiyi yeni bir dövr başlayıb və bu regionun ölkələri “cənnət anında” və ya səmavi dövrdə olmaqdansa, yaşamaq arxitekturasını yenidən dizayn etməlidirlər.
İran müharibəsi strateji nəticələri hələ tam açıqlanmayan tarixi bir dönüş nöqtəsinə çevrilə bilər. Fars körfəzindəki ərəb dövlətləri üçün müharibənin ən vacib dərslərindən biri də inkişaf etmiş hava hücumundan müdafiə sistemlərinin belə iqtisadi və struktur təhlükəsizliyini təmin edə bilməməsi olub. Bu ölkələrdə ABŞ hərbi bazalarının olması nəinki onların təhlükəsizliyini təmin etmədi, hətta bu bazaların özü də İranın müharibə hədəfinə çevrildi. ABŞ müttəfiqlərini müdafiə etməkdə uğursuz olub və indi yeni tərəfdarlar axtarır. Əvvəllər “İbrahim Saziş”inə qoşulan Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri indi İsrail ilə tam əməkdaşlıq etməyə başlayıb, Səudiyyə Ərəbistanı Pakistan və Türkiyə ilə “Məkkə Paktı”nı imzalayıb. Lakin bu paktlar da təhlükəsizliyə zəmanət vermir, çünki təhlükəsizlik ölkə daxilindəki milli qüvvələrə əsaslanmalıdır.
Fars körfəzi ölkələrinin iqtisadiyyatı bölgənin investisiya, ticarət, turizm və enerji istehsalı üçün təhlükəsiz bir sığınacaq olacağı ideyası ilə formalaşmışdı; bu ideya İranın raket və pilotsuz təyyarə hücumları ilə ciddi şəkildə sarsıdılıb. Bu hücumların psixoloji təsirləri iqtisadi təsirlərdən az olmayıb. İndi region ölkələri bu nəticəyə gəlmişlər ki, "ən yaxşı müdafiə yaxşı hücumdur". Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Qətər və Küveyt müdafiə ilə yanaşı əks-hücumları da təhdid edə bilmək üçün hərbi dron və raket imkanları alır və ya inkişaf etdirir. Bu imkanların genişləndirilməsi mütləq dayanıqlı çəkindirməyə gətirib çıxarmayacaq, əksinə, İran və ərəb qonşuları arasında yeni raket və dron münaqişələri yarada bilər.
Cənubi Fars körfəzi ölkələrinin müdafiəsi ilə bağlı əsas problem ondan ibarətdir ki, Səudiyyə Ərəbistanından başqa bu ölkələrdə çox az yerli əhali var və əhalisinin üçdə ikisini, bəzi hallarda isə dörddə üçünü xarici işçi və qulluqçular təşkil edir. Onların ya ordusu yoxdur, ya da ölkəni müdafiə etməkdə çox təsirli ola bilməyən xarici muzdlu əsgərlərdən ibarət bir ordu var. Bir sözlə, bu kiçik ölkələr qeyri-mütənasib zəngindirlər və öz sərvətlərini şəxsən müdafiə edə bilmirlər və Amerikaya, İngiltərəyə, Fransaya, İsrailə sığınmaq məcburiyyətindədirlər ki, onlar da təbii ki, öz maraqlarını müdafiə edəcəklər və proksi müdafiə bunun effektiv olmadığını göstərdi. Bu ölkələr ac və oğru qonşusu tərəfindən soyulmaq qorxusundan yata bilməyən varlı bir insana bənzəyirlər. Milyardlarla dollarlıq silah, təyyarə və hərbi təlim almasına baxmayaraq, Səudiyyə Ərəbistanı 12 ildir Yəməndə Husilər adlı qrupun hücumlarının hədəfi olub və onları dayandıra bilmir. Bu arada, cənubi Fars körfəzinin bütün ölkələrinin İraq, Suriya, Livan, Liviya, Efiopiya, Sudan və hətta İranda proksi qüvvələri var və onlar digər ölkələrdə qeyri-sabitlik və təhlükəsizlik yaratmaq üçün onlara pul ödəyirlər. Sədinin "Gülüstan" əsərində belə bir hekayə var: "Bir hindu neft püskürdüb atəşfəşanlıqla oynamağı öyrəndi. Bir müdrik dedi: "Qamışdan tikdiyin evdə odla bu oynama, təhlükəlidir".
2. İkinci strateji dəyişiklik gələcəkdə Çinin Fars körfəzində hərbi mövcudluğunu zəruri edə bilər. İndiyə qədər Fars körfəzində enerji təhlükəsizliyi Amerika hərbi qüvvələri tərəfindən təmin edilirdi və Çin hərbi xərclər çəkmədən regionun enerjisindən geniş şəkildə faydalanırdı. Bəzi qəzetlər çinlilərin Amerikaya istehza etməsi barədə yazırdı və qəzetlər Amerikaya ən böyük ticarət rəqibinə pulsuz enerji təhlükəsizliyi təmin etdiyinə görə istehza ilə təşəkkür edirdilər. İndi, Fars körfəzi ölkələrinə böyük sərmayə qoymasına baxmayaraq, Çin onları İranın hücumlarından qoruya və müharibənin gedişatını dəyişdirməyə ciddi təsir göstərə bilməyib. Hazırda Çinin bu regiondakı ölkələrlə ticarət həcmi ildə 500 milyard dolları keçir. Region ölkələri ilə ticarətin, xüsusən də neft və qazla bağlı ticarətin əhəmiyyətini nəzərə alsaq, ABŞ Fars körfəzinin cənubundan çəkilərsə və ya Çinin ABŞ-la münasibətləri pisləşərsə, Çin enerji ehtiyaclarını ödəmək üçün hazırda Pakistandakı Qvadar limanı və Bab əl-Məndəbin cənubundakı Cibuti limanı ilə məhdudlaşan hərbi mövcudluğunu Fars körfəzinə və Oman dənizinə genişləndirmək məcburiyyətində qala bilər. Bu halda, regionda hərbi güc balansı dəyişəcək. Çin və Rusiya keçmişdə İranla birlikdə bu bölgədə bir neçə dəfə dəniz manevrləri keçiriblər. Bu o deməkdir ki, Çin və Rusiya lazım gəldikdə, Fars körfəzi bölgəsində hərbi mövcudluğa maraq və hazırlıq nümayiş etdiriblər.
3. Üçüncü strateji dəyişiklik İsrail siyasəti ilə bağlı olacaq. İsrailin müdafiə doktrinası 7 oktyabr 2023-cü ildə HƏMAS-ın İsrailə hücumundan sonra daimi müharibəyə doğru dəyişir. İsrail tədricən Roma İmperiyasının müdafiə metodlarını xatırladan bir strategiya həyata keçirir: sərhədlərində bufer zonaları yaratmaq və gələcək təhdidlərin qarşısını almaq üçün bu ərazilərin xaricində davamlı hərbi əməliyyatlar aparmaq. Bu təhlilə görə, İsrail Qəzza, Livan və Suriyada bufer zonaları yaratmaqla və hərbi əməliyyatları davam etdirməklə düşmən qrupların və qüvvələrin hərbi imkanlarının yenidən qurulmasının qarşısını almağa çalışır.
Netanyahu əvvəllər demişdi ki, "İsrail həmişə qılıncla yaşayacaq". Belə bir strategiyanın bir çox problemi var. ABŞ-ın İsrailə qeyd-şərtsiz dəstəyini nə qədər davam etdirəcəyi bəlli deyil. ABŞ-da İsrailə əvvəlki ikipartiyalı dəstək problemə çevrilmişidir. Hətta Donald Tramp tərəfdarları arasında da İsrailə qarşı tənqidlər özünü göstərib. Bəziləri etiraz edirlər ki, niyə "Əvvəl Amerika " şüarı "Əvvəl İsrail " şüarı ilə əvəz edilib. Digər tərəfdən, cənubi Fars körfəzi ölkələrinin problemi İsraildə də başqa bir formada mövcuddur. İsrail ərazicə kiçik, yəhudi əhalisi isə azdır və daimi müharibənin xərclərini ödəyə bilmir. Düzdür, İsrail qabaqcıl texnologiyaya malikdir və İranla müharibədə İranın raket və pilotsuz təyyarə imkanlarının böyük bir hissəsini məhv edə bilib, İranın nüvə proqramını geridə qoyub, amma bu, İran İslam Respublikasından gələn təhlükənin zərərsizləşdirildiyi və müharibənin hələ bitmədiyi anlamına gəlmir. İsrail tərəfdarları ölkəni qədim yunan dövlətlərinin "Sparta"sı ilə müqayisə edirlər, lakin bizim dövrümüzdə daim müharibə şəraitində yaşamaq spartalılar üçün olduğu qədər asan görünmür.
İslam Respublikasının qalan rəhbərləri Əli Xameneinin ölümündən sonra mövcudluq təhlükəsi hiss edib daha da radikallaşıblar. İslam Respublikasının məhv edilməsi siyasəti onun uzun müddət mövcudluğuna səbəb olub. İndi İslam Respublikası nüvə proqramını hərbiləşdirmək istiqamətində hərəkət edə bilər, əgər Çin və ya Rusiya İranın nüvə proqramını dəstəkləsə, İranın nüvə proqramı qaçılmaz olacaq. Hazırkı müharibə həmçinin İranın Çin və Rusiya ilə münasibətlərinin güclənməsinə gətirib çıxarıb. Belə ki, İranın bəzi hərbi uğurları onların kəşfiyyat və silah dəstəyi olmadan mümkün olmazdı. İran hazırda Hörmüz boğazına nəzarət edir və qlobal iqtisadi prosesi pozmağa qadirdir. Həmçinin sübut edib ki, əgər çökməyə məruz qalarsa, məhv edilməzdən əvvəl bir çoxunu məhv edəcək. İslam rejimi 2026-cı il yanvarın 7-si və 8-də İranın böyük şəhərlərində bir neçə min daxili əleyhdarını öldürməklə İslam rejimini hər nəyin bahasına olursa olsun qorumaq əzmini nümayiş etdirdi.
İranın hazırkı rəhbərliyi daha aqressiv yanaşma sərgiləyir və müharibənin şiddətlənməsi riskini qəbul etməyə daha çox hazırdır. Əgər Amerikanın müharibədəki uğurunun ölçüsü yalnız İranın hərbi obyektlərinin və avadanlıqlarının məhv edilməsidirsə, əsas zərbəni İslam Respublikası daşıyacaq. Əgər müharibə Tehranın Hörmüz boğazında gəmiçiliyi təhdid etmək və Fars körfəzi ölkələrinə hücum etmək qabiliyyətini effektiv şəkildə məhdudlaşdırmadan başa çatarsa, ağır hərbi itkilərə baxmayaraq, İran müharibədən əvvəlkindən daha güclü regional mövqeyə sahib ola bilər. Bu dəyişikliklərin heç biri dəqiq deyil, lakin onların əlamətləri artıq görünür və İran İslam Respublikasının bütün əleyhdarları müharibənin uzunmüddətli nəticələri müəyyən edilməzdən əvvəl onlarla qarşılaşmağa hazırlaşmalıdırlar.
4. Dördüncü strateji dəyişiklik, çox güman ki, İslam Respublikasının İran əleyhdarlarının taktikasında olacaq. Əsasən kürdlər və bəlucilər tərəfindən İslam Respublikasına qarşı qəbul edilən silahlı mübarizə metodları və monarxiya tərəfdarlarının İslam Respublikasını devirmək üçün Amerika və İsrailin İrana hücum çağırışları müharibənin başlaması ilə etibarsız hala düşdü. Bu taktikalar hələ də problemli ola bilər, lakin onlar artıq sonrakı dəyişikliklərdə həlledici rol oynamayacaqlar. ABŞ və İsrailin İrana hücumlarından əvvəl kürd partiyaları ABŞ-ın İraqa hücumu ilə yaradılan İraq Kürdüstan bölgəsinə bənzər şəkildə ABŞ-ın dəstəyi ilə İranda muxtar kürd bölgəsinin yaradılmasını nəzərdən keçirirdilər. Lakin ABŞ-ın İranla müharibəsi zamanı bölgə liderləri və bəzi İran kürdləri İranın İraq olmadığını anladılar. İranın milli və coğrafi müxtəlifliyini nəzərə alsaq, İslam Respublikasının süqutu ilə dəyişiklik baş verərsə, İslam Respublikasına qarşı yalnız silahlı mübarizə deyil, müxtəlif mübarizə formalarının kombinasiyasının təsirli olacağını güman etmək olar.
İraq təcrübəsi iranlılar, xüsusən də İranın siyasi keçidini təmin etmək üçün xarici hərbi müdaxiləni, bombardmanı və ya xaricdən rejim dəyişikliyini alqışlayan insanlar üçün ibrətamiz ola bilər. İraq, Əfqanıstan, Liviya və müəyyən dərəcədə Suriya təcrübəsi göstərir ki, alternativ siyasi nizam qurmaqdansa, hökuməti devirmək daha asandır. Dörd təcrübənin hər birində "mövcud hökumətə düşmənçilik"lə "onu devirmək üçün xarici müdaxiləni qəbul etmək" arasında fərq qoyulmalıdır. Hökumətin əleyhdarı fundamental siyasi dəyişiklik istəyə bilər, lakin mütəşəkkil alternativ olmadığı təqdirdə, onlar eyni zamanda özlərinə hakimiyyət boşluğunu kimin dolduracağını, ordu və bürokratiya ilə nə baş verəcəyini, silahlı qrupların nə edəcəyini, azlıqların təhlükəsizliyini necə qoruyacağını, qonşuların hansı rol oynayacağını və ölkənin yenidən qurulmasının xərcini kimin ödəyəcəyini soruşmalıdırlar.
Müxaliflərə görə, iranlıların əksəriyyəti İslam hökumətini qəbul etmir, lakin onu əvəz etməli olan hökumət növü ilə bağlı fikir ayrılığına malikdirlər. İslam Respublikasına qarşı müxalifət geniş yayılmış, lakin dağınıqdır. Bunun əksinə olaraq, İslam Respublikası hökuməti azlıq təşkil etsə də, ardıcıl və vahiddir və onun siyasi və ya hərbi rütbələrində ciddi bir eniş müşahidə edilməyib. Müharibə həmçinin onun yaşamasına kömək edir, çünki müxalifətin bir hissəsini xarici düşmənə qarşı hökuməti müdafiə etməyə məcbur edir.
Hökumət sorğularına görə, maliyyə baxımından rejimdən ən çox asılı olan əhalinin təxminən 10 faizi, təxminən 9 milyon nəfər İslam Respublikasını dəstəkləyir. Bundan əlavə, İslam Respublikasının hökumət kadrlarının 1800 nəfər olduğu təxmin edilir ki, onlardan 50-si İsrail və Amerika hücumlarında öldürülüb və rejimin hələ də aradan qaldırılmış liderlərini əvəz etmək üçün kifayət qədər gücü var. Həmçinin, İran İslam Respublikasının ordu, SEPAH, polis qüvvələri və Bəsic də daxil olmaqla ümumi silahlı qüvvələrinin sayı bir milyondur. İran hökumətində 200 mindən çox müharibə cinayətkarının olduğu təxmin edilir ki, onların da əsas işi son 48 ildə İslam hökumətinin əleyhdarlarını həbs etmək, işgəncə vermək və öldürmək olub. İslam Respublikası həmçinin bütün tərəfdarlarını silahlandıra bilər. Son 20 ildə dəfələrlə baş verən və hər kəsin qan içində boğulduğu küçə üsyanları və iğtişaşları keçmiş taktikaların rejimi devirməkdə təsirli olmadığını və rejim tərəfdarlarının onlara ümid və qurtuluş yolu təmin edilmədiyi və qisas təhlükəsi mədəni şəkildə aradan qaldırılmadığı təqdirdə, həyatlarını və mövqelərini qorumaq üçün sona qədər dayanacaqlarını sübut etdi.
Böyük müharibələrdə qalib ordu düşmən qüvvələrini mühasirəyə aldıqda, onların geri çəkilmələri üçün həmişə yol açılır, çünki bu geri çəkilmə yolu yoxdursa, tülkülər şirlərə çevrilir.
Əgər hökumət kadrları, müharibə cinayətkarları və İslam Dövlətinin tərəfdarları fundamental düşüncə tərzi ilə barışmazlarsa, müharibənin sonunda rejimin süqutu anarxiyaya və vətəndaş müharibəsinə səbəb olacaq ki, bu da dağıntıları daha da artıracaq. Bütün riskləri və bütün ehtimalları nəzərə alaraq, İslam Respublikasını dəyişdirib irəliləməyin ən ucuz yolu bu rejimin transformasiyası üçün bir strategiya hazırlamaqdır. Bu, siyasi müzakirələrdə "dinc keçid" adlandırılır və nəticədə xarici siyasətdə dəyişikliyə, ümumi əfvə, milli barışığa və xalq tərəfindən seçilmiş hökumətin seçilməsinə gətirib çıxarır. İranın şərtlərinə uyğun olaraq Cənubi Afrika və Argentinaya bənzər bir keçid ola bilər. Bu siyasət vaxt aparacaq, lakin hələlik İslam Respublikası müxalifətinin sülhə aparan yeganə siyasəti kimi görünür. Qeyd etmək lazımdır ki, hökumət daxilində tərəfdarları olmayan siyasi müxalifətin istənilən strategiyası uğurlu olmayacaq.
Bütün bu mürəkkəb tənliklər arasında İran xalqının sabitliyə hər şeydən çox ehtiyacı olduğu bu məsələyə az diqqət yetirilir. İnsanlar mütləq xarici siyasət analitikləri deyillər. Onların çoxu sadəcə sabah həyatları ilə bağlı qərarlar qəbul edə biləcəklərini bilmək istəyir. Kapital sahibi kapitalını bazara çıxarıb-çıxarmayacağını bilmək istəyir. İstehsalçı növbəti altı ay üçün plan qura bilib-bilməyəcəyini bilmək istəyir. Ailə əmanətlərinin dəyərinin nə olacağını bilmək istəyir. Gənc oğlan karyerasını İranda davam etdirib-etdirməməyi, yoxsa mühacirət etməyi planlaşdırıb-planlaşdırmayacağını bilmək istəyir. Buna görə də, hazırkı vəziyyətdə "Nə baş verəcək?" sualını vermək əvəzinə, "İslam Respublikası və onun müxalifləri hansı qərarı verəcək və xalq üçün nəticələri nə olacaq?" sualını vermək daha yaxşı olardı. Vəziyyət nə müharibə, nə sülh, nə də müharibə və dağıdıcı atəşkəsdir, çünki bu böhranın gələcəyi yalnız İranın, ABŞ-ın və ya İsrailin hərbi gücündən asılı deyil; bu, həm də siyasi qərarlardan, tərəflərin çeviklik dərəcəsindən, vasitəçilərin rolundan, iqtisadi şəraitdən, Çin və Rusiyanın mövqelərindən və regional inkişaflardan asılıdır.
Müharibə başlamazdan əvvəl küçələr İslam Respublikasının əleyhdarları tərəfindən işğal edilmişdi və vətəndaş cəmiyyəti hadisə yerində idi. Əgər vətəndaş cəmiyyəti İslam hakimiyyətinin fundamentalizminə davamlı təzyiq göstərsəydi, dəyişiklik və transformasiya ümidi artardı. Lakin müharibə vətəndaş cəmiyyətini səhnədən uzaqlaşdırdı və İslam Respublikasının rəhbərləri "məxməri inqilab" qorxusu qarşısında müharibə vəziyyətindən bacardıqları qədər istifadə etdilər, terroru həyata keçirmək və yaratmaqla vətəndaş cəmiyyətini geri itələdilər. İndi isə "oyanmış millət" və "qurban verilmiş həyat" başlıqları altında ekstremist qruplar və fanatiklər hökumətin maliyyəsi və təşkilatçılığı ilə böyük şəhərlərin meydanlarını işğal ediblər və müharibəni Amerikanın xəyali məğlubiyyətinə qədər davam etdirmək istəyirlər. Lakin rejimin siyasi rəhbərlərinin böyük bir hissəsi reallıqları görür, iqtisadi səfaləti və beynəlxalq təcridi hiss edir və başa düşür ki, tamamilə məhv olmaq istəmirlərsə, xalqın yanına gəlməli və xalqın əksəriyyətinin istəklərinə uyğun olaraq müharibəyə son qoymalı, şüar siyasətindən əl çəkməli, beynəlxalq ictimaiyyətlə qarşıdurmaya son qoymalı və "ölkə daxilində, lakin hökumətdən kənarda" olan vətəndaş cəmiyyətinə və siyasi qüvvələrə ölkənin taleyinə təsir etmək imkanı verməlidirlər. Bu, məsləhət deyil, vətəndaş müharibəsinin və tam dağıntıların, eləcə də İranda Əfqanıstan, İraq, Suriya və Liviya kimi dağıntıların təkrarlanmasının qarşısını ala biləcək yeganə seçimdir.
İran vətəndaş cəmiyyəti müharibə və hökumətin təzyiqi səbəbindən susmağa məcbur edilib, lakin məhv edilməyib. İranda 15-20 milyon arasında universitet məzunu var və İran diasporunun 9 milyona qədər olduğu təxmin edilir. İranda qeyri-fars millətləri arasında vətəndaş cəmiyyəti milli zülm və etnik millətçiliyin mövcudluğu səbəbindən daha çox birləşir və qadın hərəkatı da İslam Respublikasını hicab məsələsində geri çəkilməyə məcbur edə bilib. Universitetlərdəki repressiyalara baxmayaraq, 3,5 milyondan çox tələbənin siyasi şüuru yüksək səviyyədədir. Sosioloqlar, iqtisadçılar, rəssamlar, idmançılar, yazıçılar, akademiklər, beynəlxalq səviyyədə tanınmış rejissorlar və yorulmaz vətəndaş hüquqları fəalları ölkə daxilində mövcuddur və xalq tərəfindən qəbul edilmiş istinad nöqtələrinə çevriliblər. Müharibə bitən kimi bu qüvvələr siyasi iştirak və vətəndaş fəallığı tələb edəcəklər. Cəmiyyətin əksəriyyəti onlarla birlikdədir və azlığın fanatik qüvvəsi onların aktivləşməsinə mane ola bilməyəcək, çünki İran cəmiyyəti 1979-cu il inqilabından bəri tamamilə dəyişib. Məsələn, Tehrandan 31 islamçı nümayəndə İslam Şurası Məclisinin 14-cü dövr seçkilərində Tehran sakinlərinin 3-5 faizinin səsi ilə parlamentə daxil olub ki, bu da güc blokunun İran xalqının kiçik bir azlığını təmsil etdiyini göstərir.
Digər tərəfdən, hakimiyyətdən qovulmuş və ədalətin bərpa olunmasını gözləyən qüvvələr var. Düzdür, hökumətin islahatçılığı teokratiya inancına görə etibarını itirib, lakin keçmiş islahatçıların bəziləri indi keçid dövrünə giriblər və hökumətin fəaliyyətini obyektiv şəkildə başa düşdükləri üçün gələcək siyasi inkişaflarda ciddi rol oynaya bilərlər. Ümumilikdə, vətəndaş cəmiyyətinin gələcək inkişaflarda roluna ümid edə bilərik, çünki vətəndaş qüvvələri cəmiyyətin dərinliklərində hiss olunacaq dərəcədə mövcuddur və geniş təsirə malikdir.
İranın vətəndaş cəmiyyəti və orta təbəqəsi çox böyükdür, lakin İslam Respublikası ölkənin bütün resurslarını və sərvətini hökumətyönlü İslam qüvvələrinə, yəni daxildəkilərə himayə edib və ayırıb. Heç bir yerdən dəstək almayan dünyəvi vətəndaş cəmiyyətinin kənarları həmişə polis repressiyalarına və təzyiqlərinə məruz qalıb. Onlar beynəlxalq sanksiyalar, iqtisadi inflyasiya və milli valyutanın devalvasiyası səbəbindən son dərəcə yoxsullaşıblar. Sistem həmçinin onların təşkilatlanmasına imkan verməyib. Buna görə də, müharibə şəraitində onların güc tənliyində yeri yoxdur və çəkilərinə uyğun dəyişikliklərdə rol oynaya bilməzlər. Lakin müharibənin sonu, əgər vətəndaş müharibəsinə gətirib çıxarmasa, vətəndaş cəmiyyətinin effektiv olmasına yol açacaq.
Demokratik ölkələrdə sosial qüvvələr, yəni hökumət, həmkarlar ittifaqları, vətəndaş cəmiyyəti və siyasi partiyalar təşkil olunur və hər birinin öz səlahiyyətləri və məsuliyyətləri var. Müəyyən qaydalara görə, siyasi cəmiyyət vətəndaş cəmiyyəti ilə dövlət arasında yerləşdirilir. Vətəndaş cəmiyyəti vətəndaş hüquq və azadlıqlarını əldə etmək üçün çalışır, lakin siyasi partiyalar siyasi hakimiyyəti ələ keçirmək və hökumətin vətəndaş cəmiyyətini boğmasının qarşısını almaq üçün mübarizə aparırlar. Lakin İranda ölkə daxilində siyasi partiyaların şiddətli və davamlı şəkildə boğulması səbəbindən siyasi cəmiyyət praktik olaraq mövcud deyil və ciddi siyasi dəyişikliklər anında siyasi cəmiyyət üçün məsuliyyət yükü vətəndaş cəmiyyətinin çiyinlərinə düşür. Bu, artıq İranda da yaşanıb, çünki suverenlikdə boşluq və ikili suverenlik yaranarsa, siyasi partiyalar vətəndaş cəmiyyəti qüvvələrinin köməyindən istifadə edərək tez bir zamanda böyüyə və siyasi boşluğu doldura bilərlər. Bu vəziyyət 18 fevral 1978-ci il Təbriz üsyanından 11 fevral 1979-cu il Tehranda baş verən inqilaba qədər mövcud idi. Bu bir illik dövrdə cəmiyyətdə kökləri olan və Şah dövründə tanınmış, lakin siyasi fəaliyyət göstərməsinə icazə verilməyən Azadlıq Hərəkatı və Milli Cəbhə kimi partiyalar çox sürətlə böyüdü və eyni ildə Alternativ Partiya da yaradıldı. Şah rejiminin devrilməsindən sonra onlar siyasi məsuliyyəti öz üzərlərinə götürdülər və yeni siyasi strukturun yenidən qurulmasında fəal oldular. İşin ruhu və metodu düzgün idi, lakin Ruhullah Xomeyninin rəhbərliyi altında siyasi İslamın yüksəlişi ilə inqilab yolu ilə azadlıq arzusu 50 ildir davam edən bir kabusa çevrildi.
Əgər İslam Respublikasının müxalifəti dinc keçidlə bağlı konsensusa gələ bilməsə və ya İslam Respublikası hər hansı bir dəyişikliyə qarşı kökündən inadkar olsa, İran cəmiyyəti gələcəkdə ciddi bir çətinliklə üzləşəcək və bunlardan biri vətəndaş müharibəsi olacaq. Qeyd etmək lazımdır ki, İslam Respublikası öz yaşamasını müqəddəs məsələ hesab edir və İslam dövlətini qorumaq üçün lazım olan qədər insanı öldürməyə hazırdır. Hətta bəzi hökumət ekstremistləri açıq şəkildə bildirirlər ki, İrandakı İslam dövlətinin tərəfdarları vətəndaş müharibəsinə hazırdırlar və beləliklə də insanları vətəndaş müharibəsi ilə qorxudurlar ki, etirazçılar hərəkətə keçməsinlər. Əlbəttə ki, bir hökumət tərəfindən silahsız insanların öldürülməsi vətəndaş müharibəsi hesab edilmir, əksinə, bütün diktator və seçkisiz hökumətlərin müraciət etdiyi üsul budur. Vətəndaş müharibəsinin tərifi odur ki, biri hökumətyönlü, digəri isə hökumət əleyhinə olan iki silahlı qrup bir-biri ilə üz-üzə gəlir və münaqişə bir ildən çox davam edir və Suriyadakı vətəndaş müharibəsi kimi çoxlu sayda insan itkisinə səbəb olur.
Məncə, hökumətlə silahlı etnik qruplar arasında mövcud silahlı münaqişə vətəndaş müharibəsi deyil, çünki bu cür münaqişələr siyasi dəyişikliklərə səbəb olmur. Tramp və Netanyahu müharibənin əvvəlindən bəri kürdləri ya açıq, ya da dolayı yolla silahlandırmağı düşünürdülər. Bu, ilk baxışdan İran rejimini devirmək üçün ucuz bir yol kimi görünə bilər, amma bu variantın da uğurlu olması ehtimalı azdır.
Birincisi, ABŞ-ın asanlıqla silah verə biləcəyi vahid müxalifət və ya ictimaiyyət tərəfindən tanınan müxalifət lideri yoxdur. Beləliklə, Vaşinqton tezliklə yeni yaranan istənilən üsyançı qüvvənin təşkili, təlimi və qorunması məsuliyyətini öz üzərinə götürməyə məcbur olacaq. Bundan əlavə, etnik və ya separatçı qrupların silahlandırılması İslam Respublikası üçün böyük bir təbliğat qələbəsi ola bilər və bu da rejimə mərkəzi İrandakı narazı vətəndaşlardan dəstək toplamağa imkan verə bilər. Nəticədə, gözləntilərin əksinə olaraq, belə bir kampaniya hökuməti parçalasa belə, siyasi hakimiyyətin nizamlı və aydın şəkildə ötürülməsindən daha çox xaoslu vətəndaş müharibəsinə səbəb olma ehtimalı daha yüksək olardı.
İranda vətəndaş müharibəsi İslam Respublikasının silahlı qüvvələri daxilində ixtilaf yarandıqda və status-kvonu dəstəkləyən qüvvələr status-kvonu dəyişdirməyə çalışan qüvvələrlə bir-birinə atəş açdıqda məna kəsb edir. Bu halda xarici güclər də mübarizəyə qoşulur və vətəndaş müharibəsi davam edir. Təəssüf ki, İran həmişə Şərq zülmünün əsiri olub və hökumət dəyişikliyi dinc yolla deyil, çox vaxt inqilab və qan tökülməsi yolu ilə əldə edilib.
Əli Xameneinin öldürülməsindən sonra İslam İnqilabı Sabitlik Cəbhəsinin (Front of Islamic Revolution Stability) və hökumətdəki digər ekstremist qrupların tərəfdarları prezidenti və parlament sədrini Müctəba Xamenei və seçilmiş qüvvələrə qarşı çevriliş planlaşdırmaqda günahlandırdılar. Bu, hazırda ölkəni qərar qəbuletmə dilemmasından çıxarmaq üçün çevriliş ehtimalının olduğunu göstərir, xüsusən də İslam Respublikasının nominal rəhbəri Müctəba Xamenei, atasından fərqli olaraq, İslam Respublikası daxilindəki rəqib fraksiyalar arasında konsensus yarada bilmədiyi üçün. Onun müharibə dövründəki fövqəladə vəziyyətdə qeyri-müəyyən seçimi və ictimaiyyətin gözündən gizlənməsi hökumət fraksiyaları arasında fikir ayrılığı mənbəyinə çevrilib. Radikallar vilayəti-fəqihi inqilabın sütunu hesab edirlər, lakin praqmatiklər mollaların riyakarlığını görən bir cəmiyyətdə vilayəti-fəqihin mövcudluğunu ölkənin sabitliyinə və millətlə dövlət arasındakı münasibətlərə zərərli hesab edirlər, lakin bunu ictimaiyyət qarşısında ifadə etməkdən çəkinirlər. Belə bir vəziyyətdə çevriliş vətəndaş müharibəsinə səbəb ola bilər. Təəssüf ki, reallıq budur ki, ölkə daxilində küçələrdə və bazarlarda insanların əksəriyyəti antisemitizmə son qoyacaq və hər şeydən əvvəl insanların dolanışıq problemini həll edəcək bir İran Bonapartının meydana çıxmasını səbirsizliklə gözləyir.

Fars dilindən çevirəni: S.Bayramzadə
27 oktyabr 2026[/b]