BÜTÖV AZƏRBAYCAN

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIGINDA

İZİ QALAN ALİM

(SABİR ƏMİROV (NƏBİOĞLU) – 100)

1946-cı ilin baharında Cənubi Azərbaycanın Təbriz şəhərinin dəmir yolu vağzalında böyük bir izdiham var idi. Yarandığı qısa bir müddət ərzində xalqın rifahı naminə böyük işlər görən Azərbaycan Milli Hökuməti bir qrup mübariz gənci təhsil almaq üçün Şimali Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərinə göndərirdi. Bu gənclər arasında 1941-1946-cı illərdə Sovet-İran mədəni əlaqələr cəmiyyəti nəzdində fəaliyyətə başlamış Azərbaycan truppası tərkibində çalışan 20 yaşlı mehriban gözlü, gülümsər çöhrəli Sabir Əmirov da var idi. O Hərbi piyada məktəbində iki il oxuyub, Azərbaycan Dövlət Universitetində təhsilini davam etdirib başa vurduqdan sonra məlum səbəblərə görə bir çoxları kimi Təbrizə qayıda bilməmiş, Bakıda qalmışdır.
S.Əmirov arabir yeri düşəndə yığıncaqlarda, məclislərdə, ziyafətlərdə dost-tanışları üçün yaxşı tar çalarmış. O, istedadlı bir tarzən də ola bilərdi. Çünki onun ürəyində həmişə coşğun duyğular çağlayırdı. Ancaq sən demə S.Əmirov tarı qələmlə əvəz edəcəkmiş. O, ürəkləri tarla deyil, qələmlə ehtizaza gətirməyi daha üstün tutmuşdu. Süngünü qələmlə, qələmi silahla əvəz edən və ya hər ikisindən birgə istifadə edənlər haqqında çox eşitmişdik, oxumuşduq və yazmışdıq. Amma təvazökar insan, xeyirxah yoldaş S.Əmirov tarı qələmlə əvəz etdi.
İlk qələm məhsulu 1949-cu ildə ADU-nun ikinci kurs tələbəsi olduğu vaxt “Azərbaycan” ruznaməsində dərc edilən istedadlı tənqidçi, dözümlü tədqiqatçı filologiya elmləri doktoru S.Əmirovun (Nəbioğlunun) (1926-2014) 65 illik zəngin yaradıcılıq ardıcıllığı, məsuliyyəti, səliqəsi, Şimali və Cənubi Azərbaycan ədəbi ictimaiyyətinə tanışdır. Həyat ətirli 100-lərlə məqalələrini, 10-larla kitablarını cənublu, şimallı oxucuları minnətdarlıq hissi ilə oxuyurlar.
O, çalışırdı ki, oxuculara daha az tanış olan və ya heç tanış olmayan sənətkarları üzə çıxarıb onlara tanıtsın və sevdirsin. Alim Cənubi Azərbaycanın ayrı-ayrı görkəmli qələm sahiblərinin həyatından, yaradıcılığından söz açdıqda həmin dövrdə yaranan ümumi ədəbiyyatın da xarakteristikasını verməyi özünə borc bilirdi.
Yorulmaq bilmədən daim axtarışlarda olan Sabir müəllim həqiqi bir ədəbiyyatşünas səriştəsi ilə cənubda nəşr olunan ədəbiyyatları tədqiq, təhlil və təbliğ edirdi.
“O, qələm məhsullarını gecəli-gündüzlü yol yoldaşı, qayğılı günlərində sevincini bölüşdürdüyü can sirdaşı hesab edirdi”. Vətəndən, əzizlərdən uzaq olmağın doğurduğu ağrı-acıları yalnız onun ədəbi ərmağanları ilə ülfətdə olduğu anlar ona unutdururdu.
O taylı – bu taylı Azərbaycan şairi Əli Tudə yazırdı ki, “Qələm sahibinin qaş-daş dolu dəfinəsi çox ehtiyatlıdır. Bunun üçün yazıçının geniş mütaliəsi, dərin dünya görüşü, zəngin həyat təcrübəsi olmalıdır. Mən bu baxımdan Sabir Əmirovun əməksevərliyinə heyranam. Qələm dostumun yazılarında geniş təhlil, güclü mühakimə, sönməz yangıyla bərabər rəngarəng şeiriyyət də olur. Sabir Əmirov başa düşür ki, onsuz da yaşıl meşələrin yandığı, mavi dənizlərin quruduğu, təmiz havanın zəhərləndiyi məsum dünyamızda məqaləni də cansıxıcı yazmaq insafdan deyil. Ədəbi əsərlər haqqında yazılan məqalələrin səhifələrinə həyat fəlsəfəsiylə birlikdə təbiət gözəllikləri də gətirilməlidir. Belə təşəbbüs məqalənin səhifələrini həm dərinləşdirər, həm də əlvanlaşdırar”.
Sabir müəllim şeiriyyəti o qədər sevirdi ki, hətta hər gün işə gələndə iş yoldaşlarını belə, şeirlə salamlayırdı. Bu da kollektivdə səmimiyyətlə qarşılanırdı.
S.Əmirovun yuxusuz gecələrinin, gərgin axtarışlarının, uğurlu tapıntılarının nəticəsi olan ayrı-ayrı söz ustaları haqqında yazdığı səmimiyyətlə dolu məqalələri oxucuları tərəfindən həmişə rəğbətlə qarşılanmışdır. O, nə qədər yazıb yaratsa da yenə də heç rahat olmamış, özünü narahat hiss etmişdir. O, bilirdi ki, rahatlıq olan yerdə sənət zirvəsinə gedən yol bağlanır. Onun narahatlığından Demokratik ədəbiyyatımızın zənginləşməsi naminə yüzlərlə sanballı yazılar meydana gəlmişdir. Alimin doktorluq dissertasiyasının mövzusu da elə “Cənubi Azərbaycan Milli Demokratik ədəbiyyatı (1941-1990)” idi.
Cənubi Azərbaycanın Milli Demokratik ədəbiyyatı ölkədə fəaliyyət göstərmək üçün rəsmi sənəd qazandıqdan sonra onun sıralarında Əli Fitrət, Mir Mehdi Etimad, Məhəmmədəli Fəxrəddin Məhzun, Məhəmməd Biriya, Balaş Azəroğlu, Məhəmmədhüseyn Şəhriyar, Kərim Məşrutəçi Sönməz, Həsən Məcidzadə Savalan, İmran Səlahi kimi qüdrətli sənətkarlar yetişmişlər. Tarix və hadisələr bu söz ustalarının soragını həm Vətənin daxilində, həm də onun sərhədlərindən kənarda milyonlarla oxucunun nəzərinə çatdırmaq zərurətini yaratmışdır. Bu çətin və zəruri missiyanın vacib məkanlara yol tapmasında ədəbiyyatşünas və tənqidçi Sabir Nəbioğlunun tarixi rolu olmuşdur.
S.Nəbioğlu həmvətənlərinin həyatlarına dair məlumatları və yaratdıqlarını bütün varlığı ilə arayıb axtarmaq, üzə çıxarmaq, xalqın malı etmək eşqi ilə alışıb yanan alimlərdən idi. O, mütəmadi olaraq İranda, Cənubi Azərbaycanda nəşr edilən qəzet və jurnalları, kitabları izləyir, müəlliflərinin yaradıcılığına, əsərlərə bir ədəbiyyatşünas alim kimi öz münasibətini bildirirdi. Elə bunun nəticəsidir ki, o, Arazın cənubunda və şimalında yaşayan 200-dən çox şair, yazıçı və ədəbiyyatşünas haqqında dəyərli məqalələr və kitab yazmışdır.
Onun “Cənubi Azərbaycan Milli Demokratik ədəbiyyatı (1941-1990)” (Bakı, “Nurlan”, 2000, 258 s.), “Əsrin övladı (Q.S.Təbrizi)” (Bakı, “Turan evi”, 2004, 144 s.), “Səhənd” (Bakı, Nurlan”, 2006, 112 s.), “Səməd Behrəngi” (Bakı, Azərnəşr, 2009, 136 s.), “Təbrizdən başlanan dünya” (Bakı, Azərnəşr, 2010, 124 s.) mövzulu monoqrafiyaları həm Vətəndə, həm də Vətəndən kənarda şöhrət qazanmışdır. “Sakit dənizin tufanı” (Bakı, “Azərnəşr”, 1983, 52 s.), “Azəroğlu” (Bakı, “Azərnəşr”, 1985, 75 s.),”Bir ovuc hədiyyə” (Bakı, “Nurlan”, 2005, 256 s.), “Bu karvanın yolu Güneyədir” (Bakı, “Nurlan”, 2007, 440 s.), “Vüsalın qanadlarında” (Bakı, “Elm və təhsil”, 2013, 200 s.), “İntizar günlərinin nəğmələri” (Bakı, “Elm və təhsil”, 2013, 200 s.) adlı kitablarının da taleyi uğurlu olmuşdur.
Bu kitablar haqqında tanınmış qələm sahiblərinin səsləndirdikləri fikirlər də maraq doğurmaya bilmir. Şair, prof. Qulamrza Səbri Təbrizi S.Nəbioğlunun “Səməd Behrəngi” monoqrafiyası haqqında yazırdı: “Əminəm ki, Güney Azərbaycanın yorulmaz tədqiqatçısı kimi oxuculara yaxşı tanış olan Sabir Nəbioğlunun Səməd Behrəngi şəxsiyyətinə və yaradıcılığına məhəbbətindən qanadlanıb Güney-Quzey bilmədən pərvazlanan “Səməd Behrəngi” “Azərbaycanımızın qədirşünas oxucularının yolunu gözlədikləri elçi olacaqdır”.
S.Nəbioğlunun “Bir ovuc hədiyyə” adlı məqalələr toplusu haqqında cənublu şair Eldar Muğanlı yazır: “Əziz həmvətənim, qələm və ideya dostum, ədəbiyyatımızın, xüsusilə poeziyamızın, canıyanan sərrafı. “Bir ovuc hədiyyə kitabınızda toplanan məqalələr müəllif qayəsi, tənqidçi səriştəsi və söz-söhbətinin dogma ahəngi ilə mənim şeir dünyamın xoş məramlı elçisinə çevrildilər”.
Cənubi Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndələrindən olan Haşım Tərlan, Həsən İldırım, Hacı Herisi, Əlirza Miyanalı da bu kitab haqqında xoş sözlər söyləmişlər. Həsən İldırım yazırdı ki, “Sabir müəllim, ustadımız. Sevinməyə haqqımız var ki, “Bir ovuc hədiyyə” kitabınızda toplanan məqalələriniz sizə bütün ədəbi məclis və görüşlərimizdə iştirak etmək hüququ qazandırmışdır”.
Oxucu elə fikirləşməsin ki, S.Nəbioğlunun kitabları haqqında yalnız cənublu soydaşlarımız rəylərini bildirmişlər. Onun yalnız kitabları haqqında deyil, hətta özü haqqında da Şimali Azərbaycanın qələm sahibləri dəyərli və layiqli fikirlər söyləmişlər. Akademik Nizami Cəfərov yazır: “Alimin Cənubi Azərbaycan Milli Demokratik ədəbiyyatı (1941-1990)” mövzusunda yazdığı monoqrafiyası saf bir ayna kimi göstərir ki, yarım əsrdən bəri keçdiyi yaradıcılıq yolu çox barlı-bəhrəli olmuşdur. O, monoqrafiyasında özünü artıq ustad bir ədəbiyyatşünas və tənqidçi kimi göstərmişdir”.
Azərbaycanın xalq yazıçısı, prof. Əzizə Cəfərzadə 1946-1947-ci illərdə Bakı Teatr Texnikumunun müdiri ikən Cənubi Azərbaycandan Bakıya gəlib Hərbi məktəbdə oxuyanların bayram tədbirində ilk dəfə gördüyü Cabir Əmirov haqqında deyirdi: “Fədailərdən (o zaman milli-azadlıq hərəkatında iştirak edənlər fədai adlanırdı) o zamankı dostlarım içərisində Sabir Əmiri mənə ixtisasca daha yaxın olduğundan, tez-tez bu gözəl alim, tədqiqatçı, cənub ədəbiyyatımızın burada ən fəal təbliğatçısı ilə görüşür, bir-birimizdən öyrənir, bildiklərimizi bölüşürdük. Yeri düşmüşkən deməliyəm ki, Sabir Əmiri yaradıcılığını daim izləyir, onun ciddi tədqiqatını yüksək qiymətləndirirəm”.
Alimin tez-tez məqalələri dərc edilən “Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktoru olmuş Ayaz Vəfalı “Bir qələm, bir dəftər, bir can”, yaxud “zəhmət və məsuliyyət” sərlövhəli məqaləsində yazır: “Sabir Nəbioğlu haqqında düşünəndə dərhal xatırladığım bu iki kəlmə olur: zəhmət və məsuliyyət.
Neçə onillər ərzində ədəbiyyatımızın Güney qolu barədə ehtiyac duyduğumuz hər hansı materialı yazıb yetirməsi üçün hətta təcili gərək olduqda belə Sabir müəllimə tərəddüdsüz müraciət etmiş və səhhətinin necəliyindən asılı olmayaraq həmişə müsbət cavab almışıq. Çox zaman mənə elə gəlib ki, Cənub mövzusu Sabir Nəbioğlunun həm dərdi, həm də dərmanıdır. Dərdidir – çünki o gənclik illərindən Güney Azərbaycanın azadlıq arzuları ilə nəfəs almış və daim də bu yolda qələmi ilə, sözü ilə mübarizə aparmışdır və aparır. Dərmanıdır – çünki bu bitib-tükənməyən ağrıları, əzabları yaza-yaza, çarə axtara-axtara deyildiyi kimi: “Söz qəlbdə, mey şişədə qalmaz”.
Bu bizim S.Nəbioğlu haqqında üçüncü yazımızdır. “Vüsalın qanadlarında” (“Kaspi”, 2014, 17 iyul), “Alimin son kitabı” (“Kaspi”, 2015, 24 iyun). Bu müəllifin “İntuzar günlərinin nəğmələri” kitabı haqqındadır.
Biz birinci məqaləmizdə yazmışdıq ki, “S.Nəbioğlu hər hansı bir şair yazıçı və ya alimin yalnız həyatı və yaradıcılıgını deyil, eyni zamanda yaradıcılığı ilə məşğul olan qələm sahiblərini də oxucularına yaxından tanıtdırır. Məsələn, dilçi alim H.Nitqinin yaradıcılığı ilə qüdrətli şair K.M.Sönməzin, sənətdə öz orijinal yolu ilə getməyə can atan İ.Səlahinin yaradıcılığı ilə şair Nəcdfərin məşğul olmasını, Güneyli, Quzeyli Azərbaycan poetik fikrinin ən nadir incilərindən hesab edilən B.Q.Səhəndin “Sazımın sözü” poemasının oxuculara qovuşdurulmasında professor M.Fərzanənin əsl sənət fədaisi kimi rolunun olmasını böyük məmnunluqla xatırladır”.
Bu, daim axtarışda olan, tapıntıları maraqla izlənilən alim haqqındakı xoşməramlı fikirləri bir məqaləyə sığışdırmaq mümkün deyil.
S.Nəbioğlu yalnız Cənubi Azərbaycanın deyil, Şimali Azərbaycanın da ədəbiyyat aləminə yaxından bələd idi və bu sahədə də qələm çalırdı. Bunu onun – “Tarix boyu ən qəddar və amansız hökmdarların belə susdurmağa qadir olmadıqları, gücünü və yaşamaq qabiliyyətini həyatdan alan bir qüvvət vardır. Bütün yasaq və qadağalara baxmayaraq Vətən-Ananın lay-lay çaldığı beşikdə böyüyüb başa çatan, xalqın milli və mədəni, siyasi-sosioloji mənafeyinin keşiyində duran doğma dilli bədii söz olmuşdur. Bu nəhəng axın özünün qüdrət və qüvvət, şərəf və ləyaqət piyaləsini Xaqanilərin, Qətran Təbrizilərin, Mirzə Fətəli Axundzadələrin, Saib Təbrizlərin, Vaqiflərin, Həsən bəy Zərdabilərin, Cəlil Məmmədquluzadələrin, Mirzə Ələkbər Sabirlərin, Üzeyir Hacıbəyovların yaratdıqları nəhəng axarlı nəhrlərdən almışdır” – yazısından da görmək olur.
Sabir müəllim bütün dünyada şöhrət qazanmış Şimali Azərbaycanın ustad sənətkarları ilə fəxr edir və onlardan Vətənə məhəbbət bəsləmək kimi bir təlim aldığına sevinir. Bunu onun “Mən Azərbaycanam!” adlı məqaləsindəki “Mən kiməm?”, “Ata-babalarım kimlər olmuşdur” suallarına cavabında da görmək olur: “Mənim köküm bəşər özünü dərk etdiyi gündən ilk şüurlu addımlarını atdığı çaglara aparıb çıxardı. Bildim ki, beşiyim başında öz dühaları ilə dünyanı heyran qoyan Xaqanilərin, Nizamilərin, Füzulilərin, Nəsimilərin ötdükləri nəğmələr qəlbimi, ruhumu şüurumu Vətən adlı müqəddəs torpağa bağlayan ustadlarım olmuşdur. Bu nadir zəka sahiblərinin mənə verdikləri təlimin baş qayəsi havasını uddugum, suyunu içdiyim Vətən adlı müqəddəs diyara məhəbbət bəsləmək olmuşdur. Onların verdikləri təlimin məğzi, məna və məzmunu bu sözlərdə ifadəsini tapmışdır:
- “Sən gecələri, gündüzləri atəşi səngiməyən əbədi Odlar yurdunun – Azərbaycanın övladısan!”
S.Nəbioğlunun filologiya elmləri namizədi elmi dərəcəsi almaq üçün yazdığı dissertasiyanın mövzusu Cəlil Məmmədquluzadənin “Molla Nəsrəddinin felyetonları” olmuşdur. Bu dissertesiyada müəllif yalnız Şimali və Cənubi Azərbaycanda deyil, bütün Şərq aləmində məhşur olan, səs-sorağı Avropaya, Afrikaya, Amerikaya gedib çıxan “Molla Nəsrəddin” jurnalı barədə bir sıra maraqlı mülahizələr irəli sürmüşdür. Molla əminin böyük ürək yanğısıyla yazdığı məna dolu felyetonları dissertasiyada geniş, dəqiq və hərtərəfli təhlil edilmişdir.
Alimin şair, ədəbiyyatşünas, prof. Qulamrza Səbri Təbrizinin yaradıcılıq yoluna işıq salan “Təbrizdən başlanan dünya” kitabının əvvəlində bu il anadan olmasının 120 illiyini qeyd etdiyimiz ustad şairimiz Səməd Vurğundan gətirdiyi misal da onun Şimali Azərbaycan ədəbiyyatına yalnız bələdliyinin deyil, həm də vurğunluğunun göstəricisidir.
“Çarxını qurduqca dövranın əli,
Bəzən ağlar olur, bəzən gülməli
Insanın ən böyük eşqi, əməli
Bəzən aslan kimi çırpınır darda,
Bəzən qanad çalır fırtınalarda.
Azərbaycanın uzun əsrlik söz sənəti kəhkəşanının parlaq səyyarələrindən biri yox, bu doğru olmazdı, səyyarəsi olmuş Səməd Vurğunun həmin misraları yaradıcılığı haqqında yazmağı qət etdiyim güneyli qələm dostumun poeziya aləminə aparan yolun məşəldarı oldu desəm, yanılmaram”.
S.Nəbioğlu bir müddət Bakı radiosunun “Cənubi Azərbaycan redaksiyası”nın təşkil etdiyi “Dinləyicilərimizin yaradıcılığı, axtarışları və tapıntıları” verilişinin aparıcısı olmuşdur. O, həmişə bu verilişin məzmunlu, əlvan, zəngin olmasına çalışmışdır.
Mövzusu Cənub ədəbiyyatından alınmış verilişlərin müəlliflərini axtaranlardan hətta:
“–Respublikamızda Güney Demokratik ədəbiyyatının təhlil və təbliği ilə məşğul olan qələm sahiblərinin müsabiqəsini keçirsəydilər bu sınaqda Sabir Nəbioğlu ürək açan yer tutardı” mülahizələri də az eşidilməmişdir.
“Mühacir” qəzetində dərin məzmunlu yazılarla tez-tez çıxış edən S.Nəbioğlu qəzetin məsuliyyətlə dolu ağır yükünü qələm yoldaşı Əmirəli Lahrudi ilə çiyin-çiyinə çəkmişdir.
Q.S.Təbrizi yazırdı: “Sənət dostumun yaradıcılığı üçün uğurlu hesab edilməyə layiq olan məsələlərdən biri də qələm məhsullarını mənsub olduğu Vətənin, müasirlərinin, həmməsləklərinin problemlərini oxucularına çatdırmaq üçün səlahiyyətli elçilərə çevirmək qabiliyyəti olmuşdur. Bu qayə Vətənimizin yorulmaz və qüdrətli qələm fədaisini Dünya Azərbaycanlılarının Əlaqələndirmə Şurası ilə qovuşduran yolların nurlu məşəlinə çevirmişdir.
S.Nəbioğlu kitablarında böyük hörmət etdiyi və qəlbdən sevdiyi oxucularına müraciət edərək onlardan kitab haqqında fikirlərini məktublar vasitəsilə bildirmələrini və onların fikirləri əsasında yaradıcılığını davam etdirməyi istəyirdi. Elə ona görə də bizim “Alimin son kitabı” məqaləmizdəki son sözləri burada da xatırlatmaq istəyirəm:
Təəssüflər olsun ki, Sabir müəllim bu kitab haqqında oxucularının məktublarını almadan və onların rəyləri əsasında yaradıcılığını davam etdirmək kimi bir missiyanı həyata keçirmədən dünyasını dəyişdi. Bu, onun son kitabı oldu. Sabir müəllimin bundan sonra kitab yazıb çap etdirməsi mümkün olmasa da, əminik ki, onun haqqında yazılan kitablar, məqalələr olacaqdır. Çünki o, buna layiqdir.
Ruhun şad olsun, tez-tez hörmətlə xatırlanan və yeri bilinən alim!

Lətifə Mirzəyeva
AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun böyük elmi işçisi