Abid Şamiloğlu,
Müəllim,
Quba, Afurca kəndi

Dostluq

(Şəki Xan sarayı haqqında düşüncələrim)

Şəkinin sərin dağ havası üzümə toxunanda bu dünya gözümdə daha da gözəlləşdi. Addımlarım məni Yuxarı Baş Dövlət Tarix - Memarlıq Qoruğunun qədim qala divarları daxilinə, əsrlərin şahidi olan o möhtəşəm tikilinin - Şəki Xan Sarayının qarşısına gətirmişdi.
Başımı qaldırıb sarayın fasadına baxdım. Günəşin son şüaları minlərlə rəngli şüşənin - şəbəkənin üzərində bərq vurur, həyətdəki əzəmətli, qoca Xan çinarın yaşıl budaqları binanın divarlarına kölgə salırdı. O an beynimdə yalnız bir fikir fırlanırdı: insan əli bu qədər incəliyi və əzəməti necə yarada bilərdi?
Həyətdəki oturacaqda əyləşib gözlərimi o pəncərələrdən çəkə bilmədim. Heç bir mismar və ya yapışqan istifadə edilmədən sadəcə taxta və şüşənin bir-birinə geydirilməsi ilə yaranmışdı bu şəbəkələr. Mən sarayın qarşısında xəyala dalarkən, sanki XVIII əsrin sədaları qulağımda əks olundu. Bu divarların arxasında kim bilir hansı gizli fərmanlar verilib, hansı xanların amiranə səsi divarları titrədib.
"Zalım xan sarayı" deyirdilər bura. Gözəlliyin ortasında gizlənən bu amansızlıq mənə insan təbiətinin ziddiyyətini söyləyirdi: "Bir tərəfdə kainatı heyran qoyan sənət, digər tərəfdə isə hakimiyyət hərisliyi."
Yüngül bir meh əsdi. Xan çinarın yarpaqları xışıldadı. Elə bil qoca ağac mənə təsəlli verirdi: "Keçmiş əhvalatlar qan və göz yaşları ilə yazılsa da, geriyə qalan yalnız bu gözəllikdir. İnsanlar gəldi-gedərdi, amma sənət və ruh əbədidir."
Bu saray bütöv bir xalqın səbrinin, zövqünün və dözümünün vizual simfoniyasıdır.
Binaya daxil oldum. Divarlardakı döyüş və ov səhnələrinə, Nizaminin poemalarından süzülüb gələn o zərif divar rəsmlərinə diqqətlə baxdım. Otaqların birində olarkən bələdçi qadın bizə bir tarixi həqiqəti söylədi:
"Bu sarayı inşa edən Məhəmmədhüseyn xan "Müştaq" təxəllüsü ilə qəzəllər yazmış, dövrünün görkəmli şairi olmuşdur. Həmişə bu otağa şairləri toplayardı. Həmin dövrün görkəmli Azərbaycan şairləri Molla Pənah Vaqif və Molla Vəli Vidadi onun dostları idilər. Bu otaqda şeir məclisləri keçirərdilər."
Maraq məni bürüdü. Otağın hər bir künc-bucağına nəzər yetirdim. Bura mənə doğmalaşdı. Bu gözəl insanların burada qalan ayaq izlərini axtardım. Divarlara dəyərək, əks-səda verən danışıqları qulaqlarımda səsləndi. Şəki Xan sarayının qarşısından ayrılarkən mən artıq bir neçə dəqiqə əvvəlki insan deyildim. Ruhum rəngbərəng şəbəkə şüşələrdən süzülən işıqla yuyulmuş, tarixin həm qanlı, həm də möhtəşəm tərəfi ilə barışmışdı. Ürəyimin bir parçasını o rənglərin, o qədim çinarın yarpaqlarının xışıltısı arasında qoyaraq gedirdim.
Bu səfərdən aldığım təəssürat məni xəyallar aləminə apardı. Bələdçi qadının söylədikləri bir kino lenti kimi gözlərim qarşısından gəlib keçdi. Ən axırda bədii bir yazıya çevrildi.

Hekayə
Şəki xan sarayının şəbəkəli pəncərələrindən süzülən rəngbərəng günəş şüaları otağın naxışlı divarlarına xalça kimi səpələnmişdi. Havada təzə dəmlənmiş kəklikotu çayının və Şəki şirniyyatlarının ətri vardı. Xanlığın rəhbəri, eyni zamanda həzin qəzəllər müəllifi olan Məhəmmədhüseyn xan Müştaq baş tərəfdə əyləşmişdi. Onun sağında şair Molla Pənah Vaqif, solunda isə dərin, kədərli misraların ustadı Molla Vəli Vidadi əyləşib söhbət edirdilər.
Məhəmmədhüseyn xan Müştaq bir qurtum çay içərək dedi: "Xoş gəlmisiniz, mənim söz sərraflarım, könül dostlarım. Bu gün siyasəti, xanlığın ağır yüklərini bir kənara qoymuşam. Sarayımın pəncərələrindən baxanda Şəkinin bu gözəl təbiəti mənə ancaq yazıb-yaratmaq tövsiyə edir. Vaqif, de görüm, Qarabağdan bura hansı gözəl misraları töhfə gətirmisən?"
Molla Pənah Vaqif təvazökarlıqla baş əyib dedi: "Sağ olun, xan! Sizin bu möhtəşəm sarayınız, divarlardakı hər bir naxış özü bir sənət əsəridir. Bura ayaq basan şairin ilhamı coşmaya bilməz. Mən hər zaman gözəlliyi, yaşamaq sevincini tərənnüm etməyi sevirəm. Dünya fanidir, amma onun bəxş etdiyi gözəlliklərdən zövq almaq lazımdır."
Molla Vəli Vidadi ağsaqqal müdrikliyi ilə ah çəkib dedi: "Ah, Molla Pənah, sən yenə dünyanı bəzəməkdən, gözəllərdən danışırsan. Bu dünyanın vəfası yoxdur. Ona belə ürək bağlama. Xan sağ olsun, mənim könlüm bu gün yenə bir az qəmlidir. Dünya gəldi-gedərdir. Fələyin gərdişi məni daha çox düşündürür."
Məhəmmədhüseyn xan Müştaq Vidadinin çiynini sıxıb dedi: "Gözəl dostum Vidadi, sənin o həzin, qəmli şeirlərin olmasaydı, Azərbaycan şeirinin bu qədər dərinliyi olmazdı. Sənin kədərinin də fəlsəfi mənası var. Amma gəlin bu gün ruhumuzu təzələyək. Hamıdan bir təzə misra eşitmək istəyirəm. Vaqif, sən başla!"
Molla Pənah Vaqifin gözləri parıldadı, əlini sinəsinə qoyub "Pəri" qoşmasını söylədi:
Boyun sürahidir, bədənin büllur,
Gərdənin çəkilmiş minadan, Pəri.
Sən ha bir sonasan, cüda düşübsən,
Bir bölük yaşılbaş sonadan, Pəri!
Vaqif gülərək xana baxdı, dedi: "Amma bura gələndən, sizin bu məclisinizdəki şuxluğu görəndən sonra daha da nikbin şeirlər yazacağam."
Məhəmmədhüseyn xan Müştaq uca səslə güldü, sonra dedi:
"Yaşa, Vaqif! Sənin bu hazırcavablığın və incə yumorun qaranlıq otağı belə işıqlandırar. Bəs, sən nə deyirsən, Vidadi? Vaqifin bu şuxluğuna cavabın nədir?"
Molla Vəli Vidadi sakit səslə, süzgün baxışlarla misraları pıçıldadı:
Ey həmdəmim, sənə çoxdur sözlərim,
Məni ağlar qoyub hara gedirsən?
Həsrətindən yol üstədir gözlərim,
Məni qəmli qoyub hara gedirsən?"
Vidadi sonra Vaqifə baxdı, dedi: "Molla Pənah, dünya həmişə sənin gördüyün kimi toylu-büsatlı deyil. Həyatın acılı, kədərli günləri də çoxdur. Bu gün varıq, sabah yoxuq. Dostların ayrılığı var, hicranı var."
Molla Pənah Vaqif Vidadinin əlini tutub dedi: "Doğru deyirsən, ustad. Amma bu gün biz bir yerdəyik, bu gün Şəki xanının məclisində sözün, sənətin zirvəsindəyik. Gəl, bu anın qiymətini bilək. Şairin qəmi də gözəldir, sevinci də."
Məhəmmədhüseyn xan Müştaq ayağa qalxdı, hər iki şairə ehtiramla baxdı, dedi: "Dostlarım, sizin bu mübahisəniz, bu səmimi söhbətiniz elə poeziyanın özüdür. Biri bədbin, biri nikbin, amma hər ikisi bənzərsiz. Nə qədər ki, bu saray var, nə qədər ki mən bu taxtdayam, Şəki sizin kimi ustadların ocağı olacaq."
Üç dost xanın işarəsi ilə çay qədəhlərini qaldırdılar. Çay içdikdən sonra Məhəmmədhüseyn xan Müştaq özünün "Qurban olduğum" adlı şeirini oxudu:
Ağ üzdə xalları filfilə nisbət,
Can quşu bağında bülbülə nisbət,
Ləbləri çiy düşmüş bir gülə nisbət,
Əhrər yanağına qurban olduğum.
Həmin gecə Şəki xan sarayının o kiçik otağında bədii sənətkarlığın zirvəsi yaşandı. Vidadi fəğan dolu qəzəllərini oxudu, Vaqif ona şux və şən qoşmaları ilə cavab verdi. Müştaq isə öz bədii yaradıcılığı ilə bu məclisə xanlıq əzəməti qatdı. Üç fərqli tale, üç fərqli yaradıcılıq üslubu, amma tək bir sarsılmaz dostluq.
Səhər açılarkən onlar ayrıldılar. Amma otağın divarlarına, rəngli şəbəkələrinə və tarixin yaddaşına bu üç sənətkarın bədii nəfəsi, bir də heç vaxt unudulmayacaq dostluq hekayəsi əbədi olaraq həkk olundu.
Üç dostun taleyi
İllər keçdi. Sənətkarlarımız bu dünyadan köçüb haqq dünyasına qovuşdular.
1759-cu ildən 1780-ci ilə kimi Şəki xanı olmuş Məhəmmədhüseyn xan Müştaq avqust ayında törədilən saray çevrilişi nəticəsində qətlə yetirildi. Molla Vəli Vidadi onun ölümünə "Müsibətnamə" əsərini yazdı.
1797-ci ildə Qarabağ xanının baş vəziri olan Molla Pənah Vaqifi və onun oğlu Əli bəyi İbrahimxəlil xanın qardaşı oğlu Məhəmməd bəy Cavanşir qətlə yetirdi. Molla Vəli Vidadi onun faciəvi ölümünə "Ey həmdəmim can, getdin" rədifli mərsiyəsini yazdı.
Qazaxın II Şıxlı kəndində yaşayan Molla Vəli Vidadi Molla Pənah Vaqiflə həm dost, həm də quda olmuşlar. Vaqifin 2 qızını Vidadi 2 oğluna almışdı. Vidadi yüz il ömür sürmüş, 1809-cu ildə Şıxlıda vəfat etmişdir.
Sənətkarlarımız xalqımıza böyük ədəbi miras qoyub getdilər. Qədirbilən Azərbaycan xalqı onları heç vaxt unutmur. Əsərləri sevilə-sevilə oxunur.

YADA DÜŞƏN

İŞIQLI XATİRƏLƏR

Zaman ötür, lakin ömrün elə anları olur ki, onlar yaddaşın ən işıqlı küncündə əbədi məskən salır. Biz o vaxt V. İ. Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun (APİ) filologiya fakültəsinin üçüncü kursunda oxuyurduq. Dörd qrup, iki axın (patoq) idik. Gəncliyin, tələbəliyin ən coşqun çağları idi. 1985-ci ilin yay semestri yenicə başlamışdı. Bir gün qrup nümayəndələri bizə gözlənilməz və möhtəşəm bir xəbər çatdırdılar: sabahdan etibarən "Qədim və antik ədəbiyyat" fənninin tədrisinə başlayırdıq və ən əsası – bizim axına bu fənni Xalq yazıçımız, ustad sənətkar İsmayıl Şıxlı keçəcəkdi. Bu xəbəri eşidəndə auditoriyada qopan sevinci, tələbələrin gözlərindəki o parıltını təsvir etmək çətindir. Sevincimizin həddi-hüdudu yox idi; axı biz "Dəli Kür"ün müəllifindən, canlı klassikdən dərs alacaqdıq!
Səhəri gün hamımız həyəcan və ehtiramla onun yolunu gözləyirdik. Qapı açıldı və İsmayıl Şıxlı özünəməxsus vüqarla, qoltuğunda dəri qovluğu (papkası) auditoriyaya daxil oldu. Onun gəlişi ilə otağa sanki müdrik bir nur çökdü. Bizimlə çox səmimi, doğma bir şəkildə salamlaşdı. Qrup nümayəndələrinə yaxınlaşıb öz tövsiyələrini, tapşırıqlarını verdi. Davamiyyətə diqqət etməyi tapşırıb: "Jurnalları vaxtı-vaxtında yazıb mənə məlumat verərsiniz", – dedi. Sözünü bitirdikdən sonra duruxdu, bir anlıq mehriban nəzərlərlə hamımızı süzdü və üzünü auditoriyaya tutub bir qədər də xəcalətli, təvazökar bir səslə dilləndi:
– Uşaqlar, sizə bir söz deməyi unutdum. Mən şəkər xəstəsiyəm, danışanda dilim-dodağım quruyur. Ona görə də özümlə balaca bir termosda su götürürəm. Hərdən bir qurtum su içməli oluram. Buna görə əvvəlcədən sizdən üzr istəyirəm, məni bağışlayın...
Böyük yazıçının gənc tələbələr qarşısında göstərdiyi bu nəzakət, bu böyüklük hər birimizin qəlbinə toxundu, ona olan hörmətimizi qat-qat artırdı. O, icazə alıb mühazirəsinə başladı. Artıq bir neçə gün idi ki, Qədim və antik ədəbiyyatın tilsimli dünyasına İsmayıl müəllimin o sehrli, məlahətli səsi ilə səyahət edirdik. Onun mühazirələri dərs yox, sanki bir mənəviyyat məktəbi idi. Günlərin bir günü İsmayıl müəllim dərsə gəlmədi. Dekanlıqda işləyən Məsmə xanım yanında başqa bir müəllimlə auditoriyaya daxil oldu. Hamımızın ürəyinə bir nigaranlıq düşmüşdü. Məsmə xanım sanki bu nigaranlığı hiss edib dedi: "Uşaqlar, İsmayıl müəllim bir az xəstələndiyi üçün bir neçə günlüyə dərsləri gələnə qədər onu BDU-nin müəllimi Məmmədbağır Həyatzadə əvəz edəcək". Bu sözləri deyib auditoriyanı tərk etdi.

BDU- nin tanınmış müəllimlərindən olan Məmmədbağır müəllim kürsüyə keçdi. Bizim gərginliyimizi azaltmaq üçün gülümsəyərək söhbətə başladı:
– Biz İsmayıl müəllimlə çox möhkəm, yaxın dostuq. Dünən axşam mənə zəng edib bildirdi ki, bəs bir-iki günlük APİ-də məni əvəz edəsən. Mən ona həmişə hörmətlə "mirzə" deyə müraciət edirəm. Dedim, baş üstə, mirzə, sən dincəl, gözün arxada qalmasın.
Məmmədbağır müəllim də sağ olsun, iki gün ərzində dərslərimizi boş qoymadı, maraqlı mühazirələr keçdi. Lakin hamımızın gözü qapıda idi, ustadın sağalıb qayıtmasını gözləyirdik. İki gündən sonra İsmayıl Şıxlı yenidən doğma auditoriyaya daxil oldu. Biz onu böyük sevinclə qarşıladıq. Müəllimimiz yenicə mühazirəsinə başlamışdı ki, qəfildən auditoriyanın qapısı ehtiyatla döyüldü.
İsmayıl müəllim danışığını kəsib: "Buyurun", – deyərək qapıya tərəf çevrildi.
Qapı açılanda hamımız təəccübləndik. Auditoriyaya ağ xalatlı bir neçə gənc qız daxil oldu. Onların filologiya fakültəsinə və bu dərsə aidiyyəti yox idi. İsmayıl müəllim təmkinlə dilləndi: Buyurun, qızlarım, eşidirik sizi. Qızlar bir az utancaq, bir az da həyəcanlı səslə müraciət etdilər:– İsmayıl müəllim, bizi bağışlayın, biz Tibb İnstitutunun tələbələriyik. Eşitmişik ki, burada mühazirə keçirsiniz. İcazə versəniz, bu iki saatı biz də arxa sıralarda oturub sizin mühazirənizi dinləyərik...
İsmayıl müəllimin simasına o atalara məxsus nurani təbəssüm qondu. Heç bir tərəddüd etmədən, böyük bir məmnuniyyətlə:
"Əlbəttə, buyurun, keçin, boş oturacaqlarda əyləşin", – dedi. Tibb tələbələri sevinə-sevinə boş yerlərdə əyləşdilər. O gün iki qoşa saat (dörd yarımqrup) ərzində tibb işçiləri də bizim qədər filoloq oldular. İsmayıl Şıxlının hər kəlməsini can-başla, böyük bir heyranlıqla dinlədilər. Dərs bitəndə onlar auditoriyadan böyük bir fərəh və coşqu ilə çıxırdılar. Dəhlizdə bir-birlərinə pıçıldadıqları o sözlər isə ömrüm boyu yaddaşımdan silinmədi:– Çox şükürlər olsun, bu həyatda bizə İsmayıl Şıxlını canlı-canlı dinləmək, onun o müdrik səsini eşitmək qismət oldu!
Bəli, İsmayıl Şıxlı təkcə filoloqların yox, bütün Azərbaycan gəncliyinin, bütöv bir xalqın qəlbinə yol tapan unudulmaz bir şəxsiyyət idi. Bu gün o illərdən çox uzun zaman keçsə də, onun dərslərinin istisi hələ də ruhumuzu isidir.

Hüseyn İsaoğlu,
yazıçı-publisist,
AYB və AJB üzvü.

ÖMRÜN PAYIZ

ÇAĞINDA

YAZ DÜŞÜNCƏLƏRİ

Naxçıvan ədəbi mühitinin istedadlı qələm sahiblərindən şair Ramiz Babayevin imzası ədəbiyyatsevərlərə çoxdan məlumdur. Xüsusilə yaradıcılığındakı Zəfər tərənnümü ilə diqqət mərkəzinə gələn şairin yaradıcılıq mövzuları olduqca müxtəlifdir: sevgi, el-oba, vətən məhəbbəti, ana dili, söz vurğunluğu, əxlaqi-mənəvi zənginlik və s. Şair yaradıcılığında xalqın ümumi kədəri və qayğılarına qoşulub Vətən torpağının işğalına qəmləndiyi kimi, bir gün qələbənin də əldə ediləcəyinə ümidlərini ifadə etmişdi. Artıq 2020-ci ildə qazanılan möhtəşəm qələbə ilə duyğular yeni coşqu ilə aşıb-daşdığı kimi, ədəbiyyatımız da, şair Ramiz Babayevin yaradıcılıq təbi də bu mövzuda böyük həvəslə yazıb-yaratmağa başladı. Xalqımızın Zəfər təntənəsini dilə gətirən sənətkarlarımızdan biri də məhz Ramiz Babayev idi. “Salam, Şuşa” adlı şeirlər kitabında şairin məhz zəfər duyğuları əks edilən şeirləri toplanmışdı. Şair artıq növbəti bir kitabını ərsəyə gətirmiş və çap etdirmişdir. Bu kitabda hər bir mövzu özünün layiqli yerini tapmışdır. Qarışıq mövzularda yazılmış şeirlərdən ibarət bu kitab sənətkarın ömrün “payız çağında” ərsəyə gəldiyi üçün də adı “Ömrün payız çağında” adlandırılmışdır. Nəşrin redaktoru Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi Rövşən Hüseynovdur. Kitaba ön sözünü əməkdar jurnalist Muxtar Məmmədoğlu yazmışdır. Kitabın rəyçisi filologiya elmləri doktoru, dosent, AMEA Naxçıvan Bölməsinin Ədəbiyyatşünaslıq şöbəsinin müdiri Ramiz Qasımovdur. Kitab Naxçıvanın “Əcəmi” Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyində nəfis tərtibatla çap edilmişdir.
Şairin nostalji duyğularını poetik ifadə etmiş əsərləri bu kitabda məxsusi yer tutmuşdur. Məhəbbət, həsrət, niskil, ümid, inam, sevgi bu şeirlərin başlıca mövzusu, mətləbi, duyğularıdır. “Hara aparırsan bu gözəlliyi?”, “Kaş arzular qədər ömrüm olaydı”, “Nağıl imiş bu məhəbbət”, “Əgər məni sevməsən”, “Getmə”, “Qonaq gəl”, “Sənsiz”, “Sənsiz sevgim qocalıbdır”, “Sevgi günahı” və bu kimi şeirlər insanı insan edən, duyğulandıran, ona heysiyyət, hissiyyat, ağrı, sevinc, kədər, xoşbəxtik, bədbəxtlik kimi duyğular verən məhəbbət mövzusunda yazılmışdır. Əlbəttə, sevginin yaşı yoxdur deyiblər. Amma bu şeirlərdəki sevgi ömrün ahıl vaxtındakı xatirələr, nostaljilik kəsb edən sevgi duyğularıdır. Eşqin geri dönüşümü, yaddaşın, duyğuların oyanışı, insanlığın özünü təsdiqidir. Yəni bu şeirlərdəki məhəbbət gerçəklikdən daha çox müdriklik təzahürüdür. Necə ki şair misralarından birində deyirdi: “Axı mənim bu ürəyim Məhəbbətdən yorulubdur!”. Müdrikliyə qovuşmuş insanın özünü xatırlaması və özü ilə vida kədəridir: gəncliyinə vida edən ahıl insanın özünü qəbul etmək əzmidir. Ona görə də bu şeirlərdəki sevgidə saflıq, ülviyyət, müqəddəslik, günahsızlıq, məsumiyyət var. “Sənsiz sevgim qocalıbdır” şeirində ifadə edildiyi kimi:

Məni oda salan gözəl,
Ürəyim səndə qalıbdır.
Sən allahın, bir qayıt gəl,
Sənsiz sevgim qocalıbdır.

Düşür yarpaq-yarpaq ilim,
Lal olubdu sənsiz dilim.
Səni illərdir gözlədim,
Ürəyimi dərd alıbdır.

“Hara aparırsan bu gözəlliyi” şeirində insana sevgi bəxş edən bir gözəlliyin talesiz gedişi, aqibəti sanki təcəssüm olunubdur. Allahın xoş günündə yaranmış gözəlliyə sahib, gözlərindən eşq, vurğunluq yağan bır qızın aqibəti, sonu bəlli olmayan taleyə doğru gedişi şairin nəzərincə misralara alınmşdır. Şair xalq dilindəki gözəlliyi təsvir vasitəsi olan “Aya deyir sən çıxma, mən çıxım, Günə deyir, sən çıxma, mən çıxım” ifadəsini öz ifadə tərzinə uyğunlaşdıraraq “Günəş də düşübdür sənin dalına, Yanında-yörəndə kölgəyə dönür” şəklində improvizə edərək işlətmişdir.
“Sənin məhəbbətindir” şeirində eşq, məhəbbət əsl mənasını taparaq mövzu edilmişdir. İnsanı insan edən, onda insaniliyi var edən eşq bu şeirdə əsl mətləbini, izahını taparaq obrazlaşdırılmışdır. Burada bəhs edilən eşq insanı var edən, mənən zənginləşdirən, ruhən insaniləşdirən, əsl və əsil canlıya, heysiyyətli varlığa çevirən bir vacib keyfiyyət kimi yer almışdır. Klassik fəlsəfi və bədii fikirdə yer alan idealist, romantik, fəlsəfi məhəbbət bu şeirin ədəbi cövhərini təşkil etmişdir. O eşq ki insanı kamilləşdirir, insanı bütün vacib keyfiyyətlərilə insan edərək zənginləşdirir, bütövləşdirir. O eşq ki Qeysi Məcnunlaşdırıb əfsanələrə döndərmişdi, o eşq ki Yusifi Tanrısına yetişdirmişdi, Züleyxanı dillərə salmışdı, o eşq ki Kərəmi yandırıb-yaxmışdı, Qəribi yollara salmışdı. Məhz bu ilahi, müqəddəs, ülvi eşq şairin “Sənin məhəbbətindir” şeirinin mövzusu olaraq lirik mənin mənəvi keyfiyyətlərini üzə çıxarmışdır.
Ramiz Babayevin yaradıcılığında ciddi ictimai məzmunlu lirikaya da rast gəlmək olur. Şair elliklə gələn dərd-bəladan, insanı acıdan xoşəgəlməz hallardan dərdi-gileyini ictimailəşdirərək ifadə edir. “Dərdim çoxdu, üstümü ört” şeirində ictimai eyib və eybəcərliklər, mənəvi çatışmazlıqlar, əxlaqi nöqsanlar poetik şəkildə yer alaraq tənqid edilmiş, rast gəlinən xoşagəlməz hallar haqda giley olunmuşdur:
Dərdim çoxdu, üstümü ört,
Dərd üstünə dərd tökülər.
Zaman belə gəlib, qağa,
Dövran sürür boz sərçələr.

Şairin “Dilənçi” başlıqlı şeirində də bir ictimai dərd, kədər, qəm yer alıbdır. Şair ictimai səbəblərlə bağlı olaraq kasıblığa düçar olub dilnəçilik edən insanın faciəsini və mənəvi acısını, kədərini əks etdirmişdir. Bu şeir konkret ünvanı göstərməsə də, konkret təbəqəni, nümayəndəni işarə etməsə də, ümimilikdə cəmiyyətdə yer alan ictimai hallardan biri kimi dilənçilərin taleyi haqda bəhs olunmuşdur. Özü üçün həyatda qalma, yaşama sənətinə çevirənlər istisna olunmaqla bəzi dilənçilik halları bir insanın faciəvi taleyi, kədərli aqibətidir, işsizliyin, mənəvi məsuliyyət olaraq çarəsizliyin atladılması yoludur. Buna görə də bu şeir bizə bir zamanlar müəllimlərin yoxsulluqdan dilənçiliyə məhkum edildikləri halların təsirli tənqidi ifadəsi olan professor və şair Famil Mehdinin “Dilən, professor, dilən” şeirini və buna oxşar digər əsərləri yada salır. Ümumiyyətlə, şair Ramiz Babayevin növbəti kitabındakı “Dərdim çoxdu, üstümü ört”, “Dilənçi”, “Deyirlər, dünyanın axırı çatıb”, “Tənhalaşmış ağacların qəfil sınmaq qorxusu var”, “Söz vermə naşıya”, “Paxıllar” və bu kimi şeirləri ictimai məzmunlu lirika örnəkləri kimi kitaba ciddi ictimai məzmun verir.

Şair Ramiz Babayev ilhamla yazdığı əsərlər sirasında əziz dostlarını, sevdiklərini də unutmur, onlara olan sədaqətini, bağlılığını, onlar üçün duyğularını, sevincini, kədərini, təəssüfünü dilə gətirir, poetik ifadəli ədəbi nümunəyə çevirir. “Qayıt gəl”, “Nə tez qocalmısan, qardaş”, “Qəriblik” şeirləri məhz bu tipli əsərlərdəndir. “Qayıt gəl” şeirində yaxın dostun həyat yoldaşının itkisinə, “Nə tez qocalmısan, qardaş” şeiri isə dostu, şair və jurnalist Rövşən Hüseynova, “Qəriblik” şeiri Mürvət Qədimoğlu Həkəriyə həsr edilmişdir.
“Ana”, “Analı günlərim” şeirləri ana məhəbbətinə həsr olunan qiymətli əsərlərdir. Ümumiyyətlə, Azərbaycan ədəbiyyatında ana mövzusu həmişə əhəmiyyətli bir yerə sahib olub. Bütün zamanlarda ana sevgisi, bala məhəbbəti tərənnüm olunmaqla bərabər, irihəcmli əsərlərin başlıca mövzusuna çevrilib, qiymətli əsərlər ərsəyə gəlib. Qadına yüksək dəyər verən Azərbaycan cəmiyyətində qadın həmişə ucalıq nümunəsi olub: Qadın anadır, bacıdır, gəlindir, qızdır, övladdır, xoşbəxtliyin və sevginin rəmzidir. Buna görə də şair Ramiz Babayevin də yaradıcılığında ana mövzusu ayrıcalıq təşkil edib. Ana sevgisi, ana mehri, ana məhəbbəti “Analı günlərim” şeirində belə əks olunub:
Anamın laylası çıxmır başımdan,
Həyət-bacamızın mehri azalıb.
Onun gülüşündən, xoş baxışından,
Bizə göz yaşları xatirə qalıb.

Yatdığı çarpayı tənha-tək durub,
Elə bil əyilib qəddi onun da.
Analı günlərim yolda oturub,
Gözləyir qayıdam günün sonunda.

Şeir məzmun, ruh etibarilə Xalq şairi Məmməd Arazın yaradıcılığını, onun ana mövzusunda yazdığı əsərlərin ruhunu xatırladır. Əlbəttə, bu, Naxçıvan ədəbi mühitində möhkəmlənən Məmməd Araz məktəbinin təzahür formasıdır ki, diqqəti cəlb edir. Şair çox haqlı olaraq ana xatirəsini ananın əli dəyən, bədəni toxunan bütün əşyalarda qorunduğunu diqqətə çatdırır, hər əşyadan, hər şeydən ana mehrini hiss etdiyini ifadə edir. Bir zaman ananın istifadə əşyası olan şeylər indi onun yoxluğunda ananın əziz xatirəsini yaşadan və hiss etdirən vasitələr, əşyalar aləmi kimi təqdim edilir. Əlbəttə, ədəbiyyatda bu ifadə tərzi ana məhəbbətinin ən özəl, ən özünəməxsus ifadə imkanı olaraq müəyyənləşmişdir.
Ramiz Babayevin yaradıcılığında təbiət lirikası da özünəməxsusdur. “Batabata gəlmisən”, “Məmməd Araza”, “Əgər bu torpağın qədrini bilsən”, “Yağışın şəkilləri”, “Bahar” kimi şeirlərdə təbiətin əsrarəngizliyi, gözəlliyi, təbiət və insan münasibəti öz əksini tapıb. ədəbiyyatımızda əhəmiyyətli bir istiqamət təşkil edən təbiət lirikasının da bütün ədəbiyyat adamlarının yaradıclığında xüsusi yer tutduğunu qətiyyətlə söyləyə bilərik. Çünki insan həm də təbiətlə həmahəngdir. Təbiətin taleyi insanın taleyidir. Təbiət insanı bütün duyğu və düşüncələrilə ortaya çıxarmağa qabil bir varlıq mühitidir. Təbiət həm də gözəllikdir, gözəlliyin obyektiv simasıdır, anadangəlmə varoluşudur. Təbiətin gözəlliyini yağı. Hadisəsilə əks etdirmək özü də ədəbiyyatda bir ənənə təşkil etmişdir. Ən çox sevilən şeirlərdən biri kimi Müşfiqin “Yağış yağır” şeiri bir çox yeni əsərlərin meydana gəlməsinə vəsilə olmuşdur. Ramiz Babayevin də yağış mövzulu şeirlərində təbiətin sevgi halı öz əksini tapmış, yağışın yağması ilə insanın sevgi coşğunluğu arasında oxşarlıq hadisəsi olaraq təsvir olunmuşdur.
Beləliklə, öz imzası, öz sözü olan şair Ramiz Babayevin yeni kitabı özünün payız duyğularını ifadə tərzinə görə daha çox seviləcəyi və oxunacağına qətiliklə inanmaq olar.

Ramiz QASIMOV
AMEA Naxçıvan Bölməsinin şöbə müdiri,
filologiya elmləri doktoru, dosent