BEYNƏLXALQ HÜQUQUN

TƏNTƏNƏSİ Və REGİONAL

SÜLHƏ QARŞI RADİKAL

ERMƏNİ REAKSİYASININ

TƏHLİLİ

Cənubi Qafqaz regionu Azərbaycanın 2020-ci il Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Zəfərdən və suverenliyini tam bərpa etməsindən sonra yeni bir inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Azad edilmiş ərazilərin beynəlxalq aləmə inteqrasiyası və formalaşmış yeni status-kvonun qəbul edilməsi prosesinin mühüm tərkib hissələrindən biri də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin, beynəlxalq təşkilatların rəhbərlərinin və hərbi attaşelərin mütəmadi olaraq bu bölgələrə səfərlərinin təşkil edilməsidir. Ölkəmizdə fəaliyyət göstərən xarici səfirliklərin iştirakı ilə baş tutan növbəti genişmiqyaslı Qarabağ və Şərqi Zəngəzur səfəri növbəti dəfə Ermənistanın daxilindəki müəyyən radikal və revanşist dairələrdə dərin siyasi böhran və isterikaya səbəb olmuşdur. Bu reaksiya regionda gedən normallaşma prosesinə zərbə vurmaqla yanaşı, həm də beynəlxalq hüququn təməl prinsiplərinə qarşı açıq bir çağırışdır.

Hüquqi Müstəvi: Müstəqil Dövlətin Suveren Hüququ və Beynəlxalq Legitimlik
Erməni radikal qüvvələrinin, eləcə də erməni kilsəsi və diasporunun xarici diplomatları Qarabağa səfər etdikləri üçün hədəf alması ilk növbədə hüquqi savadsızlığın və reallıq hissinin itirilməsinin göstəricisidir. BMT prinsiplərinə və beynəlxalq hüquqa əsasən, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq səviyyədə tanınmış suveren ərazisidir.
Rəsmi Bakının öz suveren torpaqlarında diplomatik heyət üçün hərəkət marşrutu təyin etməsi, bərpa layihələrini nümayiş etdirməsi sırf daxili işidir və hər hansı üçüncü tərəflə müzakirə predmeti ola bilməz. Diplomatların bu səfərlərdə tam heyətlə iştirak etməsi isə dünya birliyinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü birmənalı şəkildə dəstəkləməsinin və Ermənistanın keçmiş irredentist iddialarının qüvvədən düşdüyünü qəbul etməsinin vizual təsdiqidir.
İdeoloji Böhran: "Urbisid"in İfşası və Tarixi Saxtakarlıq Qorxusu
Radikal erməni dairələrinin aqressiv ritorikasının arxasında dayanan əsas amillərdən biri, Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərdə gerçəkləşdirdiyi nəhəng bərpa-quruculuq işlərinin xarici dövlətlərin nümayəndələri tərəfindən yerindəcə müşahidə olunmasıdır. 30 illik işğal dövründə törədilmiş vandalizm, məscidlərin və tarixi abidələrin dağıdılması (urbisid) faktları bu səfərlər vasitəsilə dünya paytaxtlarına hesabat şəklində göndərilir.
Bundan əlavə, diplomatların Qarabağdakı qədim Alban-Udi mədəni irsinə (məsələn, Xudavəng və Gəncəsər monastırları) baş çəkməsi erməni revanşistlərinin onilliklər ərzində formalaşdırdığı tarixi saxtakarlıq mifini darmadağın edir. Bu səbəbdən həm kilsə, həm də radikal media resursları diplomatları guya "Azərbaycanın propaqandasında iştirak etməkdə" ittiham edərək marginal təhdidlər səsləndirirlər.

Regional Sülhə Təhdid: Revanşizm Kimin Dəyirmanına Su Tökür?
Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması və sülh müqaviləsinin imzalanması istiqamətində addımların atıldığı bir vaxtda, İrəvandakı radikal qüvvələrin xarici elçilərə qarşı qarayaxma kampaniyası yürütməsi Ermənistan cəmiyyətinin daxilində sülhə müqavimət göstərən ciddi elementlərin hələ də qaldığını nümayiş etdirir. Qərbi Azərbaycan İcması başda olmaqla, bir çox ictimai institutlar bu cür destruktiv addımları iki ölkə arasında etimad mühitinin zədələnməsinə yönəlmiş birbaşa təxribat kimi qiymətləndirirlər. Sülh gündəliyinə kölgə salmaq cəhdləri Ermənistanı regional logistik və iqtisadi layihələrdən kənarda saxlamaqla yanaşı, onun suveren dövlət kimi gələcək inkişaf perspektivlərini də heçə endirir.
Nəticə
Azərbaycanda fəaliyyət göstərən diplomatik missiyaların Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərləri sadəcə növbəti protokol tədbiri deyil. Bu, beynəlxalq hüququn təntənəsi, ədalətin bərpası və bölgədə geriyədönməz şəkildə bərqərar olmuş yeni geosiyasi reallığın rəsmən qəbuludur. Ermənistanın radikal və revanşist qüvvələrinin nümayiş etdirdiyi aqressiv və tamamilə qəbuledilməz reaksiya regionda sülh arxitekturasının qurulmasını ləngitsə də, Azərbaycan dövlətinin iradəsi və beynəlxalq hüququn gücü qarşısında iflasa məhkumdur. Cənubi Qafqazın gələcəyi radikal çağırışlarda deyil, suverenliyə hörmət və daxili işlərə müdaxilə edilməməsi prinsiplərinə əsaslanan davamlı sülhdədir.

Almaz Ülvi
Filologiya elmləri doktoru, professor

Harayçı üzərindən

yumruq atan revanşistlərə:

Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərindən bir müddət əvvəl Zəngilana, Laçına, Ağdama, Şuşaya səfər etmişəm. Gördüklərim yalnız erməni faşistlərinin çəkdirdiyi göz dağı olub. Hər yan viran qoyulub. Daş üstə daş, bir dənə olsun, üstü örtülü dam qalmayıb. Torpaqlarımız işğaldan azad olunandan sonra Kəlbəcərə gedib ata ocağını viran görən kəlbəcərlilərin hönkürtüsünə şahidlik etmişəm. 44 günlük müharibədən sonra məğlub olub, Kəlbəcəri rahat tərk eləmək üçün 10 gün möhlət istəyən ermənilərin həmin 10 gün ərzində hər yanı minalayıb evlərə, meşələrə necə od vurduqlarını gördüm.
Azərbaycan torpaqlarında törətdiklərini təbii qəbul edirəm, çünki daşnak ermənilərin xislətində qan tökmək, yandırıb yaxmaq, bayquş kimi xarabalıqlarda yuvalanmaqdır.
Qəribə orasıdır ki, mənim ata yurdum, indi Ermənistan adlanan Qərbi Azərbaycanda da haylar eyni vəhşilikləri törədiblər. Yəni Azərbaycan türklərini ordan silah gücünə qovduqdan sonra, mal-mülkümüzə sahiblənsələr də, evlərimizi darmadağın ediblər. Kəndləri nə günə qoyublarsa xarabalıqları da bilinmir.
Kurud kəndi 1988-də
Bu rasistlər hələ sovetlər dönəmində Zəngəzur mahalı, Qafan rayonunun mən doğulduğum Kurud kəndində bizim- Əfəndi uşağına məxsus məscidimizi, babam Əbdürrəhimin 1880 -ci ildən 1930-cu ilə qədər fəaliyyət göstərmiş mədrəsəsini dağıtmışdılar. Ətrafımızdakı Səncəraulu, Çiriş, Dərməzür, Gərd kəndlərinin əhalisini köçürüb kəndlərini xaraba qoymuşdular. 1983-cü ildə gözlərimizin önündə Baharlı kəndini və kənd qəbiristanlığını dağıdıb izini itirdilər.
1960-cı ildə Oğuz türklərinin yaşadığı Kirs kəndində Yunusov Yunus Hacı oğlu ev tikərkən bünövrə üçün qazdığı yerdən bir qoç, bir qoyun heykəli çıxmışdı. Qoçun boyun hissəsindən başlayan yazıda Cəlal paşanın adı yazılmış və əl-ələ tutan beş uşaq şəkli həkk olunmuşdu. Ermənilər xəbər tutan kimi Qafan Rayon İcraiyyə Komitəsinin sədri Ovanesyan Qarnik milislərin təzyiqilə abidəni götürüb Qafana apardı. Kirs və Kurud kəndlərindəki Alban kilsələri məbədlikdən çıxarılıb kölxoz anbarı kimi istifadə olunurdu.
1988-ci il deportasiyasından sonra kəndlərimizdə daş üstündə daş qalmayıb. Acıbac kəndindəki Alban kilsəsinin divarlarına haylara məxsus əcaib şəkillər döyüblər. Azərbaycanlılara məxsus maddi-mənəvi dəyərləri özününküləşdirə bilməyəndə məhv etmək yolunu tutublar.
XX əsrdə indi Ermənistan adlanan ərazilərimizdə 15 mindən çox Türk-Azərbaycan mənşəli toponim saxtalaşdırılıb. İrəvan şəhərindən tutmuş bütün şəhərlərimizin adı dəyişdirilib.

Kirs kəndinin xarabalıqları
Bu qədər həngamədən sonra utanmadan Gəncəsər və Xudavəngi də erməni irsi kimi təqdim edirlər. Yenə deyəsən Azərbaycanın Ermənistana göndərdiyi dizel, Aİ-92 və Aİ-95 markalı yanacaqlar hayları qızışdırıb. Terror yuvası olan Ermənistan Parlamentində revanşistlər baş qaldırır. Azərbacan ərazisində qan tökənlərin xatirəsini anmaqla köhnə xəstəliklərinin sağalmadığını büruzə verir, gənclərin zəhərlənmiş şüurunu bir az da zəhərləyirlər. Daha düşünmürlər ki, Vətən müharibəsində 13 min əsgərin fərarilik etməsi erməni uşaqlarına Azərbaycn düşmənçiliyi, Türk xofu aşılamağın nəticəsi idi.
Mənə elə gəlir ki, Azərbaycan dövlətinin sülh siyasəti yeritməsi qonşularımızı çaşdırıb. Şuşada yallı gedən Paşinyan indi də dədə-baba yurdumuz olan Xustub dağının bulaqlarından su içməklə, Göyçə gölündə çimməklə bizə göz dağı verir.
Dəmir yumruğu unudanlara xatırladıram ki, sülhə belə hazırlaşmırlar. Daha 100 illərlə xalqımıza qarşı törətdiklərinizi unutmaq fikrində deyilik.
7 dekabr 1988-ci ildə 11923 saylı hərbi hissənin heyətindən ibarət xilasedici dəstə hərbi hissənin komandiri Vaqif Əhmədovun rəhbərliyi ilə Ermənistanın zəlzələ baş vermiş Spitak şəhərinə çatan azərbaycanlı briqada yüzlərlə yaralı ermənini dağıntılar altından xilas etdi. Dekabrın 11-də isə Azərbaycandan Spitaka yardıma gedən 78 nəfər könüllüdən ibarət ikinci qrupu aparan “İL-76” təyyarəsi Ermənistan ərazisində vuruldu. Fransız xilasedicilər axtarış zamanı hər iki başı bağlanaraq qaynaqlanmış borulara diri-diri yığılmış Azərbaycan uşaqlarını tapıblar. Budur dünya sivilizasiyasına idiaçıların xisləti.
Demək istəyirəm ki, bədnam qonşular havadarlarına güvənərək həmişə yaxşılığımıza yamanlıqla cavab veriblər. Xalqımız yenə də böyüklük edərək bütün pislikləri unub. Yenə də barışıq əlini uzadıb. Amma daha belə getməz. Sənəd imzalamaqla sülh yaranmır. Sülh həm də insanların düşüncəsində yaranmalıdır. Bunun üçün nifrəti artıran fikirlərdən uzaqlaşmaq, keçmişin ağrılı səhifələrindən nəticə çıxarmaq lazımdır.

İndi kəndimizin yeri bilinmir, dağıdılıb, yerini kol-kos basıb, bu dağıdılmamış halıdır
Ermənistanın xəstə təfəkkürlü ideoloqlarının yürütdüyü avantürist siyasət ucbatından 38 ildir doğulduğumuz torpağa ayaq basa bilmirik. Bunun hamısının günahkarı erməni analarının da, azərbaycanlıların da göz yaşını axıdan “böyük ermənistan” xəyalpərəstləri, onları öz Qafqaz siyasətinə alət edən böyük dövlətlərdir.
Qonşular, alət olmayın, harayçı üzərindən bizə kəllə atmayın! Kəlləniz Dəmir yumruğa dəyib əzilər!

Tamxil Ziyəddinoğlu,
Qərbi Azərbaycanın Kurud kəndlisi

Sülhə gedən yol

tarixi həqiqətdən keçir

Azərbaycanla Ermənistan arasında uzun illər davam edən münaqişə təkcə iki dövlət arasında ərazi məsələsi olmayıb. Bu qarşıdurmanın arxasında tarix, milli yaddaş, mədəni irs və insanların yaşadığı ağır hadisələr dayanır. Ona görə də bu gün regionda sülhün bərqərar olması üçün yalnız siyasi razılaşmalar kifayət etmir. Hər iki cəmiyyətdə yeni reallıqlara münasibət dəyişməlidir.
Ermənistan cəmiyyətində Azərbaycana, xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur məsələsinə münasibətdə səslənən bəzi fikirlər narahatlıq doğurur. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa edib. Bu reallığın qəbul olunması Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gələcəyi üçün əsas şərtlərdən biridir. Keçmişdə baş verən hadisələrə müxtəlif yanaşmalar çoxdur, lakin keçmiş münaqişəni yenidən gündəmə gətirən, ərazi iddialarını və revanş düşüncəsini gücləndirən çağırışlar yeni qarşıdurmalara səbəb ola bilər.
Azərbaycan ərazisində fəaliyyət göstərən diplomatik nümayəndəliklərə münasibət məsələsi də diqqət çəkən mövzulardandır. Diplomatik münasibətlər dövlətlər arasında əlaqələrin əsas vasitələrindən biridir. Xarici diplomatların fəaliyyəti qəbul edən ölkənin qanunlarına və beynəlxalq normalara uyğun həyata keçirilməlidir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi məsələsində başqa dövlətlərin və ya ayrı-ayrı qüvvələrin müdaxilə xarakterli mövqe nümayiş etdirməsi təbii olaraq Azərbaycanda etirazla qarşılanır.
Burada əsas məsələ yalnız ayrı-ayrı şəxslərin söylədiyi fikirlər deyil. Daha ciddi məsələ belə fikirlərin cəmiyyətdə necə qarşılanması və siyasi mühitə necə təsir etməsidir. Əgər bir ölkədə revanş düşüncələri geniş yayılırsa, bu, sülhə olan inamı zəiflədə bilər. Əksinə, cəmiyyətlər gələcəyə baxmağı bacarmalı, yeni müharibələr deyil, yeni əməkdaşlıq imkanları haqqında düşünməlidirlər.
Tarix məsələsi də Azərbaycan və Ermənistan arasında ən həssas mövzulardan biridir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yerləşən tarixi və mədəni abidələr bu torpaqların zəngin keçmişindən xəbər verir. Bu irsə münasibətdə əsas prinsip tarixi faktlara hörmət etmək və mədəni abidələri qorumaq olmalıdır.
Tarixi yalnız siyasi məqsədlərlə izah etmək düzgün deyil. Hər bir xalqın tarixində müxtəlif dövrlər, müxtəlif mədəni təsirlər və müxtəlif hadisələr olub. Buna görə də tarixə münasibətdə elmi araşdırmalara, tarixi mənbələrə və faktlara əsaslanmaq daha doğru yoldur. Hər hansı tarixi abidənin və ya mədəni irsin mənsubiyyətini müəyyənləşdirərkən də emosiyalar deyil, elmi faktlar əsas götürülməlidir.
Qafqaz Albaniyası irsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın qədim tarixinin mühüm hissəsini təşkil edən bu irs ölkəmizin ərazisində müxtəlif tarixi və mədəni izlər qoyub. Alban irsi ilə bağlı məsələlər müxtəlif mübahisələrin mövzusu olsa da, belə məsələlərin elmi müstəvidə araşdırılması daha məqsədəuyğundur. Tarixi irs siyasi qarşıdurmanın alətinə çevirilməməlidir.
Bu gün Azərbaycan cəmiyyətini narahat edən əsas məsələlərdən biri də Ermənistan daxilində revanşist qüvvələrin mövcudluğudur. Hər bir ölkədə müxtəlif siyasi baxışların olması mümkündür. Lakin siyasi fikir ərazi iddialarına, düşmənçiliyə və yeni qarşıdurma çağırışlarına çevrildikdə artıq bu, yalnız daxili məsələ olaraq qalmır. Belə yanaşmalar qonşu ölkələr arasında münasibətlərə də təsir göstərir.
Ermənistan hakimiyyətinin və siyasi qüvvələrin məsuliyyəti məhz burada başlayır. Cəmiyyətdə sülh düşüncəsinin möhkəmlənməsi üçün siyasi liderlər öz çıxışlarında diqqətli olmalıdırlar. Müharibənin ağrısını yaşamış iki xalq arasında münasibətləri yaxşılaşdırmaq asan deyil. Bunun üçün illərlə davam edən düşmənçilik hissinin tədricən aradan qaldırılması lazımdır.
Parlament rəhbərlərinin və digər yüksək vəzifəli şəxslərin səsləndirdiyi fikirlər isə daha böyük məsuliyyət tələb edir. Çünki belə şəxslərin hər bir açıqlaması cəmiyyətə təsir göstərir. Siyasi xadimlərin çıxışları insanlarda yeni qarşıdurma gözləntisi yaratmamalı, əksinə, sülhə və sabitliyə xidmət etməlidir.
Azərbaycan xalqı müharibənin nə demək olduğunu yaxşı bilir. Buna görə də sülh istəyi zəiflik kimi başa düşülməməlidir. Əksinə, əldə edilmiş nəticələrdən sonra bölgədə uzunmüddətli sabitliyin yaradılması Azərbaycanın və bütövlükdə regionun marağındadır. Bunun üçün qarşılıqlı hörmət və etimad vacibdir.
Sülh yalnız sənəd imzalamaqla yaranmır. Sülh həm də insanların düşüncəsində yaranmalıdır. Bunun üçün hər iki tərəfdə qarşılıqlı nifrəti artıran fikirlərdən uzaqlaşmaq, keçmişin ağrılı səhifələrindən nəticə çıxarmaq və gələcəyə baxmaq lazımdır.
Azərbaycan və Ermənistanın gələcək münasibətləri düşmənçilik üzərində deyil, qonşuluq və qarşılıqlı hörmət üzərində qurulmalıdır. Bunun üçün Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi qəbul edilməli, revanşist çağırışlara son qoyulmalı, tarixi və mədəni irslə bağlı məsələlərə obyektiv yanaşılmalıdır.
Ən başlıcası isə yeni nəsillərə müharibə və düşmənçilik deyil, sülh və əməkdaşlıq düşüncəsi aşılanmalıdır. Çünki bu gün verilən siyasi mesajlar sabahın münasibətlərini formalaşdırır. Regionda davamlı sülh istəyiriksə, keçmişdən dərs çıxarmalı, tarixi təhrif etməməli və gələcəyi yeni qarşıdurmalar deyil, qarşılıqlı anlaşma üzərində qurmalıyıq.

Vüqar Bəşirov
Abşeron RİH başçısının Aşağı Güzdək qəsəbə İƏD üzrə nümayəndəsi

Bakıda Qədim Sazın və

Sözün Möhtəşəm Zəfəri

Borçalı Aşıq Mühiti Yenidən Paytaxt Səhnəsində

2026-cı il sentyabrın 14-də Bakı şəhərinin qədim və zəngin mədəniyyət ocaqlarından biri olan R.Behbudov adına Dövlət Mahnı Teatrında Azərbaycanın mənəvi tarixini, saz və söz sənətini özündə yaşadan möhtəşəm bir tədbir baş tutdu. Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin 2026-cı il üçün kiçik qrant müsabiqəsinin qalibi olmuş “Borçalı aşıq mühitini tanıyaq və tanıdaq” layihəsi çərçivəsində Borçalı aşıqlarının böyük konsert proqramı keçirildi. “Ozan Dünyası” Aşıq Yaradıcılığının Təbliği İctimai Birliyi tərəfindən böyük peşəkarlıqla ərsəyə gətirilən bu gecə, təkcə musiqi tədbiri deyil, həm də köklərə, tarixi yaddaşa və milli kimliyə qayıdış simvoluna çevrildi. Salonda əyləşən yüzlərlə tamaşaçı həm milli musiqimizin bənzərsiz nümunələrini dinləmək, həm də Borçalı saz-söz məktəbinin tarixi irsinə bir daha şahidlik etmək imkanı qazandı.

Respublikamızın görkəmli elm və sənət adamlarının, millət vəkillərinin, ictimai-siyasi xadimlərin də qatıldığı tədbiri giriş sözü ilə “Ozan Dünyası” Aşıq Yaradıcılığının Təbliği İctimai Birliyinin sədri, Əməkdar mədəniyyət işçisi Musa Nəbioğlu açdı. O, Borçalı aşıq mühitinin keçdiyi tarixi yola qısa ekskurs etdi, bu mühitin Azərbaycan aşıq sənətinə verdiyi böyük töhfələrdən danışdı. M.Nəbioğlu layihənin həyata keçirilməsində əsas məqsədin aşıq sənətinin inkişafında tarixən mühüm rol oynamış Borçalı aşıq mühiti haqqında ətraflı məlumat vermək, bu mühiti daha geniş müstəvidə təqdim etmək, xüsusən də bu mühitin aşıqlarına, onların ifalarındakı özünəməxsusluqlara diqqəti cəlb etmək olduğunu vurğuladı. Çıxışda Bakıda Borçalı aşıqlarının ayrıca konsertinin sonuncu dəfə ötən əsrin 80-ci illərinin əvvəllərində təşkil olunduğu xüsusi olaraq diqqətə çatdırıldı. Qeyd edildi ki, ötən uzun onilliklər ərzində bu səviyyədə toplu bir konsertin keçirilməməsi böyük bir boşluq idi və bugünkü tədbir həmin qırx illik mədəni həsrətə son qoyur. M.Nəbioğlu həmçinin mədəniyyətimizin çox mühüm qolu olan aşıq sənətinə ölkə rəhbərliyinin qayğı və diqqətinin son illərdə daha da artdığını xüsusi qeyd etdi.
Daha sonra çıxış edən millət vəkili Aydın Hüseynov “Ozan Dünyası” AYT İB-nin son illərdə həyata keçirdiyi layihələrin əhəmiyyətini qeyd edərək, “Borçalı aşıq mühitini tanıyaq və tanıdaq” adlı bir layihənin reallaşdırılmasının günümüzdə çox aktual olduğunu diqqətə çatdırdı. O, Borçalı aşıq mühiti və bütövlükdə Borçalıda yaşayan soydaşlarımızla bağlı belə mədəni layihələrin davamlı xarakter almasının vacibliyini bildirdi. Millət vəkili vurğuladı ki, Borçalı mahalı təkcə coğrafi məkan deyil, Azərbaycanın mənəvi sərhədlərini qoruyan, ana dilimizi və qədim ozan ənənələrimizi təmiz şəkildə saxlayan bütöv bir mədəniyyət qalasıdır.Milli Məclisin əməkdaşı, Beynəlxalq “Alaş” ədəbi mükafatı laureatı, şair-publisist Əkbər Qoşalı “Ozan Dünyası” AYT İB-nin fəaliyyətini yaxından izlədiyini və təqdir etdiyini vurğulayaraq, təşkilatın rəhbəri Musa Nəbioğlunun eyni zamanda aşıq sənəti ilə bağlı bir çox dəyərli kitabların müəllifi olduğunu auditoriyanın diqqətinə çatdırdı. Ə.Qoşalı qeyd etdi ki, Musa müəllimin fədakar araşdırmaları sayəsində Borçalının unudulmaqda olan bir çox ustadlarının adları və yaradıcılığı yenidən elmi dövriyyəyə qaytarılmış, gələcək nəsillər üçün yazılı bir salnamə yaradılmışdır.
ADMİU-nun dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, ustad aşıq Altay Məmmədli Borçalı aşıq mühitinin havacatda və ifa tərzindəki özəlliklərindən, bu mühitin zaman-zaman sənətdə öz sözünü demiş ustad aşıqlarından ətraflı söhbət açdı. O, Borçalı saz məktəbinin texniki baxımdan özünəməxsus barmaq vuruşları, pərdə düzümü və sərt səs tembri ilə digər aşıq mühitlərindən fərqləndiyini, buradakı ustad-şagird münasibətlərinin bu gün də qədim qanunlarla qorunub saxlanıldığını elmi detallarla izah etdi.

Gənc tədqiqatçı, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, bu günlərdə Milli Konservatoriyada yeni yaradılan “Aşıq sənəti” kafedrasının müdiri vəzifəsi etibar edilmiş Hafiz Kərimov isə çıxışında Borçalı aşıq mühitinin özünəməxsusluğuna dərin elmi baxış sərgilədi. H.Kərimov yeni yaradılan kafedranın bu cür fundamental regional məktəbləri akademik səviyyədə araşdıracağını və Borçalı havalarının nota köçürülərək tədris proqramlarına daxil edilməsinin aşıq elminin inkişafına böyük töhfə verəcəyini vurğuladı.

Konsertin bədii hissəsində Borçalı aşıq mühitinin istedadlı təmsilçiləri bir-birinin ardınca səhnəyə çıxaraq öz bənzərsiz ifaları ilə tamaşaçıların zövqünü oxşadılar. İfaçılar təkcə öz səsləri və barmaqlarının sehri ilə deyil, həm də geyindikləri ənənəvi aşıq libasları və səhnə mədəniyyətləri ilə qədim ozan məclislərinin ab-havasını teatra daşıdılar. Ustad aşıq Hüseyn Saraclının sonuncu səyirdi olan Murad Kövrəyin ifasında səslənən və məclisə ciddiyət gətirən “Baş divani” havası ilə açıldı, Cahangir Quliyevin təqdimatında incə qəlb çırpıntılarını əks etdirən “Zarıncı” havasını, Nargilə Mehdiyevanın şirin avazı və qadın aşıq ən-ənəsinin zərifliyi ilə yadda qalan “Mansırı” və Ramin Qarayevin ifa etdiyi gur səsli “Osmanlı divanisi” tamaşaçılarda böyük coşqu yaratdı. Ardınca Qabil Abdıyevin ifasında Borçalı dağlarının havasını gətirən “İncəgülü”, Əşrəf Qəriboğlunun (Təmirovun) təqdimatında qədim köklərə bağlayan “Göyçəgülü”, Fikrət Cəfərovun dastan dünyasından söz açan “Dastanı”, Ayişə Səyyadqızının məlahətli və ürəyəyatan səsi ilə ifa etdiyi “Aran gözəlləməsi”, Fatimə Məmmədovanın təqdimatında sazın zəngin imkanlarını nümayiş etdirən “Naxçıvanı” və Murad Həsənovun yüksək ifaçılıq texnikası və ustad ustalığı ilə təqdim etdiyi “Ruhani” aşıq havaları salonda əsl sənət fırtınası qopardı. Səlsənən hər bir hava, pərdələrin dili ilə danışan hər bir nəğmə Borçalı aşıq mühitinin bu günü ilə bağlı canlı, dinamik və zəngin bir mənzərəni gözlər önündə canlandırdı. Zalda əyləşən tamaşaçılar hər ifanın sonunda sənətkarları ayaq üstə alqışlayırdılar.

Aşıq Nargilə Mehtiyeva tamaşaçıların israrlı və gur alqışları, dinmək bilməyən xahişləri ilə yenidən səhnəyə dəvət olundu. Səhnəyə ayaq basdığı an zaldakı coşqu bir qədər də artdı. Ustad aşıq Kamandar Əfəndiyevin ruhunu səmada şad edən, sözləri və musiqisi ustadın özünə məxsus olan möhtəşəm bir əsər səslənməyə başladı: "Atatürküm, doğma qanım, bir də Azərbaycanım..."Aşığın telli sazından süzülən hər bir pərdə, hər bir kəlmə zaldakı yüzlərlə insanın qəlbinə birbaşa yol tapdı. Nəğmənin sədaları yüksəldikcə, zaldakı milli ruh və ehtiram hissi pik nöqtəyə çatdı. Tamaşaçılar bu təsirli ifanın qarşısında heyranlıqlarını gizlədə bilməyərək bir-bir ayağa qalxdılar. Bütün zal ayaq üstə, gözlərində qürur hissi ilə aşığı sürəkli alqışlara qərq etdi, musiqinin ecazkar gücü ilə bütövləşdi.

Konsert proqramının möhtəşəm və rəmzi finalı isə aşıq Ramin Qarayevin yenidən səhnəyə gəlişi ilə tamamlandı. Onun XIX əsrin sonlarında və XX əsrin ortalarında yaşamış, Borçalı saz məktəbinin ən böyük sütunlarından biri olan dahi ustad aşıq Ağacanın məşhur “Samovar” müxəmməsini bənzərsiz bir şövqlə, ustadın ruhuna layiq bir əzəmətlə səsləndirməsi konsertə unudulmaz bir nöqtə qoydu. Bu ifa sazın və sözün nəsillərarası körpüsünə çevrilərək salondakı coşqunu ən yüksək zirvəyə çatdırdı.

Tədbirin sonunda səhnəyə qalxan görkəmli dövlət xadimi, tarixçi alim Həsən Həsənov çıxış edərək layihənin aktuallığını və daşıdığı milli missiyanı xüsusi qeyd etdi. O, Borçalı aşıqlarının bir-birindən maraqlı ifalarının səsləndirilməsi ilə yanaşı, bu tədbirin həm də çox vacib olan maarifləndiricilik və tarixilik xarakteri daşıdığını vurğuladı. Həsən Həsənov bildirdi ki, bu cür tədbirlər sadəcə əyləncə deyil, xalqın öz soy-kökünə, tarixinə və coğrafiyasına sahib çıxması prosesidir. O, “Ozan Dünyası” AYT İB-nin sədri Musa Nəbioğlunun aşıq sənətinə verdiyi dəyəri, onun ömrünü bu yola həsr etməsini və sənətin təbliği istiqamətindəki çoxşaxəli fəaliyyətini yüksək qiymətləndirdi, tədbirin belə yüksək səviyyədə baş tutmasına görə təşkilatçılara və layihəyə dəstək verən qurumlara öz dərin minnətdarlığını bildirdi.

Gecənin ən qürurlu və həyəcanlı anı isə tədbirdə çıxış edən və Borçalı sazını Bakı səhnəsində layiqincə təmsil edən aşıqların “Ozan Dünyası” Aşıq Yaradıcılığının Təbliği İctimai Birliyinin “Fəxri diplomu” ilə təltif edilməsi oldu. Saz və söz sənətimizi yaşadan, ustadların əmanətini çiynində daşıyan aşıqlara bu dəyərli diplomları görkəmli dövlət xadimi Həsən Həsənov, deputat Aydın Hüseynov və Elnur Məmmədov böyük ehtiramla təqdim etdilər. Təqdimat zamanı sənətkarların və ziyalıların üzündəki qürur hissi gecənin əsl mahiyyətini ortaya qoyurdu. Tədbir, gələcək nəsillərə böyük bir tarixi irs yadigarı, silinməz bir salnamə olaraq qalacaq və bütün iştirakçıların, ziyalıların və aşıqların səhnədə bir araya gəldiyi möhtəşəm xatirə şəkillərinin çəkdirilməsi ilə yekunlaşdı. Bu konsert sübut etdi ki, kökü minilliklərə dayanan Azərbaycan aşıq sənəti və onun Borçalı qolu bu gün də etibarlı əllərdədir və gələcəyə doğru inamla addımlayır.

Hüseyn İsaoğlu,
yazıçı - publisist,
AYB və AJB üzvü