Səfərxan Qəhrəmani;

despotizmə qarşı

32 illik

müqavimətin rəmzi


Azərbaycanın milli və ədalət uğrunda mübarizə hərəkatının fəal iştirakçısı Səfər Qəhrəmaninin vəfatının ildönümü münasibətilə
Noyabrın 9-u (18 Aban) Azərbaycanın milli-azadlıq hərəkatının görkəmli mübarizlərindən, monarxist despotizmə qarşı müqavimətin yaddaşlarda yaşayan simalarından biri olan Səfər Qəhrəmaninin vəfatı günüdür. Ömrünün 32 ildən çoxunu Pəhləvi rejiminin zindanlarında keçirən Səfər Qəhrəmani azadlıq, sosial ədalət, zəhmətkeşlərin hüquqları və Azərbaycan Milli Hökumətinin nailiyyətlərinin müdafiəsi uğrunda mübarizə aparan bir nəslin dönməzliyinin rəmzinə çevrilmişdir.
Səfər Qəhrəmaninin həyatı zəhmətkeş xalqın içərisindən çıxmış bir insanın mübarizə və dönməzlik tarixidir. Nə zindanlar və işgəncələr, nə edam hədələri, nə də ailəsindən uzun illər ayrı qalmaq onu öz ideallarından döndərə bildi. Onun adı Azərbaycan xalqının mübarizə tarixində cəsarət, səmimiyyət, dözüm və azadlıq, sosial ədalət ideallarına sədaqətlə bağlıdır.
Şişvan kəndindən mübarizə sıralarına
Səfər Qəhrəmani 1921-ci ildə Əcəbşirin Şişvan kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Uşaqlıq və gənclik illəri kənd həyatının ağır şəraitində, yoxsulluq, məhrumiyyət və mülkədar-ağalıq münasibətlərinin hökm sürdüyü bir mühitdə keçmişdir. O, kəndlilərin əzablarını, iri torpaq sahiblərinin zülmünü və cəmiyyətdəki sosial bərabərsizliyi yaxından görmüş, zəhmətkeş insanların həyatının yalnız zülm və istismara qarşı mübarizə yolu ilə dəyişə biləcəyini erkən yaşlarından dərk etmişdir. Kənd mühitində qazandığı həyat təcrübəsi və cəmiyyətdə hökm sürən ədalətsizliklərlə üzləşməsi onun mübariz şəxsiyyət kimi formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Səfər Qəhrəmani gənc yaşlarından haqsızlığa və mülkədar özbaşınalığına qarşı mübarizəyə qoşulmuş, sonralar Azərbaycan Milli Hərəkatına qatılaraq ictimai mübarizəsini siyasi və sosial dəyişikliklər uğrunda təşkilatlanmış hərəkat çərçivəsində davam etdirmişdir.
Azərbaycan Milli Hökuməti – Səfər Qəhrəmaninin həyatında həlledici mərhələ
1945-ci ilin sentyabrında Azərbaycan Demokrat Firqəsinin yaradılması və Seyid Cəfər Pişəvərinin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Milli Hökumətinin qurulması Səfər Qəhrəmaninin siyasi həyatında yeni bir mərhələnin başlanğıcı oldu.
O, milli hərəkata qoşularaq Milli Hökumətin və onun nailiyyətlərinin müdafiəsində iştirak etdi. Milli Hökumətin silahlı qüvvələrində xidmət edən Səfər Qəhrəmani kapitan rütbəsinədək yüksəldi.
Azərbaycan Milli Hökuməti qısa müddətli fəaliyyəti ərzində ana dilində təhsilin təşkili, ümumi təhsilin genişləndirilməsi, torpaq islahatları, kəndlilərin həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması və sosial hüquqların genişləndirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atdı. Bu tədbirlər Azərbaycan xalqının azadlıq, sosial ədalət və İranın ərazi bütövlüyü çərçivəsində öz müqəddəratını təyin etmək uğrunda uzun illərdən bəri irəli sürdüyü tələblərin ifadəsi idi.
Səfər Qəhrəmani və minlərlə başqa mübariz üçün Milli Hökumət sadəcə siyasi təcrübə deyildi. O, zəhmətkeş insanların köhnə və geridə qalmış ictimai münasibətlərdən xilas olmaq, daha azad və ədalətli həyata qovuşmaq ümidlərinin təcəssümü idi.
1946-cı ilin dekabrında Pəhləvi rejiminin ordusunun Azərbaycana hücumu və Milli Hökumətin süqutundan sonra qanlı repressiyalar dövrü başlandı. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin bir çox fəalı, mübarizlər və Milli Hökumətin tərəfdarları edam edildi, həbs olundu və ya mühacirətə getməyə məcbur edildi. Səfər Qəhrəmani də repressiya qüvvələrinə təslim olmaq istəmədiyindən bir müddət gizli yaşamağa başladı, daha sonra İraqa getdi. Orada həbs edilərək zindana salındı. Lakin bir müddət sonra həbsdən qaçaraq yenidən İrana qayıtdı.
İrana qayıtdıqdan sonra, nəhayət, 1949-cu il martın 9-da Urmiyada həbs edildi. Bu həbs onun İranın müasir tarixində ən uzunmüddətli siyasi məhbusluq dövrlərindən birinə çevrilən həyatının başlanğıcı oldu.
32 illik zindan həyatı – bir mübarizin sarsılmaz iradəsi
Pəhləvi rejiminin hərbi məhkəməsi 1950-ci ilin dekabrında Səfər Qəhrəmanini rejimə qarşı silahlı üsyanda ittiham edərək ölüm cəzasına məhkum etdi. Uzun illər qeyri-müəyyən vəziyyətdə saxlanıldıqdan sonra, 1954-cü ildə bu hökm ömürlük həbs cəzası ilə əvəz edildi. Beləliklə, onun gəncliyi və ömrünün böyük bir hissəsi şah rejiminin zindanlarında keçdi.
Səfər Qəhrəmani Qəsr, Bərazcan, Evin və Pəhləvi rejiminin digər həbsxana və təhlükəsizlik təcridxanalarında uzun illər saxlanıldı. Ağır şəraiti, yandırıcı istisi və ciddi məhrumiyyətləri ilə seçilən Bərazcan zindanı onun həbs həyatının ən çətin mərhələlərindən biri idi. O, bu illərdə Qəni Buluriyan, Əziz Yusifi və Cəlil Qadanı kimi bir sıra siyasi mübarizlər və məhbuslarla birlikdə saxlanılmışdı. Səfər Qəhrəmaninin insani münasibəti, möhkəm iradəsi, cəsarəti və yumor hissi məhbuslar arasında dillər əzbəri idi. Hətta zindanın ən ağır şəraitində belə, o, ruh yüksəkliyini və ümidini qoruyaraq həbsxana nəzarətçilərinin təzyiqlərinə müqavimət göstərməyə çalışırdı.
Səfər Qəhrəmanini unudulmaz şəxsiyyətə çevirən yalnız uzun illər həbsdə qalması deyildi. Onu fərqləndirən, uğrunda mübarizə apardığı əqidə və ideallara sədaqətini qoruyub saxlaması idi. Şah rejiminin repressiya aparatı işgəncə, hədə-qorxu və ömürlük həbs vasitəsilə onun və Azərbaycanın digər mübarizlərinin iradəsini qırmaq istəyirdi. Lakin bu məqsədinə nail ola bilmədi.
Mübarizənin ağır bədəli – ailədən ayrı keçən illər
Zindan və işgəncələrlə yanaşı, ailə həyatından məhrum olmaq da Səfər Qəhrəmaninin həyatının ən ağrılı tərəflərindən biri idi. O, uzun illər həyat yoldaşından və övladından ayrı yaşadı, qızı atasız böyüdü. İllərlə gözlədikdən sonra baş tutan məhdud görüşlər bütün bu ayrılıq illərinin ağrısını aradan qaldıra bilməzdi.
1967-ci ildə, təxminən iyirmi illik həbsdən sonra qızı ilk dəfə onun görüşünə gəldi. Bu görüş siyasi məhbus həyatının sarsıdıcı mənzərələrindən biri idi: illərlə övladını görməkdən məhrum qalmış bir ata indi zindanın soyuq və məhdud şəraitində öz duyğularını və həsrətini cilovlamağa çalışırdı.
Səfər Qəhrəmaninin ailəsinin taleyi də siyasi mübarizlərin ailələrinin despotizm dövründə ödəməli olduqları ağır bədəlın bir hissəsidir. Repressiv rejimlərin rəsmi tarixində bu ailə faciələrinə çox vaxt lazımi yer verilmir.
İnqilab ərəfəsində azadlıq – xalqın qoynuna qayıdan mübariz İran xalqının Pəhləvi rejiminə qarşı inqilabi mübarizəsinin yüksəlişi ilə əlaqədar, nəhayət, 1978-ci il oktyabrın 26-da Səfər Qəhrəmani 32 ildən artıq davam edən əsirlikdən azad edildi.
Onun azadlığa çıxması xəbəri xalq və siyasi fəallar tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılandı. İllər boyu onun adını və müqavimət tarixini eşitmiş insanlar indi şah rejiminin iradəsini qıra bilmədiyi bir mübarizin azadlığa qayıdışının şahidi olurdular.
Səfər Qəhrəmani azadlığa çıxdıqdan sonra çıxışlarının birində İran xalqının mübarizəsi ilə həmrəyliyini vurğulayaraq demişdi:
«Xalq məni çox utandırır. Mən iranlıyam. Hamı kimi ölkəmin müstəqilliyini istəyirəm. Hamı kimi zülmə qarşı mübarizə aparıram. Tələbələrə, fəhlələrə və xalqa deyin ki, öz böyük oyanışlarının əzəmətini dərk etsinlər».
Bu sözlər onilliklər boyu zindanlarda saxlanılmasına baxmayaraq, özünü xalqın, fəhlələrin, tələbələrin və digər azadlıqsevər qüvvələrin yanında görən bir mübarizin milli və azadlıqsevər dünyagörüşünü ifadə edirdi.
Səfər Qəhrəmaninin mübarizə və zindan illəri ilə bağlı xatirələri sonralar Əliəşrəf Dərvişiyanın söhbətləri və tərtibatı əsasında «Səfərxanın xatirələri: Şah zindanlarında 32 illik müqavimət» kitabında nəşr olundu. Bu əsər yalnız bir mübarizin həyat tarixçəsini deyil, həm də Pəhləvi dövründə siyasi repressiyaların və siyasi məhbusların müqavimətinin tarixi sənədini özündə əks etdirir.
9 noyabr – Səfər Qəhrəmaninin vəfatının ildönümü
Səfər Qəhrəmani 2002-ci il noyabrın 9-da, bir müddət xəstəlikdən əziyyət çəkdikdən sonra vəfat etdi və Kərəcdəki İmamzadə Tahir qəbiristanlığında dəfn olundu. Onun vəfatı ilə Azərbaycanın azadlıq və sosial ədalət uğrunda mübarizə hərəkatı tanınmış və dönməz simalarından birini itirdi. Lakin onun adı və xatirəsi mübarizlərin və zəhmətkeş xalqın tarixi yaddaşında yaşamaqda davam etdi.
Səfər Qəhrəmaninin həyatını Azərbaycan xalqının despotizmdən, ayrı-seçkilikdən və geridə qalmış ictimai münasibətlərdən xilas olmaq uğrunda apardığı mübarizə tarixinin kontekstində dəyərləndirmək lazımdır. O, zəhmətkeş xalqın övladı idi; kəndlilərin arasından çıxmış, Azərbaycan Milli Hərəkatına qoşulmuş, Milli Hökumətin və onun sosial nailiyyətlərinin müdafiəsində dayanmışdı.
32 illik həbs və işgəncələr onu öz ideallarından ayıra bilmədi. Bu müqavimət yalnız cəsur bir insanın fərdi keyfiyyəti deyil, repressiya və despotizm qarşısında baş əyməyən bütöv bir mübariz nəslin iradəsinin təzahürü idi.
Azərbaycan Demokrat Firqəsinin mövqeyindən Səfər Qəhrəmaninin xatirəsini yad etmək azadlıq, sosial ədalət, milli hüquqlar, ana dili və mədəniyyət hüququ uğrunda mübarizə aparmış xalqımızın mübarizə tarixinə ehtiram göstərmək deməkdir. Onun həyat təcrübəsi bir daha xatırladır ki, repressiya və qorxu yaratmaqda nə qədər güclü olursa-olsun, heç bir hakimiyyət xalqın azadlıq və ədalət istəyini əbədi olaraq susdura bilməz.
Bu dönməz mübarizin vəfatının ildönümündə onun həyat və mübarizə yolunu xatırlamaq, öz insani və ictimai idealları uğrunda zindan, sürgün, işgəncə və məhrumiyyətlərə qatlaşmış bütün insanlara ehtiramın ifadəsidir.
Azərbaycan Milli Hərəkatının mübarizi, şah despotizminin zindanlarında 32 illik müqavimət rəmzi Səfər Qəhrəmaninin əziz xatirəsi daim qəlbimizdə yaşayacaq! Onun azadlıq, sosial ədalət və xalqımızın hüquqları uğrunda mübarizə yolu yaşasın!