Özündən gen düşmək

Çingiz Aytmatovun “Gün var əsrə bərabər” əsərilə məktəb illərində tanış olmağıma baxmayaraq, bu gün də hər səhnə film kadrları kimi gözümün önündən keçir. Yüksək ideya və bədii dəyərə malik olan əsəri yazıçının külliyatında şah əsər də hesab etmək olar. Beləki, bəşəri düşündürən, insanlığın taleyi ilə əlaqədar olan mövzulardan söz açan qüdrətli sənətkarın yaradıcılığı haqqında da məhz belə düşünə bilərik. O vaxtlar əsər mənə - orta məktəb şagirdinə maraqlı, eyni zamanda da tükürpədici gəlirdi ki...
Milliliklə bəşəriliyin vəhdət halında göründüyü, mənəviyyata, insanlığa zidd olan problemlərin çözüldüyü romanı dünya ədəbiyyat tarixinin son bir əsrlik dövrünün yekun akkordları kimi də xarakterizə etmək olar. Müəllifin yüksək ustalıqla yaratdığı manqurt əfsanəsi əsərin içərisində ayrıca bir zirvə şəklindədir. O zaman olduğu kimi, indi də hər dəfə manqurt ifadəsini eşidəndə qəribə hisslər qarşısında aciz qalıram. Bu məfhumun nə dərəcədə ağır olduğunu anlayıram.
Hekayə o qədər qanıma işləmişdi ki, uzun müddət təsirindən çıxa bilməmişdim. Manqurt sözünü də ilk dəfə onda öyrənmişdim. "Bir insan digərinə necə bu cür əzablar verə bilər" deyə çox düşünürdüm. Tarixdə müxtəlif işgəncə növlərinin olduğunu oxumuşuq. Ən acımasızları da Çində olurdu deyirdilər. Elə məşhur “Çin işgəncəsi” birləşməsi də bu barədə az da olsa nə isə deyir. Amma bu tam başqa idi. İnsanın ağlını, düşüncəsini, iradəsini idarə etmək üsulu. Psixologiyada olan manipulyasiya termini də bəlkə də manqurtlaşdırmaq ilə eynidir. Amma sözüm onda deyil. Demək istədiyim budur ki, görəsən yazıçı bu əsəri yazanda XXI əsrdə insanların zorla, məcburi yox öz xoşları ilə manqurtlaşmaq istəyəcəklərini hiss etmişdi?
Bəli, bəli manqurtlaşmaq... Özündən gen düşmək. Özü də öz hürr iradələri ilə. Qəribədir, düz deyilmi? Bir adam bunu niyə istəsin ki? Özünə bunu niyə rəva bilsin ki? Amma inandırım sizi ki, sözlərimdə həqiqət var. İndi mətləbə keçəndə inanıram ki, çoxlarınız sözlərimə haqq qazandıracaqsınız. Keçək əsas məsələyə. Yuxarıda qeyd etdiyim sözlərin izahını verməyə başlayım. Niyə manqurtlaşmaq kəlməsindən istifadə etdim? Çünki, elm və texnologiyanın bu qədər inkişaf etdiyi bir dövrdə, süni intellektin bəşəriyyəti tor şəklində əhatələdiyi çağda cəmiyyətimizin 80 faizi hələ də cahil dövrünü "yaşayır".
Müasir dövrdə tərəqqi etmək istəyən insanın bu qədər az olması sözün əsl mənasında acınacaqlıdır. İnsanlar ucuz tanınmağa, özlərini unudaraq "populyar" olmağa üstünlük verir və fərqi yoxdur hansı yolla olsa da tutduğu işdən manqurtlaşaraq bərk yapışırlar. Sosial şəbəkələr gəncliyimiz, gələcəyimiz üçün bir başa təhlükə ocağına çevrilib. Beləcə bizim uşaqlıqda öyrəndiyimiz mənəvi dəyərlər tənəzzül etmiş olur. Bu dəyərləri isə psixoloji pozuntuları olan dırnaq arası "məşhur qəhrəmanlar" yoxa çıxarır. Artıq insanlar, daha doğrusu internet meymunları mənəvi məsələləri unudub asan maddi qazanc naminə, min yollarla, zəhmətsiz, sadəcə səviyyəsiz hərəkətlər etməklə "qazanmaq" istəyirlər. Sabirin qəhrəmanları cəmiyyəti məhv etməmiş ayağa qalxmaq, bu epidemiya ilə mübarizə aparmalıyıq.

Aynurə NƏZƏRİ,
BDU Jurnalistika fakültəsinin tələbəsi