Gələcəyə Daşınan

Keçmiş:

“Avey” Qoruğunun

37 İllik Salnaməsi


Qazax rayonunda fəaliyyət göstərən “Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət qoruğu 1989-cu il 22 fevral tarixində Azərbaycan Nazirlər Sovetinin 99 № li qərarı ilə yaradılıb. Azərbaycan Elmlər Akademiyası, Respublika Mədəniyyət Nazirliyi və Qazax XDS İcraiyyə Komitəsinin 14 saylı iclas protokolu əsasında “Avey” Dövlət qoruğunun əraziləri rəsmiləşdirilmişdir. Qoruğun Nizamnaməsi yazılmış, əsas fəaliyyət növü müəyyən edilmiş, möhürü, ştampı hazırlanmış və qoruğa təqdim edilmişdir.
“Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət qoruğu zəngin tarixi memarlıq və arxeoloji abidələr diyarı kimi ən qədim daş dövrünün yadigarı olan “Avey” məbədinin adı ilə adlandırılıb. Qoruğun iş prinsipi abidələr haqqında məlumat toplamaq, abidələrin qorunması, toxunulmazlığı və bərpasını təmin etməkdir. Qoruq əsasən tarix, mədəniyyət, memarlıq, bədii və etnoqrafiya və digər folklorşünaslıqla məşğuldur. Qoruğun ərazisində olan: arxeoloji və memarlıq abidələri, daşınan və daşınmaz tarixi və mədəniyyət abidələri qoruğun əsas mülkiyyəti hesab olunur. Bu ərazilərdə yüzlərlə qədim paleolt, mezeolit, eneolit, orta əsr, tunc, mis dövrlərinin və sonrakı tarixi əsrlərin mədəniyyət abidələri mövcuddur.
Qoruq bir müddət Nazirlər Komitəsinin nəzdində “Tarix və Mədəniyyət Abidələrinin Mühafizəsi və Bərpası” adı altında fəaliyyət göstərmiş, hazırda Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti tabeçiliyində fəaliyyətini davam etdirir.
“Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun ərazisində 56 abidə qeydiyyata alınmışdır. Bu abidələrdən 1-i dünya, 33-ü ölkə, 22-si isə yerli əhəmiyyətlidir. Onların 15-i memarlıq, 36-sı arxeoloji, 5-i dekorativ tətbiqi-sənət nümunəsidir. Abidələrdən 13-ü sərhəd zolağında, 14-ü isə işğal altındadır.
“Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun sahəsi 3613 hektardır. Qoruğun 3 filialı mövcuddur.
1.Əskipara filialı. Sahəsi 2783 ha- Əskipara kəndində yerləşir;
2.Damcılı filialı. Sahəsi 800 ha- DaşSalahlı kəndində yerləşir;
3.Göyəzən filialı. Sahəsi 30ha-Abbasbəyli kəndində yerləşir.
Qoruğun ərazisində 56 tarixi abidə qeydiyyata alınmışdır ki, bunlardan 1-i dünya, 33-ü ölkə, 22-si isə yerli əhəmiyyətlidir. Yenə də bunlardan 15-i memarlıq, 36-sı arxeoloji, 5 ədədi isə dekorativ tətbiqi sənət nümunəsinə aiddir.
Abidələrdən 13-ü sərhəd zolağında, 14-ü isə işğal altındadır.
Qeydiyyata alınması üçün qoruq ərazisində yerləşən 18 müxtəlif tarixi abidənin adı Nazirliyə təqdim olunmuşdur ki, bunlardan da ikisi işğal altındadır.
Abidələrdən qoruq ərazisində yerləşən, lakin qeydiyyata götürülməyən “Məmməd Koxa” bulağı Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin layihəsi və dəstəyi ilə tam bərpa olunmuşdur.
Ümumiyyətlə Qazax rayonunda qeydiyyata alınmış 112 arxeoloji və memarlıq abidələri var. Bunlardan 3-ü dünya əhəmiyyətli abidədir;
1. Sınıq körpü;
2.Damcılı mağarası;
3. Baba Dərviş abidəsi.
51-i ölkə əhəmiyyətli; 58-i isə yerli əhəmiyyətli abidədir. Bunların 45-i memarlıq; 56-sı arxeoloji; 6-sı bağ-park monumental; 5-i dekorativ-tətbiqi sənət nümunələridir.
Qoruq əcdadlarımızın bu ərazilərdəki yaşayış məskənlərini, ən qədim insanların, tayfaların həyat tərzini, mədəniyyətinin, inkişaf etmiş dövrlərini, ailə-məişət adətlərini və mənəvi mədəniyyət məsələlərini kompleks şəkildə tədqiq edir və araşdırır, bütövlükdə təbliğat yolu ilə ictimaiyyətə çatdırır. Eyni zamanda qoruq tarixi yerlərə ekskursiyalar təşkil edir. Mühazirə və söhbətlər, “18 aprel beynəlxalq abidələr və tarixi yerlər günü”, “27 sentyabr turizm günü” və digər müxtəlif kütləvi tədbirlər həyata keçirir.
Maddi mədəniyyət abidələri, etnoqrafik materiallar, əşyalar toplanılır, mütəmadi arxeoloji qazıntılar aparılır. Qazax mahalının keçmişi, tarixi, onun zəngin mədəni irsi öyrənilir.
Bu gün “Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun yaradılmasının 37-ci ildönümüdür.
Azərbaycanın qədim tarixini, Paleolit dövründən bu günə qədər uzanan mədəni irsimizi özündə yaşadan “Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun yaradılmasının 37-ci ildönümü münasibətilə bütün kollektivimizi ürəkdən təbrik edirik! Damcılı mağarasından Göyəzən zirvəsinədək uzanan bu müqəddəs torpaqların qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi yolundakı fəaliyyətimizdə uğurlar arzulayırıq.
Daşların yaddaşını qoruyan, uca Göyəzənin ətəyində tarixin nəfəsini hiss etdirən “Avey” qoruğu 37 yaşında! Qədim məbədlərin sükutu, Avey dağının əzəməti və ulu babalarımızın izləri bu məkanda birləşir. Milli mənliyimizin aynası olan bu abidələr kompleksini qoruyan hər kəsə təşəkkür edirik. Yeni yaşınız mübarək əziz Avey kollektivi!
Şair Tofiq Saleh “Avey dağının dastanı” poemasında yazır:
Baxdıqca insanı aparır xəyal,
Yatır neçə idrak, neçə min kamal
Daşları lay-laydır, suxuru qumsal,
Allahdan vergidir bu böyük Mahal,
Yol ver, Avey dağı, aç qapıları,
Görüşünə hər yerdən insanlar gəlir!

Elnurə ALIYEVA,

Qazax rayonu Avey Dövlət Tarix Mədəniyyət Qoruğunun Elmi işçisi