Balkan türkləri:

canımızın və ruhumuzun bir parçası

Balkanlarda kültür, toplum və ekonomi mövzusunda təşkil olunmuş konfrans olduqca vacib və aktual bir məsələdir. Bəllidir ki, Balkanlar bir çox millət və din mənsublarının yaşadığı coğrafiyadır. Balkan türkləri dedikdə isə məhz tarixən Balkan yarımadası ərazisində yaşamış və yaşamaqda olan türklərdən, türksoylu xalqlardan söhbət gedir. Balkan sözünün etimologiyası da türkmənşəli söz olub, “sıx meşəlik, bataqlıq və dağlıq yer” mənasını verir ki, bu da Balkan yarımadası deyilən ərazinin coğrafi xüsusiyyətlərini öz anlamına götürür. Həm də bu, uzun yüzillər boyunca bu ərazilərin türk – Osmanlı imperiyasının hakimiyyəti altında olmasının silinməz sübutudur.
Balkan yarımadasında türklərin siyasi hakimiyyəti süquta uğrasa da, orada türk topluluqları fəaliyyət göstərir, özlərinin yaşamını sürdürürlər. Lakin bu yaşam yalnız fiziksəl yaşam olmamalı, türkün Balkanlardakı yaşamı mənəvi olaraq da yaşamalı və yaşadılmalıdır. Bununçünsə ilk növbədə Balkanlarda yaşayan soydaşlarımızın (və eləcə də dindaşlarımızın) bizlərdən təcrid olunmaması üçün onlara sahib durmamız – yəni onlarla bütün sahələrdə əməkdaşlıq etməmiz gərəkdir. Bu sahələrdən biri də sosial-mədəni səviyyədə, ələlxüsus da bizi bir-birimizə mənəvi olaraq bağlayan ədəbi-mədəni bağlarımızın inkişaf etdirilməsi istiqamətində olmalıdır. Bizim də məqsədimiz dünyanın harasında yaşamasından asılı olmayaraq hər bir türkün yanında olmaqdan ibarət olmalıdır. Biz özümüzə və özümüzünkülərə sahib dura bilməsək, başqa hakim siyasi dairələr türk birliyimizi poza bilər, etnik azlıq səbəbilə bizdən uzaqlarda yaşayan soydaşlarımızı mənəvi olaraq qəsb edə bilərlər. Bu qəsbkarlıq soydaşlarımızın öz ana dillərini və ata-baba mirasımız olan mənəvi-mədəni mənliyimizi unutdurmağımız kimi faciə ilə nəticələnər. Tarixdə belə halların olmasını çox-çox eşidib-görmüşük.
Türk xalqları folklorunun tədqiqatçısı Əli Şamilin “Qafqazda qaqauzların yoxolma səbəbləri” adlı yazısında biz dediyimiz belə acı mənzərəni görürük:
“Keçmiş SSRİ-də yaşayan Türk xalqları arasında da kırımçaqlar, karaimlər, urumlular yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşmişlər. Çünki onların həm sayları sürətlə azalmağa döğru gedir, həm də gənc nəsilin böyük əksəriyyəti ana dilində danışmır. Bu mövzunu araşdıran Ukraynalı alim İrina Driqa yazır: “Bu halkların dilleri bugun ölü dillerin sınıfına giriyor. İnsanlar yaşıyor, fakat ana dillerini kullanamıyorlar. Ne yazık ki, Karay ve Kırımçak tarihi ve kültürleri üzerine çalışan bilim adamları yapmış oldukları alan araştırmasındakı sözlü halk edebiyatı örneklerini hemen Rus diline çevirip orijinalini vermeden yayımlıyorlar”. (Driga İrina, 2008:).
Araşdırıcı İrina Driqa həyəcan keçirsə də, heç nəyə nail ola bilmir. Karay ve Kırımçakların əriməsinin, yox olmasının qarşısını almaq olmur. Ərimə, yox olmanın iki forması var. Bunlardan birincisi eyni soydan gələn xalqların birinin dili güclənərək ümumişlək ədəbi dilə, necə deyərlər, ortaq ünsiyyət vasitəsinə çevrilir, o birilər isə dialekt, şivə şəklində yaşayır. Bu proses normal sayılır. İkincisi isə bir dilin, dialektin, etnik qrupun, yaxud xalqın heç bir soy, mədəni bağlılığı olmayan güclü xalq tərəfindən zorla zəifləyib əriməsi, yoxa çıxmasıdır. Bu hal isə təhlükəlidir.
Keçmiş SSRİ-də yaşayan türk xalqlarının demək olar ki, hamısının ana dilində qəzet-jurnalları, kitabları, radio-televizya verilişləri vardı. Onlar az-çox ana dilində təhsil də ala bilirdilər. Lakin bu imtiyazlar dillərinin yox olma təhlükəsini aradan qaldırmırdı. Çünki Rusiya işğal altında saxladığı xalqların və etnik qrupların öncə dillərinin ailə, məişət dilinə çevirirdi. Güclü təbliğatın təsiri altında gənclər ailədə, məişətdə də ana dilində danışmağa ehtiyac duymur, onu aşağılıq kompleksi kimi dəyərləndirirdilər. Beləcə, hakim xalqın dilində danışa-danışa, onun dilində yazılmış ədəbiyyatları oxuya-oxuya, öz mədəniyyətindən, düşüncə tərzindən uzaqlaşır, onlar kimi düşünməyə, onların mədəniyyətinin, dilinin, ədəbiyyatının daşıyıcısına çevrilirdilər.
Qaqauzlar da, qumuqlar da, noqaylar da, qaraçay-malkarlar da, altaylar da, teleutlar da və b. bu yoldadılar. Belə gedərsə XXI yüzilin sonlarında onların hamısı heç bir dil və soy bağlılıqları olmayan hakim Rus dilinin, Rus mədəniyyətinin içərisində əriyəcəklər. Günümüzün enskilopediyalarında, dilçiliyə, etnoqrafiyaya aid kitablarında türk xalqı olan qaqauzların əsasən Moldova, Ukrayna, Qazaxıstan Respublikalarında, Quzey Qaf¬qazda, eləcə də Bolqarıstan, Rumıniya, Yunanıstan, Türki¬yə və Amerikada yaşadıqlarını, dindarları xristianlığın ortodoks (pravoslav) təriqətinə mənsub olduqlarını və saylarının 200 min nəfəri keçdiyi göstərilir. (Şamil Əli, 2011:93) Halbuki orta yüzilliklərdə onların yayılma alanı daha geniş olmuşdur.”
Gördüyümüz kimi, tədqiqatçı keçmiş SSRİ-də türk xalqlarının assimilyasiyaya uğradılması faciəsindən söhbət açmış, təsadüfi deyil ki, bu məqamda Balkan ölkələrində – Bolqarıstan, Rumıniya, Yunanıstan və başqa ölkələrdə də soydaşlarımızın yaşadığı amilinə toxunmuşdur. Bununla əslində müəllif Balkan yarımadasında yaşayan soydaşlarımızın taleyinə biganə qalmamış, həmçinin Balkan türklərinin də talelərinin gələcəkdə SSRİ ərazisində əridilmiş türk xalqlarının taleyi kimi olmaması üçün həyəcan səsi qaldırmışdır. Tədqiqatçının əsas mövzu hədəfi qaqauz türklərilə bağlıdır. Balkanlarda yaşayan və danışılan dillər say hesabı ilə belə göstərilir: Yunan, Alban, Türk, Serb, Monteneqr, Boşnak, Xorvat, Sloven, Makedon, Bolqar, Rumın, İtalyan, Roman, Qaqauz türkcəsi.
Gördüyümüz kimi, Balkanlarda Türklərlə yanaşı qaqauz türkləri də yaşayır və onlar, demək olar ki, burada etnik qrup olaraq digər xalqlarla müqayisədə sayca azlıq təşkil edirlər. Bu da acı da olsa, etiraf etməliyik ki, onların burada bir etnik toplum olaraq digər xalqlar arasında əriyib yoxolma riskini göstərir. Məhz bu kimi faciələrin baş verməməsi üçün bir türk olaraq – Türkiyə dövləti və türk dövlətləri olaraq öz soydaşlarımızla daim qarşılıqlı – müştərək iqtisadi-sosial və mədəni sahələrdə əməkdaşlıqlarımızı gücləndirməliyik. Bu qarşılıqlı əlaqələrimiz ilk növbədə ideoloji cəbhədə də özünü göstərməli, ədəbi-mədəni əlaqələrimizin qurulması və bərpası yönündə ciddi addımlar atmalıyıq. İnsan, hər şeydən öncə, mənəvi varlıqdır. Mənəvi bağlar isə dildə, adət-ənənədə, mənəvi dəyərlərin ifadəsi olan folklorda özünü gerçək şəkildə təcəssüm etdirir.
“Krım-tatar xalq şeirindən seçmələr” (“Nurlan”, 2013) kitabına ön sözdə oxuyuruq: “Folklor xalqın özüdür. Hər hansı bir xalqı yaxından tanımaq üçün onun folkloruna dərindən bələd olmaq lazımdır”. Göründüyü kimi, burada folklor birbaşa xalqın özü ilə eyni səviyyədə düşünülür və göstərilir ki, xalqı tanımaq üçün onun folklorunu öyrənmək yetərlidir. Bu fikirlərə əlavə etmək istərdim ki, təkcə bir xalqı kənardan tanımaq üçün yox, həm də içəridən, yəni xalqın da özünün özünü tanıması üçün öz folklorunu dərindən bilməsi və öyrənməsi vacib şərtlərdən biri və birincisidir. Çünki xalq özünün kimliyini – daxili-mənəvi dünyasını birbaşa xalq yaradıcılığı məhsulları olan folklorunda açıq şəkildə əks etdirir.
Professor Qəzənfər Paşayevlə filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Orxan İsayevin həmmüəllif olduqları “İraq-Türkman ədəbiyyatı tarixi” (“Elm və təhsil”, 2025) kitabından oxuyuruq:
“Nə yaxşı ki, xalqın ellikcə yaratdığı mənəvi sərvət üçün bağlı yollar yoxdur”, – deyə fikirləşir və təskinlik tapırsan. Həqiqətən də, nə bağlı yollar, nə illər mənəvi ayrılığa gətirib çıxara bilməmiş, cismani ayrılıqla kifayətlənməli olmuşlar. İndinin özündə belə bu yaxınlıq, bu doğmalıq yaddaşlardan silinməyib. M.Həkimovun Azərbaycanın Qazax rayon sakinləri, ərəb dilini yaxşı bilən yüz on yaşlı Bəhmən baba və yüz beş yaşlı Ayişə nənədən topladığı bayatılar dediyimizə dayaq olur:
Ta İraqa,
Yol gedir ta İraqa.
Dost dostun qədrin bilməz,
Düşməsə ta iraqa (41, 23).

Rum mənəm, İraq mənəm,
Bu yanan çıraq mənəm.
Qul tək əllərə düşdüm,
Vətəndən iraq mənəm (42, 167).”
Tədqiqatçıların Azərbaycan folkloru ilə qarşılıqlı şəkildə təhlilə çəkdikləri İraq-türkman folkloru nümunələri əsasında söylədikləri fikirlər bir həqiqəti əks etdirir ki, folklor bütün fiziki sərhədləri aradan qaldırır, xalqların gen birliyini – qan bağlarını qoruyub saxlayır. Bu baxımdan da bir-birindən sərhədlər vasitəsilə ayrı düşmüş türk xalqlarını bir yerə toplamağın – həmrəylik nümayiş etdirməyin əsas yolu – birləşdirici körpüsü folklor adlı mənəvi mirasımızdır. Odur ki, “Rum mənəm, İraq mənəm” misrasıyla başlanan bayatını xalqımız əbəs deyil ki, “Vətəndən iraq (uzaq) mənəm” fikri ilə yekunlaşdırır. Bu lirik mətndə əslində qədim türkün Ruma, İraqa, eləcə də dünyanın müxtəlif yerlərinə, elə o cümlədən də Balkanlara səpələnməsi fikri ifadə olunur və buna görə də sonda “vətəndən – əslində isə bir-birlərindən bir toplum olaraq iraq-uzaq, qərib düşdüklərindən” söz açılır. Folklorun lirik janrlarında bədii şəkildə inikasını tapan ağrı-acılarımız qədim türk soylarının hamısının daxili emosiyalarının ifadəsi kimi özünü göstərir. Folklorun epik janrlarında, dramatik növündə də biz bir xalq, etnos olaraq vahid mədəniyyətin daşıyıcısı olduğumuzu görərik.
Böyük türk filosofu, ictimai xadimi Ziya Göyalpın “Türkçülüyün əsasları” (“Elm və təhsil”, 2019) kitabının annotasiyasında verilən ifadələrə nəzər saldıqda, bir daha təkcə bu əsərin yox, həmçinin də bu konfransın Balkan türklərini bir araya yığmaq istiqamətindəki məramının hansı dərəcədə mühüm əhəmiyyət daşıdığının fərqində oluruq:
“XX yüzilin əvvəllərində Osmanlı imperatorluğu süquta uğrayarkən nəinki onun Avropadakı torpaqları əlindən çıxdı, hətta Türkiyənin bir dövlət kimi mövcud olması təhlükə qarşısında idi. Belə bir şəraitdə Türkiyədə yaranan müxtəlif fikir axımlarından Türk dünyası, Türk milləti üçün ən önəmlisi, ən doğru yolda olanı “Türkçülük” idi.
“Türkçülük” axımının və çağdaş Türkçülüyün qurucusu olan bu əsərin yazarı Ziya Göyalpın o zaman dünyada yeganə Türk Cumhuriyyətinin yaranmasındakı xidmətləri əvəzsizdir.
Türkçülüyün tam bir nəzəriyyə və proqramı sayılan bu əsərdə “Türkçülük” axımının mahiyyəti, onun qarşısında duran əsas vəzifələr geniş şəkildə şərh edilir.”
Türk dövlətinin, türk varlığının uğrunda mühüm xidmətləri olmuş Ziya Göyalp məhz türk dünyasının, türk ruhunun mənəvi süquta uğramaması üçün türkçülük, Turançılıqla bağlı elmi-nəzəri proqramlar işləyib bizlərə ərməğan etmişdir. Onun “Türkçülük və Turançılıq” adı ilə təqdim etdiyi yazıdan bir parçaya diqqət etsək, bu məsləkin necə bir şərəfli yol olması məsələsi tam aydınlaşar:
“Türkçülüklə Turançılığın fərqlərini anlamaq üçün Türk və Turan topluluqlarının hüdudlarını təyin etmək lazımdır. Türk bir millətin adıdır. Millət özünə məxsus kültürü olan bir insan topluluğu deməkdir. Deməli, Türkün yalnız bir dili və tək bir kültürü ola bilər.
Halbuki Türkün bəzi qolları Anadolu Türklərindən ayrı bir dil, ayrı bir kültür yaratmağa çalışırlar. Məsələ, quzey Türklərindən bəzi gənclər bir Tatar dili, Tatar kültürü meydana gətirməklə məşğuldurlar. Bu davranış Türklərin başqa bir millət, Tatarların da başqa bir millət olduğu nəticəsini doğuracaqdır. Uzaqda olduğumuz üçün Qırğızların və Özbəklərin necə bir yol tutacaqlarını bilmirik. Bunların da hər biri ayrı dil və ədəbiyyat, ayrı kültür meydana gətirməyə çalışsalar, Türk millətinin hüdudu daha da daralmış olar. Yakutlar ilə Altay Türkləri daha uzaqda olduqları üçün, onları Türkiyə Türklərinin kültürü içinə almaq daha da çətin görünür.
Bu gün kültür yönündən birləşməsi asan olan Türklər, özəlliklə Oğuz Türkləri, yəni Türkmənlərdir. Türkiyə Türkləri kimi, Azərbaycan, İran və Xarəzm ölkələrinin Türkmənləri də Oğuz nəslinə mənsubdurlar. Deməli, Türkçülükdəki yaxın ülkümüz “Oğuz birliyi”, yaxud “Türkmən birliyi” olmalıdır. Bu birlikdən məqsəd nədir? Siyasi bir birlikmi? Hələlik xeyr! Gələcək haqqında bugündən bir hökm verə bilmərik. Ancaq bugünkü ülkümüz Oğuzların yalnız kültürcə birləşməsidir.
Oğuz Türkləri bu gün dörd ölkəyə yayılmaqla bərabər, hamısı bir-birinə yaxın qohumlardır. Dörd ölkədəki Türkmən ellərinin adlarını qarşılaşdırsaq, görərik ki, birində olan bir “el”in, yaxud “boy”un digərində də qolları var.
Məsələ, Xarəzmdə Təkələri, Sarıları və Qaraqalpaqları görürük. Ölkəmizdə Təkələr bir sancaq (ilçə) təşkil edəcək qədər çoxdur. Hətta bir bölümü vaxtilə Rumeliyə göndərilmişdi. Türkiyədəki Sarılar, özəlliklə, Rumqalada yaşayırlar. Qaraqalpaqlar isə Qarapapaq və Tərəkəmə adlarını alaraq Sivas, Kars və Azərbaycan ətraflarında yerləşmişlər. Xarəzmdə Oğuzun Salur və İmralı boyları, Çavda və Göklən (Qarluqlardan Kealin) elləri vardır. Bu adlara Anadolunun çeşidli yerlərində rast gəlinir. Göklən öz adını Vanda bir kəndə Gökoğlan biçimində vermişdir” (səh. 51).
Göründüyü kimi, Z.Göyalp “türkün yalnız bir dili və tək bir kültürü (mədəniyyəti – Ş.A.) ola bilər” deyir. Bu isə o anlama gəlir ki, eyni soykökə mənsub olan bütün türkləri (türk tayfa və tirələrini) vahid ana dili amili vahid anlaşma vasitəsi kimi birləşdirdiyi kimi, onların mədəni-mənəvi mirasları da, demək olar, eyniyyət təşkil edir. Xalqın mədəniyyəti isə xalq bilgisi olan folklor irsində özünü mühafizə edib yaşadır. Bu baxımdan da xalqın (türkün) ruhunun ifadəçisi olan folklor irsini yığıb-toplamaq, vahid bir məcraya gətirib nəşr etdirmək, yaymaq, təbliğ etmək və onları paralel şəkildə müqayisəli yolla tədqiq etməklə müxtəlif yerlərə səpələnmiş ayrı-ayrı türk tayfalarının vahid bir mənşədən törədiyini anlamaq olur. Məhz bu istiqamətdə hərtərəfli və müntəzəm şəkildə araşdırmalar aparmaqla Balkan türklərinin də, elə Z.Göyalpın yuxarıda göstərdiyi türk topluluqlarının da eyni qandan, eyni kökdən, gendən olduqlarına tam əmin olarıq. Bu, bizləri bir-birimizdən cismən hansı məsafələrdə uzaqda-ayrı olduğumuza baxmayaraq, heç vaxt ayrı düşməyə qoymaz, əslində milli kimliyimizi qorumağımızda bizə sosial-mənəvi yardımçımız olar. Azərbaycanda bu baxımdan artıq ənənə formalaşıb. “Türk xalqları folkloru” seriyası ilə Azərbaycanda – Bakıda nəşr olunmuş “Krım-tatar xalq şeirindən seçmələr” (Bakı, “Nurlan”, 2013), “Qumuq folkloru” (“Elm və təhsil”, 2020), “Altay dastanları və əfsanələri” (“Elm və Təhsil”, 2016) kitabları, həmçinin iraq-türkman folklor örnəkləri olan “Usta söyləyicilərin repertuarı” (“Elm və təhsil”, 2025), “Qaşqay folklor örnəkləri” (“Elm və təhsil”, 2023), vaxtilə İstanbulda yaşamış mühacir türkoloq Əhməd Cəfəroğlunun “Doğu ellərimiz ağızlarından toplamalar (Qars, Ərzurum, Çoruh elləri ağızları)” adlı kitabın təkrar nəşri (Bakı, “Elm və təhsil”, 2018) və s. bu tipli kitablar bir-birindən aralı düşmüş türk xalqlarının mənəvi xəzinəsi olan folklor irsini oxuyub öyrənmək baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Keçmişimizin əks sədası olan folklor incilərimiz həm də gələcəyimizə işıq tutan, əzəli və ədəbi birliyimizin varlığını əks etdirən söz xəzinəmiz, mədəni irsimizdir. Bilgə Kağan türk ulusuna xitabən deyirdi: “Ey türk oğuz bəyləri, türk xalqı, eşidin! Üstdən göy çökmədikcə, altdan yer dəlinmədikcə, bilir ki, türk ulusu, türk yurdu, türk dövləti, türk törəsi pozulmaz! Su kimi axıtdığın qanına, dağlar kimi yığdığın sümüklərinə (şəhidlərinə) layiq ol! Ey ölümsüz türk milləti, titrə və özünə dön!..”
Bir türk övladı olaraq bizim hər birimiz Bilgə Kağanın bu öyüdünü – vəsiyyətini atalar sözü timsalında bir ata-baba, dədə sözü kimi ulu tutmalıyıq, bu ulu vəsiyyətə əməl etməliyik. Dağlar kimi canımızda-cismimizdə dikələn sümüklərimizlə, damarlarımızda qaynayan coşğun qanımızla türkün düşmənlərilə canlı vuruş aparıb türk dövlətini, türk varlığını qoruduğumuz kimi, mənəvi xəzinəmizə – folklorumuzun dəyərlərinə tapınmaqla da ruhumuzda – mənəviyyatımızda türk(çülük) ruhunu yaşatmalı, türk(çülük) ruhunu ölməyə qoymamalıyıq. Çünki türkün düşmənləri onu açıqdan-açığa yenə bilməyəndə, onu mənən məhv etməyə cəhd göstəriblər. Təəssüf ki, bəzən buna nail olublar da. Tədqiqatçı Əli Şamil düşmənlərin yanlış təbliğatının bu işdə əsas olduğunu göstərib yazır:
“Stavropolda yaşayan türkmənlər Türkmənistanla sıx əlaqədə olduqlarından onların ədəbi dili türkməncə, Krasnodarda yaşayan Kırım tatarlarının yazılı ədəbiyyatları Kırım türklərinin ədəbiyyatı ilə eyni dildə formalaşdı. Urumlular-qreklər-brezenlər adlandırılan toplumun isə evdə, ailədə danışdıqları dildə, yəni ana dillərində yazdıqları ədəbi-bədii əsərlərə rast gəlmədik. Buna səbəb toplum arasında aparılan yanlış təbliğatdır. Onlar bu gün də xristianlığın pravoslav təriqətindədirlər. Belə bir fikir formalaşdırılıb ki, guya onlar qrek - yunanmışlar. Osmanlı sultanları guya ki, onların qarşısında şərt qoyublar: ya dilinizi dəyişin, ya dininizi! Ulu babaları da guya inanclı insanlar olduğuna görə, dinlərini qoruyub dillərini dəyişmiş, türkcə danışmağa başlamışlar.
Burada bir sual ortaya çıxır: nədən Osmanlı təbəəsi olan qrek-yunanların hamısı dinlərini qoruyub, dillərini dəyişməyiblər?! Bu gün də Türkiyədə yaşayır və yunanca danışırlar, pravoslav inanclıdırlar. Urumlular dediyimiz toplum görünüşdə də, mədəniyyətdə də, məişət həyatı ilə də yunanlardan fərqlənirlər. Türk folklorunu da ən yaxşı yaşadan və qoruyan toplumlardandır.
Kilsədə dini kitablar, oxunan dualar yunanca olduğundan, məktəblər kilsə nəzdində fəaliyyət göstərdiyindən, onların yazı dili yunanca formalaşmış, özlərinin də yunan mənşəli olduğuna inanmışlar. Son illər çap olunan bəzi ədəbiyyatlarda isə bu toplumun miladın I minilliyində Bizans imperiyasında məskunlaşmış türklər olduğu göstərilir. Araşdırıcıların fikrincə, oğuzlar XI yüzildə Anadoluya gələrək Bizansda yaşayan və xristianlığı qəbul etmiş türklərin bir qismi ilə qaynayıb-qarışmış və islamı qəbul etmişlərsə də, bir qismi əvvəlki inanclarında qalmışdır. Bu fikri dəqiqləşdirmək üçün toplumdan etnoqrafik və folklor materialları toplamaq lazımdır” (səh. 20).
Gördüyümüz kimi, Ə.Şamil konkret olaraq urumlular yunanlar kimi özlərini tanıyan toplumların “türk folklorunu ən yaxşı yaşadan” toplumlar olub, onların əslində türk olduqlarını açıb göstərir. Eyni zamanda milli kimliyin ifadə vasitəsi kimi “toplumdan etnoqrafik və folklor materiallarını toplamağı” zəruri amil hesab edir.
İnanıram ki, Balkan türklərilə qurulan iş birliyinin ayrılmaz tərkib hissəsi kimi ortaq mənəvi-mədəni abidələrimiz olan folklor əlaqələrimiz də sürəkli hal alacaq.

Şakir Albalıyev
Filologiya elmləri doktoru, dosent

Türk dünyasında

əməkdaşlığın yeni hədəfləri

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxsləri ilə görüşdə TDT-nin beynəlxalq arenadakı rolunun gücləndirilməsi, regional təhlükəsizlik, enerji və nəqliyyat bağlantıları, eləcə də üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə bağlı mühüm fikirlər səsləndirib.
Dövlət başçısı bildirib ki, TDT artıq beynəlxalq gündəliyin müxtəlif məsələlərinin müzakirə edildiyi və üzv ölkələr arasında qarşılıqlı əlaqələrin inkişaf etdiyi mühüm təşkilata çevrilib. Onun sözlərinə görə, təşkilata üzv dövlətlərin böyük potensialı və əlverişli coğrafi mövqeyi enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyi baxımından TDT-nin rolunu daha da artırır.
Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın bu proseslərdə xüsusi rolunu qeyd edərək bildirib ki, ölkə həm dünya bazarlarının enerji resursları ilə təchizatında, həm də Mərkəzi Asiya ölkələrinin enerji resurslarının Xəzər vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında iştirak edir. Azərbaycanın Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşməsi nəqliyyat və enerji layihələrinin həyata keçirilməsi üçün mühüm imkanlar yaradır.
Çıxışında Türk dünyası ilə əlaqələrə də toxunan dövlət başçısı TDT-yə üzv ölkələrlə ikitərəfli münasibətlərin yüksək səviyyədə olduğunu bildirib. Azərbaycan Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanla müttəfiqlik münasibətlərini rəsmiləşdirib, Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaradıb.
Prezident İlham Əliyev TDT-ni birləşdirən amillər sırasında ümumi etnik kökləri, dil və mədəniyyət yaxınlığını xüsusi vurğulayıb. O bildirib ki, bu mənəvi birlik təşkilat daxilində həmrəyliyin möhkəmlənməsinə mühüm təsir göstərir.
Təhlükəsizlik məsələlərinə toxunan dövlət başçısı regionda baş verən müharibələrin və artan geosiyasi gərginliyin yeni çağırışlar yaratdığını qeyd edib. Onun sözlərinə görə, dövlət təhlükəsizliyinə cavabdeh qurumlar arasında məlumat və təcrübə mübadiləsinin, operativ əməkdaşlığın və koordinasiyanın gücləndirilməsi mümkün təhdidlərin qarşısının alınması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
İlham Əliyev TDT çərçivəsində gənclər təşkilatları arasında əlaqələrin genişləndirilməsinin vacibliyini də qeyd edib. Dövlət başçısı gənclərin müxtəlif forum və tədbirlər vasitəsilə bir-biri ilə daha sıx ünsiyyət qurmasının Türk dünyasında qarşılıqlı əlaqələrin gələcək inkişafına töhfə verəcəyini bildirib.
Prezident çıxışında beynəlxalq hüququn roluna da diqqət çəkib. O, Azərbaycanın uzun illər ərzində beynəlxalq hüquqla təsbit olunmuş hüquqlarının təmin olunması ilə bağlı çətinliklərlə üzləşdiyini qeyd edib və beynəlxalq hüquq normalarının bütün dövlətlər üçün eyni prinsiplərlə tətbiq edilməsinin vacibliyini vurğulayıb.
Dövlət başçısı TDT-nin gələcək perspektivlərinə toxunaraq bildirib ki, təşkilatın üzv ölkələri birgə səylərlə beynəlxalq təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat və ticarət məsələlərində daha fəal rol oynaya bilər. Onun sözlərinə görə, mövcud potensialdan səmərəli istifadə etməklə TDT-nin beynəlxalq arenadakı mövqeyinin daha da gücləndirilməsi mümkündür.
Prezident İlham Əliyev çıxışının sonunda TDT-nin qarşısında duran əsas vəzifələr sırasında üzv ölkələr arasında qarşılıqlı fəaliyyətin gücləndirilməsini, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsini və təşkilatın beynəlxalq proseslərdə rolunun artırılmasını qeyd edib.

Zəminə Nuriyeva
M.Adıgözəlov adına Xırdalan şəhər 4 №li tam orta məktəbin direktoru

Bişkekdən verilən mesajlar

“Qırğızıstanın paytaxtında təşkil olunan Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının yubiley sammiti Avrasiya məkanında yeni geoiqtisadi və geosiyasi reallıqların formalaşdığı müstəsna platformadır.
Bunu Milli Məclisin Təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya komitəsinin sədri Sadiq Qurbanov bildirib.
O, qurumun 25 illiyinə təsadüf edən və bütün təsisçi üzvlərin, yeni qoşulan dövlətlərin, həmçinin dialoq tərəfdaşlarının təmsil olunduğu bu zirvə görüşünün regional təhlükəsizlik, dayanıqlı inkişaf və iqtisadi tərəfdaşlıq baxımından strateji qərarlarla yadda qaldığını vurğulayıb.
Deputat qeyd edib ki, tədbirdə dialoq tərəfdaşı qismində iştirak edən Azərbaycan ölkənin qlobal miqyasda nəqliyyat, logistika, rəqəmsal bağlantı və enerji qovşağı kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirmək üçün mühüm mesajlar ünvanlayıb.
O, Prezident İlham Əliyevin sammitdəki proqram xarakterli çıxışının ölkəmizin qlobal nəqliyyat və enerji arxitekturasındakı həlledici rolunu bir daha ön plana çəkdiyini bildirib. Sadiq Qurbanov dövlət başçısının “Ölkəmiz şərq-qərb və şimal-cənub istiqamətlərində etibarlı körpü rolunu oynayır və regional tərəfdaşlıq əlaqələrinin dərinləşməsində həlledici təşəbbüslərlə çıxış edir” fikirlərinə istinad edərək, bu yanaşmanın Azərbaycanın yalnız regional çərçivə ilə məhdudlaşmadığını, həm də qlobal miqyasda strateji qərarların qəbul edildiyi mərkəzlərdən birinə çevrildiyini əyani şəkildə təsdiqlədiyini vurğulayıb.
Məqalədə sammit çərçivəsində aparılan ikitərəfli görüşlərin danışıqların mahiyyəti və gələcək əməkdaşlıq perspektivləri baxımından müstəsna əhəmiyyət daşıdığı diqqətə çatdırılıb. Komitə sədri qeyd edib ki, Prezident İlham Əliyev müxtəlif ölkələrin liderləri ilə intensiv müzakirələr aparmış, o cümlədən İran İslam Respublikasının Prezidenti ilə baş tutan görüş zamanı ikitərəfli münasibətlərin dostluq və mehriban qonşuluq ruhunda inkişaf etdirilməsi diqqət mərkəzində olub. Liderlər arasındakı səmimi və dostyana ab-havada keçən söhbətin iki ölkə arasında tarixi bağların dərinliyini, həmçinin gələcək birgə layihələrin həyata keçirilməsi üçün mövcud olan yüksək səviyyəli qarşılıqlı etimadı və siyasi iradəni nümayiş etdirdiyi qeyd edilib.
Sadiq Qurbanov tədbirin iqtisadi gündəliyində duran əsas məsələlərdən biri olan Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin gedişatının Orta Dəhlizin investisiya cazibədarlığını kökündən artırdığını bildirib. O, ümumi dəyəri 4 milyard dollardan çox olan bu strateji xəttin Çindən Avropaya yük daşımalarını təxminən 900 kilometr qısaltdığını, daşıma müddətində isə 7-8 gün ərzində birbaşa vaxt qənaəti əldə etməyə şərait yaratdığını vurğulayıb. Komitə sədri bu marşrutun Azərbaycanın fəal iştirakçısı olduğu Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutuna birbaşa inteqrasiya olunduğunu və Çinin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü ilə rəsmi Bakının maraqlarının tam uzlaşdığını qeyd edib.
S.Qurbanov şərhində Zəngəzur dəhlizinin qlobal logistika mənzərəsindəki roluna xüsusi yer ayrılıb. Millət vəkili dövlət başçısının dəhlizin açılmasının yalnız milli maraqlara deyil, həm də bütün Avrasiya qitəsinin nəqliyyat xəritəsinə mühüm töhfə verəcəyi ilə bağlı fikirlərini önə çəkərək bildirib: “Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılması Avrasiya məkanında nəqliyyat əlaqələrini tamamilə yeni səviyyəyə qaldıracaq və qitələrarası yükdaşımaların həcmini dəfələrlə artıracaqdır.” O, bu layihənin Orta Dəhlizin tərkib hissəsi olaraq Türk dünyasını birləşdirdiyini, Avropa ilə Asiya arasında ən qısa, səmərəli və təhlükəsiz quru yolu təmin etdiyini vurğulayıb.
Sonda millət vəkili sammitdə müzakirə olunan rəqəmsal bağlantılar və yaşıl enerji proqramlarının Azərbaycanın uzunmüddətli strateji hədəfləri ilə tam üst-üstə düşdüyünü qeyd edib. Prezident İlham Əliyevin ölkəmizin bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafına xüsusi önəm verdiyini və Xəzər dənizinin yaşıl enerji potensialının Avropaya və digər bazarlara nəqli istiqamətində mühüm addımlar atdığını bildirdiyini xatırladıb. Sadiq Qurbanov Bişkek sammiti fonunda irəli sürülən təşəbbüslərin Azərbaycanın Böyük Avrasiya coğrafiyasının əsas tranzit logistika və enerji mərkəzlərindən birinə çevrildiyini qəti şəkildə təsdiqlədiyini vurğulayıb.
Rasim

ZAMANIN

SINAĞINDAN

KEÇMİŞ DOSTLUQ

Bu günlərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin ölkəmizə səfəri Özbəkistan–Azərbaycan münasibətləri tarixində mühüm hadisədir. İki qardaş dövlət rəhbərlərinin görüşləri, səmərəli danışıqlar və xüsusilə “Əbədi dostluq haqqında” müqavilənin imzalanması xalqlarımız arasındakı əzəli yaxınlığı yeni tarixi mərhələyə çıxardı.
Həqiqətən də, özbək və Azərbaycan xalqlarını bir-birinə bağlayan tellər bu gün ya dünən yaranmayıb. Onların kökləri əsrlərin dərinliyinə gedib çıxır. Dil və qəlb yaxınlığı, ortaq tarix, mədəniyyət, adət-ənənə və dəyərlər iki xalqın mənəvi dünyasını əzəldən bir-birinə yaxınlaşdırıb. Bu səbəbdən özbək-Azərbaycan dostluğu təkcə siyasi maraqların tələbi ilə formalaşmış bir münasibət deyil, zamanın sınağından keçmiş qardaşlıqdır.
Bu gün dövlət rəhbərlərinin görüşləri, imzalanmış sənədlər və əldə olunmuş razılaşmaların siyasi-iqtisadi əhəmiyyəti haqqında kütləvi informasiya vasitələrində çoxlu materiallar dərc edilir. Biz isə bu tarixi hadisə münasibətilə iki xalqın dostluğunun daha bir mühüm və qədim səhifəsi – özbək və Azərbaycan ədəbi əlaqələri haqqında söz açmaq istədik.
Çünki xalqları bir-birinə siyasət və iqtisadiyyat yaxınlaşdıra bilər, amma onların qəlbini ədəbiyyat və mədəniyyət bağlayır. Özbək və Azərbaycan ədəbi əlaqələri tarixi də məhz belə bir mənəvi yaxınlığın parlaq ifadəsidir.
Klassik ədəbiyyatımızın tarixinə nəzər salsaq, bu mənəvi yaxınlığın köklərinin nə qədər dərin olduğunun şahidi olarıq. Böyük Nizami Gəncəvi yaradıcılığı əsrlər boyu özbək ədəbiyyatına səmərəli təsir göstərib. Qütb Xarəzmi Nizami ənənələrinin təsiri ilə “Xosrov və Şirin” dastanını yaratmışsa, Heydər Xarəzmi “Məxzənul-əsrar” əsərini yazmışdır. Sonralar Əlişir Nəvai Nizaminin əsasını qoyduğu xəmsəçilik ənənəsini yeni zirvəyə qaldıraraq, türk dilində mükəmməl “Xəmsə” yaratdı. Nəvai bu böyük sələfini özünə ustad hesab etmiş və onun dühasını yüksək ehtiramla etiraf etmişdir:

Asan deyil bu meydan içrə durmaq,
Nizami pəncəsinə pəncə vurmaq.

Bu mənəvi dialoq sonrakı əsrlərdə də davam etdi. Azərbaycan poeziyasının böyük nümayəndəsi Məhəmməd Füzuli Nəvai yaradıcılığına yüksək ehtiramla yanaşdığı kimi, özbək şairləri də Füzulini özlərinə ustad hesab etmişlər. Agahi, Əmiri, Üveysi, Muqimi və digər bir çox sənətkarların Füzuli ənənələrinə müraciət etməsi ədəbiyyatlarımız arasındakı təsir və yaradıcı dialoqun qırılmazlığından xəbər verir.
XX əsrə gəldikdə isə bu əlaqələr yeni məzmun qazandı. Bu dövrdə iki xalqın dostluğunu öz taleyi və yaradıcılığı ilə birləşdirən böyük simalardan biri Maqsud Şeyxzadə oldu. Azərbaycanda doğulub, taleyin hökmü ilə Özbəkistana gələn Mqasud Şeyxzadə bu torpağı öz Vətəni bildi, özbək dilində yazıb-yaratdı və XX əsr özbək ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsinə çevrildi. Onun “Cəlaləddin Manquberdi”, “Mirzə Uluqbəy”, “Daşkəndnamə” kimi əsərləri özbək ədəbiyyatının misilsiz xəzinəsinə çevrildi. Bu mənada, Maqsud Şeyxzadə təkcə böyük sənətkar deyil, həm də iki xalqın dostluğunun rəmzi timsalıdır.
Müstəqillik illərində ədəbi əlaqələr üçün yeni imkanlar açıldı. Azərbaycan ədiblərinin əsərləri özbək dilinə, özbək ədəbiyyatının bir çox nümunələri isə Azərbaycan dilinə tərcümə edildi. Bəxtiyar Vahabzadə, Xəlil Rza Ulutürk, Anar, Elçin, Ramiz Rövşən kimi sənətkarların əsərləri özbək oxucusuna çatdırıldığı halda, Abdulla Aripov, Erkin Vahidov, Osman Əzim və digər özbək yazıçı və şairlərinin əsərləri Azərbaycan oxucularına təqdim olundu.
Sevindirici haldır ki, son illərdə bu proses daha da canlanmışdır. İki ölkədə keçirilən mədəniyyət günləri, ədəbi görüşlər, yeni tərcümələr və kitab təqdimatları mənəvi əməkdaşlığın yeni səhifələrini açır. 2024-cü ildə Bakıda Özbəkistan elm və mədəniyyəti günləri keçirildiyi halda, Daşkənddəki Azərbaycan mədəniyyəti günləri çərçivəsində böyük Məhəmməd Füzulinin əsərlərinin təqdimatı təşkil olundu.
Özbək ədəbiyyatının Azərbaycanda öyrənilməsi və təbliğ edilməsində azərbaycanlı alimlərin də layiqli töhfəsi var. Xüsusilə, tanınmış ədəbiyyatşünas, professor Almaz Ülvinin (Binnətova) çoxillik elmi fəaliyyəti təqdirəlayiqdir. Onun özbək ədəbiyyatına, xüsusən də Əlişir Nəvai yaradıcılığına həsr olunmuş çoxsaylı tədqiqatları iki xalqın ədəbi əlaqələrinin elmi əsaslarını zənginləşdirməkdədir. “Əlişir Nəvainin əsri və nəsri” kitabının özbəkcə yeni nəşri də bu davamlı elmi dialoqun daha bir sübutudur.
Bu məqamda daha bir rəmzi hadisəni xatırlatmaq yerinə düşər. 2024-cü ildə Prezident Şavkat Mirziyoyev Bakıda azərbaycanlı şair və tərcüməçi Akif Bağırov – Akif Azalp ilə görüşdü. O, bir çox özbək sənətkarlarının əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edərək, ədəbiyyatımızı qardaş xalq arasında təbliğ edir. Dövlətimizin başçısı onun özbək ədəbiyyatının Azərbaycanda populyarlaşdırılmasına və mədəni əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə verdiyi töhfəni xüsusi qeyd etdi.
Bu gün isə həmin çoxəsrlik mənəvi yaxınlıq dövlətlərimizin münasibətlərində yeni tarixi məzmun kəsb edir. Prezidentlər Şavkat Mirziyoyev və İlham Əliyev tərəfindən imzalanmış “Əbədi dostluq haqqında” müqavilə xalqlarımızın əsrlər boyu formalaşmış qardaşlığının məntiqi davamı oldu.
Nizamidən Nəvaiyə, Nəvaidən Füzuliyə, Maqsud Şeyxzadədən bugünkü yaradıcı insanlara və alimlərə qədər davam edən ədəbi dialoqun özü bu dostluğun nə qədər sarsılmaz olduğunu göstərir. Dövlətlər arasındakı müqavilələr müəyyən bir tarixi dövrdə imzalanır. Lakin xalqların qəlbinə həkk olunmuş dostluğun tarixi əsrlərlə ölçülür. Özbək və Azərbaycan xalqlarının dostluğu məhz belə – zamanın sınağından keçmiş və gələcəyə yönəlmiş əbədi dostluqdur.

Obidjon ŞOFİYEV,

Özbəkistan Respublikası, Termiz Dövlət Universitetinin gənclərlə iş və
mənəvi-maarifləndirmə məsələləri üzrə birinci prorektoru,
filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru (PhD), dosent

Azərbaycan dilinə tərcümə etdi: Atilla SÜLEYMANLI

“HERATA,

BABAMIN HÜZURUNA!”

(SƏFƏRNAMƏYƏ DAİR TƏƏSSÜRATLARIM)

Səfərnamə janrı müasir ədəbiyyatşünaslıq və kultologiya nəzəriyyəsində sadəcə bəsit coğrafi məkanların, yeni şəhərlərin ekzotik təsviri və ya etnoqrafik elementlərin mexaniki qeydiyyatı ilə məhdudlaşmır. Janrın ən uğurlu və sanballı nümunələri coğrafi səyahəti mənəvi ucalığa, tarixi köklərə və sivilizasiya yaddaşına doğru daxili, intellektual bir köçə çevirə bilən, zaman və məkan hüdudlarını daxilən ləğv edən konseptual əsərlərdir. Bu baxımdan, müasir özbək poeziyasının və mediyasının gənc, istedadlı nümayəndəsi, Özbəkistanın yeni intellektual nəslinin parlaq siması Şəhriyar Şövkətin yenicə işıq üzü görmüş, özbək ədəbi-ictimai mühitində böyük əks-səda doğurmuş “Herata, babamın hüzuruna!” (“Hirotga, bobomning huzuriga!”) adlı fundamental səfərnamə-kitabı sıradan bir səyahətçi qeydləri və ya publisistik təəssüratlar məcmuusu olmaqdan tamamilə uzaqdır. Müəllifin Əfqanıstanın hər cür hərbi-siyasi təhlükələrlə, totalitar qadağalarla və sosiomədəni böhranlarla çulğalanmış mürəkkəb, ekstremal mühitinə daxil olaraq iyirmi günlük fədakar fəaliyyəti nəticəsində ərsəyə gələn bu əsər, bütöv bir türk-müsəlman Şərqinin mədəni yaddaşına, unudulmaqda olan intellektual-mənəvi düşüncə sisteminin izlərinə yönəlmiş irihəcmli, dərin nəzəri-fəlsəfi baxış və müasir komparativistika üçün qiymətləndirilməli olan mühüm sənədli-bədii mənbədir.
Müəllifin Herata və Əfqanıstanın digər qədim türk mərkəzlərinə getmək istəyi qəfil yaranmış keçici bir nostalji həvəs deyil, onun uşaqlıq və yeniyetməlik illərindən başlayaraq addım-addım formalaşan tarixi-milli şüurunun, sarsılmaz sənətkar vicdanının məntiqi nəticəsidir. Bu mənəvi yolçuluğun ilk qığılcımı, atasının onu uşaq yaşlarında Şəhrisəbzdə ulu cahangir Əmir Teymurun ilk məqbərəsinə aparması və uşaq təfəkkürü ilə böyük fatehin məqbərəsi qarşısında keçirdiyi o izaholunmaz, sakral həyəcanla alovlanmışdır. Bu ilk heyrət sonralar onun qəlbində ulu babaların mənəvi irsini yerindəcə ziyarət etmək, tarixlə bu gün arasında qırılmış əlaqələri bərpa etmək arzusuna çevrilmişdir. Şəhriyar Şövkətin böyüdükcə şeirə, klassik əruz vəzninə və söz sənətinə daxildən bağlanması, onun mənəvi dünyasında dahi mütəfəkkir Əlişir Nəvai obrazını mərkəzi mövqeyə çıxarmışdır. Coğrafiya dərslərində Nəvainin əslində Heratda doğulub-yaşadığını, dövlət idarəçiliyi və tükənməz xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə məşğul olduğunu və orada da dəfn olundığını öyrəndiyi gündən etibarən, gənc şairin daxilində illərlə sönməyən, totalitar sərhədləri yarmağa can atan bir istiqlal arzusu yaşamışdır. Əsərdə diqqətçəkən ən mühüm elmi və nəzəri məqamlardan biri müəllifin Nəvai sevgisini sadəcə romantik-abstrakt hisslərlə deyil, real tarixi, geosiyasi və hərbi-ideoloji maneələr kontekstində, obyektiv reallıq müstəvisində təqdim etməsidir. Səfərnaməçi haqlı olaraq vurğulayır ki, XX əsrin birinci rübünə qədər bu müqəddəs məkanları ziyarət etməyə yalnız yolun fiziki ağırlığı və coğrafi çətinlikləri əngəl yaradırdısa, sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra çəkilən “Dəmir pərdə” və siyasi sərhədlər, eyni mənəvi kökdən gələn xalqları bir-birindən uzun müddətə ayırmış, Heratı və Kabili özbək və Azərbaycan türklərinin canlı yaddaşından süni şəkildə qoparmağa çalışmışdır.
Səfərnamənin daxili ideya-bədii arxitekturasında, müəllifin bu çətin, həm də ölümün bir addımlığındakı elmi ekspedisiyaya çıxmasında və bu səfərin rəsmi kitaba çevrilməsində mənim birbaşa istiqamətverici, hərəkətverici və elmi-ideoloji qaynaq rolunu oynamağıma dair qeydlərlə rastlaşdım. Kitabda xüsusi bir sənətkarlıqla və yüksək minnətdarlıq hissi ilə qələmə alınmış “Şu ro'mol bilan Navoiy qabrtoshining gardini artib qo'ygin...”(“Bu yaylıqla Nəvainin qəbir daşının tozunu sil...”) adlı geniş və emosional bölmə, bilavasitə ümumtürk komparativistikasına və səfərin daxili mənəvi missiyasına göstərdiyim böyük elmi təsiri tam çəkisi ilə ortaya qoyub. Müəllif açıq şəkildə etiraf edir ki, onun bu təhlükəli Əfqanıstan coğrafiyasına getmək qərarı bəsit bir emosional həvəsdən deyil, Bakıdakı Əlişir Nəvai heykəli önündə və sonradan Daşkənddə reallaşan elmi görüşlərimiz zamanı Herat təəssüratlarımı, ulu babalarımızın məqamlarını böyük fəlsəfi heyranlıqla, məhəbbətlə nəql etməyimdən sonra onun daxilində oyanan müqəddəs bir “elmi həsəd” hissinin nəticəsidir. Ötən payızda Daşkənddə – “Cədid” qəzeti redaksiyasında Əfqanıstana 2016 və 2021-ci illər səfərimdən bəhs etmişdim. Hələ də Herat – Kabul təsir aurasından çıxmamış bir tərzdə. Hətta arada üzr istəyib deyirdim ki, sanki o torpaqlar Bakıdan 2 saatlıq qədər məsafədə məni hələ də öz kamına çəkməkdə davam edir (yeri gəlmişkən o iki saatlıq yolu 2016-cı ildə 30 saata, 2021-ci ildə isə 16 saata gedib çıxmışdım). İndi Şəhriyar kitabında bütün geosiyasi maneələri aşaraq iki dəfə Herata getməyimi, ulu mütəfəkkirin qəbir daşını öpərək milli sədaqət nümayiş etdirməyimi və özbək dünyasının digər bir nəhəng nəvaişünas alimi, Özbəkistan Qəhrəmanı Suyima Qəniyevanın vəsiyyət etdiyi müqəddəs yaylıqla Nəvainin məzarının tozunu silməsi faktını müəllif öz yaradıcılıq dünyasında sivilizasiya miqyaslı bir mənəvi vətəndaşlıq borcu arxetipinə çevirmişdir. Dünya nəvaişünaslıq məktəbinə verdiyim bu daxili, mənəvi enerji gənc özbək şairini hər cür viza və təhlükəsizlik qadağalarını yararaq, Allaha təvəkkül edib Heyrətan körpüsündən Əfqanıstan torpağına inamla qədəm basmağa sövq etmişdir.
Səfərnamənin daxili nəzəri strukturunu daha da dərinləşdirdikdə, özümün yalnız bir ilham mənbəyi kimi qalmadığım, Şəhriyar Şövkət Herat torpağına ayaq basdığı ilk gündən etibarən Bakıdan və ağır fiziki xəsarət alıb xəstə yatağından belə ona birbaşa elmi rəhbərlik, metodoloji koordinatorluq etdiyim mətndə tam dəqiqliyi ilə nümayiş olunur. Bakıda Əlişir Nəvai və Zahirəddin Məhəmməd Babur xatirəsinə həsr olunmuş böyük elmi konfransa tələsərkən bədbəxt hadisə nəticəsində ağır xəsarət alıb yatağa düşməyimə baxmayaraq, öz ağır fiziki durumumu unudaraq Şəhriyara telefon və video-zənglər vasitəsilə "Oğlum, indi Heratdasansa, mütləq İxtiyarəddin qalasına (Herat qalasına) get, Nəvainin şeir məclisləri qurduğu zala gir, orada öz-özünə şairin bir qəzəlini səsləndir, ulu babamız Babur şah 1506-cı ildə orada iyirmi gün qalmış, Nəvainin şəxsi kitabxanasından doyunca istifadə etmiş və bu anları “Baburnamə”də ömrünün ən şərəfli günləri adlandırmışdır" – deyə elmi istiqamət verməyim komparativistika tarixinin ən unudulmaz mənəvi hadisələrindən biridir.
Əfqanıstandakı özbək nəvaişünas alimlərinin, xüsusilə bölgənin ən yaşlı və qocaman fədakar tədqiqatçısı Məhəmməd Yaqub Vahidi Cüzcaninin mütləq tapılıb elmi fəaliyyətinin araşdırılması barədə verdiyim istək-tapşırıq, bu tədqiqatın elmi-metodoloji bünövrəsini təşkil edir. Şəhriyarın gündəlik sosial şəbəkələrdə paylaşdığı fotolara baxdıqca, onunla hər gün neçə dəfə telefonda danışdıqca bütün ağrılarımı unudurdum, sanki yataqda yox, Heratda, Kabulda, Məzari-Şərifdə, Bəlxdə gəzirdim. “O günlərdə cismim Azərbaycan torpağında – yataqda ağrılar içində qovrulsa da, ruhum Şəhriyarımla birgə Heratı qədəm-qədəm gəzirdi” ifadəsi, Azərbaycan və özbək ədəbi düşüncəsinin geosiyasi sərhədləri daxilən necə tamamilə ləğv etdiyini sübut edən uca bir fəlsəfi yekundur.

Şəhriyar Şövkətin Əfqanıstanda keçirdiyi iyirmi gün ərzində fərqli nəqliyyat vasitələri ilə, qorxulu hərbi postları və mürəkkəb keçid məntəqələrini yararaq təxminən 3 min kilometr yol qət etməsi və Qəndəhardan Herata, Bədəxşandan Kabilə qədər geniş bir coğrafiyanı dolaşması prosesi, ulu əcdadların müqəddəs məzarları önündə qarşılaşdığı fiziki və mənəvi məhrumiyyətlərin bədii təsviri ilə əsərin elmi dəyərini zirvəyə qaldırır. Şair ilk olaraq qədim Məzari-Şərif şəhərinə daxil olarkən, fevral ayının dondurucu və amansız şaxtasında, müqəddəs “Göy məscid” (“Rövzeyi-Şərif”) kompleksinin həyətindəki mərmər daşların soyuğu yalın ayaqlarındasa sətir-sətir işlədiyi halda, saatlarla növbə gözləmiş, yerli xidmətçilərin verdiyi bəsit rezin başmaqları geyərək məqbərəyə daxil ola bilmişdir. Burada o, telefonla video çəkiliş aparmaq istəyərkən silahlı nəzarətçilərin sərt və qəti qadağası ilə üz-üzə gəlmiş, daxili polis idarələrinə aparılaraq qırx dəqiqə boyunca sorğu-sual edilmiş, yalnız uzunmüddətli elmi izahatlardan və ağsaqqal İmamın xüsusi rəsmi icazəsindən sonra dahi əcdadların ucaltdığı o möhtəşəm memarlıq abidəsini lentə almaq şansını qazanmışdır. Səfərnamənin ən dramatik və canı bahasına başa gələn nöqtəsi isə qədim Bəlx şəhərində, İslam şərqinin ilk böyük ustad qadın şairi olan Rəbiyə Bəlxi qəbrinin və Teymuri məlikəsi Gövhərşad bəyimin ucaltdığı “Xoca Parso” məscidinin ziyarəti zamanı yaşanmışdır. Müəllif Rəbiyə Bəlxinin məqbərəsi önündə qədim əsrlərdən qalan pulları satan 70 yaşlı yerli bir əfqan ilə söhbət edərkən, ona bəsit bir jurnalist marağı ilə “Otaxon, ömrünüz boyu bu torpaqlarda neçə hökumət görmüsünüz?” sualını ünvanlamışdım. Lakin totalitar idarəetmə prinsiplərinin hakim olduğu bu coğrafiyada “hökumət”, “dövlət”, “əmirliyin vəziyyəti” kimi sözlərin işlədilməsi birbaşa siyasi casusluq və dövlət əleyhinə təxribat kimi qəbul edildiyi üçün, həmin dəqiqə ətrafda gizli nəzarət aparan, əbalara bürünmüş iki silahlı “mühtəsib” (əxlaq və siyasi nəzarət polisi) şairin və onun bələdçisi Hibatullanın üzərinə hücum çəkmişdir. Gənc özbək şairini hər iki biləyindən qanrılaraq, çiyinlərində tapança və Kalaşnikov avtomatları olan əsgərlər tərəfindən sürüyərək hərbi məhkəmə binasına aparmış, sürücünün isə yaxasından tutaraq divara sıxmışlar. Hərbi prokurorluğun soyuq, nəm və zəhərli qaz qoxuyan daxili otağında iki saat boyunca ağır psixoloji və mənəvi işgəncə altında sorğu-sual edilən Şəhriyar Şövkətin cib telefonu və şəxsi əşyaları müsadirə olunmuşdur. Onun çəkdiyi videoda siyasi ittiham axtaran nəzarətçilər özbək dilini bilmədikləri üçün gizli tərcüməçilər çağırmış, lakin mətndə yalnız Əlişir Nəvai və Babur dühalarına olan elmi ehtiram ifadələrini tapdıqdan və şairin pasportuna, barmaq izinə dair bütün rəsmi tarixləri qeydiyyata aldıqdan sonra onu sərbəst buraxmışlar. Ölümün gözünə dik baxan şair, azadlığa çıxan kimi daxilindəki sarsıntını ulu babaların mənəvi enerjisi ilə boğaraq, heç bir qorxu nümayiş etdirmədən birbaşa Bəlxin uca qala divarlarına doğru yoluna davam etmişdir.
Müəllifin qədim Qəznə şəhərində, böyük türk ensiklopedist alimi Əbu Reyhan Əl-Biruninin və dahi Sultan Mahmud Qəznəvinin məzarlarını ziyarət etməsi də analoji daxili sarsıntılar və fiziki məhrumiyyətlərlə müşayiət olunmuşdur. Şair bütöv bir gün boyunca ac-susuz, palçıqlı və kələ-kötür kənd yolları ilə, Əfqanıstanın yerli nəqliyyat vasitəsi olan üçtəkərli “rikşa” daxilində sümükləri sızıldayaraq hərəkət etmiş, dondurucu dağ havasının təsirindən bədəni tamamilə donmuş və güclü allergiya tutması nəticəsində başı ağırlaşaraq mənəvi xəstəlik həddinə çatmışdır. Birunini ziyarət etmək üçün getdiyi lay va palçıqlı xarabalıqlarda hər addımda qarşılaşdığı yoxsulluq, tənha uşaqların dilənçilik etməsi faktları onun humanist qəlbində böyük yaralar açmışdır. Hətta yol kənarındakı hərbi postlarda duran Taliban əsgərləri tərəfindən maşınları yoxlanılarkən, iki əsgərin qundağı doldurulmuş silahlarla birbaşa maşının salonuna daxil olub şairlə çiyin-çiyinə oturması, salona yayılan tər və qorxu qoxusu, hər bir sözün tərəzi ilə ölçüldüyü o hərbi-psixoloji atmosfer Şəhriyar Şövkətin daxili dünyasında dərin ekzistensial sarsıntılara yol açmışdır. Nəhayət, Herat şəhərinə və Musəlla kompleksinə – böyük ustad Əlişir Nəvainin əbədi uyuduğu müqəddəs torpağa çatanda isə şairin mənəvi iztirabları özünün ən pik nöqtəsinə yüksəlir. O, təyyarədən düşən kimi ulu babasının məzarına doğru elə bir eşqlə və ilahi divanəliklə qaçmaq istəyir ki, hətta ayaqqabılarını tamamilə çıxarıb, Herat küçələri boyunca Nəvainin gəzdiyi o müqəddəs torpağı yalın ayaqla, ağlaya-ağlaya, şairin qəzəllərini hayqıra-hayqıra keçmək qərarına gəlir. Lakin bələdçisi Hibatulla onu pencəyindən geriyə dartaraq kəskin şəkildə xəbərdar edir: “Ey igid, özünü yığışdır! Əgər əsgərlər səni bu vəziyyətdə yalın ayaqla, qışqıra-qışqıra qəzəl oxuyan görsələr, elə küçənin ortasındaca casus və ya divanə kimi həbs edib aparacaqlar, sonra səni tapmağa mənim bütöv ömrüm də bəs etməyəcək, romantikanı kənara qoy!”. Bu acı reallıq fonunda şair daxili fəryadını içinə gömərək, ssenariləşdirilmiş bu hərbi rejim daxilində addım-addım irəliləyir. Nəvainin məqbərəsinə daxil olanda isə onun qəlbi tamamilə parçalanır; çünki ulu mütəfəkkirin məqbərəsinin ətrafında paslı tikinti kranları, tamamlanmamış uçuq-sökük divarlar mənzərəsi, Şəhriyar Şövkətin “Gözüm çıxsın səni bu halda görməkdənsə, dilim qurusun səndən bu vəziyyətdə hesab soruşmaqdansa” – deyə göylərə ucalan fəlsəfi fəryadına çevrilir. O, Daşkənddən özü ilə gətirdiyi müqəddəs ipək dəsmalla Nəvainin qəbir daşının tozunu, qumunu və imperiya amneziyasının çirkini böyük bir vizual və mənəvi fədakarlıqla silərək göz yaşlarına boğulur.
Bu konseptual müstəvidə, Şəhriyar Şövkətin Məzari-Şərifdəki qədim “Göy məscidi” (“Rövzeyi-Şərif”) və Heratdakı bütöv Müsəlla kompleksini ziyarət edərkən irəli sürdüyü bədii-əks-sədalar, Teymurilər və Baburilər dövrü memarlığının Azərbaycan–Özbək ortaq mədəniyyət arxetipləri ilə eyniliyini linqvopoetik şəkildə sübuta yetirir. Şair bu tarixi qəbirlərin və dağıdılmış abidələrin sadəcə keçmişin bir yadigarı olmadığını, imperiya siyasətinin türk coğrafiyasını necə parçaladığını simvolik olaraq vizuallaşdırır. Bu təqdimatda şair, ulu babası Əmir Teymurun barmağından çıxarılan və bu gün ABŞ-ın Nyu-York şəhərindəki məşhur "Metropoliten" incəsənət muzeyində qorunan o sakral “Rosti rasti” (“Düz olsan, nicat taparsan”) möhürlü üzüyünün fəlsəfi itki tarixinə, Məhəmməd Zahir şah dövründə qəbirlərin gizli açılması hadisələrinə toxunaraq milli yaddaşın coğrafi mühacirətini və qəsb olunmasını böyük bir intellektual kədərlə təhlil edir. Səfərnamənin ən mühüm sosiolinqvistik töhfəsi isə Əfqanıstanın Əndxoy, Şəfirqan və fərqli bölgələrində yaşayan, hər cür assimilyasiya basqılarına, daxili siyasi qorxu mühitinə baxmayaraq, öz evlərində və xüsusi gizli “Yeni yol” məktəblərində özbək, türk dilini, Nəvai şivəsini və Babur şahın orijinal ləhcəsini göz bəbəyi kimi qoruyan yerli özbək ziyalılarının mənəvi dirənişinin bədiiləşdirilməsidir. Şəhriyar Şövkət bu bölgələrdə şahid olduğu sərt qadağaları – musiqinin, əl çalmağın, məzara gül qoymağın rəsmi yasaq edildiyi, əxlaq polisinin (“Amr bil ma'ruf va nahy anil munkar” və Muhtasiblərin) küçələrdə insanları sorğu-suala çəkdiyi, nikahsız münasibətlərin qamçı və daş-qalaqla cəzalandırıldığı dəhşətli sosiopolitik reallıqları qələmə alır. Məhz belə bir mütləqiyyət mühitində Əndxoyda və Heratda gizlicə təşkil olunan “Tongotar g'azalxonlik” (“Sübhə qədər qəzəlxanlıq”) məclislərində ağsaqqalların, gənclərin və ziyalıların əruz bəhrlərini, rəməl, həcəz və rəcəz vəznlərini heç bir ali təhsil almadan, sırf şifahi yaddaş kodu ilə mükəmməl şəkildə oxumaları, Məmməd Füzuli divanını və Şah Məşrəb irsini canları bahasına rəhbər tutmaları ümumtürk mənəvi müqavimətinin ən zirvə noktəsidir. Yerli özbək ziyalısı Qulam Səhi Vəkilzadə Yurddaşın və Məhəmməd Yaqub Vahidinin Şəhriyara təqdim etdiyi qədim əlyazmalar və onların dil uğrunda apardıqları mübarizə, totalitarizmin milli ruhu əsla məhv edə bilməyəcəyinin bariz isbatıdır.
Bu fundamental mənəvi zəncirin ən mühüm beynəlxalq həlqəsini və səfərnamənin 33–34-cü səhifələrində böyük bir minnətdarlıq hissi ilə qeyd edən, Şəhriyar Şövkət yuksək qədirbilənliklə etiraf edir ki, onu bu çətin, hər anı ölümlə qarşılaşan Əfqanıstan səfərinə sövq edən baş hərəkətverici qüvvə – məhz Bakı və Daşkənd şəhərlərində mənimlə keçirdiyi dərin elmi söhbətlər və 2016-cı ildə Nəvai şəhərində keçirilən beynəlxalq konfransda – bütün dünya nəvaişünaslarının elmi auditoriyası qarşısında rəsmi olaraq ayağa qalxaraq – “Bu salonda Əfqanıstana gedib, Heratda həzrət Əlişir Nəvainin məqbərəsini, müqəddəs qəbir daşını şəxsən ziyarət edən bircə nəfər var, o da mənəm!” – deyərək nümayiş etdirdiyim böyük elmi və milli qürura olan sonsuz heyranlıq hissidir. Dahi şairin ziyarətindən qayıtdıqdan sonra, Özbəkistan Qəhrəmanı Suyima Qəniyeva ilə görüşərkən, ustadımın məni qucaqlayaraq: “Bu mənim uzun illər boyu ürəyimdə qalan ən böyük arzum idi, sən buna nail oldun, xatirin xoş olsun, qızım. Əgər bir də yolun ora düşərsə, mənim bu ipək yaylığımla həzrət Nəvainin müqəddəs qəbir daşının tozunu silərsən” – deyə bəxş etdiyi o sakral əmanəti 2021-ci ildə ikinci dəfə Herata gedərək dahi mütəfəkkirin məzarını silməyim və “Suyima opam Sizə salam yolladılar, həzrətim” – deyə pıçıldamağım, ümumtürk elmi təfəkküründə müxtəlif müstəqil dövlətlərin inzibati hüdudlarında yaşasalar da, qəlbində yeganə mənəvi Vətən – Turan ideyasını daşıyan böyük alimlərin sarsılmaz mənəvi vəhdət körpüsüdür.
Şəhriyar Şövkətin bu qiymətli sənədli əsəri və mətndə nəvaişünaslıq məktəbi prinsiplərinə verilən yuksək ehtiramım, Azərbaycan və özbək xalqlarının ortaq sivilizasiya kimliyini qorumaq yolunda hansı böyük fədakarlıqlara və mənəvi zəhmətlərə qatlaşdığını dövlət miqyasında rəsmi şəkildə isbatlayan fundamental elmi-kulturoloji sənəddir. Yolun həmişə açıq, Nəvai babamızın ruhu mədədkarın, mədədkarımız olsun, Şəhriyarım!

Hörmət və mənəvi ehtiramla, Almaz Ülvi,
nəvaişünas, Özbəkistan Respublikası “Dostluq” ordeni mükafatçısı
Avqust, 2026

Azərbaycan–Qırğızıstan

münasibətlərində

yeni mərhələ başlayır

Prezident İlham Əliyevin iyulun 31-də Qırğızıstana dövlət səfəri Azərbaycan–Qırğızıstan münasibətlərinin inkişafında mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilir. Səfər çərçivəsində keçirilən yüksək səviyyəli görüşlər, imzalanan sənədlər və əldə olunan razılaşmalar iki dost və qardaş ölkə arasında əməkdaşlığın artıq strateji tərəfdaşlıqdan müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldiyini bir daha nümayiş etdirdi.
Dövlət başçıları arasında keçirilən görüşdən sonra mətbuata bəyanatla çıxış edən Prezident İlham Əliyev vurğuladı ki, müttəfiqlik münasibətləri böyük məsuliyyət tələb edir və Azərbaycan bu məsuliyyəti bölüşməyə tam hazırdır. Prezident qeyd etdi ki, bundan sonra da iki ölkə beynəlxalq təşkilatlarda qarşılıqlı dəstəyi davam etdirəcək, iqtisadi-ticari əlaqələrin genişləndirilməsi və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi istiqamətində birgə fəaliyyət göstərəcək.
Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, səfər zamanı imzalanan sənədlər paketi əməkdaşlığın geniş istiqamətlərini əhatə edir və əldə olunan razılaşmalar Azərbaycan ilə Qırğızıstan arasında əlaqələrin daha da dərinləşməsinə yeni imkanlar yaradacaq.
Səfərin iqtisadi nəticələri də xüsusi diqqət çəkir. Tərəflər Azərbaycan - Qırğız İnvestisiya Fondunun nizamnamə kapitalının iki dəfə artırılaraq 200 milyon dollara çatdırılması barədə razılığa gəliblər. Bu qərar Fond vasitəsilə həyata keçirilən layihələrin miqyasını genişləndirəcək, yeni istehsal müəssisələrinin yaradılmasına, məşğulluğun artırılmasına və qarşılıqlı investisiyaların həcminin yüksəlməsinə əlavə stimul verəcək.

Səfər çərçivəsində İssık-Kul gölünün sahilində inşa olunan beşulduzlu "Baku Resort & Spa" hotelinin açılışı da baş tutdu. Azərbaycan dövlətinin maliyyə dəstəyi ilə tikilən və "Bakı" adını daşıyan bu layihə iki ölkə arasında iqtisadi əməkdaşlığın uğurlu nümunələrindən biri olmaqla yanaşı, turizm sahəsində tərəfdaşlığın da yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir.
Prezident İlham Əliyev çıxışında humanitar əməkdaşlığın münasibətlərin ayrılmaz hissəsi olduğunu vurğuladı. Dövlət başçısı Qırğızıstanın Qarabağın bərpasına verdiyi dəstəyi yüksək qiymətləndirərək Ağdam rayonunda inşa edilən və "Manas" adını daşıyan məktəbi qardaşlıq münasibətlərinin parlaq rəmzlərindən biri adlandırdı. Onun sözlərinə görə, bu layihə Qırğız xalqının işğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpasına verdiyi mühüm töhfəni əks etdirir.
Prezident İlham Əliyev xalqlarımızı ortaq tarix, mədəniyyət və mənəvi dəyərlərin birləşdirdiyini diqqətə çatdıraraq Bakıda Çingiz Aytmatovun abidəsinin və adını daşıyan parkın yaradılmasını, Bişkekdə isə Qırğızıstan-Azərbaycan Dostluq Parkının salınmasını dostluğun və qarşılıqlı hörmətin rəmzi kimi qiymətləndirdi. Həmçinin qarşılıqlı Mədəniyyət Günlərinin keçirilməsi və humanitar əlaqələrin genişlənməsi iki ölkə xalqlarını daha da yaxınlaşdıran mühüm amillərdən biri kimi dəyərləndirildi.
Dövlət başçısı çıxışında Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığının genişləndiyini də vurğulayaraq, ölkəmizin Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşünə tamhüquqlu üzv kimi qəbul olunmasına görə Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarova və digər Mərkəzi Asiya liderlərinə təşəkkürünü ifadə etdi.
Səfər çərçivəsində iki ölkə arasında münasibətlərin yüksək səviyyəsinin daha bir göstəricisi kimi qarşılıqlı ali dövlət təltifləri təqdim olundu. Prezident İlham Əliyev Qırğız Respublikasının ən ali mükafatlarından olan I dərəcəli "Manas" ordeni ilə təltif edildi. Eyni zamanda Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov Azərbaycanın ali dövlət mükafatı – "Heydər Əliyev" ordeninə layiq görüldü. Bu addım Azərbaycan–Qırğızıstan dostluğunun və strateji tərəfdaşlığının yüksək səviyyəsinin rəmzi kimi qiymətləndirilir.
Səfərin mühüm siyasi nəticələrindən biri də Çolpon-Ata Bəyannaməsinin qəbul edilməsi oldu. Bəyannamə Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əməkdaşlığın yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu təsdiqləyərək siyasi dialoq, iqtisadi inteqrasiya, enerji, nəqliyyat, logistika və humanitar əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsi üçün yeni perspektivlər açır.
İmzalanan sənədlər, qəbul edilən qərarlar, qarşılıqlı etimad və ortaq strateji baxış iki qardaş ölkənin gələcək əməkdaşlığının daha da möhkəmlənəcəyinə və Türk dünyasında birliyin güclənməsinə mühüm töhfə verəcəyinə əminlik yaradır.

Vüqar Bəşirov
Abşeron RİH başçısının Aşağı Güzdək qəsəbə İƏD üzrə nümayəndəsi

Azərbaycan və Türkmənistan

münasibətlərində yeni mərhələ

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev iyunun 22-də Azərbaycanda səfərdə olan Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədovla görüşdən sonra mətbuata bəyanatla çıxış edib.
Dövlət başçısı Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərinin tarixi, mədəni və mənəvi bağlar üzərində qurulduğunu vurğulayaraq, iki qardaş ölkə arasında əməkdaşlığın bütün istiqamətlər üzrə uğurla inkişaf etdiyini bildirib. Qarabağın bərpasına göstərilən dəstəyə görə Türkmənistana və Türkmən xalqının Milli Lideri Qurbanqulu Berdiməhəmmədova təşəkkür edib. Qeyd olunub ki, Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun ötən ilin iyulunda Azərbaycana səfəri zamanı Füzuli şəhərində məscidin tikintisi təşəbbüsü irəli sürülüb və hazırda layihənin icrasına başlanılıb.
Prezident İlham Əliyev iki ölkə arasında siyasi, iqtisadi, nəqliyyat-logistika, enerji və humanitar sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində ətraflı fikir mübadiləsinin aparıldığını, müvafiq qurumlara konkret tapşırıqlar verildiyini diqqətə çatdırıb. Onun sözlərinə görə, gələn ay Türkmənistanda keçiriləcək Hökumətlərarası Komissiyanın iclasında bu tapşırıqların icrası müzakirə olunacaq və yeni birgə layihələrin reallaşdırılması üçün növbəti addımlar müəyyənləşdiriləcək.
Dövlət başçısı humanitar əlaqələrin ölkələr arasında münasibətlərin mühüm tərkib hissəsi olduğunu vurğulayaraq, son illərdə qarşılıqlı Mədəniyyət Günlərinin uğurla keçirildiyini qeyd edib. Bildirilib ki, bu ilin əvvəlində Aşqabad və Arkadağ şəhərlərində Azərbaycan Mədəniyyəti Günləri təşkil olunub, ötən il isə Türkmənistanın mədəniyyət nümayəndələri Bakıda və Gəncədə keçirilən tədbirlərdə iştirak ediblər. Prezident həmçinin Bakı və Aşqabadın, eləcə də Füzuli və Arkadağ şəhərlərinin qardaşlaşmış şəhərlər olduğunu xatırladaraq, bunun iki xalqın birliyinin və yaxınlığının növbəti təzahürü olduğunu bildirib.
İlham Əliyev Türkmənistanın Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Şurasına tamhüquqlu üzv kimi qəbul edilməsinə göstərdiyi dəstəyə görə təşəkkürünü ifadə edib. Prezident bu addımı tarixi hadisə kimi dəyərləndirərək, Azərbaycanın coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiyada yerləşməsə də, region ölkələri ilə ortaq tarixi, mədəni və iqtisadi bağlara malik olduğunu vurğulayıb. Dövlət başçısının sözlərinə görə, nəqliyyat-logistika layihələri və regional əməkdaşlıq böyük Mərkəzi Asiya məkanının vahid geosiyasi və geoiqtisadi bölgə kimi formalaşmasına xidmət edir.
Prezident nəqliyyat və logistika sahəsində əməkdaşlığın strateji əhəmiyyət daşıdığını bildirərək qeyd edib ki, Azərbaycan və Türkmənistanın birgə səyləri nəticəsində regionda etibarlı və təhlükəsiz nəqliyyat marşrutları formalaşıb. Onun sözlərinə görə, siyasi qarşılıqlı fəaliyyət olmasaydı, bu layihələrin həyata keçirilməsi mümkün olmazdı. Tərəflər yükdaşımaların həcminin artırılması və üçüncü ölkələrdən tranzit yüklərin cəlb olunması məqsədilə bu sahədə koordinasiyanın daha da gücləndirilməsi barədə razılığa gəliblər.
Dövlət başçısı enerji sahəsində əməkdaşlıq perspektivlərinə də toxunaraq bildirib ki, Azərbaycan və Türkmənistan zəngin enerji ehtiyatlarına malik ölkələr kimi bu istiqamətdə səylərini birləşdirmək niyyətindədirlər. Prezident, həmçinin Türkmənistanın sosial-iqtisadi inkişaf sahəsində əldə etdiyi nailiyyətləri yüksək qiymətləndirərək, ölkədə həyata keçirilən infrastruktur və turizm layihələrinin rəhbərliyin uzaqgörən siyasətinin nəticəsi olduğunu qeyd edib.
İlham Əliyev çıxışının sonunda Azərbaycanın Türkmənistanın beynəlxalq arenadakı uğurlarına sevindiyini və ölkənin neytrallıq siyasətini daim dəstəklədiyini vurğulayıb.
Səfər çərçivəsində Azərbaycan və Türkmənistan arasında müxtəlif sahələri əhatə edən bir sıra sənədlər imzalanaraq mübadilə olunub. Tərəflər siyasi dialoqun, iqtisadi-ticarət əlaqələrinin, nəqliyyat-logistika əməkdaşlığının və humanitar münasibətlərin daha da inkişaf etdirilməsi istiqamətində qarşılıqlı iradə nümayiş etdiriblər.

Faiq Xosrovlu
Mehdiabad qəsəbə 5 nömrəli tam orta məktəbin direktoru

Pərvanə Məmmədova

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
Azərbaycan Texniki Universiteti
Bakı, Azərbaycan


Zakir Şakirov və türkologiya

dilçiliyinin inkişaf konsepsiyası

Məlum olduğu kimi, 1926-cı il 26 fevral-5 mart tarixlərində Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində keçirilmiş Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayı SSRİ-də yaşayan türk xalqlarının tarixi, etnogenezi, mədəniyyəti, dili və ədəbiyyatı sahələrinin inkişafında əvəzsiz rol oynamışdır. Qurultay latın əlifbasına (yanəlifə) keçid və terminologiyanın unifikasiyası ilə bağlı tarixi əhəmiyyətli qərarlar qəbul etmiş, bu da iştirakçıların sonradan repressiyalara məruz qalmasına baxmayaraq, mədəni-etnik inteqrasiyaya və konsolidasiyaya mühüm pozitiv təsir göstərmişdir.
Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayı SSRİ-də yaşayan türk xalqlarını (azərbaycanlılar, başqırdlar, qazaxlar, qaraçaylılar, qırğızlar, malkarlar, tatarlar, özbəklər, Krım tatarları, yakutlar və s.), həmçinin aparıcı rus akademiklərini və xarici ölkələrdən olan mütəxəssisləri təmsil edən və türkologiya sahəsində çalışan alimləri, ədəbiyyatçıları, dilçiləri, etnoqrafları və tarixçiləri bir araya gətirmişdir. Qurultayın bir çox nümayəndələri haqqında elm-ictimaiyyəti məlumatlı olsa da, Başqırdıstan MSSR-ni və digər regionları təmsil edən başqırd alimlərinin taleyi və fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlar olduqca azdır. Bunu nəzərə alaraq, biz Azərbaycan ictimaiyyətini Birinci Türkoloji Qurultayın başqırd nümayəndələri ilə tanış etməyi məqsədəuyğun hesab edirik.
Stenoqrafik materiallardan məlum olur ki, qurultayda başqırd ziyalılarını təmsil edən səkkiz nəfər iştirak etmişdir: 1) Atnaqulov Salah Sədri oğlu – “Qajur” nəşriyyatının müdiri və baş redaktoru (Kazan); 2) Bilyalov Məcid Masaqutoviç – Başqırd Xalq Maarif Komissarlığı (Moskva); 3) Manatov Şərif Əhmədoviç – pedaqoq (Tiflis); 4) Qabitov Həbibulla A.-Kağıroviç – pedaqoq (Ufa); 5) Vildanov Qabduləhət Fazıloviç – 1925–1927-ci illərdə başqırd dili komissiyasının üzvü (Ufa); 6) İdelqujin Kərim Abdulloviç – Başqırd Xalq Maarif Komissarlığı (Ufa); 7) Şakirov Zakir Şakiroviç – Xalq Təhsili İnstitutu (Ufa); 8) Mryasov Sağit Qubaydulloviç – Başqırdıstanı Öyrənmə Cəmiyyəti (Ufa).
Materialların təhlili göstərir ki, faktiki olaraq Başqırdıstanı rəsmi şəkildə altı nəfər təmsil etmişdir. Bu yazıda biz onlardan biri – görkəmli başqırd maarifçisi, pedaqoq-tarixçi Zakir Şakiroviç Şakirovun (1881–1968) həyat və fəaliyyətindən bəhs etməyi zəruri hesab etmişik.
Zakir Şakirov Ufa quberniyasının Birsk qəzasının Karasay-Yelqa kəndində anadan olmuşdur. O, ömrü boyu təhsil və başqırd dili problemləri ilə məşğul olmuş, sovet dövründə Başqırd MSSR Xalq Maarif Komissarlığında çalışmışdır. 2007-ci ildə Ufada “Başqırdıstan pedaqoji jurnalı kitabxanası” seriyasından Y.V. Erginin “Z.Ş. Şakirov (1881–1968)” adlı kitabı nəşr edilmişdir . Bu əsərdə onun həyatı və fəaliyyəti geniş şəkildə işıqlandırılmışdır.
Kitabda onun uşaqlıq illəri, təhsili, “Mühəmmədiyyə” mədrəsəsində oxuması, A.L. Şanyavski adına Moskva Universitetində təhsil alması, Ufa quberniya idarələrində fəaliyyəti, muzeyə rəhbərliyi, elmi ekspedisiyalarda iştirakı, başqırd dili dərsliklərinin və terminologiyasının yaradılmasında rolu kimi mövzulara nəzər salınmışdır.
XX əsrin 20-ci illərində başqırd dilinin dövlət dili kimi hüquqi status alması ilə həm də bu dil üzrə dərsliklərin yaradılmasına başlarılmışdır. Lakin dilçilik kadrlarının çatışmazlığı və elmi tədqiqatların azlığı bu prosesi çətinləşdirirdi. Buna baxmayaraq bu sahədə həmin dövrlərdə Başqırdıstanda fəaliyyət göstətərən, N.K.Dmitriyev adlı böyük alimin mühüm rolun etməliyik.
Zakir Şakirov öz dövrünə görə yüksək səviyyəli təhsil almışdır. O, 1902-ci ildə “Mühəmmədiyyə” mədrəsəsini bitirmiş, 1912–1915-ci illərdə Moskvadakı A.L.Şanyavski adına universitetdə təhsilini davam etdirmişdir [1, s. 18]. Daha sonra müxtəlif təhsil müəssisələrində çalışmış, 1931–1951-ci illərdə Maarif İnstitutunda başqırd dili və ədəbiyyatı kafedrasına rəhbərlik etmişdir. O, həmçinin dərsliklər, lüğətlər, proqramlar müəllifi olmuş, başqırd ədəbi dilinin, terminologiyasının və orfoqrafiyasının formalaşmasında böyük işlər həyata keçirmişdir.
Zakir Şakirov dövrünün tanınmış türkoloq alimləri və ziyalıları ilə, o cümlədən Kayum Nasiri, Məcid Qafuri və professor N.F.Katanovla dostluq etmişdir. O, Şərq ədəbiyyatını dərindən öyrənmiş, İbn Sina, Ömər Xəyyam və başqa bu kimi klassikləri gərəyincə mütaliə etmişdir.
1907-ci ildə onun tatar şairi Qabdulla Tukay ilə görüşü olmuş və bu dostluq Tukayın ölümünə qədər davam etmişdir.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Zakir Şakirov 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayda iştirak etmiş və türk dillərinin latın qrafikasına keçirilməsi məsələlərinin müzakirəsində əsaslı təkliflərlə çıxış etmişdir .
O, bu misli görünməyən tədbirdən daha öncə yazıb nəsr etdirdiyi “Türkoloji qurultay haqqında” məqaləsində türkologiya ilə bağlı mühüm təkliflər irəli sürmüşdür. Bu təkliflərdə o, türk dillərinin xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi, ortaq terminologiyanın hazırlanması, dialektlərin öyrənilməsi, vahid yazı sisteminin qurulması və xüsusi ilə Elmi İnstitutunun yaradılması kimi ilə bağlı məsələlərin vacibliyindən bəhs etmişdi .
Şakirov Başqırdıstan Elmi-Tədqiqat İnstitutunda çeşidli sahə lüğətlərinin hazırlanmasında da fəal iştirak etmişdir. O, botanika, kimya və riyaziyyat üzrə terminoloji lüğətlərin ya ayrıca müəllifi, ya da müəlliflərindən biri olmuşdur.
Elmi ekspedisiyalar zamanı o, başqırd xalqının dili, folkloru və maarif tarixi ilə bağlı mühüm materiallar toplamış, Akmulla kimi milli klassiklərin yeni əsərlərinin aşkara çıxarılmasında aparıcı rol oynamışdır.
Araşdırmalar göstərir ki, Zakir Şakirov başqırd dilçiliyi tarixində mühüm yeri olmuş tanınmış şəxsiyyətlərdən öncülü olmaqla Əmək qəhrəmanı (1928), Əməkdar elm xadimi (1944) kimi yüksək mükafatlara layiq görülmüşdür.

VI Türk Dünyası Ədəbiyyat və

Kitab Festivalının “Gül dəftəri”

Ölkəmizdə keçirilən VI Türk Dünyası Ədəbiyyat və Kitab Festivalının bu gün sonuncu günüdür.
Qeyd edək ki, festival Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi, Gənclər və İdman Nazirliyi, Yazıçılar Birliyi, Milli Məclisin Mədəniyyət Komitəsi, Bakı şəhər İcra Hakimiyyəti, AMEA, Beynəlxalq Türk Akademiyası, TÜRKSOY, TİKA, YTB, Yunus Əmrə İnstitutu, ANAİB, İLESAM, DGTYB, İnam Mühafizə şirkəti, Mədəniyyət kanalı və Bizim.Media informasiya agentliyinin təşkilati dəstəyi ilə həyata keçirilir.

Ədəbi-bədii kompozisiyalarla davam etdirilən festivalın ilk günü Azərbaycan-Türkiyə, ikinci günü Özbəkistan-Türkmənistan, üçüncü günü Qazaxıstan-Qırğızıstan, dördüncü günü Macarıstan-Şimali Kipr Türk Respublikası, sonuncu günü isə Türk Dünyası - Yunus Əmrə günü adlandırılıb.
Dünən, 25 may tarixində, festivalın dördüncü günü Macarıstan-Şimali Kipr Türk Respublikasına həsr edilmiş “Gül dəftəri” adlı poeziya saatında tanınmış yazıçı Narıngül Nadirin moderatorluğu ilə yazar və şairlər - Gülnar Ümid, Seyid Aynur, Arzu Nehrəmli, Sara Selcan və Mina Rəşid iştirak edirdilər.
“Gül dəftəri” adlı poeziya saatı xatırladaq ki, Aqnes Nemes (Macarıstan) və Urkiyyə Minə Balmanın (Şimali Kipr) yazarlarının əziz xatirəsinə həsr edilmişdi.
Mina RƏŞİD

Pərvanə Məmmədova
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,dosent
Azərbaycan Texniki Universiteti


Başqırd alimi Zakir Şakirov və

türkologiya dilçiliyinin inkişaf konsepsiyası

Məlum olduğu kimi, 1926-cı il 26 fevral – 5 mart tarixlərində Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində keçirilmiş Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayı SSRİ-də yaşayan türk xalqlarının tarixi, etnogenezi, mədəniyyəti, dili və ədəbiyyatı sahələrinin inkişafında əvəzsiz rol oynamışdır. Qurultay latın əlifbasına (yanəlifə) keçid və terminologiyanın unifikasiyası ilə bağlı tarixi əhəmiyyətli qərarlar qəbul etmiş, bu da iştirakçıların sonradan repressiyalara məruz qalmasına baxmayaraq, mədəni-etnik inteqrasiyaya və konsolidasiyaya mühüm pozitiv təsir göstərmişdir.
Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayı SSRİ-də yaşayan türk xalqlarını (azərbaycanlılar, başqırdlar, qazaxlar, qaraçaylılar, qırğızlar, malkarlar, tatarlar, özbəklər, Krım tatarları, yakutlar və s.), həmçinin aparıcı rus akademiklərini və xarici ölkələrdən olan mütəxəssisləri təmsil edən və türkologiya sahəsində çalışan alimləri, ədəbiyyatçıları, dilçiləri, etnoqrafları və tarixçiləri bir araya gətirmişdir. Qurultayın bir çox nümayəndələri haqqında elm-ictimaiyyəti məlumatlı olsa da, Başqırdıstan MSSR-ni və digər regionları təmsil edən başqırd alimlərinin taleyi və fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlar olduqca azdır. Bunu nəzərə alaraq, biz Azərbaycan ictimaiyyətini Birinci Türkoloji Qurultayın başqırd nümayəndələri ilə tanış etməyi məqsədəuyğun hesab edirik.
Stenoqrafik materiallardan məlum olur ki, qurultayda başqırd ziyalılarını təmsil edən səkkiz nəfər iştirak etmişdir: 1) Atnaqulov Salah Sədri oğlu – “Qajur” nəşriyyatının müdiri və baş redaktoru (Kazan); 2) Bilyalov Məcid Masaqutoviç – Başqırd Xalq Maarif Komissarlığı (Moskva); 3) Manatov Şərif Əhmədoviç – pedaqoq (Tiflis); 4) Qabitov Həbibulla A.-Kağıroviç – pedaqoq (Ufa); 5) Vildanov Qabduləhət Fazıloviç – 1925–1927-ci illərdə başqırd dili komissiyasının üzvü (Ufa); 6) İdelqujin Kərim Abdulloviç – Başqırd Xalq Maarif Komissarlığı (Ufa); 7) Şakirov Zakir Şakiroviç – Xalq Təhsili İnstitutu (Ufa); 8) Mryasov Sağit Qubaydulloviç – Başqırdıstanı Öyrənmə Cəmiyyəti (Ufa).
Materialların təhlili göstərir ki, faktiki olaraq Başqırdıstanı rəsmi şəkildə altı nəfər təmsil etmişdir. Bu yazıda biz onlardan biri – görkəmli başqırd maarifçisi, pedaqoq-tarixçi Zakir Şakiroviç Şakirovun (1881–1968) həyat və fəaliyyətindən bəhs etməyi zəruri hesab etmişik.
Zakir Şakirov Ufa quberniyasının Birsk qəzasının Karasay-Yelqa kəndində anadan olmuşdur. O, ömrü boyu təhsil və başqırd dili problemləri ilə məşğul olmuş, sovet dövründə Başqırd MSSR Xalq Maarif Komissarlığında çalışmışdır. 2007-ci ildə Ufada “Başqırdıstan pedaqoji jurnalı kitabxanası” seriyasından Y.V. Erginin “Z.Ş. Şakirov (1881–1968)” adlı kitabı nəşr edilmişdir . Bu əsərdə onun həyatı və fəaliyyəti geniş şəkildə işıqlandırılmışdır.
Kitabda onun uşaqlıq illəri, təhsili, “Mühəmmədiyyə” mədrəsəsində oxuması, A.L. Şanyavski adına Moskva Universitetində təhsil alması, Ufa quberniya idarələrində fəaliyyəti, muzeyə rəhbərliyi, elmi ekspedisiyalarda iştirakı, başqırd dili dərsliklərinin və terminologiyasının yaradılmasında rolu kimi mövzulara nəzər salınmışdır.
XX əsrin 20-ci illərində başqırd dilinin dövlət dili kimi hüquqi status alması ilə həm də bu dil üzrə dərsliklərin yaradılmasına başlarılmışdır. Lakin dilçilik kadrlarının çatışmazlığı və elmi tədqiqatların azlığı bu prosesi çətinləşdirirdi. Buna baxmayaraq bu sahədə həmin dövrlərdə Başqırdıstanda fəaliyyət göstətərən, N.K.Dmitriyev adlı böyük alimin mühüm rolun etməliyik.
Zakir Şakirov öz dövrünə görə yüksək səviyyəli təhsil almışdır. O, 1902-ci ildə “Mühəmmədiyyə” mədrəsəsini bitirmiş, 1912–1915-ci illərdə Moskvadakı A.L.Şanyavski adına universitetdə təhsilini davam etdirmişdir [1, s. 18]. Daha sonra müxtəlif təhsil müəssisələrində çalışmış, 1931–1951-ci illərdə Maarif İnstitutunda başqırd dili və ədəbiyyatı kafedrasına rəhbərlik etmişdir. O, həmçinin dərsliklər, lüğətlər, proqramlar müəllifi olmuş, başqırd ədəbi dilinin, terminologiyasının və orfoqrafiyasının formalaşmasında böyük işlər həyata keçirmişdir.
Zakir Şakirov dövrünün tanınmış türkoloq alimləri və ziyalıları ilə, o cümlədən Kayum Nasiri, Məcid Qafuri və professor N.F.Katanovla dostluq etmişdir. O, Şərq ədəbiyyatını dərindən öyrənmiş, İbn Sina, Ömər Xəyyam və başqa bu kimi klassikləri gərəyincə mütaliə etmişdir.
1907-ci ildə onun tatar şairi Qabdulla Tukay ilə görüşü olmuş və bu dostluq Tukayın ölümünə qədər davam etmişdir.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Zakir Şakirov 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayda iştirak etmiş və türk dillərinin latın qrafikasına keçirilməsi məsələlərinin müzakirəsində əsaslı təkliflərlə çıxış etmişdir .
O, bu misli görünməyən tədbirdən daha öncə yazıb nəsr etdirdiyi “Türkoloji qurultay haqqında” məqaləsində türkologiya ilə bağlı mühüm təkliflər irəli sürmüşdür. Bu təkliflərdə o, türk dillərinin xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi, ortaq terminologiyanın hazırlanması, dialektlərin öyrənilməsi, vahid yazı sisteminin qurulması və xüsusi ilə Elmi İnstitutunun yaradılması kimi ilə bağlı məsələlərin vacibliyindən bəhs etmişdi .
Şakirov Başqırdıstan Elmi-Tədqiqat İnstitutunda çeşidli sahə lüğətlərinin hazırlanmasında da fəal iştirak etmişdir. O, botanika, kimya və riyaziyyat üzrə terminoloji lüğətlərin ya ayrıca müəllifi, ya da müəlliflərindən biri olmuşdur.
Elmi ekspedisiyalar zamanı o, başqırd xalqının dili, folkloru və maarif tarixi ilə bağlı mühüm materiallar toplamış, Akmulla kimi milli klassiklərin yeni əsərlərinin aşkara çıxarılmasında aparıcı rol oynamışdır.
Araşdırmalar göstərir ki, Zakir Şakirov başqırd dilçiliyi tarixində mühüm yeri olmuş tanınmış şəxsiyyətlərdən öncülü olmaqla Əmək qəhrəmanı (1928), Əməkdar elm xadimi (1944) kimi yüksək mükafatlara layiq görülmüşdür.