ماشااله رزمی
پی آمدهای استراتژیک جنگ آمریکا واسرائیل با ایران

قرن بیست و یکم در خاورمیانه با غرش هواپیما های جنگی و انفجاربمب وموشک ومتقابلا با عملیات تروریستی آغازشد و اکنون رویای صلح پایدار برای مردمان این منطقه از هرزمان دیگری دست نیافتی تربنظر می رسد زیرا جنگ های این منطقه مذهبی شده و جنگ سالاران به جنگ آخرالزمانی اعتقاد دارند، یعنی جنگ و صلح ازحالت دفاعی و میهنی خارج شده و وابسته به تصمیم سوداگران مرگ و افراد متوهم شده است. در دنیای گلوبالیزه و اوضاع آشفته کنونی برای ایجاد دنیای چند قطبی، جنگ ها درابعاد جهانی جریان می یابند و به فاجعه منجر می شوند. یک ضرب المثل آفریقائی می گوید:
« وقتی فیل ها با هم می جنگند گل ها زیرپاهایشان له می شوند ».
در دنیای آشفته فعلی، امریکا واسرائیل، جمهوری اسلامی ایران را عامل تروریسم وبی ثباتی خاورمیانه معرفی می کنند اما ایران و بعضی دیگر از کشورهای منطقه، اسرائیل و آمریکا را عوامل بی ثباتی خاورمیانه می دانند. قضاوت بی طرفانه اینست که هر سه کشور مشترکا خاورمیانه را به کوره آتش جنگ های بی پایان تبدیل کرده اند.
روزهفتم آوریل 2026 روزنامه نیویورک‌تایمزگزارشی مفصل منتشرکردکه نشان می‌دادبنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، چگونه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، را به حمله به ایران متقاعد کرده است؛ تصمیمی که اکنون باید از دو زاویه بررسی شود. عبداله گل رئیس جمهورسابق ترکیه درمقاله ای آن دو زاویه را چنین بررسی می کند:
« نخست، این ماجرا نشان می‌دهد که آمریکا تا چه اندازه آسان می‌تواند به جنگ کشیده شود. بی‌تردید، یک ابرقدرت مجهز به سلاح هسته‌ای باید برای تصمیم‌گیری درباره جنگ و صلح، ساز و کارهایی بسیار مستحکم داشته باشد.
دوم، به نظر می‌رسد پیروزی آمریکا در ونزوئلا، اعتماد به‌نفس بیش ازحدی ایجاد کرد که به حمله به ایران انجامید. دولت ترامپ تصورمی‌کرد با استفاده از قدرت نظامی،هیچ مانعی جلودارش نیست. اما اوضاع درایران بسیار پیچیده‌تر و دشوارتر از آب درآمد. زمانی که آمریکایی‌ها دریافتند تنها شباهت این دو کشور ذخایر نفتی آنهاست، دیگردیر شده بود.تصویرآمریکایی که دردرگیری با ایران گرفتارشده، به‌شدت به اعتباراین کشورلطمه می‌زند. پیش‌تررقبای آمریکا قدرت‌های بزرگی چون چین و روسیه بودند، اما اکنون ایران نیزبه این جمع اضافه شده است. دهه‌ها دشمنی آمریکا با ایران، مواضع آن را سخت‌تر کرده است. چالش پیش روی همه طرف‌ها این است که میان نگرانی‌های حکومت و حق ایرانیان برای برخورداری از رفاه در صلح و امنیت، راهی برای سازگاری پیدا کنند».
اگرتاریخ را ورق بزنیم می بینیم که روزگاری آمریکا سرزمین آزادی و سیستم حکومتی آن ایده آل نخبگان جهان بود. آلکسی دوتوکویل اندیشمند و سیاستمدار سرشناس فرانسوی و نویسنده کتاب « دموکراسی درآمریکا» درسال 1885 دموکراسی آمریکا را ستوده وگفته بود«من درآمریکا بیش ازآمریکا را دیدم، من دموکراسی را دیدم ». آزادی درآمریکا طی دوقرن گذشته قابل قبول ترازسایرنقاط جهان بوده. وودرو ویلسون 28 مین رئیس جمهور آمریکا بود که بعد از جنگ جهانی اول به شکل گیری « جامعه ملل» کمک کرد و در ۱۹۱۸، در برنامه معروف خود موسوم به «چهارده اصل»، اصولی برای برقراری صلح پس از جنگ جهانی اول مطرح کرد و«حق تعیین سرنوشت ملل بدست خودشان» را، به یک واقعیت پذیرفته شده درروابط بین الملل تبدیل کرد.اما با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و تک قطبی شدن جهان، دردهه 1990 آمریکای بی رقیب برای حفظ برتری خود درسراسر جهان، بی وقفه به جنگ روی آورده و معلوم نیست جنگ های بی پایان آمریکا تا کی ادامه خواهند یافت.
درجنگی که آمریکا و اسرائیل از28 فوریه 2026 برای براندازی جمهوری اسلامی آغاز کردند ولی موفق نشدند، زیرا علت شروع جنگ برای آمریکا روشن نبوده و چگونگی خروج از آن بدقت برنامه ریزی نشده بود لذا در ادامه با طولانی شدن جنگ، سه سناریو را در مقابل ایران قرارداده اند : مذاکره وتسلیم یا تشدید جنگ وبمباران زیرساخت ها ویا مرگ تدریجی با محاصره وتحریم اقتصادی(یا تسلیم یا نابودی یا مرگ با گرسنگی). که هرسه سناریوهمزمان درحال اجرستند.
سوال اساسی اینست که کدام یک از این سناریو ها نتیجه خواهد داد:
سناریوی نخست؛ مذاکره و توافق برای تسلیم.
دراین سناریو، طرفین به این نتیجه می‌رسند که ادامه جنگ هزینه‌ای بیشتراز توافق دارد. طبق نظریه امانوئل کانت، صلح زمانی تحقق می یابد که طرفین جنگ هزینه جنگ را بیشتر ازهزینه صلح برآورد بکنند. اما مذاکرات با ایران ازنظرآمریکا برای تسلیم بی قید وشرط است بهمین خاطرمذاکره کنندگان آمریکائی نه دیپلمات های حرفه ای کارکشته بلکه دو نفر تاجر معاملات املاک هستند و به غیر ازتسلیم شدن چیز دیگری از ایران نمی خواهند. اما از نظر ایران این مذاکرات می‌تواند از موضوعات محدود آغاز شود؛ برای مثال کاهش تنش، امنیت کشتیرانی، مسائل هسته‌ای یا رفع بخشی از تحریم‌ها. این مسیر البته به اعتماد متقابل نیاز دارد؛چیزی که اکنون وجود ندارد وطی نیم قرن گذشته دیوار بلند بی اعتمادی هر روز بلندتر شده است. مذاکره برای ایران ایده آل است چون وقت کشی است و درسیاست داخلی آمریکا به ضرر حزب جمهوریخواه تاثیرمی گذارد، ولی آمریکا و اسرائیل فقط تسلیم بی قید وشرط ایران را می خواهند.
جنگ های دو سال اخیر نشان داده اند که جمهوری اسلامی تسلیم نخواهد شد لذا امکان دارد جنگ های دیگری نیز رخ بدهند و آمریکا واسرائیل تاکتیک چمن زنی را بکار ببندند تا کشور ایران تبدیل به یک کشور کلنگی و دولت ایران تبدیل به یک دولت ورشکسته بشود. آنگاه چه بساجنگ داخلی و تکه پاره شدن ایران پیش خواهد آمد. بازیگران اصلی سناریوهای مطرح شده، همان سه کشور آمریکا ، اسرائیل و ایران هستند اما کشورهای منطقه و قدرت های بزرگ جهان نیز بر اساس منافع ملی خودشان می کوشند در اجرای این سناریوها نقش داشته باشند. تغییرات در آمریکاهم می تواند در سرنوشت جنگ تاثیر بگذارد به همین خاطر عبدالناصر همتی رئیس بانک مرکزی ایران می گوید ما برای دو سال دیگر( یعنی تا پایان ریاست جمهوری دونالد ترامپ) برای تهیه مایحتاج عمومی ارز کافی ذخیره کرده ایم.
با توجه به رقابت های سیاسی در داخل آمریکا، می توان گفت که حزب دموکرات آمریکا خواهان حل مساله ایران از طریق تحریم اقتصادی و مذاکره است اما حزب جمهوریخواه شیوه جنگ، محاصره دریائی و فشاراقتصادی حد اکثری را انتخاب کرده و می خواهد بعد ازشکست دادن درجنگ، ایران را وادار به سازش با اسرائیل بکند یعنی نظیر همان وضعیتی که بعد از شکست دادن عبدالناصر برای مصر پیش آوردند. برهمین اساس است که دونالد ترامپ می گوید که « ایران شاید درآینده به پیمان ابراهیم به پیوندد ».
سناریوی دوم؛ تشدید دوباره درگیری و بمباران زیر ساخت ها.
این احتمال نیز بصورت ملموس همچنان وجود دارد و طرفین دست به ماشه هستند. در جنگ های 12 روزه 2025 و40 روزه 2026 بخشی از زیرساخت های ایران ویران شده اند. از نظرایران هرگاه مذاکرات شکست بخورد، سوء تفاهمی امنیتی رخ دهد یا یکی از طرفین احساس کند طرف مقابل درحال تغییرموازنه به زیان اوست، امکان بازگشت به درگیری شدیدتر وجود خواهد داشت. ازطرف آمریکا، شروع حمله مجدد ، موکول می شود به سیاست های داخلی، در نظرگرفتن عمده نگرانی های کشورهای جنوب خلیج فارس و جایگزینی تسلیحات مصرف شده درجنگ و آمادگی دولت اسرائیل برای شرکت درجنگ. بدینجهت آمریکا رغبتی به مذاکره نشان نمی دهد. کشورهای همسایه ایران هم بویژه پاکستان و قطر سعی می کنند میانجیگری بکنند اما خواسته های طرفین آنقدرازهم فاصله دارد که توافق را مشکل وحتی غیر ممکن می سازد. در دولت آمریکا هم بین معاون رئیس جمهور با وزیر جنگ اختلافات جدی در باره شروع مجدد جنگ وجود دارد و این امر پیش بینی سیاست جنگی آمریکا را مشکل ترمی سازد.
سناریوی سوم؛ ادامه جنگ فرسایشی و مذاکره همزمان، فقیر کردن و گرسنگی دادن.
شاید این سناریو که ایده اسکات بسنت وزیر خزانه داری آمریکاست ازهمه پیچیده‌تر باشد؛ یعنی جنگ به‌طورکامل متوقف نشود،اما کانال‌های دیپلماتیک نیز باز بمانند. در این وضعیت، هر دو طرف تلاش می‌کنند از یک سو فشار نظامی و سیاسی را حفظ کنند و از سوی دیگر، برای رسیدن به توافق احتمالی راه مذاکره را باز نگه دارند. گزارش‌های اخیر دقیقاً چنین وضعیتی را نشان می‌دهند: همزمان با ادامه درگیری و تهدید‌های متقابل، تلاش‌هایی برای احیای گفت ‌و‌ گو نیز درجریان است. فعلا فشاراقتصادی حد اکثری بر قراراست، محاصره دریائی وهوائی کامل شده وآمریکا در صدد ایجاد محاصره زمینی است. این شیوه همان تاکتیک پختن قورباغه و کشتن تدریجی با فقیر کردن و گرسنگی دادن است. اما بنظر میرسد سیاستمداران آمریکا به این حقیقت واقف نیستند که حاکمان جمهوری اسلامی نشان داده اند که نسبت به رنج مردم ایران، بی حس و بی تفاوت هستند. سناریوی فقیر کردن ایران بصورت کامل درحال اجراست.
در هرسه سناریو، تسلیم جمهوری اسلامی مد نظراست ولی جمهوری اسلامی مقاومت می کند. حکام جمهوری اسلامی در ایجاد این وضعیت فاجعه بار مقصرهستند. رهبران جمهوری اسلامی از روز اول بقدرت رسیدن خود، ظاهرا بدلایل ایدئولوژیک ولی با رویای ایجاد امپراطوری شیعه، نابودی اسرائیل را مبنای سیاست خارجی ایران قرار دادند و با گروگان گرفتن دیپلمات های آمریکائی در تهران و دادن شعار مرگ برآمریکا با بزرگترین ابرقدرت جهان سرشاخ شدند و اکنون در جنگی نا برابر، تاوان سیاست های غلط خود را پس می دهند.
جمهوری اسلامی ایران، حالا در ضعیف ترین مرحله تاریخی خویش قرار دارد، و حکومتی است که با ملت خود در جنگ است لذا نمی تواند در جنگ با قدرتهای خارجی پیروز شود. آمریکا و اسرائیل شناخت کاملی از نقاط ضعف جمهوری اسلامی دارند و بعید است این فرصت طلائی را برای بزانو درآوردن ایران از دست بدهند. رهبران اصلی آمریکا و اسرائیل مرتب می گویند که می خواهند « کاررا تمام کنند ». البته آنها ازهمان روزاول جنگ می خواستند کاررا تمام کنند اما کارها آنطورکه فکر می کردند پیش نرفت. استراتژهای آنها قدرت تخریبگری جمهوری اسلامی را دستکم گرفته بودند. آنان فاصله حکومت با مردم و ویرانی اقتصاد ایران را می دیدند ولی از راز بقاء و تاب آوری جمهوری اسلامی شناخت درستی نداشتند و اکنون هیچکس نمی تواند دقیقا بگوید که این جنگ تا کی ادامه خواهد داشت و چگونه پایان خواهد یافت. جنگی که اقتصاد جهان را به گروگان گرفته است. احتمال دارد جمهوری اسلامی سقوط کند ولی اگر باقی بماند فقیر و فقیرتر خواهد شد و ایران چنان ویران خواهد گردید که نسل های آینده برای بازسازی آن، دهه ها رنج خواهند کشید.
اگرسناریوهای مطرح شده نتیجه نداشته باشند آمریکا دیگرچه می تواند بکند. علی اکبرصالحی وزیر خارجه سابق ایران ومسئول قبلی انرژی هسته ای درمصاحبه با سایت انتخاب سوال می کند و خود نیز جواب هائی می دهد که همان مواضع سیاسی میانه روهای ایران است، که اگر جنگ سوم آمریکا علیه ایران شروع شود چه نتایجی خواهد داشت؟:
«آیا رژیم تغییر می‌کند؟ به نظر من خیر. آیا مردم از نظام فاصله می‌گیرند و کشور را رها می‌کنند؟ برعکس، انسجام داخلی بیشتر می‌شود. آیا ایران تکه‌پاره می‌شود؟ مردم چنین اجازه‌ای نخواهند داد.آیا ایران وارد مدار سیاست‌گذاری غرب می‌شود؟ مطلقاًخیر. پس آمریکا چه می‌خواهد؟ نه می‌تواند ایران رادرمدارسیاسی خود قرار دهد، نه آن را تجزیه کند، نه نظام راعوض کند و نه مردم را ازنظام جدا سازد. نتیجه نهایی، آسیب مادی به ایران است؛ گرفتاری‌ هایی که شاید ۳۰ تا ۴۰ سال کشور را عقب بیندازد...درمورد عربستان و حوثی‌ها، باب‌ المندب فعلاً برای کشتی‌های تجاری کشورها جهان بازاست و تنها به کشتی‌های مرتبط باعربستان حساسیت نشان داده می‌شود اما در صورت تشدید جنگ، این تنگه نیز با بحران غیر قابل کنترل روبرو خواهد شد و یقینا مشکلات جدیدی رخ خواهد داد. اگرچنین جنگی رخ دهد درنهایت یک سرزمین سوخته درکل منطقه پدید می‌آید که راه رابرای اسرائیل هموارترمی‌کند آمریکا کنارمی‌کشد یا تضعیف می‌شود وعملاً اسرائیل به عنوان بازیگرفرصت جولان بیشتری پیدا می‌کنداین خطرناک است. پس ازایجاد منطقه سوخته،اسرائیل باجدیت بیشتری به سمت مصروترکیه خواهد رفت.همه این چیدمان حوادث هرچند ممکن است تخیلی به نظربرسد، در دل ایده و آرمان تخیلی«اسرائیل بزرگ» (ازنیل تا فرات) نهفته است».
راز تاب آوری و بقای حکومت های دیکتاتوری درایران را باید درموقعیت ژئوپلیتیک آن جستجو کرد نه دربلوغ سیاسی حاکمان ایران.
ایران امروزی باقی مانده امپراطوری صفوی است وعلیرغم جدائی بخش هائی ازچهار طرف آن، همچنان ساختار امپراطوری اش حفظ شده است. یک میلیون وششصد و چهل وهشت هزار کیلومتر مربع مساحت دارد، یازده ملت و تعداد زیادی اقلیت های اتنیکی ودینی درچارچوب آن زندگی می کنند، دارای بهترین موقعیت ژئوپلیتیک است ازشمال وجنوب به دریا واقیانوس وصل است، با 7 کشور دارای مرزخاکی و با 8 کشور دیگر مرز آبی دارد، مخزن دومین منبع نفت و نیز دومین منبع گاز طبیعی جهان است و یکی ازغنی ترین کشورها از لحاظ دارا بودن معادن ارزشمند و کمیاب می باشد، بیش از 90 میلیون نفرجمعیت و کادرهای جوان وآموزش دیده وتاریخی طولانی و جامعه ای متکثر دارد وصدها امتیاز دیگرکه می توان یک به یک آنها را برشمرد. درچنین کشوری که همه اسباب بزرگی فراهم است، هرنیروی اجتماعی قدرت سیاسی را بدست بگیرد و آنرا اداره کند، دراندک مدتی به نیروی برترخاورمیانه وبه رقیبی برای حضور قدرت های مسلط جهان در منطقه تبدیل می شود و منافع آنان را بخطر می اندازد، رضاشاه، محمد رضا شاه و خمینی از آخرین نمونه ها هستند. در چنین موقعیت جغرافیائی قدرت های بزرگ برای بقدرت رساندن نیروی وابسته بخود، دخالت خواهند کرد، درمقابل نیروهای مخالف آنها نیز بیکارنخواهند نشست و مقاومت خواهند کرد. بقول پابلو نرودا: « می توانند همه گل ها را بچینند اما نمی توانند مانع آمدن بهاربشوند».
ایران دردوران استعمار، منطقه حائل بین سه امپراطوری، انگلیس، روس وعثمانی بوده، بدین جهت هیچوقت بطور کامل مستعمره نشده است اما همواره یکی از قدرت های بزرگ جهان، نیروی مسلط درسیاست ایران بوده و به بقای این کشور با حکومت دیکتاتوری یاری رسانده است. از نظر سیاسی درچنین کشوری یا باید دموکراسی حکومت کند و یا غیرقابل حکومت کردن خواهد بود، چنانکه همین حالا هست. جنگ فعلی ممکن است به تغییر رژیم منجر بشود ولی به صورت خود بخودی دموکراسی را جایگزین تئوکراسی فعلی نخواهد کرد چون آلترناتیو معتبری وجود ندارد و نیروهای دموکراسی خواه با خشونت حکومتی سرکوب ونابود شده اند و جامعه متکثرایران چند پارچه است وتجربه دموکراسی ندارند. جنگ فعلی نیز جامعه را به عقب می برد و معیشت روزانه را بجای دموکراسی به مساله اصلی مردم تبدیل می کند. هنوز تکلیف نهائی جنگ معلوم نشده است و نتیجه هرچه باشد آثار این جنگ مدتها در ایران، در خاورمیانه و در جهان باقی خواهد ماند، آثار استراتژیک این جنگ تنها به خسارت های اقتصادی ونظامی محدود نخواهد شد بلکه چهره ایران وخاورمیانه را کلا تغییرخواهد داد. تغییرات می توانند از جمله موارد زیر باشند:
1 ـ اولین تغییر راهبردی به تغییرات نظامی در کشورهای جنوب خلیج فارس مربوط خواهد شد.آ نچه تا چند ماه پیش غیرممکن به نظرمی‌رسید،اکنون چهرۀ کشور‌های عربی خلیج فارس را برای همیشه دگرگون کرده است.«مدل دبی» - آن بهشت سرمست سرمایه‌داری و نوآوری - زیر سایۀ جنگ ایران فروپاشیده و ائتلاف‌های برساختۀ پادشاهی‌های حوزه خلیج فارس را بی‌کارکرد کرده است. محمود احمدی نژاد کشورهای جنوب خلیج فارس را « پمپ بنزین» می نامید اما معروف است که وقتی وی همراه باچند تن از وزرای دولت خود به دوبی سفر کرده بود،یکی ازوزرای او با دیدن پیشرفت های دوبی ومقایسه آنها با عقب ماندگی ایران، شروع به گریستن کرده بود. اکنون اما دوران تازه‌ای شروع شده که درآن ثروت دیگرامنیت نمی‌آورد و کشورهای این منطقه بجای «لحظه‌ای خلدونی» یا دوران بهشتی بودن، ناچار باید به بازطراحی معماری بقای خود باشند.
جنگ ایران ممکن است به نقطه عطف تاریخی تبدیل شودکه پیامدهای راهبردی آن هنوز به‌طورکامل آشکارنشده‌اند یکی ازمهم‌ترین درس‌ های جنگ برای کشورهای عربی خلیج فارس این بوده است که حتی سامانه‌های پیشرفته دفاع هوایی نیزنمی‌توانند امنیت اقتصادی وزیرساختی آنها را تضمین کنند.حضور پایگاههای نظامی آمریکا دراین کشورها نیزنه تنها امنیت آنها راتامین نکرد بلکه خوداین پایگاههابه هدف جنگی ایران تبدیل شدند.آمریکا نتوانست ازمتحدان خود دفاع کند و آنها اکنون در پی یافتن حامیان جدید هستند. امارات متحده که قبلا به پیمان ابراهیم پیوسته ، حالا به همکاری همه جانبه با اسرائیل شروع کرده وعربستان سعودی پیمان مکه را با پاکستان وترکیه امضاء کرده است اما این پیمان ها نیزتضمین امنیتی نمی آورند زیرا امنیت باید متکی بر نیروهای ملی در داخل کشور پی ریزی شود.
اقتصاد کشورهای خلیج فارس براین تصورشکل گرفته بودکه این منطقه پناهگاهی امن برای سرمایه‌گذاری، تجارت، گردشگری و تولید انرژی خواهد بود؛ تصوری که حملات موشکی و پهپادی ایران آن را به‌شدت تضعیف کرده است. تاثیرات روانی این حملات کمتر از تاثیرات اقتصادی نبوده است. اکنون کشورهای منطقه ممکن است به این نتیجه رسیده‌ باشند که «بهترین دفاع، حمله است». عربستان سعودی، امارات، قطر و کویت درحال خرید یا توسعه نظامی توانمندی‌های پهپادی و موشکی هستند تا بتوانند علاوه بردفاع، تهدید به حملات متقابل کنند.گسترش این توانمندی‌ها لزوما به ایجاد بازدارندگی پایدار، منجر نخواهد شد و ممکن است زمینه‌ساز دور تازه‌ای از درگیری‌های موشکی و پهپادی میان ایران و همسایگان عرب آن شود.
مشکل اصلی دفاع کشورهای جنوب خلیج فارس اینست که این کشورها غیرازعربستان سعودی، جمعیت بومی بسیار اندکی دارند و دوسوم و در بعضی موارد سه چهارم جمعیت آنها، کارگران وکارمندان خارجی هستند، آنها یا ارتش ندارند و یا ارتش با نیروی مزدور خارجی دارند که نمی توانند در دفاع از کشور کارآئی چندانی داشته باشند. بطور خلاصه این کشورهای کوچک بصورت نا متعادل ثروتمند هستند و نمی توانند از ثروت خود شخصا دفاع بکنند و مجبورند به آمریکا، انگلیس، فرانسه و اسرائیل پناه بیاورند که البته آنها نیز ازمنافع خودشان دفاع خواهند کرد و دفاع نیابتی نشان داد که کارآمد نیست. این کشورها نظیر شخص ثروتمندی هستند که همسایه دزد و گرسنه دارد و از ترس غارت شدن توسط همسایه، خواب به چشمش نمی رود. عربستان سعودی علیرغم خریدن میلیارد ها دولار اسلحه، هواپیما و آموزش نظامی، 12 سال است که هدف حملات یک گروه شبه نظامی بنام حوثی ها دریمن واقع شده است و ازعهده آنها برنمی آید. درعین حال همه کشورهای جنوب خلیج فارس نیروهای نیابتی درعراق، سوریه، لبنان، لیبی، اتیوپی، سودان و حتی درایران دارند و پول می دهند تا بی ثباتی و نا امنی درکشورهای دیگرایجاد کنند. حکایتی در گلستان سعدی هست که « هندوئی نفت اندازی و آتش بازی همی آموخت. حکیمی گفت: تورا که خانه نیین است، بازی نه این است ».
2 ـ دومین تغییر راهبردی ممکن است حضور نظامی چین در خلیج فارس را در آینده ضروری سازد. تا بحال امنیت انرژی در خلیج فارس توسط نیروهای نظامی آمریکا تضمین می شد و چین بدون اینکه متحمل هزینه نظامی بشود، بطوروسیع ازانرژی منطقه بهره مند می شد بعضی ازروزنامه ها ازمسخره کردن آمریکا توسط چینی ها می نوشتند، روزنامه ها از آمریکا بخاطر تامین مجانی امنیت انرژی بزرگترین رقیب تجاری خود با کنایه تشکر می کردند. اکنون چین با وجود سرمایه گذاری عظیم درکشورهای خلیج فارس نتوانسته ازآنها درمقابل حملات ایران دفاع بکند و تاثیر جدی درتغییر مسیر جنگ ایجاد نماید. در حال حاضر حجم تجارت چین با کشورهای این منطقه از 500 میلیارد دولار در سال بیشتر شده است. با توجه به اهمیت تجارت با کشورهای منطقه بویژه در باره نفت وگاز، در صورت خروج آمریکا ازجنوب خلیج فارس یا تیره شدن روابط چین با آمریکا، ممکن است چین برای تامین امنیت انرژی مورد نیاز خود مجبورشود حضورنظامی خود را که درحال حاضر به بندرگوادر در پاکستان و بندر جیبوتی درجنوب باب المندب محدود است، درخلیج فارس و دریای عمان نیز گسترش دهد که درآن صورت موازنه نظامی قوا درمنطقه تغییرخواهد کرد. چین و روسیه در گذشته چند بار دراین منطقه همراه با ایران مانور دریائی برگزار کرده اند یعنی چین و روسیه علاقمندی و آمادگی حضور نظامی خود را درصورت لزوم در منطقه خلیج فارس نشان داده اند.
3 ـ سومین تغییر راهبردی به سیاست های اسرائیل مربوط خواهد شد. دکترین دفاعی اسرائیل بعد از حمله حماس به اسرائیل در7 اکتبر2023 به طرف جنگ دائمی درحال تغییر است.اسرائیل به‌تدریج راهبردی را دنبال می‌کند که یادآور شیوه دفاعی امپراتوری روم است: ایجاد مناطق حائل در مرزها واجرای عملیات نظامی مستمر درخارج ازاین مناطق برای جلوگیری از شکل‌گیری تهدیدهای آینده. براساس این تحلیل، اسرائیل با ایجاد مناطق حائل درغزه، لبنان و سوریه و تداوم عملیات نظامی، می‌کوشد مانع بازسازی توان نظامی گروه‌ها و نیروهای متخاصم شود.
نتانیاهو قبلا گفته است که :«اسرائیل همیشه با شمشیرزندگی خواهد کرد».چنین راهبردی مشکلات عدیده ای دارد.، معلوم نیست آمریکا تا کی حمایت های بی قید وشرط خود از اسرائیل را ادامه خواهد داد. حمایت دو حزبی سابق از اسرائیل درآمریکا مشکل سازشده است. انتقاد از اسرائیل حتی در میان طرفداران دونالد ترامپ آشکار شده و بعضی اعتراض می کنند که چرا شعار« اول آمریکا» تبدیل به «اول اسرائیل» شده است. ازطرف دیگر مشکل کشورهای جنوب خلیج فارس بشکل دیگری دراسرائیل نیز وجود دارد. مساحت اسرائیل کوچک و جمعیت یهودی آن کم است و نمی تواندهزینه جنگ دائمی را تحمل بکند. درست است که اسرائیل تکنولوژی پیشرفته ای دارد و توانسته است در جنگ با ایران مقدار زیادی از توان موشکی و پهپادی ایران را از بین ببرد و برنامه هسته ای ایران را به عقب انداخته است ولی این به معنای خنثی شدن تهدید جمهوری اسلامی ایران نیست و جنگ هنوز پایان نیافته است. طرفداران اسرائیل آن کشور را با «اسپارت » ازحکومت های یونان باستان مقایسه می کنند ولی در زمان ما زندگی درجنگ دائمی، مثل اسپارت ها آسان بنظر نمی آید.
رهبران باقی مانده جمهوری اسلامی بعد ازمرگ علی خامنه ای احساس خطروجودی کرده اند و رادیکال ترشده اند،. سیاست از بین بردن جمهوری اسلامی به طولانی شدن بقای آن منجر شده است. حال ممکن است جمهوری اسلامی به طرف نظامی کردن برنامه هسته ای خود حرکت کند و چنانکه یکی از دو کشور چین یا روسیه از اتمی شدن ایران حمایت کند، درآنصورت اتمی شدن ایران حتمی خواهد بود. جنگ فعلی نیز به تقویت روابط ایران با چین و روسیه منجر شده است و بعضی از موفقیت های نظامی ایران بدون حمایت اطلاعاتی و تسلیحاتی آنها ممکن نمیشد. ایران اکنون کنترل تنگه هرمز را دراختیار دارد و قادراست درروند اقتصاد جهانی اخلال ایجاد کند وهمچنین ثابت کرده است که در صورتی که در معرض سقوط قراربگیرد، قبل از نابود شدن، خیلی ها را نابود خواهد کرد و اراده حفظ رژیم اسلامی به هر قیمت را در 7 و 8 ژانویه 2026 با کشتن چندین هزارنفر از مخالفان داخلی حکومت اسلامی، در شهرهای بزرگ ایران نشان داده است.
رهبری کنونی ایران رویکردی تهاجمی‌تر و آمادگی بیشتری برای پذیرش خطر تشدید جنگ دارد.معیارموفقیت آمریکا درجنگ اگرصرفا میزان تخریب تاسیسات وتجهیزات نظامی ایران باشد جمهوری اسلامی ضربات را تحمل خواهد کرد اگرجنگ بدون ایجاد محدودیت موثر بر توانایی تهران برای تهدید کشتیرانی درتنگه هرمز وحمله به کشورهای خلیج فارس پایان یابد، ایران ممکن است با وجود خسارات سنگین نظامی، از جایگاه منطقه‌ای قدرتمندتری نسبت به پیش از جنگ برخوردار شود. هیچ‌ یک از این تحولات قطعی نیستند، اما نشانه‌های آنها هم‌اکنون قابل مشاهده‌ هستنند و همه مخالفان جمهوری اسلامی ایران، پیش از تثبیت پیامدهای بلندمدت جنگ، باید برای مواجهه با آنها آماده شوند.
4 ـ چهارمین تغییر راهبردی به احتمال قوی درتغییرتاکتیک های مخالفان ایرانی جمهوری اسلامی خواهد بود. شیوه های مبارزات مسلحانه با جمهوری اسلامی که عمدتا کردها وبلوچ ها در پیش گرفته بودند و تقاضای حمله آمریکا و اسرائیل به ایران توسط طرفداران رژیم پادشاهی برای سرنگون کردن جمهوری اسلامی، با شروع جنگ بی اعتبار شدند. این تاکتیک ها بازهم می توانند مشکل ساز باشند ولی دیگرنقش تعیین کننده درتغییرات بعدی نخواهند داشت. قبل ازحمله آمریکا واسرائیل به ایران، احزاب کرد بوجود آمدن منطقه خود مختار کردی در ایران با حمایت آمریکا، نظیراقلیم کردستان عراق را مد نظر داشتند که با حمله آمریکا به عراق بوجود آمده. اما درجنگ آمریکا با ایران، رهبران اقلیم وبعضی از کردهای ایران، متوجه شدند که ایران، عراق نیست. با توجه به تنوع ملی وجغرافیائی ایران، اگر تغییر از طریق سقوط جمهوری اسلامی انجام بگیرد در آنصورت می توان حدس زد که ترکیبی از اشکال مختلف مبارزه علیه جمهوری اسلامی نتیجه بخش خواهد بود، نه الزاما فقط مبارزه مسلحانه.
تجربه عراق می تواند برای ایرانیان آموزنده باشد، به‌ ویژه برای کسانی که از مداخله نظامی خارجی، بمباران یا تغییر رژیم از بیرون به‌عنوان راهی برای گذار سیاسی ایران استقبال می‌کنند. تجربه عراق، افغانستان، لیبی و تا حدی سوریه نشان می‌دهد که سرنگونی یک حکومت بسیار آسان‌تر از ساختن نظم سیاسی جایگزین است. در هر چهار تجربه، میان «دشمنی با حکومت موجود» و «پذیرش مداخله خارجی برای سرنگونی آن» باید تفاوت گذاشت. مخالف یک حکومت می‌تواند خواهان تغییر بنیادی سیاسی باشد،اما درنبودیک آلترناتیو سازمان یافته، همزمان باید ازخود بپرسد چه کسی خلأء قدرت را پرخواهد کرد، ارتش و دستگاه اداری چه سرنوشتی خواهند داشت، گروه‌های مسلح چه خواهند کرد، اقلیت‌ها چگونه امنیت خود را حفظ خواهند کرد، همسایگان چه نقشی خواهند داشت و چه کسی هزینه بازسازی کشور را خواهد پرداخت.
از نظر مخالفان،اکثریت ایرانیان حکومت اسلامی را قبول ندارند اما درباره نوع حکومتی که باید جایگزین آن شود اتفاق نظرندارند، اوپوزیسیون جمهوری اسلامی گسترده ولی پراکنده است،برخلاف آنها،حکومت جمهوری اسلامی درحین اقلیت بودن، منسجم و یکپارچه است و تا به حال ریزش جدی درصفوف سیاسی یا نظامی آن مشاهده نشده و جنگ هم به بقای آن کمک می کند زیرا در مقابل دشمن خارجی بخشی از مخالفان را به دفاع از حکومت وا می دارد.
طبق نظرسنجی های دولتی حدود 10 درصد مردم که بیشتر وابستگی مالی به رژیم دارند ازجمهوری اسلامی حمایت می کنند، یعنی حدود 9 میلیون نفر. علاوه بر آن کادرهای حکومتی جمهوری اسلامی 1800 نفرتخمین زده می شوند که 50 نفر آنان در حملات آسرائیل و آمریکا کشته شدند وهنوز رژیم نیروی کافی برای جایگزینی رهبران حذف شده خود را دارد. همچنین مجموع نیروهای مسلح جمهوری اسلامی از ارتش، سپاه، نیروی انتظامی و بسیج به یک میلیون نفرمی رسد. برآورد می شود بیش از 200 هزارنفرجنایتکار جنگی نیز دردرون حکومت ایران وجود دارند که طی 48 سال گذشته کاراصلی شان دستگیری، شکنجه وکشتن مخالفان حکومت اسلامی بوده است. جمهوری اسلامی می تواندهمه طرفداران خود را هم مسلح کند. قیام و شورش خیابانی که طی 20 سال گذشته به دفعات صورت گرفته و همه درخون غرق شده اند، ثابت می کرده اند که تاکتیک های گذشته برای براندازی رژیم کارائی نداشته و حامیان رژیم برای حفظ جان و موقعیت خود تا آخرخواهند ایستاد مگر اینکه راه امید و نجات برای آنها درنظر گرفته شود و به شیوه مدنی خطر انتقام گیری برطرف گردد.
درجنگ های بزرگ وقتی ارتش غالب، نیروهای دشمن را محاصره می کند همواره راهی برای عقب نشینی آنها باز می گذارد زیرا اگر این راه عقب نشینی وجود نداشته باشد، روباه ها تبدیل به شیرمی شوند.
اگر فکراساسی بحال کادرهای حکومتی و جنایتکاران جنگی وطرفداران حکومت اسلامی نشود، سقوط رژیم با پایان جنگ به آنارشی و جنگ داخلی منجر خواهد شد که ویرانی را چند برابرمی کند. با در نظر گرفتن تمام خطرات وهمه احتمالات، کم هزینه ترین شیوه تغییر جمهوری اسلامی و گذر از آن، تدوین استراتژی استحاله همین رژیم است که در بحث های سیاسی « گذار مسالمت آمیز» نامیده می شود، تا نهایتا منجر به تغییر سیاست خارجی، عفوعمومی ، آشتی ملی و انتخاب دولت منتخب مردم بشود. گذاری شبیه آفریقای جنوبی و آرژانتین در انطباق با شرایط ایران. این سیاست زمان براست ولی فعلا تنها سیاست منتهی به صلح از طرف اوپوزیسیون جمهوری اسلامی به نظر می رسد. باید توجه داشت که هراستراتژی مخالفان سیاسی، اگرحامیانی دردرون حکومت مستقر نداشته باشد،موفق نمی شود.
در میان تمامی این معادلات پیچیده، این موضوع کمتر مورد توجه قرار گرفته که مردم ایران بیش از هر چیز به ثبات نیاز دارند. مردم لزوماً تحلیلگر سیاست خارجی نیستند. بسیاری از آنها فقط می‌خواهند بدانند آیا فردا می‌توانند برای زندگی خود تصمیم بگیرند یا خیر. صاحب سرمایه می‌خواهد بداند سرمایه‌اش را وارد بازار کند یا نه. تولید کننده می‌خواهد بداند می‌تواند برای شش ماه آینده برنامه‌ریزی کند یا نه. خانواده می‌خواهد بداند ارزش پس‌اندازش چه خواهد شد. جوان می‌خواهد بداند آینده شغلی‌اش را در ایران دنبال کند یا برای مهاجرت برنامه‌ریزی کند. بنابراین در شرایط فعلی بهتر است به‌جای این که بپرسیم «چه می‌شود؟»، این پرسش را مطرح کنیم که «چه تصمیمی از طرف جمهوری اسلامی ومخالفانش گرفته خواهد شد و پیامد آن برای مردم چه خواهد بود؟»، شرایط نه جنگ ، نه صلح یا جنگ و آتش بس ویرانگراست زیرا آینده این بحران فقط به توان نظامی ایران، آمریکا یا اسرائیل وابسته نیست؛ به تصمیم‌های سیاسی، میزان انعطاف طرفین، نقش میانجی‌ها، شرایط اقتصادی، مواضع چین و روسیه و تحولات منطقه‌ای نیز بستگی دارد.
قبل از شروع جنگ، خیابان درتسخیر مخالفان جمهوری اسلامی بود و جامعه مدنی درصحنه حضور داشت. اگرفشار جامعه مدنی بر بنیادگرائی حاکمیت اسلامی فشار مداوم اعمال می کرد، امید تغییر واستحاله بیشتر می شد اما جنگ جامعه مدنی را از صحنه خارج کرد و سران جمهوری اسلامی در وحشت از« انقلاب مخملی » تا می توانستند از موقعیت جنگی استفاده کردند وبا اعدام وایجاد وحشت، جامعه مدنی را به عقب راندند،اکنون جناح افراطی و فاناتیک ها تحت عنوان های «ملت مبعوث» و«جان فدا » با بودجه و سازماندهی حکومتی، میادین شهرهای بزرگ را اشغال کرده اند و خواهان ادامه جنگ تا شکست دادن خیالی آمریکا هستند. با اینهمه بخش بزرگی ازمسئولین سیاسی رژیم واقعیت ها را می بینند، فلاکت اقتصادی و انزوای بین المللی را حس می کنند و متوجه هستند که اگر نمی خواهند کلا نابود شوند، باید به طرف مردم بیایند وبه خواست اکثریت مردم که پایان دادن به جنگ، با دست کشیدن از سیاست شعاری، از رویاروئی با جامعه جهانی دست بردارند و به جامعه مدنی ونیروهای سیاسی « درداخل کشورولی خارج ازحکومت»، فرصت تاثیرگذاری در سرنوشت کشور را بدهند. این یک نصیحت نیست بلکه تنها انتخابی است که می تواند ازجنگ داخلی و ویرانی کامل و تکرارویرانی های نظیرافغانستان،عراق، سوریه و لیبی درایران جلوگیری کند.
جامعه مدنی ایران بخاطر جنگ وفشارحکومت، اکنون به سکوت وادارشده ولی نابود نشده است. ایران بین 15 الی 20 میلیون نفرتحصیل کرده دانشگاهی دارد، رقم دیاسپورای ایرانی تا 9 میلیون نفر برآورد می شود. جامعه مدنی در میان ملل غیرفارس ایران بخاطر وجود ستمی ملی و ناسیونالیسم اتنیکی منسجم تراست و جنبش زنان نیز توانسته است، جمهوری اسلامی را به عقب نشینی در مساله حجاب وادارکند. بیش از 3 میلیون و نیم دانشجو با وجود خفقان موجود در دانشگاهها، ازآگاهی سیاسی بالائی برخوردارند. جامعه شناسان، اقتصاد دانان، هنرمندان، ورزشکاران، نویسندگان، دانشگاهیان، فیلم سازان برجسته درسطح بین المللی ومبارزان خستگی ناپذیرحقوق مدنی، درداخل کشور حضور دارند که به مرجع مورد قبول مردم تبدیل شده اند و بمحض پایان جنگ این نیروها خواهان مشارکت سیاسی و فعالیت مدنی خواهند شد. آنها اکثریت جامعه را همراه خود دارند و نیروی فاناتیک اقلیت، نخواهند توانست جلوی فعال شدن آنها را بگیرند زیرا جامعه ایران نسبت به مقطع انقلاب 1979 کلا تغییرکرده است بعنوان مثال 31 نفر نمایندگان اسلامگرای تهران دردوره چهاردهم مجلس شورای اسلامی،با آرای 3 الی 5 درصد اهالی تهران به مجلس راه یافته اند که نشان می دهد بلوک قدرت، نماینده اقلیت کوچکی از مردم ایران است.
ازطرف دیگر نیروهای رانده شده ازقدرت هستند که منتظراجرای عدالت می باشند. درست است که اصلاح طلبی حکومتی بخاطر باور به حکومت دینی اعتبار خود را ازدست داده اما بخشی ازاصلاح طلبان سابق اکنون گذارطلب شده اند و چون شناخت عینی ازکارکرد حاکمیت دارند، می توانند درتحولات سیاسی آینده نقش جدی بازی بکنند. درمجموع می توان به نقش جامعه مدنی درتحولات آینده امیدوار بود چون نیروهای سیویل حضورملموس و نفوذ گسترده در اعماق جامعه دارند.
جامعه مدنی وطبقه متوسط ایران بسیار گسترده است اما جمهوری اسلامی حامی پروری کرده و همه امکانات و ثروت کشور را به نیروهای اسلامی طرفدار حکومت یعنی خودی ها اختصاص داده است و غیر خودی های جامعه مدنی سکولار، بدون هرگونه حمایت ازجائی، همواره در معرض سرکوب واختناق پلیسی بوده اند و دراثر تحریم های بین المللی، تورم اقتصادی و بی ارزش شدن پول ملی بشدت فقیرشده و سیستم نیزاجازه تشکل یابی بدان نداده است، بدینجهت در شرایط جنگی درمعادلات قدرت جائی ندارد و نمی تواند متناسب با وزن خود درتحولات نقش ایفا بکند اما پایان جنگ چنانچه به جنگ داخلی منتهی نشود، زمینه را برای تاثیرگذاری جامعه مدنی فراهم خواهد کرد.
درکشورهای دموکراتیک نیروهای اجتماعی سازمان یافته هستند یعنی دولت،سندیکاها وجامعه مدنی واحزاب سیاسی هرکدام اختیارات ووظایفی دارند. طبق قواعد معین، جامعه سیاسی بین جامعه مدنی وحکومت قرارمی گیرد. جامعه مدنی برای بدست آوردن حقوق وآزادی های مدنی فعالیت می کنداما احزاب سیاسی برای گرفتن قدرت سیاسی مبارزه می کنند و مانع ازآن می شوند که حاکمیت جامعه مدنی را سرکوب کند ولی در ایران بعلت سرکوبی شدید و مداوم احزاب سیاسی در داخل کشور، جامعه سیاسی عملا وجود ندارد و در لحظه تغییر سیاسی جدی، بار مسئولیت جامعه سیاسی بر دوش جامعه مدنی گذاشته می شود. این کارقبلا در ایران تجربه شده که درصورت ایجاد شکاف درحاکمیت و بوجود آمدن حاکمیت دوگانه، احزاب سیاسی خیلی زود می توانند با یارگیری از نیروهایی جامعه مدنی رشد بکنند و خلاء سیاسی را پر بکنند. این وضعیت از قیام 29 بهمن 1356 تبریز تا انقلاب 22 بهمن 1357 در تهران بوجود آمده بود و دراین فاصله یکساله احزابی که درجامعه ریشه داشتند و شناخته شده بودند اما در زمان شاه حق فعالیت سیاسی نداشتند، نظیر نهضت آزادی و جبهه ملی خیلی زود رشد کردند و آلترناتیو نیز در همین یک سال تشکیل شد و بعد از سرنگونی رژیم سلطنتی، مسئولیت سیاسی بعهده گرفتند و در بازسازی ساختار سیاسی جدید فعال شدند. نفس و شیوه کار درست بود ولی با قدرت گرفتن اسلام سیاسی به رهبری روح اله خمینی، رویای آزادی از طریق انقلاب به کابوسی تبدیل شد که 50 سال است ادامه دارد.
اگراوپوزیسیون جمهوری اسلامی نتواند در مورد گذارمسالمت آمیز به وحدت نظر برسد یا اساسا جمهوری اسلامی با هر تغییری عناد ورزی کند آنگاه جامعه ایران وارد یک چالش جدی برای بقای خود در آینده خواهد شد که جنگ داخلی یکی از این چالش ها خواهد بود. شایان ذکر است که حکومت جمهوری اسلامی بقای خود را یک امر مقدس می داند و حاضر است برای حفظ حکومت اسلامی هر قدر لازم باشد آدم بکشد، حتی بعضی از افراطیون حکومتی آشکارا می گویند که حامیان حکومت اسلامی در ایران آماده جنگ داخلی هستند تا مردم را ازجنگ داخلی بترسانند تا معترضان دست به عمل نزنند. البته کشتار مردم غیر مسلح توسط حکومت جنگ داخلی محسوب نمی شود بلکه این شیوه ای است که همه حکومت های دیکتاتوری وغیر منتخب بدان متوصل می شوند. تعریف جنگ داخلی اینست که دو گروه مسلح یکی طرفدارحکومت و دیگری مخالف حکومت مستقر رو در روی یکدیگر قرار بگیرند واین درگیری بیش از یک سال طول بکشد و تلفات زیاد داشته باشد. نظیر جنگ داخلی درسوریه.
ازنظرمن درگیری مسلحانه حکومت با گروههای مسلح اتنیکی که اکنون در جریان است جنگ داخلی محسوب نمی شود زیرا این نوع درگیری ها تغییر سیاسی ایجاد نمی کنند. ترامپ و نتانیاهو از همان ابتدای جنگ، موضوع مسلح کردن کردها، را به‌طور ضمنی یا آشکار بررسی کرده‌ بودند. این اقدام ممکن است در نگاه اول راهی کم‌ هزینه برای کنار زدن حکومت ایران به نظر برسد، اما این گزینه نیز احتمالاً موفق نخواهد شد.
نخست اینکه اپوزیسیون متحد یا رهبرمخالفانِ مورد پذیرش عمومی وجود ندارد که آمریکا بتواند به‌سادگی تسلیحات را در اختیار او قرار دهد. بنابراین واشنگتن خیلی زود ناچار خواهد شد خود مسئول سازماندهی، آموزش و حفاظت از هر نیروی شورشی نوظهوری شود.علاوه بر این، مسلح کردن گروه‌های قومی یا جدایی‌طلب می‌تواند یک پیروزی تبلیغاتی بزرگ برای جمهوری اسلامی باشد و به حکومت اجازه دهد حمایت شهروندان ناراضی در مناطق مرکزی ایران را به سمت خود جلب کند.در نهایت، حتی اگر ــ برخلاف انتظارــ چنین کارزاری بتواند حکومت را دچارشکاف کند، بیشتراحتمال دارد که به یک جنگ داخلی آشفته منجر شود تا انتقالی منظم و روشن قدرت سیاسی.
جنگ داخلی زمانی در ایران معنی پیدا می کند که شکاف در درون نیروهای مسلح جمهوری اسلامی بوجود آید و نیروهای طرفدار وضع موجود با نیروهای خواهان تغییر وضع موجود بر روی هم آتش بگشایند که درآن صورت قدرتهای خارجی نیز وارد ماجرا می شوند وجنگ داخلی ادامه پیدا می کند.متاسفانه ایران همواره اسیراستبداد شرقی بوده و تغییر حکومت نه بشیوه مسالمت آمیز بلکه اغلب با انقلاب و خون ریزی انجام گرفته است.
بعدازکشته شدن علی خامنه ای، طرفداران جبهه پایداری اسلامی وبقیه گروههای افراطی حکومت، رئیس جمهور و رئیس پارلمان را به طراحی کودتا علیه مجتبی خامنه ای و نیروهای ارزشی متهم می کنند و این امر بیانگرآنست که درحال حاضرامکان کودتا نیز وجود دارد تا کشور را از بلاتکلیفی تصمیم گیری خارج کند، بویژه که مجتبی خامنه ای رهبر اسمی جمهوری اسلامی، برخلاف پدرش قادربه ایجاد اجماع بین جناح های رقیب در درون جمهوری اسلامی نیست، انتخاب پر ابهام او در شرایط اضطرار جنگی و مخفی بودن او ازانظارعمومی خود به عامل اختلاف بین جناح های حکومتی تبدیل شده است. رادیکال ها ولایت فقیه را ستون خیمه انقلاب می دانند اما عملگرایان وجود ولی فقیه را درجامعه ای که ازآخوند ریا کاری دیده و فریب خورده است، برای ثبات کشور ورابطه ملت با دولت مضرتشخیص می دهند اما از بیان آن در ملاء عام خود داری می کنند. درچنین وضعیتی کودتا هم می تواند به جنگ داخلی منجر شود. با کمال تاسف واقعیت اینست که اغلب مردم کوچه وبازاردر داخل کشور از روی ناچاری منتظر ظهور یک بناپارت ایرانی هستند که به نابسامیانی ها پایان دهد و قبل از هر چیز مشکل معیشت مردم را حل کند.
ماشااله رزمی
27 اکتبر 2026

ABŞ və İsrailin

İranla müharibəsinin

strateji nəticələri

XXI əsr Yaxın Şərqdə döyüş təyyarələrinin gurultusu, bombaların, raketlərin partlaması və terror əməliyyatları ilə qarşıdurma fonunda başladı. İndi davamlı sülh arzusu bu bölgə xalqı üçün əvvəlkindən daha əlçatmaz görünür. Çünki bu bölgədəki müharibələr dini xarakter alıb, sərkərdələr də apokaliptik müharibəyə inanırlar, yəni müharibə və sülh müdafiə və vətənpərvərlik rejimlərindən kənara çıxaraq ölüm tacirlərinin və xəyalpərəst şəxslərin qərarlarından asılı vəziyyətə düşüb. Qloballaşan dünyada və çoxqütblü dünyanın yaranması ilə bağlı mövcud xaos vəziyyətində qlobal miqyasda müharibələr baş verir və fəlakətlərə səbəb olur. Bir Afrika atalar sözündə deyilir: “Fillər döyüşəndə, çiçəklər onların ayaqları altında əzilir.”
Hazırkı qarışıq dünyada ABŞ və İsrail İran İslam Respublikasını Yaxın Şərqdə terrorizmin və qeyri-sabitliyin səbəbi kimi müəyyən etdikləri halda, İran və regiondakı bəzi digər ölkələr də İsrail və ABŞ-ı Yaxın Şərqdə qeyri-sabitliyin səbəbi hesab edirlər. Qərəzsiz mühakimə budur ki, hər üç ölkə Yaxın Şərqi sonsuz müharibələr ocağına çevirib.
7 aprel 2026-cı il tarixində "The New York Times" qəzeti İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahunun ABŞ prezidenti Donald Trampı İrana hücum etməyə necə inandırdığını göstərən ətraflı bir hesabat dərc etdi və bu qərar indi iki baxımdan araşdırılmalıdır. Türkiyənin keçmiş prezidenti Abdullah Gül bir məqaləsində bu iki məqamı araşdırır:
"Birincisi, bu hadisə ABŞ-ın müharibəyə nə qədər asanlıqla cəlb edilə biləcəyini göstərir. Şübhəsiz ki, nüvə silahına malik bir supergücün müharibə və sülh barədə qərar vermək üçün çox güclü mexanizmləri olmalıdır.
İkincisi, ABŞ-ın Venesueladakı qələbəsi, İrana hücuma səbəb olan həddindən artıq özünəinam yaratmış kimi görünür. Hərbi gücdən istifadə edən Tramp administrasiyası hesab edirdi ki, onun qarşısını dayandıracaq heç nə yoxdur. Amma İranda vəziyyət daha mürəkkəb və çətin oldu. Amerikalılar anlayanda ki, bu iki ölkə arasında yeganə oxşarlıq onların neft ehtiyatlarıdır, artıq çox gec idi. İranla münaqişəyə girən ABŞ-ın imici bu ölkənin etibarına ciddi zərbə vurur. Əvvəllər Amerikanın rəqibləri Çin və Rusiya kimi böyük dövlətlər idisə, indi bu qrupa İran da əlavə olunub. Amerikanın İrana qarşı onilliklərdir davam edən düşmənçiliyi onun mövqelərini sərtləşdirib. Bütün tərəflər üçün çətinlik hökumətin narahatlıqlarını İran xalqının sülh və təhlükəsizlik şəraitində çiçəklənmə hüququ ilə uzlaşdırmaq üçün bir yol tapmaqdır."
Tarixin səhifələrini vərəqləsək görərik ki, bir vaxtlar Amerika azadlıqlar diyarı, onun idarəçilik sistemi isə dünya elitasının idealı olub. Görkəmli fransız mütəfəkkiri və siyasətçisi, "Amerikada Demokratiya" kitabının müəllifi Aleksis de Tokvil 1885-ci ildə Amerika demokratiyasını tərifləyərək demişdir: "Mən Amerikada Amerikadan daha çox şey gördüm; mən demokratiya gördüm". Amerikada azadlıq son iki əsrdə dünyanın hər yerindən daha məqbul olub. Vudro Vilson Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Millətlər Liqasının yaradılmasına kömək edən Amerika Birləşmiş Ştatlarının 28-ci prezidenti idi və 1918-ci ildə məşhur "On Dörd Məqsəd" proqramında Birinci Dünya Müharibəsindən sonra sülhün bərqərar olması üçün prinsiplər irəli sürdü və "millətlərin öz müqəddəratını təyin etmək hüququnu" beynəlxalq münasibətlərdə qəbul edilmiş bir fakta çevirdi. Lakin Sovet İttifaqının dağılması və dünyanın birqütblü olması ilə, 1990-cı illərdə rəqibsiz Amerika dünyada öz hökmranlığını qorumaq üçün fasiləsiz müharibəyə əl atdı və Amerikanın sonsuz müharibələrinin nə qədər davam edəcəyi bəlli deyil.
Amerika və İsrail 28 fevral 2026-cı ildə İslam Respublikasını devirmək üçün başlatdıqları müharibədə uğur qazana bilmədilər, çünki müharibənin səbəbi Amerikaya aydın deyildi və ondan necə çıxmaq planlaşdırılmamışdı. Buna görə də, müharibə uzandıqca İrana üç ssenari təqdim etdilər: danışıqlar və təslim olmaq, ya müharibənin şiddətlənməsi və infrastrukturun bombalanması, ya da mühasirə və iqtisadi sanksiyalarla tədricən ölüm (yaxud təslim olmaq, ya məhv olmaq, ya da aclıqdan ölüm). Hər üç ssenari eyni vaxtda həyata keçirilir.
Əsas sual bu ssenarilərdən hansının işləyəcəyidir:
Birinci ssenari: danışıqlar və təslim olmaq barədə razılıq
Bu ssenaridə tərəflər müharibəni davam etdirməyin razılığa gəlməkdən daha baha başa gəldiyi qənaətinə gəlirlər. İmmanuel Kanta görə, sülh, müharibə edən tərəflər müharibənin xərcini sülhün xərcindən daha çox qiymətləndirdikdə əldə edilir. Lakin Amerikanın baxış bucağından İranla danışıqlar qeyd-şərtsiz təslim olmaq şərti ilə aparılır. Buna görə də, amerikalı danışıqçılar peşəkar diplomatlar deyil, iki daşınmaz əmlak biznesmenidir və onlar İrandan təslim olmaqdan başqa bir şey istəmirlər. İranın isə nöqteyi-nəzərindən bu danışıqlar məhdud məsələlərlə başlaya bilər; məsələn, gərginliyin azaldılması, gəmiçilik təhlükəsizliyi, nüvə məsələləri və ya bəzi sanksiyaların ləğvi. Əlbəttə ki, bu yol qarşılıqlı etimad tələb edir; hazırda mövcud olmayan bir şey və son yarım əsrdə yüksək inamsızlıq divarı hər gün daha da yüksəlir. Danışıqlar İran üçün idealdır, çünki bu, vaxt itkisidir və Amerikanın daxili siyasətinə, Respublikaçılar Partiyasının ziyanına təsir göstərir, lakin ABŞ və İsrail yalnız İranın qeyd-şərtsiz təslim olmasını istəyirlər.
Son iki ilin müharibələri İslam Respublikasının təslim olmayacağını göstərdi, ona görə də başqa müharibələrin baş verməsi, ABŞ və İsrailin İran ölkəsinin marionet dövlətə, İran hökumətinin isə müflis dövlətə çevrilməsi üçün “qazon biçmə” taktikasından istifadə etməsi mümkündür. O zaman, bəlkə də, vətəndaş müharibəsi və İranın parçalanması baş verəcək. Müzakirə olunan ssenarilərdə əsas aktyorlar eyni üç ölkədir: ABŞ, İsrail və İran, lakin regional ölkələr və böyük dünya gücləri də öz milli maraqlarına əsaslanaraq bu ssenarilərin həyata keçirilməsində rol oynamağa çalışırlar. ABŞ-dakı dəyişikliklər müharibənin taleyinə də təsir göstərə bilər, buna görə də İran Mərkəzi Bankının rəhbəri Əbdülnasir Hemməti deyir ki, dövlət ehtiyaclarını daha iki il (yəni Donald Trampın prezidentliyinin sonuna qədər) təmin etmək üçün kifayət qədər valyuta ehtiyatımız var.
ABŞ daxilindəki siyasi rəqabəti nəzərə alsaq, demək olar ki, ABŞ Demokrat Partiyası İran problemini iqtisadi sanksiyalar və danışıqlar yolu ilə həll etmək istəyir, lakin Respublikaçılar Partiyası müharibə, dəniz blokadası və maksimum iqtisadi təzyiq metodunu seçib və müharibəni uduzduqdan sonra İranı İsraillə güzəştə getməyə məcbur etmək istəyir, yəni Əbdül Nasir üzərində qələbədən sonra Misir üçün yaratdığı eyni vəziyyəti. Donald Tramp məhz bu əsasda "İran gələcəkdə İbrahim Sazişlərinə qoşula bilər" deyir.
İkinci ssenari: münaqişənin yenidən şiddətlənməsi və infrastrukturun bombalanması
Bu ehtimal hələ də maddi şəkildə mövcuddur və hər iki tərəf tətiyi çəkir. 2025-ci ildəki 12 günlük və 2026-cı ildəki 40 günlük müharibələrdə İranın infrastrukturunun bir hissəsi məhv edildi. İranın nöqteyi-nəzərindən, danışıqlar uğursuz olarsa, təhlükəsizliklə bağlı anlaşılmazlıq baş verərsə və ya tərəflərdən biri digər tərəfin tarazlığı öz əleyhinə dəyişdirdiyini hiss edərsə, daha gərgin münaqişəyə qayıtmaq ehtimalı var. ABŞ, cənubi Fars körfəzi ölkələrinin əsas narahatlıqlarını, müharibədə istifadə edilən silahların dəyişdirilməsini və İsrail hökumətinin müharibədə iştirak etməyə hazırlığını nəzərə alaraq, hücumun yenidən başlamasını daxili siyasətlə təxirə salır. Bu səbəbdən ABŞ danışıqlarda maraqlı deyil. İranın qonşu ölkələri, xüsusən də Pakistan və Qətər də vasitəçilik etməyə çalışır, lakin tərəflərin tələbləri o qədər fərqlidir ki, bu da razılığa gəlməyi çətinləşdirir və ya hətta qeyri-mümkün edir. ABŞ hökumətində vitse-prezident və hərbi nazir arasında müharibənin yenidən başlaması ilə bağlı ciddi fikir ayrılıqları mövcuddur və bu da ABŞ-ın müharibə siyasətini proqnozlaşdırmağı çətinləşdirir.
Üçüncü ssenari: Dağıdıcı müharibəsinin davam etdirilməsi və müzakirələr eyni zamanda yoxsullaşmaya və aclığa səbəb olur
Bəlkə də ən mürəkkəb ssenari, ABŞ Maliyyə Naziri Skott Besantın ideyası, müharibənin tamamilə dayanmayacağı, lakin diplomatik kanalların açıq qalacağıdır. Bu vəziyyətdə hər iki ölkə bir tərəfdən hərbi və siyasi təzyiqi davam etdirməyə, digər tərəfdən isə mümkün razılaşma üçün danışıqlar yolunu açıq saxlamağa çalışır. Son hesabatlar məhz bu vəziyyəti göstərir: münaqişə və qarşılıqlı təhdidlər davam edərkən, dialoqun canlandırılması üçün səylər göstərilir. Hazırda iqtisadi təzyiq pik həddə çatıb, dəniz və hava blokadası başa çatıb və ABŞ quru blokadası yaratmağa çalışır. Bu, tədricən yoxsullaşdıraraq acından öldürmək taktikası ilə eynidir. Lakin görünür, Amerika siyasətçiləri İslam Respublikası hökmdarlarının İran xalqının əzablarına qarşı laqeyd olduqlarından xəbərsizdirlər. İranı yoxsullaşdırmaq ssenarisi tam şəkildə davam edir.
Hər üç ssenaridə İslam Respublikasının təslim olması düşünülür, lakin müqavimət davam edir. Bu fəlakətli vəziyyətin yaranmasında İslam Respublikasının hakimləri günahkardırlar. Hakimiyyətə gəldikləri ilk gündən İslam Respublikasının rəhbərləri, görünür, ideoloji səbəblərdən, lakin şiə imperiyası yaratmaq arzusu ilə İsrailin məhv edilməsini İranın xarici siyasətinin əsası etdilər. Tehranda Amerika diplomatlarını girov götürərək, "Amerikaya ölüm" şüarları səsləndirərək dünyanın ən böyük supergücü ilə toqquşdular və indi qeyri-bərabər müharibədə səhv siyasətlərinin bədəlini ödəyirlər.
İran İslam Respublikası hazırda ən zəif tarixi mərhələsini yaşayır və öz xalqı ilə müharibə aparır. Buna görə də xarici güclərə müharibədə qalib gələ bilməyən bir hökumətdir. ABŞ və İsrail İslam Respublikasının zəif cəhətlərindən tam xəbərdardırlar və İranı diz çökdürmək üçün bu qızıl fürsəti əldən verməyəcəklər. ABŞ və İsrailin əsas liderləri mütəmadi olaraq “işi bitirmək” istədiklərini bildirirlər. Əlbəttə ki, onlar müharibəni ilk günlərdən bitirmək istəyirdilər, amma işlər düşündükləri kimi getmədi. Onların strategiyaları İslam Respublikasının dağıdıcı gücünü az qiymətləndirirdi. Onlar hökumətlə xalq arasındakı məsafəni və İran iqtisadiyyatının dağıdıcılığını görürdülər, lakin İslam Respublikasının yaşamasının və dözümlülüyünün sirrini düzgün başa düşmürdülər və indi heç kim bu müharibənin nə qədər davam edəcəyini və necə bitəcəyini dəqiq deyə bilməz. Dünya iqtisadiyyatını girov götürən müharibə İslam Respublikasının süqutuna səbəb ola bilər, amma davam edərsə, getdikcə daha da yoxsullaşacaq və İran o qədər viran qalacaq ki, gələcək nəsillər onu yenidən qurmaq üçün onilliklər boyu əziyyət çəkəcəklər.
Təqdim olunan ssenarilər işə yaramazsa, ABŞ başqa nə edə bilər? İranın keçmiş xarici işlər naziri və keçmiş nüvə enerjisi rəsmisi Əli Əkbər Salehi “Entekhab” saytına verdiyi müsahibədə soruşur və özü də cavab verir ki, bunlar İran mötədillərinin siyasi mövqeləridir və ABŞ-ın İrana qarşı üçüncü müharibəsi başlasa, nəticələr necə olacaq:
"Rejim dəyişəcəkmi? Düşünmürəm. İnsanlar sistemdən uzaqlaşıb ölkəni tərk edəcəklərmi? Əksinə, daxili birlik artacaq. İran bölünəcəkmi? Xalq buna icazə verməyəcək. İran Qərbin siyasət orbitinə girəcəkmi? Qətiyyən yox. Bəs Amerika nə istəyir? O, nə İranı öz siyasi orbitinə çıxara, nə onu bölə, nə rejimi əvəz edə, nə də xalqı rejimdən ayıra bilər. Nəticədə İrana maddi ziyan dəyir; ölkəni 30-40 il geriyə apara biləcək problemlər yaranacaq... Səudiyyə Ərəbistanı və husilərə gəldikdə isə, Bab əl-Məndəb hazırda dünyanın hər yerindən gələn ticarət gəmiləri üçün açıqdır və yalnız Səudiyyə Ərəbistanı ilə əlaqəli gəmilərə həssaslıq göstərilir. Lakin müharibə şiddətlənərsə, bu boğaz da nəzarətsiz bir böhranla üzləşəcək və mütləq yeni problemlər ortaya çıxacaq. Əgər belə bir müharibə baş verərsə, nəticədə bütün regionda yanmış bir yer yaranacaq və İsrail üçün yol açılacaq. Amerika geri çəkiləcək və ya zəifləyəcək, İsrail əslində aktyor kimi daha çox təsir gücü qazanacaq. Bu təhlükəlidir. Yanmış ərazinin yaradılmasından sonra İsrail daha ciddi şəkildə Misir və Türkiyəyə doğru gedəcək. Bütün bu hadisələrin düzülüşü xəyali görünsə də, “Böyük İsrail” (Nildən Fərata qədər) xəyali ideya və idealının mərkəzində yatır.
İrandakı diktatura hökumətlərinin dözümlülüyünün və yaşamasının sirri İran hökmdarlarının siyasi yetkinliyində deyil, onun geosiyasi mövqeyində axtarılmalıdır.
Müasir İran Səfəvi imperiyasının qalığıdır və dörd tərəfindən hissələrin ayrılmasına baxmayaraq, onun imperiya quruluşu hələ də qorunub saxlanılıb. Bir milyon altı yüz qırx səkkiz min kvadrat kilometr ərazini əhatə edən bu ölkənin ərazisində on bir millət və çox sayda etnik və dini azlıq yaşayır, ən yaxşı geosiyasi mövqeyə malikdir, şimaldan və cənubdan dəniz və okeanla bağlıdır, 7 ölkə ilə quru sərhədi, 8 ölkə ilə su sərhədi var, dünyanın ikinci ən böyük neft və ikinci ən böyük təbii qaz mənbəyidir, qiymətli və nadir mineral ehtiyatlarına görə ən zəngin ölkələrdən biridir, 90 milyondan çox əhalisi, gənc və təhsilli kadrları, uzun tarixi, müxtəlif cəmiyyəti və bir-bir sadalana biləcək yüzlərlə başqa üstünlükləri var. Bütün böyük resursların mövcud olduğu belə bir ölkədə siyasi hakimiyyəti ələ keçirən və onu idarə edən istənilən sosial qüvvə tezliklə Yaxın Şərqdə dominant qüvvəyə və dünyanın dominant güclərinin regionda mövcudluğu üçün rəqibə çevriləcək və onların maraqlarını təhlükəyə atacaq. Rza Şah, Məhəmməd Rza Şah və Xomeyni ən son nümunələr arasındadır. Belə bir coğrafi vəziyyətdə böyük dövlətlər öz proksi qüvvələrini gücləndirmək üçün müdaxilə edəcəklər və bunun müqabilində onlara müxalif olan qüvvələr də boş oturmayacaqlar, müqavimət göstərəcəklər. Pablo Neruda deyirdi: "Onlar bütün çiçəkləri yığa bilərlər, lakin baharın gəlməsinə mane ola bilməzlər."
Müstəmləkə dövründə İran üç imperiya - Britaniya, Rusiya və Osmanlı İmperiyası arasında bufer zonası idi. Buna görə də, heç vaxt tam müstəmləkə edilməmişdi. Lakin dünyanın böyük güclərindən biri həmişə İran siyasətində dominant qüvvə olub və ölkənin diktatura hakimiyyəti altında yaşamasına kömək edib. Siyasi baxımdan belə bir ölkə demokratiya ilə idarə olunmalıdır, əks halda indiki kimi idarəolunmaz olacaq. Hazırkı müharibə rejim dəyişikliyinə səbəb ola bilər, lakin bu, mövcud teokratiyanı avtomatik olaraq demokratiya ilə əvəz etməyəcək, çünki etibarlı alternativ yoxdur, demokratiya tərəfdarı qüvvələr hökumət zorakılığı ilə yatırılıb məhv edilib və İranın plüralist cəmiyyəti parçalanıb və demokratiya təcrübəsi yoxdur. Hazırkı müharibə cəmiyyəti geriyə aparır və demokratiya əvəzinə insanların gündəlik dolanışığını əsas məsələyə çevirir. Müharibənin son nəticəsi hələ də məlum deyil və nəticə nə olursa olsun, bu müharibənin təsirləri İranda, Yaxın Şərqdə və dünyada uzun müddət qalacaq. Bu müharibənin strateji təsirləri yalnız iqtisadi və hərbi itkilərlə məhdudlaşmayacaq, həm də İranın və Yaxın Şərqin simasını tamamilə dəyişdirəcək. Dəyişikliklər aşağıdakıları əhatə edə bilər:
1. İlk strateji dəyişiklik Fars körfəzinin cənub ölkələrindəki hərbi dəyişikliklərlə əlaqəli olacaq. Bir neçə ay əvvəl qeyri-mümkün görünən şey indi Fars körfəzinin ərəb ölkələrinin simasını əbədi olaraq dəyişdirib. Kapitalizm və innovasiyanın sərxoşedici cənnəti olan “Dubay modeli” İran müharibəsinin kölgəsi altında çökdü və Körfəz monarxiyaları tərəfindən qurulmuş koalisiyaları işlək vəziyyətə gətirdi. Mahmud Əhmədinejad cənubi Fars körfəzi ölkələrini "yanacaqdoldurma məntəqələri" adlandırsa da, məlumdur ki, o, hökumətinin bir neçə naziri ilə Dubaya səyahət edərkən nazirlərindən biri Dubayın irəliləyişini görüb onu İranın geriliyi ilə müqayisə etdikdə ağlamağa başlayıb. İndi isə sərvətin artıq təhlükəsizlik gətirmədiyi yeni bir dövr başlayıb və bu regionun ölkələri “cənnət anında” və ya səmavi dövrdə olmaqdansa, yaşamaq arxitekturasını yenidən dizayn etməlidirlər.
İran müharibəsi strateji nəticələri hələ tam açıqlanmayan tarixi bir dönüş nöqtəsinə çevrilə bilər. Fars körfəzindəki ərəb dövlətləri üçün müharibənin ən vacib dərslərindən biri də inkişaf etmiş hava hücumundan müdafiə sistemlərinin belə iqtisadi və struktur təhlükəsizliyini təmin edə bilməməsi olub. Bu ölkələrdə ABŞ hərbi bazalarının olması nəinki onların təhlükəsizliyini təmin etmədi, hətta bu bazaların özü də İranın müharibə hədəfinə çevrildi. ABŞ müttəfiqlərini müdafiə etməkdə uğursuz olub və indi yeni tərəfdarlar axtarır. Əvvəllər “İbrahim Saziş”inə qoşulan Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri indi İsrail ilə tam əməkdaşlıq etməyə başlayıb, Səudiyyə Ərəbistanı Pakistan və Türkiyə ilə “Məkkə Paktı”nı imzalayıb. Lakin bu paktlar da təhlükəsizliyə zəmanət vermir, çünki təhlükəsizlik ölkə daxilindəki milli qüvvələrə əsaslanmalıdır.
Fars körfəzi ölkələrinin iqtisadiyyatı bölgənin investisiya, ticarət, turizm və enerji istehsalı üçün təhlükəsiz bir sığınacaq olacağı ideyası ilə formalaşmışdı; bu ideya İranın raket və pilotsuz təyyarə hücumları ilə ciddi şəkildə sarsıdılıb. Bu hücumların psixoloji təsirləri iqtisadi təsirlərdən az olmayıb. İndi region ölkələri bu nəticəyə gəlmişlər ki, "ən yaxşı müdafiə yaxşı hücumdur". Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Qətər və Küveyt müdafiə ilə yanaşı əks-hücumları da təhdid edə bilmək üçün hərbi dron və raket imkanları alır və ya inkişaf etdirir. Bu imkanların genişləndirilməsi mütləq dayanıqlı çəkindirməyə gətirib çıxarmayacaq, əksinə, İran və ərəb qonşuları arasında yeni raket və dron münaqişələri yarada bilər.
Cənubi Fars körfəzi ölkələrinin müdafiəsi ilə bağlı əsas problem ondan ibarətdir ki, Səudiyyə Ərəbistanından başqa bu ölkələrdə çox az yerli əhali var və əhalisinin üçdə ikisini, bəzi hallarda isə dörddə üçünü xarici işçi və qulluqçular təşkil edir. Onların ya ordusu yoxdur, ya da ölkəni müdafiə etməkdə çox təsirli ola bilməyən xarici muzdlu əsgərlərdən ibarət bir ordu var. Bir sözlə, bu kiçik ölkələr qeyri-mütənasib zəngindirlər və öz sərvətlərini şəxsən müdafiə edə bilmirlər və Amerikaya, İngiltərəyə, Fransaya, İsrailə sığınmaq məcburiyyətindədirlər ki, onlar da təbii ki, öz maraqlarını müdafiə edəcəklər və proksi müdafiə bunun effektiv olmadığını göstərdi. Bu ölkələr ac və oğru qonşusu tərəfindən soyulmaq qorxusundan yata bilməyən varlı bir insana bənzəyirlər. Milyardlarla dollarlıq silah, təyyarə və hərbi təlim almasına baxmayaraq, Səudiyyə Ərəbistanı 12 ildir Yəməndə Husilər adlı qrupun hücumlarının hədəfi olub və onları dayandıra bilmir. Bu arada, cənubi Fars körfəzinin bütün ölkələrinin İraq, Suriya, Livan, Liviya, Efiopiya, Sudan və hətta İranda proksi qüvvələri var və onlar digər ölkələrdə qeyri-sabitlik və təhlükəsizlik yaratmaq üçün onlara pul ödəyirlər. Sədinin "Gülüstan" əsərində belə bir hekayə var: "Bir hindu neft püskürdüb atəşfəşanlıqla oynamağı öyrəndi. Bir müdrik dedi: "Qamışdan tikdiyin evdə odla bu oynama, təhlükəlidir".
2. İkinci strateji dəyişiklik gələcəkdə Çinin Fars körfəzində hərbi mövcudluğunu zəruri edə bilər. İndiyə qədər Fars körfəzində enerji təhlükəsizliyi Amerika hərbi qüvvələri tərəfindən təmin edilirdi və Çin hərbi xərclər çəkmədən regionun enerjisindən geniş şəkildə faydalanırdı. Bəzi qəzetlər çinlilərin Amerikaya istehza etməsi barədə yazırdı və qəzetlər Amerikaya ən böyük ticarət rəqibinə pulsuz enerji təhlükəsizliyi təmin etdiyinə görə istehza ilə təşəkkür edirdilər. İndi, Fars körfəzi ölkələrinə böyük sərmayə qoymasına baxmayaraq, Çin onları İranın hücumlarından qoruya və müharibənin gedişatını dəyişdirməyə ciddi təsir göstərə bilməyib. Hazırda Çinin bu regiondakı ölkələrlə ticarət həcmi ildə 500 milyard dolları keçir. Region ölkələri ilə ticarətin, xüsusən də neft və qazla bağlı ticarətin əhəmiyyətini nəzərə alsaq, ABŞ Fars körfəzinin cənubundan çəkilərsə və ya Çinin ABŞ-la münasibətləri pisləşərsə, Çin enerji ehtiyaclarını ödəmək üçün hazırda Pakistandakı Qvadar limanı və Bab əl-Məndəbin cənubundakı Cibuti limanı ilə məhdudlaşan hərbi mövcudluğunu Fars körfəzinə və Oman dənizinə genişləndirmək məcburiyyətində qala bilər. Bu halda, regionda hərbi güc balansı dəyişəcək. Çin və Rusiya keçmişdə İranla birlikdə bu bölgədə bir neçə dəfə dəniz manevrləri keçiriblər. Bu o deməkdir ki, Çin və Rusiya lazım gəldikdə, Fars körfəzi bölgəsində hərbi mövcudluğa maraq və hazırlıq nümayiş etdiriblər.
3. Üçüncü strateji dəyişiklik İsrail siyasəti ilə bağlı olacaq. İsrailin müdafiə doktrinası 7 oktyabr 2023-cü ildə HƏMAS-ın İsrailə hücumundan sonra daimi müharibəyə doğru dəyişir. İsrail tədricən Roma İmperiyasının müdafiə metodlarını xatırladan bir strategiya həyata keçirir: sərhədlərində bufer zonaları yaratmaq və gələcək təhdidlərin qarşısını almaq üçün bu ərazilərin xaricində davamlı hərbi əməliyyatlar aparmaq. Bu təhlilə görə, İsrail Qəzza, Livan və Suriyada bufer zonaları yaratmaqla və hərbi əməliyyatları davam etdirməklə düşmən qrupların və qüvvələrin hərbi imkanlarının yenidən qurulmasının qarşısını almağa çalışır.
Netanyahu əvvəllər demişdi ki, "İsrail həmişə qılıncla yaşayacaq". Belə bir strategiyanın bir çox problemi var. ABŞ-ın İsrailə qeyd-şərtsiz dəstəyini nə qədər davam etdirəcəyi bəlli deyil. ABŞ-da İsrailə əvvəlki ikipartiyalı dəstək problemə çevrilmişidir. Hətta Donald Tramp tərəfdarları arasında da İsrailə qarşı tənqidlər özünü göstərib. Bəziləri etiraz edirlər ki, niyə "Əvvəl Amerika " şüarı "Əvvəl İsrail " şüarı ilə əvəz edilib. Digər tərəfdən, cənubi Fars körfəzi ölkələrinin problemi İsraildə də başqa bir formada mövcuddur. İsrail ərazicə kiçik, yəhudi əhalisi isə azdır və daimi müharibənin xərclərini ödəyə bilmir. Düzdür, İsrail qabaqcıl texnologiyaya malikdir və İranla müharibədə İranın raket və pilotsuz təyyarə imkanlarının böyük bir hissəsini məhv edə bilib, İranın nüvə proqramını geridə qoyub, amma bu, İran İslam Respublikasından gələn təhlükənin zərərsizləşdirildiyi və müharibənin hələ bitmədiyi anlamına gəlmir. İsrail tərəfdarları ölkəni qədim yunan dövlətlərinin "Sparta"sı ilə müqayisə edirlər, lakin bizim dövrümüzdə daim müharibə şəraitində yaşamaq spartalılar üçün olduğu qədər asan görünmür.
İslam Respublikasının qalan rəhbərləri Əli Xameneinin ölümündən sonra mövcudluq təhlükəsi hiss edib daha da radikallaşıblar. İslam Respublikasının məhv edilməsi siyasəti onun uzun müddət mövcudluğuna səbəb olub. İndi İslam Respublikası nüvə proqramını hərbiləşdirmək istiqamətində hərəkət edə bilər, əgər Çin və ya Rusiya İranın nüvə proqramını dəstəkləsə, İranın nüvə proqramı qaçılmaz olacaq. Hazırkı müharibə həmçinin İranın Çin və Rusiya ilə münasibətlərinin güclənməsinə gətirib çıxarıb. Belə ki, İranın bəzi hərbi uğurları onların kəşfiyyat və silah dəstəyi olmadan mümkün olmazdı. İran hazırda Hörmüz boğazına nəzarət edir və qlobal iqtisadi prosesi pozmağa qadirdir. Həmçinin sübut edib ki, əgər çökməyə məruz qalarsa, məhv edilməzdən əvvəl bir çoxunu məhv edəcək. İslam rejimi 2026-cı il yanvarın 7-si və 8-də İranın böyük şəhərlərində bir neçə min daxili əleyhdarını öldürməklə İslam rejimini hər nəyin bahasına olursa olsun qorumaq əzmini nümayiş etdirdi.
İranın hazırkı rəhbərliyi daha aqressiv yanaşma sərgiləyir və müharibənin şiddətlənməsi riskini qəbul etməyə daha çox hazırdır. Əgər Amerikanın müharibədəki uğurunun ölçüsü yalnız İranın hərbi obyektlərinin və avadanlıqlarının məhv edilməsidirsə, əsas zərbəni İslam Respublikası daşıyacaq. Əgər müharibə Tehranın Hörmüz boğazında gəmiçiliyi təhdid etmək və Fars körfəzi ölkələrinə hücum etmək qabiliyyətini effektiv şəkildə məhdudlaşdırmadan başa çatarsa, ağır hərbi itkilərə baxmayaraq, İran müharibədən əvvəlkindən daha güclü regional mövqeyə sahib ola bilər. Bu dəyişikliklərin heç biri dəqiq deyil, lakin onların əlamətləri artıq görünür və İran İslam Respublikasının bütün əleyhdarları müharibənin uzunmüddətli nəticələri müəyyən edilməzdən əvvəl onlarla qarşılaşmağa hazırlaşmalıdırlar.
4. Dördüncü strateji dəyişiklik, çox güman ki, İslam Respublikasının İran əleyhdarlarının taktikasında olacaq. Əsasən kürdlər və bəlucilər tərəfindən İslam Respublikasına qarşı qəbul edilən silahlı mübarizə metodları və monarxiya tərəfdarlarının İslam Respublikasını devirmək üçün Amerika və İsrailin İrana hücum çağırışları müharibənin başlaması ilə etibarsız hala düşdü. Bu taktikalar hələ də problemli ola bilər, lakin onlar artıq sonrakı dəyişikliklərdə həlledici rol oynamayacaqlar. ABŞ və İsrailin İrana hücumlarından əvvəl kürd partiyaları ABŞ-ın İraqa hücumu ilə yaradılan İraq Kürdüstan bölgəsinə bənzər şəkildə ABŞ-ın dəstəyi ilə İranda muxtar kürd bölgəsinin yaradılmasını nəzərdən keçirirdilər. Lakin ABŞ-ın İranla müharibəsi zamanı bölgə liderləri və bəzi İran kürdləri İranın İraq olmadığını anladılar. İranın milli və coğrafi müxtəlifliyini nəzərə alsaq, İslam Respublikasının süqutu ilə dəyişiklik baş verərsə, İslam Respublikasına qarşı yalnız silahlı mübarizə deyil, müxtəlif mübarizə formalarının kombinasiyasının təsirli olacağını güman etmək olar.
İraq təcrübəsi iranlılar, xüsusən də İranın siyasi keçidini təmin etmək üçün xarici hərbi müdaxiləni, bombardmanı və ya xaricdən rejim dəyişikliyini alqışlayan insanlar üçün ibrətamiz ola bilər. İraq, Əfqanıstan, Liviya və müəyyən dərəcədə Suriya təcrübəsi göstərir ki, alternativ siyasi nizam qurmaqdansa, hökuməti devirmək daha asandır. Dörd təcrübənin hər birində "mövcud hökumətə düşmənçilik"lə "onu devirmək üçün xarici müdaxiləni qəbul etmək" arasında fərq qoyulmalıdır. Hökumətin əleyhdarı fundamental siyasi dəyişiklik istəyə bilər, lakin mütəşəkkil alternativ olmadığı təqdirdə, onlar eyni zamanda özlərinə hakimiyyət boşluğunu kimin dolduracağını, ordu və bürokratiya ilə nə baş verəcəyini, silahlı qrupların nə edəcəyini, azlıqların təhlükəsizliyini necə qoruyacağını, qonşuların hansı rol oynayacağını və ölkənin yenidən qurulmasının xərcini kimin ödəyəcəyini soruşmalıdırlar.
Müxaliflərə görə, iranlıların əksəriyyəti İslam hökumətini qəbul etmir, lakin onu əvəz etməli olan hökumət növü ilə bağlı fikir ayrılığına malikdirlər. İslam Respublikasına qarşı müxalifət geniş yayılmış, lakin dağınıqdır. Bunun əksinə olaraq, İslam Respublikası hökuməti azlıq təşkil etsə də, ardıcıl və vahiddir və onun siyasi və ya hərbi rütbələrində ciddi bir eniş müşahidə edilməyib. Müharibə həmçinin onun yaşamasına kömək edir, çünki müxalifətin bir hissəsini xarici düşmənə qarşı hökuməti müdafiə etməyə məcbur edir.
Hökumət sorğularına görə, maliyyə baxımından rejimdən ən çox asılı olan əhalinin təxminən 10 faizi, təxminən 9 milyon nəfər İslam Respublikasını dəstəkləyir. Bundan əlavə, İslam Respublikasının hökumət kadrlarının 1800 nəfər olduğu təxmin edilir ki, onlardan 50-si İsrail və Amerika hücumlarında öldürülüb və rejimin hələ də aradan qaldırılmış liderlərini əvəz etmək üçün kifayət qədər gücü var. Həmçinin, İran İslam Respublikasının ordu, SEPAH, polis qüvvələri və Bəsic də daxil olmaqla ümumi silahlı qüvvələrinin sayı bir milyondur. İran hökumətində 200 mindən çox müharibə cinayətkarının olduğu təxmin edilir ki, onların da əsas işi son 48 ildə İslam hökumətinin əleyhdarlarını həbs etmək, işgəncə vermək və öldürmək olub. İslam Respublikası həmçinin bütün tərəfdarlarını silahlandıra bilər. Son 20 ildə dəfələrlə baş verən və hər kəsin qan içində boğulduğu küçə üsyanları və iğtişaşları keçmiş taktikaların rejimi devirməkdə təsirli olmadığını və rejim tərəfdarlarının onlara ümid və qurtuluş yolu təmin edilmədiyi və qisas təhlükəsi mədəni şəkildə aradan qaldırılmadığı təqdirdə, həyatlarını və mövqelərini qorumaq üçün sona qədər dayanacaqlarını sübut etdi.
Böyük müharibələrdə qalib ordu düşmən qüvvələrini mühasirəyə aldıqda, onların geri çəkilmələri üçün həmişə yol açılır, çünki bu geri çəkilmə yolu yoxdursa, tülkülər şirlərə çevrilir.
Əgər hökumət kadrları, müharibə cinayətkarları və İslam Dövlətinin tərəfdarları fundamental düşüncə tərzi ilə barışmazlarsa, müharibənin sonunda rejimin süqutu anarxiyaya və vətəndaş müharibəsinə səbəb olacaq ki, bu da dağıntıları daha da artıracaq. Bütün riskləri və bütün ehtimalları nəzərə alaraq, İslam Respublikasını dəyişdirib irəliləməyin ən ucuz yolu bu rejimin transformasiyası üçün bir strategiya hazırlamaqdır. Bu, siyasi müzakirələrdə "dinc keçid" adlandırılır və nəticədə xarici siyasətdə dəyişikliyə, ümumi əfvə, milli barışığa və xalq tərəfindən seçilmiş hökumətin seçilməsinə gətirib çıxarır. İranın şərtlərinə uyğun olaraq Cənubi Afrika və Argentinaya bənzər bir keçid ola bilər. Bu siyasət vaxt aparacaq, lakin hələlik İslam Respublikası müxalifətinin sülhə aparan yeganə siyasəti kimi görünür. Qeyd etmək lazımdır ki, hökumət daxilində tərəfdarları olmayan siyasi müxalifətin istənilən strategiyası uğurlu olmayacaq.
Bütün bu mürəkkəb tənliklər arasında İran xalqının sabitliyə hər şeydən çox ehtiyacı olduğu bu məsələyə az diqqət yetirilir. İnsanlar mütləq xarici siyasət analitikləri deyillər. Onların çoxu sadəcə sabah həyatları ilə bağlı qərarlar qəbul edə biləcəklərini bilmək istəyir. Kapital sahibi kapitalını bazara çıxarıb-çıxarmayacağını bilmək istəyir. İstehsalçı növbəti altı ay üçün plan qura bilib-bilməyəcəyini bilmək istəyir. Ailə əmanətlərinin dəyərinin nə olacağını bilmək istəyir. Gənc oğlan karyerasını İranda davam etdirib-etdirməməyi, yoxsa mühacirət etməyi planlaşdırıb-planlaşdırmayacağını bilmək istəyir. Buna görə də, hazırkı vəziyyətdə "Nə baş verəcək?" sualını vermək əvəzinə, "İslam Respublikası və onun müxalifləri hansı qərarı verəcək və xalq üçün nəticələri nə olacaq?" sualını vermək daha yaxşı olardı. Vəziyyət nə müharibə, nə sülh, nə də müharibə və dağıdıcı atəşkəsdir, çünki bu böhranın gələcəyi yalnız İranın, ABŞ-ın və ya İsrailin hərbi gücündən asılı deyil; bu, həm də siyasi qərarlardan, tərəflərin çeviklik dərəcəsindən, vasitəçilərin rolundan, iqtisadi şəraitdən, Çin və Rusiyanın mövqelərindən və regional inkişaflardan asılıdır.
Müharibə başlamazdan əvvəl küçələr İslam Respublikasının əleyhdarları tərəfindən işğal edilmişdi və vətəndaş cəmiyyəti hadisə yerində idi. Əgər vətəndaş cəmiyyəti İslam hakimiyyətinin fundamentalizminə davamlı təzyiq göstərsəydi, dəyişiklik və transformasiya ümidi artardı. Lakin müharibə vətəndaş cəmiyyətini səhnədən uzaqlaşdırdı və İslam Respublikasının rəhbərləri "məxməri inqilab" qorxusu qarşısında müharibə vəziyyətindən bacardıqları qədər istifadə etdilər, terroru həyata keçirmək və yaratmaqla vətəndaş cəmiyyətini geri itələdilər. İndi isə "oyanmış millət" və "qurban verilmiş həyat" başlıqları altında ekstremist qruplar və fanatiklər hökumətin maliyyəsi və təşkilatçılığı ilə böyük şəhərlərin meydanlarını işğal ediblər və müharibəni Amerikanın xəyali məğlubiyyətinə qədər davam etdirmək istəyirlər. Lakin rejimin siyasi rəhbərlərinin böyük bir hissəsi reallıqları görür, iqtisadi səfaləti və beynəlxalq təcridi hiss edir və başa düşür ki, tamamilə məhv olmaq istəmirlərsə, xalqın yanına gəlməli və xalqın əksəriyyətinin istəklərinə uyğun olaraq müharibəyə son qoymalı, şüar siyasətindən əl çəkməli, beynəlxalq ictimaiyyətlə qarşıdurmaya son qoymalı və "ölkə daxilində, lakin hökumətdən kənarda" olan vətəndaş cəmiyyətinə və siyasi qüvvələrə ölkənin taleyinə təsir etmək imkanı verməlidirlər. Bu, məsləhət deyil, vətəndaş müharibəsinin və tam dağıntıların, eləcə də İranda Əfqanıstan, İraq, Suriya və Liviya kimi dağıntıların təkrarlanmasının qarşısını ala biləcək yeganə seçimdir.
İran vətəndaş cəmiyyəti müharibə və hökumətin təzyiqi səbəbindən susmağa məcbur edilib, lakin məhv edilməyib. İranda 15-20 milyon arasında universitet məzunu var və İran diasporunun 9 milyona qədər olduğu təxmin edilir. İranda qeyri-fars millətləri arasında vətəndaş cəmiyyəti milli zülm və etnik millətçiliyin mövcudluğu səbəbindən daha çox birləşir və qadın hərəkatı da İslam Respublikasını hicab məsələsində geri çəkilməyə məcbur edə bilib. Universitetlərdəki repressiyalara baxmayaraq, 3,5 milyondan çox tələbənin siyasi şüuru yüksək səviyyədədir. Sosioloqlar, iqtisadçılar, rəssamlar, idmançılar, yazıçılar, akademiklər, beynəlxalq səviyyədə tanınmış rejissorlar və yorulmaz vətəndaş hüquqları fəalları ölkə daxilində mövcuddur və xalq tərəfindən qəbul edilmiş istinad nöqtələrinə çevriliblər. Müharibə bitən kimi bu qüvvələr siyasi iştirak və vətəndaş fəallığı tələb edəcəklər. Cəmiyyətin əksəriyyəti onlarla birlikdədir və azlığın fanatik qüvvəsi onların aktivləşməsinə mane ola bilməyəcək, çünki İran cəmiyyəti 1979-cu il inqilabından bəri tamamilə dəyişib. Məsələn, Tehrandan 31 islamçı nümayəndə İslam Şurası Məclisinin 14-cü dövr seçkilərində Tehran sakinlərinin 3-5 faizinin səsi ilə parlamentə daxil olub ki, bu da güc blokunun İran xalqının kiçik bir azlığını təmsil etdiyini göstərir.
Digər tərəfdən, hakimiyyətdən qovulmuş və ədalətin bərpa olunmasını gözləyən qüvvələr var. Düzdür, hökumətin islahatçılığı teokratiya inancına görə etibarını itirib, lakin keçmiş islahatçıların bəziləri indi keçid dövrünə giriblər və hökumətin fəaliyyətini obyektiv şəkildə başa düşdükləri üçün gələcək siyasi inkişaflarda ciddi rol oynaya bilərlər. Ümumilikdə, vətəndaş cəmiyyətinin gələcək inkişaflarda roluna ümid edə bilərik, çünki vətəndaş qüvvələri cəmiyyətin dərinliklərində hiss olunacaq dərəcədə mövcuddur və geniş təsirə malikdir.
İranın vətəndaş cəmiyyəti və orta təbəqəsi çox böyükdür, lakin İslam Respublikası ölkənin bütün resurslarını və sərvətini hökumətyönlü İslam qüvvələrinə, yəni daxildəkilərə himayə edib və ayırıb. Heç bir yerdən dəstək almayan dünyəvi vətəndaş cəmiyyətinin kənarları həmişə polis repressiyalarına və təzyiqlərinə məruz qalıb. Onlar beynəlxalq sanksiyalar, iqtisadi inflyasiya və milli valyutanın devalvasiyası səbəbindən son dərəcə yoxsullaşıblar. Sistem həmçinin onların təşkilatlanmasına imkan verməyib. Buna görə də, müharibə şəraitində onların güc tənliyində yeri yoxdur və çəkilərinə uyğun dəyişikliklərdə rol oynaya bilməzlər. Lakin müharibənin sonu, əgər vətəndaş müharibəsinə gətirib çıxarmasa, vətəndaş cəmiyyətinin effektiv olmasına yol açacaq.
Demokratik ölkələrdə sosial qüvvələr, yəni hökumət, həmkarlar ittifaqları, vətəndaş cəmiyyəti və siyasi partiyalar təşkil olunur və hər birinin öz səlahiyyətləri və məsuliyyətləri var. Müəyyən qaydalara görə, siyasi cəmiyyət vətəndaş cəmiyyəti ilə dövlət arasında yerləşdirilir. Vətəndaş cəmiyyəti vətəndaş hüquq və azadlıqlarını əldə etmək üçün çalışır, lakin siyasi partiyalar siyasi hakimiyyəti ələ keçirmək və hökumətin vətəndaş cəmiyyətini boğmasının qarşısını almaq üçün mübarizə aparırlar. Lakin İranda ölkə daxilində siyasi partiyaların şiddətli və davamlı şəkildə boğulması səbəbindən siyasi cəmiyyət praktik olaraq mövcud deyil və ciddi siyasi dəyişikliklər anında siyasi cəmiyyət üçün məsuliyyət yükü vətəndaş cəmiyyətinin çiyinlərinə düşür. Bu, artıq İranda da yaşanıb, çünki suverenlikdə boşluq və ikili suverenlik yaranarsa, siyasi partiyalar vətəndaş cəmiyyəti qüvvələrinin köməyindən istifadə edərək tez bir zamanda böyüyə və siyasi boşluğu doldura bilərlər. Bu vəziyyət 18 fevral 1978-ci il Təbriz üsyanından 11 fevral 1979-cu il Tehranda baş verən inqilaba qədər mövcud idi. Bu bir illik dövrdə cəmiyyətdə kökləri olan və Şah dövründə tanınmış, lakin siyasi fəaliyyət göstərməsinə icazə verilməyən Azadlıq Hərəkatı və Milli Cəbhə kimi partiyalar çox sürətlə böyüdü və eyni ildə Alternativ Partiya da yaradıldı. Şah rejiminin devrilməsindən sonra onlar siyasi məsuliyyəti öz üzərlərinə götürdülər və yeni siyasi strukturun yenidən qurulmasında fəal oldular. İşin ruhu və metodu düzgün idi, lakin Ruhullah Xomeyninin rəhbərliyi altında siyasi İslamın yüksəlişi ilə inqilab yolu ilə azadlıq arzusu 50 ildir davam edən bir kabusa çevrildi.
Əgər İslam Respublikasının müxalifəti dinc keçidlə bağlı konsensusa gələ bilməsə və ya İslam Respublikası hər hansı bir dəyişikliyə qarşı kökündən inadkar olsa, İran cəmiyyəti gələcəkdə ciddi bir çətinliklə üzləşəcək və bunlardan biri vətəndaş müharibəsi olacaq. Qeyd etmək lazımdır ki, İslam Respublikası öz yaşamasını müqəddəs məsələ hesab edir və İslam dövlətini qorumaq üçün lazım olan qədər insanı öldürməyə hazırdır. Hətta bəzi hökumət ekstremistləri açıq şəkildə bildirirlər ki, İrandakı İslam dövlətinin tərəfdarları vətəndaş müharibəsinə hazırdırlar və beləliklə də insanları vətəndaş müharibəsi ilə qorxudurlar ki, etirazçılar hərəkətə keçməsinlər. Əlbəttə ki, bir hökumət tərəfindən silahsız insanların öldürülməsi vətəndaş müharibəsi hesab edilmir, əksinə, bütün diktator və seçkisiz hökumətlərin müraciət etdiyi üsul budur. Vətəndaş müharibəsinin tərifi odur ki, biri hökumətyönlü, digəri isə hökumət əleyhinə olan iki silahlı qrup bir-biri ilə üz-üzə gəlir və münaqişə bir ildən çox davam edir və Suriyadakı vətəndaş müharibəsi kimi çoxlu sayda insan itkisinə səbəb olur.
Məncə, hökumətlə silahlı etnik qruplar arasında mövcud silahlı münaqişə vətəndaş müharibəsi deyil, çünki bu cür münaqişələr siyasi dəyişikliklərə səbəb olmur. Tramp və Netanyahu müharibənin əvvəlindən bəri kürdləri ya açıq, ya da dolayı yolla silahlandırmağı düşünürdülər. Bu, ilk baxışdan İran rejimini devirmək üçün ucuz bir yol kimi görünə bilər, amma bu variantın da uğurlu olması ehtimalı azdır.
Birincisi, ABŞ-ın asanlıqla silah verə biləcəyi vahid müxalifət və ya ictimaiyyət tərəfindən tanınan müxalifət lideri yoxdur. Beləliklə, Vaşinqton tezliklə yeni yaranan istənilən üsyançı qüvvənin təşkili, təlimi və qorunması məsuliyyətini öz üzərinə götürməyə məcbur olacaq. Bundan əlavə, etnik və ya separatçı qrupların silahlandırılması İslam Respublikası üçün böyük bir təbliğat qələbəsi ola bilər və bu da rejimə mərkəzi İrandakı narazı vətəndaşlardan dəstək toplamağa imkan verə bilər. Nəticədə, gözləntilərin əksinə olaraq, belə bir kampaniya hökuməti parçalasa belə, siyasi hakimiyyətin nizamlı və aydın şəkildə ötürülməsindən daha çox xaoslu vətəndaş müharibəsinə səbəb olma ehtimalı daha yüksək olardı.
İranda vətəndaş müharibəsi İslam Respublikasının silahlı qüvvələri daxilində ixtilaf yarandıqda və status-kvonu dəstəkləyən qüvvələr status-kvonu dəyişdirməyə çalışan qüvvələrlə bir-birinə atəş açdıqda məna kəsb edir. Bu halda xarici güclər də mübarizəyə qoşulur və vətəndaş müharibəsi davam edir. Təəssüf ki, İran həmişə Şərq zülmünün əsiri olub və hökumət dəyişikliyi dinc yolla deyil, çox vaxt inqilab və qan tökülməsi yolu ilə əldə edilib.
Əli Xameneinin öldürülməsindən sonra İslam İnqilabı Sabitlik Cəbhəsinin (Front of Islamic Revolution Stability) və hökumətdəki digər ekstremist qrupların tərəfdarları prezidenti və parlament sədrini Müctəba Xamenei və seçilmiş qüvvələrə qarşı çevriliş planlaşdırmaqda günahlandırdılar. Bu, hazırda ölkəni qərar qəbuletmə dilemmasından çıxarmaq üçün çevriliş ehtimalının olduğunu göstərir, xüsusən də İslam Respublikasının nominal rəhbəri Müctəba Xamenei, atasından fərqli olaraq, İslam Respublikası daxilindəki rəqib fraksiyalar arasında konsensus yarada bilmədiyi üçün. Onun müharibə dövründəki fövqəladə vəziyyətdə qeyri-müəyyən seçimi və ictimaiyyətin gözündən gizlənməsi hökumət fraksiyaları arasında fikir ayrılığı mənbəyinə çevrilib. Radikallar vilayəti-fəqihi inqilabın sütunu hesab edirlər, lakin praqmatiklər mollaların riyakarlığını görən bir cəmiyyətdə vilayəti-fəqihin mövcudluğunu ölkənin sabitliyinə və millətlə dövlət arasındakı münasibətlərə zərərli hesab edirlər, lakin bunu ictimaiyyət qarşısında ifadə etməkdən çəkinirlər. Belə bir vəziyyətdə çevriliş vətəndaş müharibəsinə səbəb ola bilər. Təəssüf ki, reallıq budur ki, ölkə daxilində küçələrdə və bazarlarda insanların əksəriyyəti antisemitizmə son qoyacaq və hər şeydən əvvəl insanların dolanışıq problemini həll edəcək bir İran Bonapartının meydana çıxmasını səbirsizliklə gözləyir.

Fars dilindən çevirəni: S.Bayramzadə
27 oktyabr 2026[/b]

Xankəndidə Zəfər Gününə

həsr olunmuş mini futbol

turnirinin açılışı olub- FOTO

Xankəndi şəhərinin Kərkicahan qəsəbəsində 8 Noyabr – Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinin açılış mərasimi keçirilib. Xankəndi şəhərində, Ağdərə və Xocalı rayonlarında Bərpa, Tikinti və İdarəetmə Xidmətinin ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsindən verilən məlumata görə, “Xankəndi şəhərində, Ağdərə və Xocalı rayonlarında Bərpa, Tikinti və İdarəetmə Xidməti” publik hüquqi şəxsi, Gənclər və İdman Nazirliyinin Qarabağ Regional Gənclər və İdman İdarəsinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən turnirdə Xankəndi və Qarabağda fəaliyyət göstərən dövlət orqanları və təşkilatlarının komandaları iştirak edir. Açılış mərasimində çıxış edən Xankəndi şəhərində, Ağdərə və Xocalı rayonlarında Bərpa, Tikinti və İdarəetmə Xidmətinin icraçı direktorunun müavini Mahmud Əfəndiyev 8 Noyabr – Zəfər Gününün xalqımızın tarixində müstəsna əhəmiyyətə malik olduğunu vurğulayıb. O, azad Qarabağda, xüsusilə Xankəndidə idman tədbirlərinin keçirilməsinin böyük qürur doğurduğunu bildirib. Qeyd edib ki, bölgədə həyata keçirilən tikinti-quruculuq və bərpa işləri ilə yanaşı, idmanın inkişafı, sağlam həyat tərzinin təşviqi və idman yarışlarının təşkili istiqamətində də mühüm addımlar atılır.Qarabağ Regional Gənclər və İdman İdarəsinin rəis müavini Hikmət Ələkbərli isə çıxışında idmanın gənclərin fiziki inkişafında, sağlam həyat tərzinin formalaşmasında və kollektiv ruhun möhkəmləndirilməsində mühüm rol oynadığını bildirib. O, belə turnirlərin dövlət qurumları və təşkilatları arasında əməkdaşlığın və həmrəyliyin gücləndirilməsinə xidmət etdiyini vurğulayaraq iştirakçılara uğurlar arzulayıb. Qarabağ Regional Su Meliorasiya Sistemlərinin İdarəsinin rəisi Müşviq Adıgözəlov da çıxış edərək Xankəndidə idman yarışlarının təşkilinin xüsusi əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb, turnirin iştirakçılar arasında dostluq münasibətlərinin və sağlam rəqabətin inkişafına töhfə verəcəyini vurğulayıb. Turnirin keçirilməsində məqsəd dövlət qurumları və təşkilatları arasında əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi, idmanın təşviqi, sağlam həyat tərzinin və komanda ruhunun inkişaf etdirilməsidir. Mini futbol turniri çərçivəsində komandalar arasında qarşılaşmalar keçirilib. Xankəndi BTİX Qarabağ SMSİİ qarşılaşması 2-2 hesabı ilə bitib. Qeyd edək ki, Zəfər gününə həsr olunmuş mini futbol turniri noyabrın 16-dək davam edəcək.

"Milli QHT Forumunda

"Kəlağayı Bayramı" silsilə

tədbirlərinə start verildi

2 noyabr 2026-cı il tarixində Milli QHT Forumunda Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi İctimai Birliyi və Kəlağayı Ev Muzeyinin birgə təşkilatçılığı ilə Azərbaycan xalqının qədim milli-mədəni irsinin təbliğinə həsr olunmuş möhtəşəm tədbir keçirildi.
Dövlət himnimiz səsləndirildi, müqəddəs şəhidlərimizin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edildi.
Birliyin sədri Güllü Eldar Tomarlı milli mənəvi dəyərlərimizin əhəmiyyətindən danışdı.

Tədbirdə Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi İctimai Birliyinin sədri, Kəlağayı Ev Muzeyinin direktoru, tədqiqatçı-yazıçı Güllü Eldar Tomarlının "Kəlağayı Bayramı" və "Kəlağayı milli sərvətimizdir" kitablarının təqdimatı oldu. Eyni zamanda müəllifin "Kəlağayı milli sərvətimizdir" kitabının müxtəlif dillərdə nəşr edilmiş versiyaları ictimaiyyətə təqdim edildi. Kitab İmir Məmmədlinin tərcüməsində gürcü, İlahə Feyziyevanın tərcüməsində isə rus dilində nəşr olunaraq Azərbaycan kəlağayısının beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində mühüm addım kimi qiymətləndirildi. Tədbir çərçivəsində Kəlağayı Ev Muzeyinin fonduna məxsus əsrlərin yadigarı olan qədim kəlağayılar, həmçinin müasir ustaların hazırladığı nadir kəlağayı nümunələrindən ibarət zəngin sərgi nümayiş etdirildi. Ziyarətçilər kəlağayı mövzusunda nəşr olunmuş kitablarla tanış oldular, milli-mədəni irsimizi əks etdirən videoçarxı izlədilər. Tədbirdə çıxış edənlər Azərbaycan kəlağayısının xalqımızın mənəvi dəyərlərinin, milli kimliyinin və qadın zərifliyinin rəmzi olduğunu vurğulayaraq bu irsin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılmasının əhəmiyyətindən bəhs etdilər. Qeyd olundu ki, 26 noyabr – Azərbaycan Kəlağayısı Günüdür. Bu əlamətdar gün münasibətilə hər il noyabr ayı ərzində ölkənin müxtəlif bölgələrində silsilə tədbirlər keçirilir. 2014-cü ildə Azərbaycan kəlağayısının UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilməsindən sonra kəlağayının təbliği istiqamətində həyata keçirilən layihələr daha da geniş vüsət almış, "Sazlı, sözlü kəlağayı günləri" çərçivəsində çoxsaylı mədəni tədbirlər təşkil edilmişdir. Milli QHT Forumunda keçirilən bugünkü tədbirlə 2026-cı il üzrə "Kəlağayı Bayramı" silsilə tədbirlərinə rəsmi start verildi. Noyabr ayı ərzində ali təhsil müəssisələrində və müxtəlif mədəniyyət ocaqlarında davam edəcək tədbirlər silsiləsi 26 noyabr – "Kəlağayı Bayramı" münasibətilə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində keçiriləcək möhtəşəm yekun tədbirlə başa çatacaq. Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi İctimai Birliyi və Kəlağayı Ev Muzeyi bundan sonra da Azərbaycan kəlağayısının ölkəmizdə və beynəlxalq aləmdə tanıdılması, milli-mədəni irsimizin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində fəaliyyətini davam etdirəcək.

Qazaxda gənclərin karyera

planlama müzakirəsi

Qazaxda “CareerLAB” şəbəkəsi çərçivəsində “Region gənclərinin inkişafı və karyera planlaması” mövzusunda panel müzakirəsi təşkil olunub. Gənclərin İnkişaf və Karyera Mərkəzinin Qazax-Tovuz regional nümayəndəliyinin koordinatoru Abuhəyat Əfəndinin moderatorluğu ilə keçirilən müzakirədə Qazax-Tovuz Regional Məşğulluq filialının mütəxəssisi və karyera məsləhətçisi Bəkir Bəkirli, “VA Academy MMC”nin təsisçisi və direktoru Vüsalə Əhmədova, Bakı Dövlət Universitetinin Qazax filialının müəllimi Ayşən Qasımova və Qazax Dövlət Sosial-İqtisadi Kollecinin əməkdaşı Asya Alhüseynova spiker qismində iştirak ediblər. Panel çərçivəsində rəqabətli əmək bazarında uğurlu karyera qurmağın əsas şərtləri, nəzəri biliklərin praktiki bacarıqlarla tamamlanmasının əhəmiyyəti, peşə və ixtisas seçimində özünüdərkin rolu, eləcə də regionlarda mövcud karyera imkanlarından səmərəli istifadə və yeni imkanların yaradılması istiqamətləri müzakirə olunub. Spikerlər öz peşəkar təcrübələrini iştirakçılarla bölüşərək gənclərin əmək bazarına hazırlığı, bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi və karyera hədəflərinin düzgün müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı tövsiyələrini təqdim ediblər. İnteraktiv müzakirə formatında davam edən tədbirin sonunda iştirakçıların sualları cavablandırılıb.

Gənclərin İnkişaf və Karyera Mərkəzinin Qazax-Tovuz regional nümayəndəliyinin təşkilatçılığı, Bakı Dövlət Universitetinin Qazax filialının tərəfdaşlığı ilə keçirilən tədbirin məqsədi region gənclərinin karyera imkanları barədə məlumatlılığını artırmq, əmək bazarının müasir tələblərini diqqətə çatdırmaq və onların peşəkar inkişafına dəstək göstərmək olub. Qeyd edək ki, “CareerLAB” şəbəkəsi gənclərin ixtisas seçimində və karyera planlamasında düzgün istiqamətlənməsinə, əmək bazarının tələbləri barədə məlumatlılığının artırılmasına, eləcə də peşəkar əlaqələrinin genişləndirilməsinə xidmət edir.

İrəvan kitabları Konqres Kitabxanasının kataloqunda

Professor Fəridə Səfiyevanın İrəvanın tarixinə və Azərbaycan xalqının bölgədəki zəngin tarixi-mədəni irsinə həsr olunmuş iki kitabı ABŞ Konqres Kitabxanasının kataloquna daxil edilib. Kitabxanadan müəllifə ünvanlanan rəsmi məktubla bu fakt təsdiqlənib. Beləliklə, hər iki kitaba aid ümumilikdə beş nəşr vahidi dünyanın ən nüfuzlu kitabxanalarından birinin kataloqunda öz yerini alıb.

EDnews xəbər verir ki, “IRAVAN Through the language of Historical Documents” (“İrəvan tarixi sənədlərin dili ilə”) kitabı ingilis dilində nəşr olunub və Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə işıq üzü görüb.
“İrəvan: tarixin və itirilmiş irsin əks-sədası” kitabı isə Azərbaycan, ingilis, fransız və rus dillərində nəşr edilib. Bu kitab Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın dəstəyi ilə çap olunub.

Nəşrlərdə İrəvanın tarixi keçmişi arxiv sənədlərinin, fotoşəkillərin, şəxsi və ailə arxivlərinin, şəcərə materiallarının dili ilə təqdim olunur. Kitabların diqqətçəkən cəhətlərindən biri də indiyədək geniş ictimaiyyətə və elmi dövriyyəyə məlum olmayan bir sıra sənədləri üzə çıxarmasıdır. Bu materiallar tarixi faktları sənədlər əsasında araşdırmağa, unudulmaqda olan yaddaşı bərpa etməyə və Azərbaycan xalqının bölgədəki irsini gələcək nəsillərə çatdırmağa xidmət edir.

“İrəvan tarixi sənədlərin dili ilə” kitabının təqdimat mərasimi oktyabrın 11-i Nyu-York, oktyabrın 16-sı isə Vaşinqton şəhərlərində keçirilib.

Kitabların ABŞ Konqres Kitabxanasının kataloquna daxil edilməsi müəllifin araşdırmalarının beynəlxalq elmi məkanda tanıdılması baxımından əlamətdar hadisədir. Bu, nəşrlər haqqında məlumatların dünyanın müxtəlif ölkələrindəki tədqiqatçılar, tarixçilər və oxucular üçün əlçatan olmasına imkan yaradır. Eyni zamanda, İrəvanın tarixi və Azərbaycan irsi ilə bağlı sənədli materialların beynəlxalq elmi mühitdə daha geniş tanıdılmasına töhfə verir.

Yadlaşmayan yaddaş

Qərbi Azərbaycan İcmasının inzibati binasında şəhidlər anılıldı. Zəfər günü ərəfəsində anım törənini Qafan rayonunun Gığı Kənd İcmasının Qadınlar Şurası keçirdi. Tədbir zamanı şəhidlərimiz ehtiramla anıldı. Gığı kəndinin sakinləri tərəfindən Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda gedən döyüşlərdə ölkə tarixinin ən mühüm və qəhrəmanlıq səhifələrində silinməz izlər buraxan Gığı şəhidlərinin, qazilərin qəhrəmanlıq salnamələri dilə gətirildi. I Qarabağ döyüşlərində, 44günlük Vətən Müharibəsi zamanı xüsusi şücaət göstərmiş Gığı kəndinin şəhidləri haqqında ətraflı məlumatlar verildi. İgid oğulları tanııyanlar xatirələrini bölüşdülər.

Keçirilən tədbirin əsas mahiyyəti Yaddaşdır. El-obamıza bağlılıq, qəhrəmanlarımızın qısa, lakin şərəfli ömrünü yada salıb fəxr hissi yaşamaq, biz gənclərə qədim diyarımız Zəngəzurun unudulmadığını, şəhidlərimizim hər daim yaddaşlarımıza həkk olunduğunu bildirməkdir. Yaddaş xalqın tarixini yaşadan ən güclü mənəvi sütunlardan biridir. Şəhidlərin xatirəsini yaşatmaq onların ailələrini, əzizlərini, adlarını yalnız müəyyən tarixlərdə xatırlamaqla məhdudlaşmır.

Belə anım günlərinin keçirilməsi şəhidlərimizin uğrunda mübarizə apardıqları dəyərləri qorumaq, Vətənə məsuliyyət hissini gələcək nəsillərə aşılamaq və Azərbaycanın müasir tarixini obyektiv şəkildə öyrənmək deməkdir. Belə maarifləndirici tədbirlərin keçirilməyi yüksək səviyyədə qiymətləndirilir və xüsusi fərəh hissi duyurur.

Çıxış edən icma üzvləri, şəhid anaları, bacıları tədbirin təşkilatçılarına, şəhidlərin xatirəsini əziz tutanlara minnətdarlıqlarını bildirdilər. Gığı icmasının tanınmış ziyalıları şəhid analarına Qızılgüllər hədiyyə etməklə könüllərini oxşadılar. Sonda xatirə şəkli çəkdirildi.

Beləcə yaddaşımızdan heç vaxt silinməyəcək bir gün yaşadıq. Videoçarxlarda nümayiş olunan şəhidlərimizi ürəyimizə, adlarını yaddaşımıza, Vətən sevgilərini ruhumuza köçürdük.

Səbinə Səfərova (Aslanova)

Şərqlə Qərbin

mədəniyyət körpüsü

Prezident İlham Əliyev oktyabrın 27-də Bakıda “Ortaq gələcək naminə dialoq” mövzusunda keçirilən VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda çıxış edərək Azərbaycanın multikulturalizm ənənələri, milli həmrəyliyi, ərazi bütövlüyünün bərpası, Ermənistanla sülh prosesi və beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartlar barədə fikirlərini bölüşüb.
Dövlət başçısı bildirib ki, ötən 15 il ərzində Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu qlobal gündəlikdə duran aktual məsələlərin müzakirəsi, mədəniyyətlər və dinlər arasında münasibətlərin möhkəmləndirilməsi baxımından səmərəli beynəlxalq platformaya çevrilib. Qeydiyyatdan keçmiş 2000-dən artıq iştirakçının və 100-dən çox ölkədən gələn 500-dən artıq qonağın iştirakı forumun beynəlxalq əhəmiyyətini göstərir.
Prezident vurğulayıb ki, Azərbaycan tarixən Şərqlə Qərb arasında mədəniyyət körpüsü rolunu oynayıb. Multikulturalizm, dini və etnik dözümlülük xalqımızın əsrlər boyu qoruyub saxladığı dəyərlərdir. Onun sözlərinə görə, ölkənin sabit inkişafının əsas amillərindən biri cəmiyyətdə mövcud olan həmrəylik, qarşılıqlı hörmət və anlaşmadır. Azərbaycanda bütün etnik və dini qrupların nümayəndələri Konstitusiya ilə təsbit edilmiş bərabər hüquqlara malikdir və vahid cəmiyyətin tərkib hissəsi kimi yaşayırlar.
İlham Əliyev qeyd edib ki, azərbaycançılıq ideyası ölkədə yaşayan müxtəlif xalqları birləşdirən əsas dəyərlərdəndir. Bu birlik Azərbaycanın müstəqillik tarixinin ən çətin dövrlərində, Ermənistanın hərbi təcavüzü və işğalı zamanı, eləcə də İkinci Qarabağ müharibəsində özünü aydın şəkildə göstərib. Dövlət başçısının sözlərinə görə, müxtəlif etnik və dini qrupların nümayəndələri ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda vahid amal ətrafında birləşiblər.
Prezident Azərbaycanın müxtəlif siyasi sistemlərdə yaşamasına baxmayaraq, milli dəyərlərini, dilini, ənənələrini və həyat tərzini qoruyub saxladığını bildirib. O vurğulayıb ki, 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra ölkə öz taleyini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirmək imkanı əldə edib. Müstəqillik illərində əldə olunan nailiyyətlərlə yanaşı, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və daha da möhkəmləndirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyıb.
Çıxışında təhlükəsizlik məsələlərinə toxunan dövlət başçısı ideoloji risklərin də fiziki təhlükələr qədər ciddi olduğunu diqqətə çatdırıb. O bildirib ki, müasir dünyada baş verən proseslər ölkələrdən daim ayıq-sayıq olmağı, dövlətçiliyi, müstəqilliyi və milli özünəməxsusluğu qorumağı tələb edir.
Prezident Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həlli tarixindən danışarkən uzun illər davam edən danışıqların nəticəsiz qaldığını qeyd edib. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə, o cümlədən BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsində təsbit olunmuş özünümüdafiə hüququna əsaslanaraq ərazi bütövlüyünü bərpa edib. İlham Əliyev bildirib ki, 2020-ci ildə baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsi və 2023-cü ildə keçirilmiş antiterror əməliyyatı nəticəsində Azərbaycanın suverenliyi bütün ərazisi üzərində təmin olunub.
Dövlət başçısı Azərbaycanın münaqişədən sonra Ermənistana sülh təklif etməsini xüsusi vurğulayıb. O bildirib ki, Azərbaycan qisas siyasəti yürütmək niyyətində olmayıb və müharibədən sonra sülhün təmin olunmasını prioritet hesab edib.
İlham Əliyev beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icra mexanizmlərinin gücləndirilməsinin vacibliyini də diqqətə çatdırıb. O xatırladıb ki, BMT Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə Azərbaycanın işğal olunmuş əraziləri ilə bağlı dörd qətnamə qəbul etsə də, həmin sənədlər uzun illər icra edilməyib. Prezident hesab edir ki, beynəlxalq təşkilatların qərarlarının kağız üzərində qalmaması üçün effektiv mexanizmlər yaradılmalıdır.
Dövlət başçısı beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartların aradan qaldırılmasının vacibliyini vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın üzləşdiyi işğal, etnik təmizləmə və tarixi-mədəni abidələrin dağıdılması faktlarına münasibətdə beynəlxalq ictimaiyyətin mövqeyi ilə digər münaqişələrə yanaşmalar arasında fərqlər ikili standartlar məsələsini gündəmə gətirib. Prezident bildirib ki, Azərbaycan bundan sonra da dövlətlərin suverenliyinə hörmət, qarşılıqlı münasibətlərdə bərabərlik və daxili işlərə qarışmamaq prinsiplərini müdafiə edəcək.
Çıxışda Azərbaycanın müstəqillik illərində əldə etdiyi iqtisadi və diplomatik nailiyyətlərə də toxunulub. İlham Əliyev qeyd edib ki, ölkə dağıntılardan və iqtisadi çətinliklərdən inkişaf və tərəqqiyə doğru uzun yol keçib. Prezidentin sözlərinə görə, Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin möhkəmlənməsi, enerji və nəqliyyat sahələrində artan rolu, eləcə də müstəqil xarici siyasəti ölkənin beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirib.
Dövlət başçısı Azərbaycanın Çin və ABŞ ilə strateji tərəfdaşlıq münasibətlərini, Avropa İttifaqına üzv ölkələrlə əməkdaşlığını, eləcə də beynəlxalq təşkilatlardakı rolunu ölkənin xarici siyasətinin mühüm istiqamətləri kimi qiymətləndirib. Bildirib ki, Azərbaycan gələn il İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünə ev sahibliyi edəcək və təşkilata sədrlik edəcək. 2028-ci ildə isə Avropa Siyasi Birliyinin Zirvə Görüşünün Bakıda keçirilməsi nəzərdə tutulur. Prezidentin fikrincə, bu tədbirlər Azərbaycanın beynəlxalq dialoq və əməkdaşlıq məkanı kimi rolunu nümayiş etdirir.
İlham Əliyev Azərbaycanın Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirədə sədrliyinin daha iki il uzadılmasını, həmçinin ölkənin Mərkəzi Asiya Məşvərət Formatına tamhüquqlu üzv kimi dəvət edilməsini də beynəlxalq əməkdaşlıq baxımından əhəmiyyətli hadisələr kimi qeyd edib.
Prezident çıxışında Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyi və beynəlxalq nəqliyyat bağlantılarındakı rolunu da önə çəkib. Qeyd edib ki, ölkənin əlverişli coğrafi mövqeyi, müasir infrastrukturu, həyata keçirilən investisiyalar və qonşu dövlətlərlə qurulan münasibətlər Azərbaycanı regional bağlantılar baxımından mühüm tərəfdaşa çevirir.
Forumdakı çıxışının sonunda İlham Əliyev Ermənistanla sülh prosesinə bir daha toxunaraq, sülh sazişi layihəsinin 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda, Ağ Evdə ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə paraflandığını xatırladıb. O bildirib ki, həmin tədbir zamanı Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün təşviqinə yönəlmiş üçtərəfli Bəyannamə də imzalanıb.
Prezidentin sözlərinə görə, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etməsi, ardınca sülh təşəbbüsü ilə çıxış etməsi Cənubi Qafqazda yeni münasibətlər mərhələsinin formalaşması üçün zəmin yaradıb. Dövlət başçısı beynəlxalq ictimaiyyətin qarşılıqlı hörmət, suverenliyə ehtiram və əməkdaşlıq prinsiplərinə əsaslanmasının münaqişələrin azalmasına, xalqlar arasında dialoqun genişlənməsinə xidmət edəcəyinə əminliyini ifadə edib.

İkram Manafov
Xırdalan şəhər 11 illik musiqi məktəbinin direktoru, əməkdar müəllim

Dialoqdan ədalətə və sülhə

gedən Azərbaycan yolu

Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il 27 oktyabr tarixində Bakıda “Ortaq gələcək naminə dialoq” mövzusunda VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda çıxışı müasir dünyanın ən həssas məsələlərinə Azərbaycan baxışının ifadəsi olub. Dövlət başçısı qeyd edib ki, Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu artıq 15 ildir ki, [justify][/justify]və mədəniyyətlərarası münasibətləri həll etmək üçün ən səmərəli platformalardan birinə çevrilib. Bu il Forumda 2000-dən artıq iştirakçı, 100-dən artıq ölkədən 500-dən çox qonaq iştirak edib. Azərbaycan bu təşəbbüsü hələ 2011-ci ildə irəli sürüb və BMT-nin Sivilizasiyalar Alyansı ilə birlikdə yaşadıb.
Prezidentin çıxışında multikulturalizm əsas yer tutub. Azərbaycan tarixən Asiya ilə Avropa arasında körpü olub. Dövlət başçısı vurğulayıb ki, multikulturalizm ənənələri, dini və etnik dözümlülük xalqımızın əsrlər boyu yaşatdığı meyarlar olub. Azərbaycanın uğurlu və sabit inkişafının təməlində məhz cəmiyyətimizdəki ahəngdarlıq dayanır. Bütün etnik qrupların, dinlərin nümayəndələri Konstitusiyamıza uyğun bərabər hüquqlara malikdir və bir ailə kimi yaşayırlar. Bakıda məscid, kilsə və sinaqoqun yanaşı fəaliyyəti bunun canlı sübutudur.
Milli birlik məsələsinə toxunan dövlət başçısı bildirib ki, hamımız azərbaycançılıq ideyası ətrafında birləşirik və bu ideya Azərbaycandakı bütün xalqları bir araya gətirir. Bu birlik müstəqillik tariximizin ən ağır vaxtlarında sınaqdan çıxıb.
Prezident İlham Əliyev bildirib ki, Ermənistanın hərbi təcavüzü və işğalı, həmçinin İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı bütün etnik və dini qrupların nümayəndələri Qələbəmizin rəmzi olan Dəmir yumruq kimi vuruşublar. Dövlət başçısının sözlərinə görə, əgər Azərbaycanda yaşayan bütün xalqlar arasında qarşılıqlı hörmətin real platforması olmasaydı, heç zaman uğur qazana bilməzdik.
Dövlət başçısı deyib ki, yaşadığımız sistemdən asılı olmayaraq dəyərlərimizi, dilimizi, ənənələrimizi, həyat tərzimizi qoruyub saxlaya bilmişik. Azərbaycan əsrlər boyu dövlətçiliyindən məhrum olub, lakin milli hisslərini itirməyib. Bu ay müstəqilliyimizin bərpasının 35-ci ildönümü qeyd olunub. Bütün quruculuq işləri məhz bu illərdə görülüb.
Cənab İlham Əliyev vurğulayıb ki, Azərbaycanda hər hansı daxili risk yoxdur, bütün potensial risklər hüdudlarımızın kənarından gəlir və ideoloji risklər fiziki risklər qədər təhlükəlidir.
Dövlət başçısı bildirib ki, biz əraziləri işğal altında olan ölkə kimi, ən elementar insan hüquqları daim pozulan xalq kimi əbədi yaşamalı deyildik. Uzun illər danışıqlarda səmimiyyətlə iştirak etmişik, nəticə olmayanda isə BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsinə əsaslanaraq özünümüdafiə hüququmuzdan istifadə etmişik. Bəli, biz özümüzü müdafiə etmişik, düşməni məğlub etmişik, 30 il işğal altında olmuş torpaqlarımızı azad etmişik və ədaləti bərpa etmişik.
Prezident İlham Əliyev bildirib ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi, lakin 30 il kağız üzərində qalan dörd qətnaməni təkbaşına icra etmişik. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi və 2023-cü ildə antiterror əməliyyatı işğala son qoyub.
Dövlət başçısı deyib ki, bundan sonra Ermənistana sülh təklif etmişik və bu misli görünməmiş haldır. Müharibələr tarixində qanlı toqquşmadan iki il keçməmiş sülh təklifinə rast gəlinmir. Sülh sazişinin layihəsini Azərbaycan hazırlayıb. Cənab İlham Əliyevin fikrincə, biz qisasımızı döyüş meydanında almışıq və bundan irəli getməməliyik, əks təqdirdə bu sonsuz müharibəyə çevrilər. Prezident vurğulayıb ki, müharibəyə başlamaq çox asandır, onu bitirmək isə çox çətindir və Azərbaycanın bu təcrübəsi bu gün müharibə aparan tərəflər üçün öyrənilməlidir.
Beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icra mexanizmi də müzakirə olunub. Dövlət başçısı qeyd edib ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icra mexanizmi olmalıdır. Onlar icra olunmayıb, onları təmin edən mexanizm yox idi və Ermənistana qarşı heç bir sanksiya tətbiq edilməyib. Prezident deyib ki, indi ətrafımıza baxanda hər yerdə sanksiyalar görürük, Azərbaycandan şimala və cənuba baxdıqda yüzlərlə sanksiyanın tətbiq olunduğunu görürsünüz, lakin Ermənistana qarşı sanksiya tətbiq edilməyib və bu ikili standartdır. Dövlət başçısının sözlərinə görə, cəmiyyətimiz ikili standartları qətiyyətlə rədd edir və biz siyasətdə ikili standartlara qarşı həmişə mübarizə aparmışıq. Bütün nailiyyətlər xalqımızın zəhməti sayəsində olub.
Dövlət başçısı bildirib ki, bütün nailiyyətlər Azərbaycan xalqının öz zəhməti sayəsində mümkün olub və biz heç bir beynəlxalq yardım almamışıq. Prezidentin dediyinə görə, biz özümüzü beynəlxalq birliyin etibarlı üzvü kimi təqdim edə bilmişik. 2025-ci ildə Çinlə hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq Bəyannaməsi, ABŞ ilə Strateji Xartiya imzalanıb, Avropa İttifaqının 10 üzvü ilə strateji tərəfdaşlığımız var. Dövlət başçısı qeyd edib ki, Azərbaycanın borcu ÜDM-in 5 faizindən bir az artıqdır. Gələn il İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünə, 2028-ci ildə Avropa Siyasi Birliyinin Zirvə Görüşünə Bakı ev sahibliyi edəcək. Dövlət başçısının sözlərinə görə, Ermənistanla sülh keçən ilin avqust ayında Vaşinqtonda, Ağ Evdə ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə paraflanıb. Beləliklə, Azərbaycan ədaləti bərpa edərək Cənubi Qafqazda yeni reallıq yaradıb və bunu Ağ Evdə möhürləyib.

Ceyran Həsənova
Abşeron-Xızı Regional Mədəniyyət İdarəsinin Abşeron rayonu üzrə nümayəndəsi, şəhid anası

Doğma yurda

qayıdışın sevinci

İllərlə doğma torpağın həsrəti ilə yaşayan Vəliyəddin Rüstəmovun ən böyük arzusu bir gün ailəsi ilə birlikdə Xocalıya, Xanabad kəndinə qayıtmaq idi. Bu gün həmin arzu gerçəkləşib. Xankəndi şəhərində, Ağdərə və Xocalı rayonlarında Bərpa, Tikinti və İdarəetmə Xidmətinin ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsindən verilən məlumata görə, uzun illər keçmiş məcburi köçkün kimi Oğuz rayonunda müvəqqəti məskunlaşmış Xocalı rayonunun Xanabad kənd sakini Vəliyəddin Rüstəmov Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində ailəsi və nəvələri ilə birlikdə doğma yurda qayıdaraq, həyatının yeni mərhələsinə qədəm qoyub.

İşğaldan əvvəl Şuşada polis əməkdaşı kimi çalışan Vəliyəddin kişi hazırda təqaüddədir. Uzun illərdən sonra doğma torpağa qayıtmaq, uşaqlıq və gənclik xatirələri ilə bağlı olan yurdda yenidən yaşamaq onun üçün böyük sevinc və qürur hissidir. Bu gün Vəliyəddin Rüstəmovun xoşbəxtliyi, ailəsi və nəvələri ilə birgə doğma torpaqda yaşamaq, hər yeni günə öz yurdunda başlamaqdır. Onun üçün Xanabada dönüş sadəcə evə qayıtmaq deyil, həsrətin sona çatması, doğma torpaqda xoşbəxt həyatın yeni başlanğıcı deməkdir.