“Azərbaycan hərb tarixi”

dərsliyi çapdan çıxıb

Azərbaycanın ali humanitar və xüsusi təyinatlı tədris müəssisələrinin müəllimləri, tələbə və kursantları üçün nəzərdə tutulan kitab Milli Müdafiə Universitetinin Hərbi Elmi Tədqiqat İnstitutunda hazırlanıb. Kitab ən qədim dövrlərdən XX əsrə qədər mərhələni əhatə edir.
Dərsliyin müəllifləri Milli Müdafiə Universitetinin Hərbi Elmi Tədqiqat İnstitutunun professoru, tarix elmləri doktoru, professor Nurulla Əliyev, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosenti Səbuhi Əhmədov və tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Nərminə Əmirbəyovadır.
Kitabda qədim dövrdən XX əsrin əvvəllərinə qədər Azərbaycan ərazisində baş vermiş əsas hərbi-siyasi hadisələr və müharibələr təhlil edilib, həmçinin hərbi-tarixi təfəkkürün yaranması və təkamüllü kompleks şəkildə öyrənilib. Həmçinin Azərbaycanda hərb işinin yaranması və inkişafı məsələləri işıqlandırılıb.

Geniş mənbə və ədəbiyyat əsasında hazırlanan dərlikdə Azərbaycanda hərb işinin yaranma tarixi və hərb sənətin inkişafın xüsusiyyətləri, hərbi sistem və döyüş əməliyyatları taktikası, istehkam və müdafiə qurğularının əhəmiyyəti, müxtəlif növ silahların istehsalı, onların hərbi əməliyyatlarda istifadə üsulları və döyüş taktikasına təsiri məsələləri mühüm yer tutub.
Dərslikdə xronoloji ardıcıllıqla dövrün hərbi-siyasi tarixi, həmçinin hərb sənətinin yuxarıda göstərilən xüsusiyyətləri əks olunub. Kitab tarixi xarakterli illüstrativ materialla zənginləşdirilib.

Prezident əsas

prioritetləri açıqladı

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Yeni Azərbaycan Partiyasının Sədri İlham Əliyev Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında çıxış edərək ölkənin son illərdə əldə etdiyi nailiyyətlər, qarşıda duran strateji vəzifələrdən danışıb.
İlham Əliyev qeyd edib ki, 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan Qələbə və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən antiterror tədbirləri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpasını təmin edib. Prezident şəhidlərin xatirəsinin daim uca tutulduğunu vurğulayıb, 8 Noyabr və 20 Sentyabr tarixlərinin Azərbaycan tarixində xüsusi yerə malik olduğunu bildirib.
Dövlət başçısı çıxışında Azərbaycanın bu nəticəyə uzunmüddətli və ardıcıl siyasət nəticəsində nail olduğunu diqqətə çatdırıb. Bildirib ki, ölkənin hərbi, iqtisadi və siyasi gücünün artırılması, beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndirilməsi və milli maraqların qətiyyətlə müdafiəsi Zəfərə aparan əsas istiqamətlərdən olub.
Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın uğurlarının təməlində Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsinin dayandığını qeyd edib. Onun sözlərinə görə, Yeni Azərbaycan Partiyasının 1992-ci ildə təsis olunması ölkədə ictimai-siyasi sabitliyə və milli dövlətçilik ideyalarının möhkəmlənməsinə ehtiyacın ifadəsi idi. Heydər Əliyevin 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıdışından sonra isə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin qorunması, iqtisadiyyatın inkişafı və beynəlxalq mövqelərin gücləndirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atılıb.
İlham Əliyev vurğulayıb ki, Ulu Öndərin müəyyən etdiyi siyasi kurs bu gün də davam etdirilir. Müstəqillik, dövlətçilik, iqtisadi dayanıqlılıq və güclü hərbi potensial həmin siyasətin əsas istiqamətlərini təşkil edir.
Prezident Azərbaycanın bu gün beynəlxalq müstəvidə nüfuzlu və etibarlı tərəfdaş kimi qəbul edildiyini bildirib. O qeyd edib ki, ölkə müxtəlif beynəlxalq platformalarda fəal iştirak edir, çoxşaxəli əlaqələr qurur və öz milli maraqlarını qorumaqla müstəqil xarici siyasət yürüdür.
Dövlət başçısı Azərbaycanın Çin və Amerika Birləşmiş Ştatları ilə strateji tərəfdaşlıq münasibətləri qurmasını ölkənin beynəlxalq mövqeyinin göstəricilərindən biri kimi dəyərləndirib. Eyni zamanda, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əlaqələrinin genişləndiyini, D-8 təşkilatına üzv qəbul edildiyini və İslam həmrəyliyinin gücləndirilməsi istiqamətində fəal rol oynadığını qeyd edib.
İlham Əliyev qarşıdakı dövrdə Azərbaycanın təhlükəsizliyinin və müdafiə qabiliyyətinin daha da gücləndirilməsinin əsas prioritetlərdən biri olaraq qalacağını açıqlayıb. Prezident bildirib ki, dünyada münaqişələrin və qeyri-sabitliyin artdığı bir vaxtda Azərbaycan istənilən təxribata qarşı hazır olmalı, hərbi gücünü daim artırmalıdır.
Dövlət başçısı həmçinin ideoloji təhlükəsizliyin əhəmiyyətinə diqqət çəkib. Onun sözlərinə görə, müasir dövrdə informasiya məkanında yayılan saxta məlumatlar, təxribat xarakterli materiallar və müxtəlif ideoloji təsirlər milli təhlükəsizlik üçün ciddi çağırışlar yaradır. Bu baxımdan təhsilin, savadlılığın və vətənpərvərlik ruhunun gücləndirilməsinin mühüm əhəmiyyət daşıdığı bildirilib.
İqtisadi məsələlərə toxunan Prezident gələn il minimum əməkhaqqının, pensiyaların və sosial müavinətlərin artırılacağını açıqlayıb. O bildirib ki, sosial siyasətin davam etdirilməsi üçün əsas şərtlərdən biri iqtisadi sabitliyin qorunmasıdır.
İlham Əliyev Azərbaycanın maliyyə imkanlarının möhkəmləndiyini qeyd edib. Bildirib ki, ölkənin xarici borcunun ümumi daxili məhsula nisbəti 5,6 faiz təşkil edir, valyuta ehtiyatları isə 90 milyard dollara çatıb. Prezident iqtisadi dayanıqlığın investisiyaların cəlb edilməsi və yeni layihələrin həyata keçirilməsi üçün əlverişli imkan yaratdığını vurğulayıb.
Enerji sektorunun Azərbaycanın iqtisadi və geosiyasi əhəmiyyətinin artmasında mühüm rol oynadığını deyən dövlət başçısı ölkənin neft, qaz, elektrik enerjisi, neft-kimya məhsulları və gübrə ixrac edən aparıcı dövlətlərdən biri olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, dünyada enerji təhlükəsizliyi məsələlərinin aktuallığının artması Azərbaycanın rolunu daha da gücləndirir.
Prezident nəqliyyat sahəsində də ölkənin imkanlarının genişləndiyini diqqətə çatdırıb. Bildirib ki, Azərbaycan ərazisindən keçən tranzit yüklərin həcminin orta müddətdə 30 milyon tona çatdırılması qarşıya məqsəd kimi qoyulub. Orta Dəhliz və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı Azərbaycanın regional logistika mərkəzi kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirəcək.
Çıxışda Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa-quruculuq işlərinə də geniş yer verilib. İlham Əliyev bildirib ki, bu ərazilərin inkişafına indiyədək 28 milyard manat vəsait ayrılıb. Hazırda Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda 96 minə yaxın insan yaşayır, işləyir və təhsil alır. 48 yaşayış məntəqəsində keçmiş məcburi köçkünlərin məskunlaşdığı qeyd olunub.
Dövlət başçısı “Böyük Qayıdış” proqramının qarşıdakı illərdə daha da sürətlə həyata keçiriləcəyini bildirib. Onun sözlərinə görə, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı infrastruktur layihələri ilə yanaşı, yaşayış məntəqələrinin qurulması, sosial obyektlərin yaradılması və insanların doğma torpaqlarına qayıdışının təmin olunması istiqamətində işlər davam etdiriləcək.
Prezident İlham Əliyev çıxışının sonunda Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvlərinin qarşıda duran strateji vəzifələrin icrasında fəal iştirak edəcəyinə əminliyini ifadə edib və partiyaya yeni qələbələr arzulayıb.

Məhərrəm İbadov
YAP-ın VIII Qurultayının iştirakçısı, Abşeron Rayon Ağsaqqallar Şurasının sədri, şəhid Rauf İbadovun atası

YAP-ın VIII Qurultayında

Azərbaycanın əsas hədəfləri açıqlanıb

Azərbaycan Prezidenti, Yeni Azərbaycan Partiyasının Sədri cənab İlham Əliyev Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında çıxışı zamanı ölkənin ictimai-siyasi və geosiyasi vəziyyəti, Qarabağ münaqişəsinin nəticələri, təhlükəsizlik, iqtisadi inkişaf, sosial siyasət və qarşıda duran əsas vəzifələr barədə mühüm mesajlar verib.
Dövlət başçısı bildirib ki, YAP-ın VIII Qurultayı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etməsindən sonra keçirilən ilk qurultaydır. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan İkinci Qarabağ müharibəsində qazandığı Zəfərlə və 2023-cü il sentyabrın 20-də həyata keçirilən antiterror əməliyyatı ilə separatizmə və işğala son qoyaraq ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam təmin edib.
Prezident qeyd edib ki, Azərbaycan xalqının vahid mövqeyi, dövlətin qətiyyətli siyasəti və həyata keçirilən ardıcıl addımlar ölkəyə qarşı yönəlmiş təzyiqlərin və müxtəlif kampaniyaların qarşısını alıb. İlham Əliyev 8 Noyabr və 20 Sentyabr tarixlərinin Azərbaycan tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb.
Dövlət başçısı çıxışında Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılmasının Azərbaycanın sonrakı uğurlarında mühüm rol oynadığını bildirib. Onun sözlərinə görə, 1992-ci ilin noyabrında Naxçıvanda keçirilən təsis qurultayı ölkənin gələcək inkişafı və dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm mərhələ olub.
İlham Əliyev Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışının Azərbaycanın dövlətçiliyinin qorunmasında və ölkənin parçalanma təhlükəsindən xilas edilməsində həlledici rol oynadığını qeyd edib. Prezident bildirib ki, Heydər Əliyevin siyasi xətti bu gün də Azərbaycanın inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirir.
Dövlət başçısının sözlərinə görə, müstəqillik, dövlətçilik, iqtisadi müstəqillik və güclü hərbi potensial Azərbaycanın strateji inkişafının əsas dayaqları olaraq qalır. O qeyd edib ki, son illərdə həyata keçirilən siyasət nəticəsində Azərbaycan beynəlxalq müstəvidə nüfuzlu və etibarlı tərəfdaşa çevrilib.
İlham Əliyev qarşıda duran əsas vəzifələrdən birinin hərbi gücün daha da artırılması olduğunu bildirib. Prezident qeyd edib ki, hazırda Azərbaycanla Ermənistan arasında münaqişə və müharibə yoxdur, sərhədlərdə sakitlik hökm sürür, sülh müqaviləsi paraflanıb və tərəflər arasında təmaslar davam edir. Bununla belə, dünyada və regionda baş verən proseslərin təhlükəsizlik məsələlərinə daim diqqət yetirilməsini tələb etdiyini vurğulayıb.
Prezident Azərbaycanın istənilən hərbi təxribata cavab verməyə hazır olmalı olduğunu və ölkənin hərbi və təhlükəsizlik sahələrinə təqribən 9 milyard manat vəsaitin ayrılması nəzərdə tutulduğunu bildirib.
Dövlət başçısı Azərbaycanın bu gün sabitlik və təhlükəsizlik şəraitində yaşadığını diqqətə çatdırıb. Eyni zamanda, ideoloji təhlükəsizliyin də fiziki təhlükəsizlik qədər vacib olduğunu qeyd edən İlham Əliyev internet, kiberhücumlar və süni intellekt dövründə informasiya və ideoloji təxribatlara qarşı mübarizənin əhəmiyyətini vurğulayıb. Bu istiqamətdə təhsilin, savadlılığın və vətənpərvərliyin əsas amillər olduğunu bildirib.
Xarici siyasət məsələlərinə toxunan Prezident Azərbaycanın müstəqil siyasət yürütməyə davam edəcəyini deyib. İlham Əliyev Azərbaycanın müxtəlif ölkələrlə geniş və çoxşaxəli əlaqələr qurduğunu, beynəlxalq təşkilatlarda rolunun artdığını qeyd edib.
Prezident İslam həmrəyliyinin gücləndirilməsi istiqamətində Azərbaycanın birləşdirici rolunu da vurğulayıb. O bildirib ki, Azərbaycan D-8 təşkilatına üzv olub və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı ilə sıx əlaqələr saxlayır.
İlham Əliyev çıxışında Azərbaycanın Çin və ABŞ-la strateji tərəfdaşlıq münasibətləri qurduğunu da diqqətə çatdırıb. Prezident Azərbaycanın heç bir düşərgəyə qoşulmadan milli maraqlara əsaslanan müstəqil xarici siyasət həyata keçirdiyini bildirib.
İqtisadi və sosial məsələlərə toxunan dövlət başçısı gələn il minimum əməkhaqqının, pensiyaların və sosial müavinətlərin artırılacağını açıqlayıb. O bildirib ki, bu siyasət Azərbaycan əhalisinin rifahının ildən-ilə yaxşılaşdırılmasına xidmət edir.
Enerji məsələlərindən danışan İlham Əliyev Azərbaycanın dünya miqyasında müxtəlif enerji resurslarını istehsal, hasil və ixrac edən nadir ölkələrdən biri olduğunu bildirib. O, enerji təhlükəsizliyinin milli təhlükəsizliyin mühüm tərkib hissəsi olduğunu və Azərbaycanın bu sahədə rolunun daha da artacağını qeyd edib.
Dövlət başçısı nəqliyyat sektorunun da ölkənin geosiyasi əhəmiyyətini artıran əsas amillərdən biri olduğunu vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan ərazisindən keçən tranzit yüklərin həcminin orta müddətdə 30 milyon tona çatdırılması qarşıya məqsəd qoyulub. Bu istiqamətdə Orta Dəhliz və Şimal-Cənub Dəhlizinin imkanlarının genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.
İlham Əliyev Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpasının qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri olduğunu bildirib. Prezident qeyd edib ki, bu bölgələrin inkişafına indiyədək 28 milyard manat vəsait ayrılıb, hazırda Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda 96 min insan yaşayır, çalışır və təhsil alır. 48 yaşayış məntəqəsində keçmiş məcburi köçkünlərin məskunlaşdığını bildirən dövlət başçısı qarşıdakı illərdə “Böyük Qayıdış” prosesinin daha da sürətləndiriləcəyini deyib.
Prezident çıxışının sonunda Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvlərinin qarşıda duran tarixi vəzifələrin icrasında fəal iştirak edəcəyinə əminliyini ifadə edib və partiyaya yeni qələbələr arzulayıb.

Sevil Əliyeva
Abşeron rayonu, Güzdək qəsəbə tam orta məktəbinin direktoru

Məktəbin qarşısından

keçəndə

Universitetdən çıxıb evə gedirdim. Güclü yağış yağırdı. Bir əlimdə çətir, o biri əlimdə çanta, addımlarımı evə doğru sürətləndirmişdim.Yaşadığım mənzildən təxminən beş dəqiqəlik məsafədə, yaşı altmışı çoxdan keçmiş dördmərtəbəli bir bina vardı. Sonra bir anda qəlbimə qəribə bir istilik yayıldı. Hələ binaya çatmamış göy çəpərləri, taxta pəncərələri, yolun necə burulduğunu tanımışdım. İnsan bəzi yerləri yaddaşı ilə görür. Mən də həmin an anladım ki, qarşımdakı sadəcə köhnə bir bina deyil. Bura ömrümün on bir ilini keçirdiyim məktəb idi.
Axşam düşmüşdü. Siniflərin yalnız bir-iki pəncərəsindən zəif işıq görünürdü. Dayandım. Daha doğrusu, yeriyə bilmədim. Sanki illərlə getdiyim yol birdən-birə məni tutub saxlamışdı. Bir vaxtlar rahatlıqla daxil olduğum qapının qarşısında indi yad kimi dayanmışdım Bu qapıdan vaxtilə dərsə gecikməmək üçün qaça-qaça keçmişdim. İçəri girəndə ağlımda min cür fikir dolanardı: “Görəsən, müəllim bu gün məndən dərs soruşacaq?”, “Gündəliyimə neçə ‘5’ yazılacaq?”, “Bu gün hansı dərsə cavab verəcəyəm?” O vaxt dünyanın ən böyük qayğıları mənə elə bunlar kimi görünürdü. İndi isə həmin qapının qarşısında bir tələbə dayanmışdı. Bəlkə insan böyüdüyünü ad günlərində, ömür ağacından daha bir yarpaq düşəndə deyil, məhz belə anlarda anlayır. Bir zamanlar sənə adi görünən qapının qarşısında dayanıb görürsən ki, qapı dəyişməyib. Əslində dəyişən sənsən. Amma qəribədir: insan məktəbdən məzun olur, məktəb isə insandan heç vaxt ayrılmır. Çünki məktəb yalnız dərs keçilən yer deyil. Əsl məktəb insan yaddaşında davam edən bir uzun dövrdür.
Mənim üçün müəllim heç vaxt yalnız dərs deyən insan olmayıb. Onlar bəzən valideynimin, bəzən nənəmin-babamın yerinə qoyduğum, qarşısında özümü məsul hiss etdiyim insanlardır. Bütün fənləri eyni dərəcədə sevmirdim. Amma müəllimə hörmətsizlik olmasın deyə sevmədiyim dərsə belə hazırlıqlı getməyə çalışırdım. Heç vaxt “onsuz da bu fənni sevmirəm” deyib onu tamamilə kənara qoymaq istəmirdim. Bu, bütün fənləri eyni dərəcədə yaxşı oxuduğum demək deyildi. Sadəcə mənə elə gəlirdi ki, müəllimin zəhmətinə hörmət etməyin yollarından biri də onun öyrətmək istədiyini öyrənməkdir. Ən çox sevdiyim fənlər ədəbiyyat, həndəsə, tarix, coğrafiya, biologiya idi. Bu gün geriyə baxanda anlayıram ki, dünyagörüşümün formalaşmasında məktəbdə keçirilən bütün dərslərin payı olub. Çünki məktəbdə verilən hər bilik dünyaya açılan ayrı bir pəncərədir.
Ədəbiyyat insanın daxili aləminə, ruhuna; Tarix keçmişinə; Coğrafiya yaşadığımız dünyaya; Biologiya həyatın özünə açılır. Riyaziyyat isə bəlkə də bütün bunların içində gizlənmiş nizamı, sirləri görməyi öyrədir. Yekunda məktəbin məqsədi yalnız məlumatlı insan yetişdirmək deyil. İnsanı insan etməkdir. Məktəb mənim üçün də belə olub. Bu gün qarşısında dayananda özümü hələ də oraya aid hiss edirdim. Amma eyni zamanda qəribə bir həqiqətlə üz-üzə idim: artıq oranın içində mənə aid olan heç nə yox idi. Vaxtilə mənim əyləşdiyim stullarda başqaları otururdu, mənim baxdığım lövhəyə başqa gözlər baxırdı, mənim səsimin eşidildiyi dəhlizlərdən başqaları keçirdi. Siniflərdə başqalarının işıqları yanırdı. Zaman bizdən icazə almadan yerimizi başqalarına vermişdi. Bəlkə zamanın da ən qəribə xüsusiyyəti budur: Məkan qalır insan dəyişir amma məkanın görünüşü də dəyişir. Qalan solmayan xatirələrdir. Mənə ən ağır olanı isə vaxtilə səsini həmin işıqlı sinif otaqlarından eşitdiyim müəllimlərin çoxunun artıq orada olmaması idi. Bəziləri yaşlarına görə məktəbdən ayrılıb. Bir neçə müəllimimiz isə dünyadan köçüb. Məkanları cənnət olsun. İllər ötdükcə anlayırıq ki, bəzi insanlar həyatımızdan çıxanda yalnız onları itirmirik. Onlarla birlikdə müəyyən dövrümüzü də itiririk. Bəlkə müəllimlər buna görə yaddaşımızda başqa cür yaşayırlar. Bir düsturu unuda, tarixi qarışdıra bilərik. Amma bir müəllimin bizə baxışını, vaxtilə dediyi bir cümləni, ən ümidsiz olduğumuz anda söylədiyi “bacararsan”ı, yaxud sadəcə bir “afərin” i illərlə unutmuruq. Çünki insan bəzən fənni sevdiyi üçün oxuyub. Bəzən isə müəllimi sevdiyi üçün. Məndə hər ikisi olub. Hətta sevmədiyim fənni də müəllimini sevdiyim üçün öyrənməyə çalışmışam.
İnsanın yolunun və müvəffəqiyyətlərinin başlanğıcında üç böyük qüvvə dayanır: Ana, müəllim və özü. Ana insanın ilk müəllimidir. Mənə “Vətən” deməyi anam öyrədib. Həyatı, insanlığı, tərbiyəni, ədəbi, ərkanı, ailəyə bağlılığı, insanı sevməyi, günəşə, aya, dilimə, dinimə, mədəniyyətimə, adət-ənənəmə münasibətimi ilk dəfə o formalaşdırıb. Birinci sinifdə xəttim çox pis idi. Anam hər dəfə buna görə məni danlayırdı. Mən də yazımı düzəltmək üçün eyni sözləri təkrar-təkrar yazırdım. Sonra müəllimim xəttimi yoxlayanda özü də təəccüblənirdi: necə olmuşdu ki, bir vaxtlar oxunması çətin olan yazı getdikcə düzəlmişdi? Bu gün də xəttim, etiraf edim, elə də yaxşı deyil. Bəlkə fikirlərim əlimdən daha sürətli qaçır. Beynimdə yaranan cümləni kağıza köçürənədək növbəti fikir artıq qapını döyür. Kompüter bu baxımdan mənə qarşı bir qədər mərhəmətlidir. Amma anamın mənə verdiyi ən böyük dərslərin heç biri dəftərdə yazılmayıb. O, mənim ilk müəllimim olub. Sonra insanın qarşısına ikinci müəllimlər çıxır - onu biliklə böyüdən, düşünməyə sövq edən, dünyaya baxışını genişləndirən insanlar. Müəllimlik peşəsinin ən böyük möcüzəsi elə budur: müəllim özü hər peşənin sahibi olmur, amma hər peşənin sahibinin həyatından keçir. Hakimin, həkimin, mühəndisin, əsgərin, jurnalistin, rəssamın, alimin. Bir gün onların hamısı sinif otağından çıxıb öz yollarına gedirlər. Amma o yolların başlanğıcında bir parta, bir lövhə dayanır. İnsan məktəbdə bilikdən savayı vətənpərvərliyi, qayğı göstərməyi, ədalətli olmağı, məsuliyyət daşımağı, başqasına hörmət etməyi də öyrənir.
Bəzən dərslikdə olmayan ən vacib dərslər məhz məktəbin siniflərində verilir. Mən də həmin siniflərdə böyümüşəm. Bu gün məktəbin qarşısında dayananda özümü yenidən orada gördüm. Zaldakı çıxışlarda, məktəbin həyətində uşaqlarla oynadığım günlərdə, əlimdə mikrofonla himn oxuduğum anlarda. Hələ səkkiz-doqquz yaşımda müəllimlərimin əlindən tutub Şəhidlər xiyabanına getdiyim günlərdə. Xocalını, 20 Yanvarı, Qarabağ müharibəsini anlayacaq qədər böyüdükcə içimdə yaranan o ağrıda, Qarabağın azad olunan hər bölgəsini həyəcanla izlədiyim günlərdə. Vətənpərvərlik mövzusunda yazdığım esselərdə. Şuşa ili münasibətilə keçirilən yarışmada birinci olduğum günün sevincində. Coğrafiya, tarix, biologiya, ədəbiyyat, rəsm və başqa fənlərdə müəllimin verdiyi ilə kifayətlənməyib əlavə öyrəndiyim, sonra da dəqiqələrlə danışdığım günlərdə...
İndi anlayıram ki, məktəb mənə Vətən haqqında yalnız məlumat verməyib. Məni Vətənimlə bütövləşdirib. Bütün bunlar mənim yaddaşımdakı məktəbin kiçik parçalarıdır. Amma həmin axşam ağlıma başqa bir sual gəldi. Mən müəllimlərimi necə xatırladığımı bilirəm. Bəs müəllimlərim məni necə xatırlayırlar? Bəlkə hansısa müəllim üçün çox sual verən şagirdəm, başqası üçün dərsə hazırlıqlı gələn, bir başqası üçün tədbirdə mikrofonla danışan. Kiminsə yaddaşında isə sadəcə bir dəfə dediyi sözə görə dəyişən bir uşaq…
İnsan bəzən özü də bilmədən başqasının yaddaşında yaşamağa başlayır. Bəlkə böyüməyin ən səssiz tərəflərindən biri də budur: bir gün anlayırsan ki, sən artıq yalnız xatırlayan deyilsən. Sən də kiminsə xatirəsisən.
Yağış isə hələ də yağırdı. Çətirin əlimdən nə vaxt düşdüyünü hiss etməmişdim. Paltarlarım islanmışdı. Mən bunu hiss etmirdim. Çünki xatirələr içində idim…
Deyirlər, məktəb hər şagirdin yaddaşında xoş qalmır. Bəlkə də belədir. Amma məncə insan illər sonra həmişə məktəbi axtarmır. Bəzən o məktəbdə qoyub gəldiyi özünü axtarır. Ən dəcəl şagird də, dərsdə ən çox şıltaqlıq edən də, qiymətlərindən narazı qalan da illər sonra bəlkə dərslər üçün darıxmır. O illərdəki özü üçün darıxır. Mən isə etiraf edirəm: qayıtmaq istəyirəm. Bir dəfə də olsun həmin partada əyləşmək, eyni müəllimlərin mənə dərs deməsini dinləmək, cavab verib yenidən “5” almaq, onlarla debat etmək, dərsdən sonra dəhlizdə dayanıb söhbətləşmək…
Bir günlüyə də olsa, gələcəyin hələ qarşıda olduğu, tez böyümək istədiyim o illərə qayıtmaq istəyirəm. Amma bilirəm ki, bu, gerçəkləşməyəcək bir arzudur. Çünki bəzi qapılar kilidlənmir. Sadəcə zaman onları bir daha bizim üzümüzə açmır. Məktəbin ən böyük kədəri də bəlkə budur: bir gün qayıdırsan və görürsən ki, bina hələ yerindədir, dəhlizlər hələ ordadır, pəncərələr hələ eyni tərəfə baxır...Amma zaman əvvəlki adamların heç birini sənə qaytarmır. Direktorumuz dəyişib. Onun yerinə yenə mehriban, işini bilən bir müəllim gəlib. Bir neçə müəllimimiz isə artıq bu dünyada yoxdur. Bunları düşünəndə insanın içində qəribə bir nisgil yaranır. Amma bütün bu kədərin içində bir şeyə görə sevinirəm. Mən tələbə oldum və böyüdüm. Ən əsası, müəllimlərimin mənə olan etimadını boşa çıxarmadım. Onların məktəbdə olduğum vaxt mənim üçün arzuladıqları insan olmağa çalışdım. Universitetdə də, adi həyatda da onların mənə aşıladığı dəyərləri özümlə daşıdım. Bəlkə müəllimin şagirdinə verə biləcəyi ən böyük hədiyyə onun gələcəkdə bilikli olması deyil. Özündən sonra yaxşı bir insan qoyub getməkdir.
Hava artıq tam qaralmışdı. Yenidən yoluma davam etdim. Arxada işıqları sönmüş sinif otaqları qaldı. Önümdə isə başqa bir həyat vardı. Amma həmin axşam anladım ki, insanın məktəbi heç vaxt tam arxada qalmır. Biz məktəbin qapısından çıxanda məktəb də bizimlə birlikdə çıxır. Müəllimlərin səsləri, anaların nəsihətləri, yazdığımız ilk imlalar, aldığımız ilk “5” lər, etdiyimiz səhvlər hamısı insanın daxilində görünməyən bir məktəb yaradır. İnsan ömrünün sonuna qədər həmin məktəbin şagirdi olaraq qalır. İllər keçib. Amma içimdə hələ də o uşaq var. Hələ də bir müəllimin qarşısında dayanıb cavab vermək istəyir. Hələ də “5” almaq üçün həyəcanlanır. Hələ də müəlliminin üzündəki razılığı öz uğurundan daha böyük mükafat hesab edir. Bəlkə böyümək heç vaxt həmin uşağın yox olması deyil. Böyümək onun əlindən tutub həyat adlanan daha böyük məktəbə aparmaqdır. Məni ilk dəfə o məktəbə anam və nənəm apardı. Sonra yolumu müəllimlərim göstərdi. İndi isə yoluma özüm davam edirəm və bu gün geriyə baxanda anlayıram ki, Mənim qazandığım ən böyük uğur müəllimlərimin mənim haqqımda ürəklərində saxladıqları ümidlər imiş. Əgər bu gün o ümidlərin heç olmasa bir qismini yerinə yetirə bilmişəmsə deməli, mənim məktəb illərim hələ bitməyib. Sadəcə dərs otağım dəyişib.
On bir ilin dərsinin son zəngi vurulsa da, bəzi dərslər var ki insan onları ömrünün bitiş zənginə qədər unutmur… Anam və bütün müəllimlərim - 5 Oktyabr peşə gününüz mübarək. Siz mənə yalnız dərs demədiniz. Mənə insan olmağın dərsini verdiniz.
Nəcəf Nəcəfov,
BSU jurnalistika fakültəsinin tələbəsi

Onlar məndən,

mən onlardan

öyrəndim…

Bəzi yollar var, insan o yola çıxanda hara gedəcəyini bilir, amma yolun ona nələr öyrədəcəyini bilmir. Mənim müəllimlik yolum da belə başladı. Qarşıda məni nə qədər gözəl anın, neçə-neçə səmimi gülüşün, neçə fərqli uşağın və neçə unudulmaz xatirənin gözlədiyini bilmədən sinfin qapısından ilk dəfə müəllim kimi içəri girdim.
O gün əlimdə dərs planım, ürəyimdə isə böyük bir həyəcan vardı. Qarşımda oturan uşaqlara baxanda onların hər birinin ayrı bir dünya olduğunu hələ bilmirdim. Biri danışmağı ilə, biri susmağı ilə, biri gülüşü ilə, digəri isə musiqiyə olan sevgisi ilə özünü göstərirdi.
Zaman keçdikcə başa düşdüm ki, müəllim üçün sinif sadəcə partalar, lövhə və dərs saatlarından ibarət deyil. Sinif - hər birinin içində başqa bir hekayə daşıyan uşaqların kiçik dünyasıdır.
Mən bu dünyaya musiqi ilə daxil oldum. Onlara notları, ritmi, musiqini hiss etməyi öyrətmək istəyirdim. Amma heç gözləmədiyim halda, bir müddət sonra anladım ki, mən də onlardan çox şey öyrənirəm. Bir şagirdin musiqini necə hiss etdiyini görürdüm, başqa birinin səsində özünəməxsus bir rəng kəşf edirdim. Kimsə ritmi hamıdan fərqli duyurdu, kimsə səhnəyə çıxanda tamam başqa bir insana çevrilirdi. Bəzən ən sakit görünən şagirdin içindən elə bir istedad çıxırdı ki, insan heyran qalırdı. Və mən hər dəfə eyni şeyi düşünürdüm:
“Deməli, istedad həmişə səs-küylə gəlmir. Bəzən sakitcə bir uşağın içində böyüyür və onu görəcək bir baxış gözləyir.”
Bu bir ildə mən şagirdlərimə yalnız musiqi öyrətməyə çalışmadım. Onların özlərinə inanmasına, bacardıqlarını görməsinə, səslərini eşitdirməsinə, istedadlarından çəkinməməsinə çalışdım. Çünki bəzən bir uşağa “Sən bunu bacara bilərsən” demək ona verilən ən böyük dərs olur. Bəzən dərsin ortasında bir şagirdin üzündə yaranan təbəssümə baxıb bütün yorğunluğumu unudurdum. Bəzən “Müəllim, baxın, mən artıq bacarıram” deyə sevinclə yanıma gələn bir şagirdin gözlərində öz zəhmətimin ən gözəl qarşılığını görürdüm.
Mənim üçün müəllimlik məhz o anlarda mənasını dəyişdi. Anladım ki, müəllim hər zaman böyük işlər görməklə iz qoymur. Bəzən bir uşağın sözünü dinləməklə, onun istedadını görməklə, ona inanmaqla və “sən bacararsan” deməklə onun həyatında kiçik, amma çox qiymətli bir iz buraxır.
Bu bir il ərzində mənim də içimdə nələrsə dəyişdi. Mən daha diqqətlə dinləməyi, hər uşağın fərqli olduğunu qəbul etməyi, eyni dərsi fərqli ürəklərə çatdırmağı öyrəndim. Öyrəndim ki, hər şagird eyni cür parlamır. Biri səhnədə, biri musiqidə, biri rəsm çəkərkən, biri fikirlərini ifadə edərkən, digəri isə sadəcə bir dostuna kömək edərkən öz işığını göstərir. Müəllimin işi isə həmin işığı görməkdir.
Mən onlara nələrsə öyrətdim, onlar isə mənə müəllimliyin ən gözəl dərslərini verdilər. Onlardan öyrəndim ki, saf sevinc çox kiçik şeylərdə gizlənir. Öyrəndim ki, bir uşağın uğuruna sevinmək üçün onun böyük bir şey etməsinə ehtiyac yoxdur. Bəzən dünən edə bilmədiyini bu gün bacarması kifayətdir.
Onlardan öyrəndim ki, müəllim də hər gün yenidən şagird ola bilər.
Bəlkə də müəllimliyi bu qədər sevməyimin səbəbi də budur: bu peşədə öyrətməklə öyrənmək heç vaxt bir-birindən ayrılmır.
Bir il…
Cəmi bir il. Amma bu bir ilin içində nə qədər xatirə sığdı. İlk dərslər, ilk “Müəllim!” səsləri, səmimi gülüşlər, kiçik məktublar, gözlənilməz sözlər, musiqi ilə dolu dərslər, bir-birinin ardınca kəşf olunan istedadlar…
İndi geriyə baxanda anlayıram ki, mən bu bir ildə sadəcə dərs keçməmişəm. Mən bir hekayənin içində olmuşam. Hər şagirdim bu hekayənin ayrı bir səhifəsidir. Bəzisinin səhifəsi rəngarəngdir, bəzisinin musiqisi var, bəzisinin cümlələri qısadır, amma hər birinin özünəməxsus gözəlliyi var.
Və mən bu hekayənin ən gözəl tərəfini bilirəm:
Bir gün onlar böyüyəcəklər. Bəlkə başqa məktəblərdə, başqa şəhərlərdə, başqa həyatların içində olacaqlar. Bəlkə illər keçəcək və bu günləri xatırlayacaqlar. Bəlkə də hansısa musiqini eşidəndə bir anlıq sinif otağımız, birlikdə keçirdiyimiz dərslər, gülüşlərimiz yadlarına düşəcək. Mən isə onları xatırlayanda yalnız bir şeyi düşünəcəyəm:
“Kaş ki, hər birinin içindəki o gözəl işığı görə bilmiş olum.”
Çünki müəllim üçün ən böyük uğur şagirdinin onun dediklərini əzbərləməsi deyil. Ən böyük uğur onun özünü tanımasına, bacarığına inanmasına və öz yolunu tapmasına bir səbəb ola bilməkdir.
Bu gün Müəllimlər Günündə öz müəllimlik yoluma baxanda anlayıram ki, mən hələ yolun başlanğıcındayam. Qarşıda məni daha çox şagird, daha çox istedad, daha çox musiqi, daha çox xatirə gözləyir.
Amma bu ilk il mənə ən qiymətli dərsi artıq verib:
Müəllimlik bir insanın həyatına toxunmaq, bəzən özündən xəbərsiz bir istedadı üzə çıxarmaq və bir uşağın “mən bacarıram” deməsinə səbəb olmaqdır.
Mən onlara musiqini öyrətdim.
Onlar mənə insanı öyrətdilər.
Mən onlara ritmi öyrətdim.
Onlar mənə həyatın hər kəsdə fərqli səsləndiyini göstərdilər.
Mən onlara öz səslərini tapmağa kömək etdim.
Onlar isə mənə müəllimlikdə ən gözəl səsin şagirdinin uğuruna sevinən ürəyin səsi olduğunu öyrətdilər.
Və bir gün yollarımız ayrılsa belə, mən inanıram ki, müəllimlə şagird arasındakı bəzi bağlar zamanla itmir. Çünki bəzi insanlar həyatımıza uzun müddət qalmaq üçün yox, qəlbimizdə iz buraxmaq üçün gəlirlər.
Mənim ilk müəllimlik ilim də məhz belə insanlarla -şagirdlərimlə yadda qalacaq. Bu gün onlara baxıb bir daha anlayıram:
Mən onların həyatında kiçik bir iz buraxmaq üçün müəllim oldum. Onlar isə mənim həyatımda böyük bir iz buraxdılar. Və əgər illər sonra onlardan biri öz arzularına çatıb, sevdiyi işlə məşğul olarkən bir anlıq keçmişə boylanıb “Mənim bir müəllimim vardı, mənə inanırdı” deyərsə…
Mənim üçün bütün müəllimlik yolunun ən gözəl mükafatı elə bu olacaq.
Çünki müəllimlik bəzən bir dərsin içində başlayır, amma bir insanın yaddaşında illərlə davam edir. Bu gün mən yalnız müəllim olduğum üçün deyil, müəllimliyi hiss etdiyim üçün xoşbəxtəm.
Qoy illər keçsin, onlar böyüsün, öz yollarını tapsınlar. Mən isə haradasa bir yerdə onların uğurunu eşidəndə içimdə səssizcə sevinim və düşünüm:
“Bir vaxtlar onlar mənim sinfimdə idilər… Mən onların həyatına bir az toxundum, onlar isə mənim ömrümə bir dünya qədər gözəl xatirə qoydular.”
Aysu ABBAS,

P.S. Bu yazını oxuduqca bir gənc müəllimin şagirdlərinə, öz peşəsinə olan sevgisini, onun ürək döyüntülərini sətirlərindən duyduq. Sevindik. Sevindik ki, müəllimlik peşəsinin gözdən salındığı, urvatdan düşdüyü bir vaxtda bu cameədə bir ulduz parladı. O ulduz bu yazının müəllifi, özünü şam kimi şagirlərinin uğrunda əridib onların yollarına nur saçmaq istəyən Xırdalan şəhər 3 nömrəli məktəb – liseyin musiqi müəllimi Aysu Abbasdır. Aysunun şəxsində peşəsinin vurğunu, şagirdlərinin sevimlisi olan müəllimləri təbrik edirik. Müəllimlərə sayğı və sevgi ilə Tamxil Ziyəddinoğlu,
“Bütöv Azərbaycan Media Qrupu”nun rəhbəri

Azərbaycan 2030-cu ilə qədər

tranzit hədəfini açıqladı

Prezident İlham Əliyev II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumu çərçivəsində keçirilən tədbirdə çıxış edərək Azərbaycanın iqtisadi inkişaf perspektivləri, investisiya imkanları, enerji və nəqliyyat potensialı, rəqəmsal transformasiya, insan kapitalının inkişafı və ölkənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişləndirilməsi barədə fikirlərini bölüşüb.
Dövlət başçısı bildirib ki, sabit iqtisadiyyat və müstəqil maliyyə-iqtisadi sistem gələcək inkişaf üçün mühüm əsasdır. Onun sözlərinə görə, əlverişli investisiya mühiti nəticəsində son 20 ildə Azərbaycana 350 milyard ABŞ dollarından çox investisiya cəlb edilib və bunun yarısını birbaşa xarici investisiyalar təşkil edir.
Prezident qeyd edib ki, uzunmüddətli və dayanıqlı iqtisadi artıma nail olmaq üçün neft-qaz sektorundan kənar sahələrin potensialından daha geniş istifadə olunmalıdır. Bu baxımdan bərpaolunan enerji, logistika, nəqliyyat və bağlantılar, mədənçilik, rəqəmsal texnologiyalar və kənd təsərrüfatı əsas istiqamətlər sırasında göstərilib.
İlham Əliyev Azərbaycanın bərpaolunan enerji sahəsində böyük potensiala malik olduğunu diqqətə çatdırıb. Bildirib ki, Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda 157 giqavatlıq enerji potensialı mövcuddur. Quruda Günəş və külək elektrik stansiyalarının artıq fəaliyyət göstərdiyini deyən Prezident qarşıdakı beş il ərzində ölkənin bütün ərazisində bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişaf etdirilməsinin hədəfləndiyini vurğulayıb.
Dövlət başçısı Azərbaycanın əlavə enerji potensialından süni intellekt və data mərkəzlərinin inkişafı, eləcə də elektrik enerjisinin ixracı üçün istifadə imkanlarına da toxunub. Onun sözlərinə görə, yeni elektrikötürücü xətlərin inşası və mövcud xətlərin genişləndirilməsi gələcək iqtisadi inkişafın mühüm tərkib hissələrindən biri olacaq.
Prezident Azərbaycanın logistika və nəqliyyat sahəsində də mühüm imkanlara malik olduğunu bildirib. Qeyd olunub ki, ölkənin Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşməsi tranzit imkanlarını artırır. Hazırda Azərbaycan ərazisindən keçən tranzit yüklərin həcminin sürətlə artdığını deyən İlham Əliyev bu il göstəricinin 16 milyon tona çatacağını bildirib. Hədəfin isə 2030-cu ilədək daşımaların həcmini 25 milyon tona və daha yüksək səviyyəyə çatdırmaq olduğu qeyd edilib.
Prezident vurğulayıb ki, bu potensialın reallaşdırılması üçün dəmir yollarına, dəniz limanlarına, hava yolu ilə yükdaşımalara və avtomobil yollarına böyük həcmdə investisiyalar yatırılıb. Azərbaycanın dəmir yollarının 60 faizinin elektrikləşdirildiyi və bu prosesin davam etdiyi bildirilib.
İlham Əliyev Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrinin genişlənməsinə də diqqət çəkib. Dövlət başçısı Azərbaycanın coğrafi baxımdan Qafqazda yerləşməsinə baxmayaraq, siyasi, iqtisadi və nəqliyyat baxımından artıq böyük Mərkəzi Asiya regionunun bir hissəsinə çevrildiyini qeyd edib.
Dövlət başçısı Azərbaycanın etibarlı tərəfdaş kimi formalaşmasının investorlar üçün mühüm amil olduğunu deyib. Onun sözlərinə görə, 30 il əvvəl imzalanmış neft-qaz müqavilələrinin şərtlərinin dəyişdirilməməsi ölkənin tərəfdaşlıq və investisiya mühitinə yanaşmasının göstəricilərindən biridir.
Prezident enerji sektorunun yaxın perspektivdə də Azərbaycan iqtisadiyyatında mühüm rol oynayacağını bildirib. Onun sözlərinə görə, neft-qaz sahəsində yeni layihələr həyata keçirilir. Bu çərçivədə “Exxon” şirkəti ilə qeyri-ənənəvi neft və qaz yataqlarının işlənilməsi üzrə müqavilənin, həmçinin “Total” şirkəti ilə “Abşeron” yatağının işlənilməsinin ikinci mərhələsi üzrə müqavilənin imzalanacağı bildirilib.
İlham Əliyev elektrik enerjisinin ixracı və enerji bağlantılarının inkişafını da Azərbaycanın yeni iqtisadi imkanları sırasında göstərib. Azərbaycanın artıq 250 meqavatlıq ehtiyat gücünün olduğunu deyən Prezident bunun yalnız başlanğıc olduğunu vurğulayıb.
Azərbaycanın infrastruktur imkanlarından danışan Prezident ölkənin 96 faizinin qazlaşdırıldığını, elektrik enerjisi və genişzolaqlı internetlə tam əhatə olunduğunu bildirib. Azərbaycanda doqquz beynəlxalq hava limanının fəaliyyət göstərdiyi, dəniz limanının isə genişləndirildiyi qeyd olunub.
Dövlət başçısı rəqəmsal transformasiya və süni intellekt istiqamətində də geniş imkanların olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, bu sahədə əsas məsələlərdən biri peşəkar və ixtisaslı kadrların hazırlanmasıdır. Kibertəhlükəsizlik Mərkəzinin yaradılması bu istiqamətdə atılan mühüm addımlardan biri kimi qeyd edilib.
İlham Əliyev insan kapitalının inkişafının uzunmüddətli iqtisadi artım üçün əhəmiyyətini vurğulayıb. Bildirib ki, 2003-cü ildə gənclərin xaricdə təhsil alması məqsədilə Dövlət Proqramı qəbul edilib və ötən dövrdə minlərlə azərbaycanlı gənc xaricdə təhsil alıb.
Prezident Azərbaycanın iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi istiqamətində görülən işlərə də toxunub. Qeyd edib ki, hazırda ÜDM-in 70 faizindən çoxu qeyri-neft sektorunun payına düşür. Bununla yanaşı, ixracda neft və qazın payının hələ də 90 faizdən çox olduğu vurğulanıb və bu göstəricinin dəyişdirilməsinin qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri olduğu bildirilib.
Çıxışının sonunda Prezident İlham Əliyev II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunun əhəmiyyətini vurğulayaraq investorların Azərbaycanın iqtisadi imkanlarını və yaradılmış şəraiti birbaşa yerində görməsinin mühüm olduğunu bildirib. Dövlət başçısı xarici investorları Azərbaycanı daha yaxından tanımağa, ölkədə yaradılmış imkanları qiymətləndirməyə və yeni inkişaf yolunda əməkdaşlıq etməyə çağırıb.
Forum çərçivəsində Azərbaycanın investisiya imkanları ilə bağlı bir sıra mühüm sənədlərdə imzalanıb.

Anar Abbasov
Xırdalan şəhər bələdiyyəsinin sədri

“70-in işığında”

Vaqif Osmanlının “70-in işığında”
kitabının təqdimatı keçirilib

3 Oktyabr 2026- çı ildə Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış nümayəndəsi, "Ədəbi Ovqat" dərgisinin baş redaktoru, şair və publisist Vaqif Osmanlının Röyal Otelin konfrans zalında "70-in işığında" adlı kitabının təqdimat mərasimi keçirilib.
Kitabın redaktoru Rəfail Tagızadədi.
Kitab müəllifin sayca - 7- çi kitabıdı.

Tədbir Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü, müstəqilliyi və suverenliyi uğrunda canlarından keçən şəhidlərimizin əziz xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi ilə başlayıb.
Təqdimat mərasimini aparan Rəfail Tağızadə qonaqları salamlayaraq Vaqif Osmanlının zəngin yaradıcılıq yolundan, Azərbaycan ədəbiyyatına verdiyi töhfələrdən, publisistik və ictimai fəaliyyətindən ətraflı bəhs edib. Bildirib ki, müəllif ömrünün yetmiş illik həyat və yaradıcılıq yolunu özündə əks etdirən bu kitab həm xatirələr, həm düşüncələr, həm də mənəvi dəyərlərin təbliği baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Qeyd olunub ki, "70-in işığında" kitabı müəllifin keçdiyi ömür yoluna, həyat təcrübəsinə, yaradıcılıq axtarışlarına və milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığını əks etdirən dəyərli nəşrdir. Kitab oxucunu müəllifin düşüncə dünyasına səyahət etdirir, müxtəlif dövrlərdə qələmə alınmış yazılar, xatirələr və həyat müşahidələri ilə zəngindir.

Tədbirdə çıxış edən ədəbiyyatçı alimlər Lütviyyə Əsgərzadə və Məti Osmanoğlu, yazıçı, Əməkdar jurnalist Zemfira Məhərrəmli, yazıçı və şairlər Azad Qaradərəli, Ağacəfər Həsənli, Təranə Məmməd, Süleyman Abdulla, Mikayıl Bozal, Xeyrulla Ağayev, Bəhruz Məmmədov, Nicat Həşimzadə, Nemət Mətin, Miri Rəsulzadə, Azər Qismət, Zaur Ustac, Pərvanə Bayramqızı, Lalə İsmayıl, Əmək Qəhrəmanı Tərlan Musayeva, tanınmış aktyor Arif Həkimoğlu, yubilyarın gənclik dostu Xıdır Sadıqov və Azadə Quliyeva Vaqif Osmanlının zəngin yaradıcılıq yolundan, Azərbaycan ədəbiyyatına verdiyi dəyərli töhfələrdən, yüksək insani keyfiyyətlərindən və vətənpərvər mövqeyindən bəhs ediblər. Natiqlər qeyd ediblər ki, Vaqif Osmanlı özünəməxsus dəst-xətti, milli düşüncəsi və mənəvi dəyərlərə bağlılığı ilə müasir Azərbaycan ədəbiyyatında seçilən söz adamlarından biridir. Bildirilib ki, "70-in işığında" kitabı müəllifin ömür yolunu, həyat fəlsəfəsini və yaradıcılıq axtarışlarını əks etdirən sanballı nəşr olmaqla yanaşı, oxucular üçün də dəyərli mənəvi qaynaqdır. Çıxış edənlər yubilyarı 70 illik yubileyi münasibətilə təbrik edərək ona möhkəm cansağlığı, yeni yaradıcılıq uğurları və uzun ömür arzulayıblar.
Sonda Vaqif Osmanlı tədbirin təşkilatçılarına, çıxış edənlərə və oxucularına minnətdarlığını ifadə edib. Müəllif kitabın ərsəyə gəlməsi prosesindən danışaraq, bu nəşrin onun ömür yolunun, həyat fəlsəfəsinin və yaradıcılıq düşüncələrinin bir ifadəsi olduğunu bildirib.

Təqdimat mərasimi xatirə şəkillərinin çəkilməsi, müəllif tərəfindən kitabların imzalanması və oxucularla səmimi söhbətlə başa çatıb.

Güllü Eldar Tomarlı,
Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclis İB- nin sədri, Kəlağayı Ev Muzeyinin direktoru

Cəbrayılın 4 oktyabr tarixindən

başlayan böyük qayıdış yolu

4 oktyabr Cəbrayıl şəhərinin işğaldan azad edilməsinin ildönümü kimi Azərbaycan tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyan günlərdəndir. 2020-ci il oktyabrın 4-də Azərbaycan Ordusunun uğurlu əməliyyatı nəticəsində Cəbrayıl şəhəri və rayonun doqquz kəndi işğaldan azad edilib. Bu qələbə Vətən müharibəsinin gedişində mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, Cəbrayılın Böyük Qayıdış yolunun da başlanğıcını qoyub.
Cəbrayıl rayonu 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi. İşğaldan əvvəl rayonun ərazisində 1 şəhər, 4 qəsəbə və 92 kənd yerləşirdi, əhalisi isə 52 min nəfər təşkil edirdi. İşğal illərində yaşayış məntəqələri ilə yanaşı, məktəblər, səhiyyə və mədəniyyət müəssisələri, eləcə də çoxsaylı tarixi abidələr dağıntılara məruz qalıb.
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Cəbrayılın tarixində yeni səhifə açıb. İlk günlərdə Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndləri, oktyabrın 3-də isə Mehdili, Çaxırlı, Aşağı Maralyan, Şəybəy və Quycaq kəndləri azad edilib. Oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhəri ilə yanaşı Karxulu, Şükürbəyli, Çərəkən, Daşkəsən, Horovlu, Mahmudlu, Cəfərabad, Yuxarı Maralyan və Dəjəl kəndləri də Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçib.
Cəbrayılın azad olunması hərbi baxımdan da mühüm əhəmiyyət daşıyıb. Bu qələbədən sonra Azərbaycan Ordusunun Xocavəndin cənub kəndləri və Hadrut istiqamətində əməliyyatları davam etdirməsi üçün imkanlar genişlənib. Sonrakı mərhələdə Zəngilan, Qubadlı və digər ərazilərin azad edilməsi ilə nəticələnən hərbi əməliyyatlar həyata keçirilib.
Cəbrayılın azad edilməsinin simvollarından biri də rayon ərazisində yerləşən tarixi Xudafərin körpülərində Azərbaycan bayrağının ucaldılması olub. 2023-cü ildə Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə 4 oktyabr Cəbrayıl şəhəri günü kimi təsis edilib.
Azadlıqdan sonra Cəbrayılda genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinə başlanılıb. Şəhərdə və kəndlərdə yaşayış məhəllələri, yollar, sosial obyektlər və enerji infrastrukturu yaradılır, iqtisadi layihələr həyata keçirilir. Rayonun iqtisadi inkişafında “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkı xüsusi yer tutur. Eyni zamanda enerji və nəqliyyat infrastrukturu üzrə mühüm layihələr icra olunur.
Cəbrayıl şəhərinin inkişafı 2040-cı ilədək nəzərdə tutulan Baş plan əsasında həyata keçirilir. Plana əsasən, şəhərdə yaşayış binalarının, fərdi evlərin, sosial və ictimai obyektlərin inşası nəzərdə tutulub. Rayonun kəndlərində də yeni yaşayış məhəllələri yaradılır və sosial infrastruktur formalaşdırılır.
Böyük Qayıdış prosesinin nəticələri artıq Cəbrayılda real şəkildə müşahidə olunur. 2024-cü il sentyabrın 26-da Cəbrayıl şəhərinə ilk köç karvanı yola salınıb. 2026-cı il sentyabrın 28-nə olan məlumata görə, Cəbrayıl şəhərində 680 ailə, Horovlu kəndində 321 ailə, Şükürbəyli kəndində isə 599 ailə olmaqla, ümumilikdə 1 600 ailə, 7 022 nəfər doğma yurda qayıdaraq burada məskunlaşıb.
Beləliklə, Cəbrayılın son illərdə keçdiyi yol işğaldan, azadlıqdan bərpa və Böyük Qayıdışa qədər uzanan tarixi mərhələni əks etdirir. Bu gün Cəbrayıl azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq işlərinin və insanların doğma torpaqlarına qayıdışının mühüm ünvanlarından birinə çevrilib.

Vüqar Məmmədov
XTQ mənsubu, Vətən müharibəsi qazisi

Məktəbin qarşısından keçəndə

Universitetdən çıxıb evə gedirdim. Güclü yağış yağırdı. Bir əlimdə çətir, o biri əlimdə çanta, addımlarımı evə doğru sürətləndirmişdim.Yaşadığım mənzildən təxminən beş dəqiqəlik məsafədə, yaşı altmışı çoxdan keçmiş dördmərtəbəli bir bina vardı. Sonra bir anda qəlbimə qəribə bir istilik yayıldı. Hələ binaya çatmamış göy çəpərləri, taxta pəncərələri, yolun necə burulduğunu tanımışdım. İnsan bəzi yerləri yaddaşı ilə görür. Mən də həmin an anladım ki, qarşımdakı sadəcə köhnə bir bina deyil. Bura ömrümün on bir ilini keçirdiyim mənim məktəbim idi.
Axşam düşmüşdü. Siniflərin çoxunda işıq yox idi. Yalnız bir-iki pəncərədən zəif işıq görünürdü. Dayandım. Daha doğrusu, yeriyə bilmədim. Sanki illərlə getdiyim yol birdən-birə məni tutub saxlamışdı. Bir vaxtlar rahatlıqla daxil olduğum qapının qarşısında indi yad kimi dayanmışdım .Bu qapıdan vaxtilə dərsə gecikməmək üçün qaça-qaça keçmişdim. İçəri girəndə ağlımda min cür fikir dolanardı: “Görəsən, müəllim bu gün məndən dərs soruşacaq?”, “Gündəliyimə neçə ‘5’ yazılacaq?”, “Bu gün hansı dərsdə cavab verəcəyəm?” O vaxt dünyanın ən böyük qayğıları mənə elə bunlar kimi görünürdü. İndi isə həmin qapının qarşısında məktəbin şagirdi deyil, bir tələbə dayanmışdı. Bəlkə insan böyüdüyünü ad günlərində, ömür ağacından daha bir yarpaq düşəndə deyil, məhz belə anlarda anlayır. Bir zamanlar sənə adi görünən qapının qarşısında dayanıb görürsən ki, qapı dəyişməyib. Əslində dəyişən sənsən. Amma qəribədir: insan məktəbdən məzun olur, məktəb isə insandan heç vaxt ayrılmır olmur. Çünki məktəb yalnız dərs keçilən yer deyil. Əsl məktəb insanın yaddaşında davam edən bir uzun dövrdür.
Mənim üçün müəllim heç vaxt yalnız dərs deyən insan olmayıb. Onlar bəzən valideynimin, bəzən nənəmin-babamın yerinə qoyduğum, qarşısında özümü məsul hiss etdiyim insanlar olublar. Bütün fənləri eyni dərəcədə sevmirdim. Amma müəllimə hörmətsizlik olmasın deyə sevmədiyim dərsə belə hazırlıqlı getməyə çalışırdım. Heç vaxt “onsuz da bu fənni sevmirəm” deyib onu tamamilə kənara qoymaq istəmirdim. Bu, bütün fənləri eyni dərəcədə yaxşı oxuduğum demək deyildi. Sadəcə mənə elə gəlirdi ki, müəllimin zəhmətinə hörmət etməyin yollarından biri də onun öyrətmək istədiyini öyrənməyə çalışmaqdır. Ən çox sevdiyim fənlər ədəbiyyat, həndəsə, tarix, coğrafiya, biologiya idi. Bu gün geriyə baxanda anlayıram ki, dünyagörüşümün formalaşmasında yalnız sevdiyim fənlərin deyil, məktəbdə qarşıma çıxan bütün keçirilən dərslərin payı olub. Çünki məktəbdə verilən hər bilik dünyaya açılan ayrı bir pəncərədir. Ədəbiyyat insanın daxili aləminə, ruhuna; Tarix keçmişinə; Coğrafiya yaşadığımız dünyaya. ; Biologiya həyatın özünə açılır. Riyaziyyat isə bəlkə də bütün bunların içində gizlənmiş nizamı, sirləri görməyi öyrədir. Lakin bütün bu yolların sonunda məktəbin məqsədi yalnız məlumatlı insan yetişdirmək deyil. İnsanı insan etməkdir. Məktəb mənim üçün də belə bir yer olub. Bu gün onun qarşısında dayananda özümü hələ də oraya aid hiss edirdim. Amma eyni zamanda qəribə bir həqiqətlə üz-üzə idim: artıq oranın içində mənə aid olan heç nə yox idi. Vaxtilə mənim əyləşdiyim stullarda başqaları otururdu, mənim baxdığım lövhəyə başqa gözlər baxırdı, mənim səsimin eşidildiyi dəhlizlərdən başqa uşaqlar keçirdi. Siniflərdə başqalarının işıqları yanırdı. Zaman bizdən icazə almadan həmişə olduğu kimi yerimizi başqalarına vermişdi. Bəlkə zamanın ən qəribə xüsusiyyəti də budur: Məkan qalır insan dəyişir amma məkanın görünüşü də dəyişir. Qalan solmayan xatirələrdir. Mənə ən ağır olanı isə vaxtilə səsini həmin işıqlı sinif otaqlarından eşitdiyim müəllimlərin çoxunun artıq orada olmaması idi. Bəziləri yaşlarına görə məktəbdən ayrılıb. Bir neçə müəlliməmiz isə artıq bu dünyada yoxdur. Məkanları cənnət olsun. İllər ötüb yaş artdıqca anlayırıq ki, bəzi insanlar həyatımızdan çıxanda yalnız onları itirmirik. Onlarla birlikdə özümüzün müəyyən bir dövrünü də itiririk. Bəlkə müəllimlər buna görə yaddaşımızda başqa cür yaşayırlar. Bir düsturu unuda, tarixi qarışdıra bilərik. Amma bir müəllimin bizə baxışını, vaxtilə dediyi bir cümləni, ən ümidsiz olduğumuz anda söylədiyi “bacararsan”ı, yaxud sadəcə bir “afərin” i illərlə unutmuruq. Çünki insan bəzən fənni sevdiyi üçün oxuyub. Bəzən isə müəllimi sevdiyi üçün. Məndə hər ikisi olub. Hətta sevmədiyim fənni də müəllimini sevdiyim üçün öyrənməyə çalışmışam. Düşünürəm ki, insanın yolunun və müvəffəqiyyətlərinin başlanğıcında üç böyük qüvvə dayanır: Ana, müəllim və özü. Ananın özü insanın ilk müəllimidir.cMənə “Vətən” deməyi anam öyrədib. Həyatı, insanlığı, tərbiyəni, ədəbi, ərkanı, ailəyə bağlılığı, insanı sevməyi, günəşə, aya, dilimə, dinimə, mədəniyyətimə, adət-ənənəmə münasibətimi ilk dəfə o formalaşdırıb. Birinci sinifdə xəttim çox pis idi. Anam hər dəfə buna görə məni danlayırdı. Mən də yazımı düzəltmək üçün eyni sözləri təkrar-təkrar yazırdım. Sonra müəllimim xəttimi yoxlayanda özü də təəccüblənirdi: necə olmuşdu ki, bir vaxtlar oxunması çətin olan yazı getdikcə düzəlmişdi? Bu gün də xəttim, etiraf edim, elə də yaxşı deyil. Bəlkə fikirlərim əlimdən daha sürətli qaçır. Beynimdə yaranan cümləni kağıza köçürənədək növbəti fikir artıq qapını döyür. Kompüter bu baxımdan mənə qarşı bir qədər mərhəmətlidir. Amma anamın mənə verdiyi ən böyük dərslərin heç biri dəftərdə yazılmayıb. O, mənim ilk müəlliməm olub. Sonra insanın qarşısına ikinci müəllimlər çıxır - onu biliklə böyüdən, düşünməyə sövq edən, dünyaya baxışını genişləndirən insanlar. Bəlkə müəllimlik peşəsinin ən böyük möcüzəsi elə budur: müəllim özü hər peşənin sahibi olmur, amma hər peşənin sahibinin həyatından keçir. Hakimin, həkimin, mühəndisin, əsgərin, jurnalistin, rəssamın, alimin. Bir gün onların hamısı sinif otağından çıxıb öz yollarına gedirlər. Amma o yolların başlanğıcında bir parta, bir lövhə dayanır. İnsan məktəbdə bilikdən savayı vətənpərvərliyi, qayğı göstərməyi, ədalətli olmağı, məsuliyyət daşımağı, başqasına hörmət etməyi də öyrənir. Bəzən dərslikdə olmayan ən vacib dərslər məhz məktəbin siniflərində verilir. Mən də həmin siniflərdə böyümüşəm. Bu gün məktəbin qarşısında dayananda özümü yenidən orada gördüm. Zaldakı çıxışlarda, məktəbin həyətində uşaqlarla oynadığım günlərdə, əlimdə mikrofonla himn oxuduğum anlarda. Hələ səkkiz-doqquz yaşımda müəllimlərimin əlindən tutub Şəhidlər xiyabanına getdiyim günlərdə. Xocalını, 20 Yanvarı, Qarabağ müharibəsini anlayacaq qədər böyüdükcə içimdə yaranan o ağrıda, Qarabağın azad olunan hər bölgəsini həyəcanla izlədiyim günlərdə. Vətənpərvərlik mövzusunda yazdığım esselərdə. Şuşa ili münasibətilə keçirilən yarışmada birinci olduğum günün sevincində. Coğrafiya, tarix, biologiya, ədəbiyyat, rəsm və başqa fənlərdə müəllimin verdiyi ilə kifayətlənməyib əlavə öyrəndiyim, sonra da dəqiqələrlə danışdığım günlərdə...İndi anlayıram ki, məktəb mənə Vətən haqqında yalnız məlumat verməyib. Məni Vətənimlə bütövləşdirib. Bütün bunlar mənim yaddaşımdakı məktəbin kiçik parçalarıdır. Amma həmin axşam ağlıma başqa bir sual gəldi. Mən müəllimlərimi necə xatırladığımı bilirəm. Bəs müəllimlərim məni necə xatırlayırlar. Bəlkə hansısa müəllim üçün çox sual verən şagirdəm, başqası üçün dərsə hazırlıqlı gələn, bir başqası üçün tədbirdə mikrofonla danışan. Kiminsə yaddaşında isə sadəcə bir dəfə dediyi sözə görə dəyişən bir uşaq…İnsan bəzən özü də bilmədən başqasının yaddaşında yaşamağa başlayır. Bəlkə böyüməyin ən səssiz tərəflərindən biri də budur: bir gün anlayırsan ki, sən artıq yalnız xatırlayan deyilsən. Sən də kiminsə xatirəsisən.
Yağış isə hələ də yağırdı. Çətirin əlimdən nə vaxt aşağı düşdüyünü belə hiss etməmişdim. Paltarlarım islanmışdı. Mən isə bunu dəqiqələrdir hiss etmirdim. Çünki həmin an xatirələrin içində idim. Deyirlər, məktəb hər şagirdin yaddaşında xoş qalmır. Bəlkə də belədir. Amma məncə insan illər sonra həmişə məktəbin özünü axtarmır. Bəzən o məktəbdə qoyub gəldiyi özünü axtarır. Ən dəcəl şagird də, dərsdə ən çox şıltaqlıq edən də, qiymətlərindən narazı qalan da illər sonra bəlkə dərslər üçün darıxmır. O illərdəki özü üçün darıxır. Mən isə etiraf edirəm: qayıtmaq istəyirəm. Bir dəfə də olsun həmin partada əyləşmək, eyni müəllimlərin mənə dərs deməsini dinləmək, cavab verib yenidən “5” almaq, onlarla debat etmək, dərsdən sonra dəhlizdə dayanıb söhbətləşmək… Bir günlüyə də olsa, gələcəyin hələ qarşıda olduğu, tez böyümək istədiyim o illərə qayıtmaq istəyirəm. Amma bilirəm ki, bu, gerçəkləşməyəcək bir arzudur. Çünki bəzi qapılar kilidlənmir. Sadəcə zaman onları bir daha bizim üzümüzə açmır. Məktəbin ən böyük kədəri də bəlkə budur: bir gün qayıdırsan və görürsən ki, bina hələ yerindədir, dəhlizlər hələ ordadır, pəncərələr hələ eyni tərəfə baxır...Amma zaman əvvəlki adamların heç birini sənə qaytarmır. Direktorumuz dəyişib. Onun yerinə yenə mehriban, işini bilən bir müəllimə gəlib. Sinif rəhbərim və bəzi müəllimlərim yaşlarına görə məktəbdən ayrılıblar. Bir neçə müəlliməmiz isə artıq bu dünyada yoxdur. Bunları düşünəndə insanın içində qəribə bir boşluq və nisgil yaranır. Amma bütün bu kədərin içində bir şeyə görə sevinirəm. Mən tələbə oldum və böyüdüm. Ən əsası, müəllimlərimin mənə olan etimadını boşa çıxarmadım. Onların məktəbdə olduğum vaxt mənim üçün arzuladıqları insan olmağa çalışdım. Universitetdə də, adi həyatda da onların mənə aşıladığı dəyərləri özümlə daşıdım. Bəlkə müəllimin şagirdinə verə biləcəyi ən böyük hədiyyə onun gələcəkdə bilikli olması deyil. Özündən sonra yaxşı bir insan qoyub getməkdir.
Hava artıq tam qaralmışdı. Yenidən yoluma davam etdim. Arxada işıqları sönmüş sinif otaqları qaldı. Önümdə isə başqa bir həyat vardı. Amma həmin axşam anladım ki, insanın məktəbi heç vaxt tam arxada qalmır. Biz məktəbin qapısından çıxanda məktəb də bizimlə birlikdə çıxır. Müəllimlərin səsləri, anaların nəsihətləri, yazdığımız ilk imlalar, aldığımız ilk “5”lər, etdiyimiz səhvlər hamısı insanın daxilində görünməyən bir məktəb yaradır. İnsan ömrünün sonuna qədər həmin məktəbin şagirdi olaraq qalır. İllər keçib. Amma içimdə hələ də o uşaq var. Hələ də bir müəllimin qarşısında dayanıb cavab vermək istəyir. Hələ də “5” almaq üçün həyəcanlanır. Hələ də müəlliminin üzündəki razılığı öz uğurundan daha böyük mükafat hesab edir. Bəlkə böyümək heç vaxt həmin uşağın yox olması deyil. Böyümək onun əlindən tutub həyat adlanan daha böyük məktəbə aparmaqdır. Məni ilk dəfə o məktəbə anam və nənəm apardı. Sonra yolumu müəllimlərim göstərdi. İndi isə yoluma özüm davam edirəm və bu gün geriyə baxanda anlayıram ki, Mənim qazandığım ən böyük uğur müəllimlərimin mənim haqqımda ürəklərində saxladıqları ümidlər imiş. Əgər bu gün o ümidlərin heç olmasa bir qismini yerinə yetirə bilmişəmsə deməli, mənim məktəb illərim hələ bitməyib. Sadəcə dərs otağım dəyişib. On bir ilin dərsinin zəngi vurulsa da, bəzi dərslər var ki insan onları ömrünün son zənginə qədər unutmur… Anam və bütün müəllimlərim - 5 Oktyabr peşə gününüz mübarək. Siz mənə yalnız dərs demədiniz. Mənə insan olmağın dərsini verdiniz.
Nəcəf Nəcəfov,
BSU jurnalistika fakültəsinin tələbəsi

Balkan türkləri:

canımızın və ruhumuzun bir parçası

Balkanlarda kültür, toplum və ekonomi mövzusunda təşkil olunmuş konfrans olduqca vacib və aktual bir məsələdir. Bəllidir ki, Balkanlar bir çox millət və din mənsublarının yaşadığı coğrafiyadır. Balkan türkləri dedikdə isə məhz tarixən Balkan yarımadası ərazisində yaşamış və yaşamaqda olan türklərdən, türksoylu xalqlardan söhbət gedir. Balkan sözünün etimologiyası da türkmənşəli söz olub, “sıx meşəlik, bataqlıq və dağlıq yer” mənasını verir ki, bu da Balkan yarımadası deyilən ərazinin coğrafi xüsusiyyətlərini öz anlamına götürür. Həm də bu, uzun yüzillər boyunca bu ərazilərin türk – Osmanlı imperiyasının hakimiyyəti altında olmasının silinməz sübutudur.
Balkan yarımadasında türklərin siyasi hakimiyyəti süquta uğrasa da, orada türk topluluqları fəaliyyət göstərir, özlərinin yaşamını sürdürürlər. Lakin bu yaşam yalnız fiziksəl yaşam olmamalı, türkün Balkanlardakı yaşamı mənəvi olaraq da yaşamalı və yaşadılmalıdır. Bununçünsə ilk növbədə Balkanlarda yaşayan soydaşlarımızın (və eləcə də dindaşlarımızın) bizlərdən təcrid olunmaması üçün onlara sahib durmamız – yəni onlarla bütün sahələrdə əməkdaşlıq etməmiz gərəkdir. Bu sahələrdən biri də sosial-mədəni səviyyədə, ələlxüsus da bizi bir-birimizə mənəvi olaraq bağlayan ədəbi-mədəni bağlarımızın inkişaf etdirilməsi istiqamətində olmalıdır. Bizim də məqsədimiz dünyanın harasında yaşamasından asılı olmayaraq hər bir türkün yanında olmaqdan ibarət olmalıdır. Biz özümüzə və özümüzünkülərə sahib dura bilməsək, başqa hakim siyasi dairələr türk birliyimizi poza bilər, etnik azlıq səbəbilə bizdən uzaqlarda yaşayan soydaşlarımızı mənəvi olaraq qəsb edə bilərlər. Bu qəsbkarlıq soydaşlarımızın öz ana dillərini və ata-baba mirasımız olan mənəvi-mədəni mənliyimizi unutdurmağımız kimi faciə ilə nəticələnər. Tarixdə belə halların olmasını çox-çox eşidib-görmüşük.
Türk xalqları folklorunun tədqiqatçısı Əli Şamilin “Qafqazda qaqauzların yoxolma səbəbləri” adlı yazısında biz dediyimiz belə acı mənzərəni görürük:
“Keçmiş SSRİ-də yaşayan Türk xalqları arasında da kırımçaqlar, karaimlər, urumlular yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşmişlər. Çünki onların həm sayları sürətlə azalmağa döğru gedir, həm də gənc nəsilin böyük əksəriyyəti ana dilində danışmır. Bu mövzunu araşdıran Ukraynalı alim İrina Driqa yazır: “Bu halkların dilleri bugun ölü dillerin sınıfına giriyor. İnsanlar yaşıyor, fakat ana dillerini kullanamıyorlar. Ne yazık ki, Karay ve Kırımçak tarihi ve kültürleri üzerine çalışan bilim adamları yapmış oldukları alan araştırmasındakı sözlü halk edebiyatı örneklerini hemen Rus diline çevirip orijinalini vermeden yayımlıyorlar”. (Driga İrina, 2008:).
Araşdırıcı İrina Driqa həyəcan keçirsə də, heç nəyə nail ola bilmir. Karay ve Kırımçakların əriməsinin, yox olmasının qarşısını almaq olmur. Ərimə, yox olmanın iki forması var. Bunlardan birincisi eyni soydan gələn xalqların birinin dili güclənərək ümumişlək ədəbi dilə, necə deyərlər, ortaq ünsiyyət vasitəsinə çevrilir, o birilər isə dialekt, şivə şəklində yaşayır. Bu proses normal sayılır. İkincisi isə bir dilin, dialektin, etnik qrupun, yaxud xalqın heç bir soy, mədəni bağlılığı olmayan güclü xalq tərəfindən zorla zəifləyib əriməsi, yoxa çıxmasıdır. Bu hal isə təhlükəlidir.
Keçmiş SSRİ-də yaşayan türk xalqlarının demək olar ki, hamısının ana dilində qəzet-jurnalları, kitabları, radio-televizya verilişləri vardı. Onlar az-çox ana dilində təhsil də ala bilirdilər. Lakin bu imtiyazlar dillərinin yox olma təhlükəsini aradan qaldırmırdı. Çünki Rusiya işğal altında saxladığı xalqların və etnik qrupların öncə dillərinin ailə, məişət dilinə çevirirdi. Güclü təbliğatın təsiri altında gənclər ailədə, məişətdə də ana dilində danışmağa ehtiyac duymur, onu aşağılıq kompleksi kimi dəyərləndirirdilər. Beləcə, hakim xalqın dilində danışa-danışa, onun dilində yazılmış ədəbiyyatları oxuya-oxuya, öz mədəniyyətindən, düşüncə tərzindən uzaqlaşır, onlar kimi düşünməyə, onların mədəniyyətinin, dilinin, ədəbiyyatının daşıyıcısına çevrilirdilər.
Qaqauzlar da, qumuqlar da, noqaylar da, qaraçay-malkarlar da, altaylar da, teleutlar da və b. bu yoldadılar. Belə gedərsə XXI yüzilin sonlarında onların hamısı heç bir dil və soy bağlılıqları olmayan hakim Rus dilinin, Rus mədəniyyətinin içərisində əriyəcəklər. Günümüzün enskilopediyalarında, dilçiliyə, etnoqrafiyaya aid kitablarında türk xalqı olan qaqauzların əsasən Moldova, Ukrayna, Qazaxıstan Respublikalarında, Quzey Qaf¬qazda, eləcə də Bolqarıstan, Rumıniya, Yunanıstan, Türki¬yə və Amerikada yaşadıqlarını, dindarları xristianlığın ortodoks (pravoslav) təriqətinə mənsub olduqlarını və saylarının 200 min nəfəri keçdiyi göstərilir. (Şamil Əli, 2011:93) Halbuki orta yüzilliklərdə onların yayılma alanı daha geniş olmuşdur.”
Gördüyümüz kimi, tədqiqatçı keçmiş SSRİ-də türk xalqlarının assimilyasiyaya uğradılması faciəsindən söhbət açmış, təsadüfi deyil ki, bu məqamda Balkan ölkələrində – Bolqarıstan, Rumıniya, Yunanıstan və başqa ölkələrdə də soydaşlarımızın yaşadığı amilinə toxunmuşdur. Bununla əslində müəllif Balkan yarımadasında yaşayan soydaşlarımızın taleyinə biganə qalmamış, həmçinin Balkan türklərinin də talelərinin gələcəkdə SSRİ ərazisində əridilmiş türk xalqlarının taleyi kimi olmaması üçün həyəcan səsi qaldırmışdır. Tədqiqatçının əsas mövzu hədəfi qaqauz türklərilə bağlıdır. Balkanlarda yaşayan və danışılan dillər say hesabı ilə belə göstərilir: Yunan, Alban, Türk, Serb, Monteneqr, Boşnak, Xorvat, Sloven, Makedon, Bolqar, Rumın, İtalyan, Roman, Qaqauz türkcəsi.
Gördüyümüz kimi, Balkanlarda Türklərlə yanaşı qaqauz türkləri də yaşayır və onlar, demək olar ki, burada etnik qrup olaraq digər xalqlarla müqayisədə sayca azlıq təşkil edirlər. Bu da acı da olsa, etiraf etməliyik ki, onların burada bir etnik toplum olaraq digər xalqlar arasında əriyib yoxolma riskini göstərir. Məhz bu kimi faciələrin baş verməməsi üçün bir türk olaraq – Türkiyə dövləti və türk dövlətləri olaraq öz soydaşlarımızla daim qarşılıqlı – müştərək iqtisadi-sosial və mədəni sahələrdə əməkdaşlıqlarımızı gücləndirməliyik. Bu qarşılıqlı əlaqələrimiz ilk növbədə ideoloji cəbhədə də özünü göstərməli, ədəbi-mədəni əlaqələrimizin qurulması və bərpası yönündə ciddi addımlar atmalıyıq. İnsan, hər şeydən öncə, mənəvi varlıqdır. Mənəvi bağlar isə dildə, adət-ənənədə, mənəvi dəyərlərin ifadəsi olan folklorda özünü gerçək şəkildə təcəssüm etdirir.
“Krım-tatar xalq şeirindən seçmələr” (“Nurlan”, 2013) kitabına ön sözdə oxuyuruq: “Folklor xalqın özüdür. Hər hansı bir xalqı yaxından tanımaq üçün onun folkloruna dərindən bələd olmaq lazımdır”. Göründüyü kimi, burada folklor birbaşa xalqın özü ilə eyni səviyyədə düşünülür və göstərilir ki, xalqı tanımaq üçün onun folklorunu öyrənmək yetərlidir. Bu fikirlərə əlavə etmək istərdim ki, təkcə bir xalqı kənardan tanımaq üçün yox, həm də içəridən, yəni xalqın da özünün özünü tanıması üçün öz folklorunu dərindən bilməsi və öyrənməsi vacib şərtlərdən biri və birincisidir. Çünki xalq özünün kimliyini – daxili-mənəvi dünyasını birbaşa xalq yaradıcılığı məhsulları olan folklorunda açıq şəkildə əks etdirir.
Professor Qəzənfər Paşayevlə filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Orxan İsayevin həmmüəllif olduqları “İraq-Türkman ədəbiyyatı tarixi” (“Elm və təhsil”, 2025) kitabından oxuyuruq:
“Nə yaxşı ki, xalqın ellikcə yaratdığı mənəvi sərvət üçün bağlı yollar yoxdur”, – deyə fikirləşir və təskinlik tapırsan. Həqiqətən də, nə bağlı yollar, nə illər mənəvi ayrılığa gətirib çıxara bilməmiş, cismani ayrılıqla kifayətlənməli olmuşlar. İndinin özündə belə bu yaxınlıq, bu doğmalıq yaddaşlardan silinməyib. M.Həkimovun Azərbaycanın Qazax rayon sakinləri, ərəb dilini yaxşı bilən yüz on yaşlı Bəhmən baba və yüz beş yaşlı Ayişə nənədən topladığı bayatılar dediyimizə dayaq olur:
Ta İraqa,
Yol gedir ta İraqa.
Dost dostun qədrin bilməz,
Düşməsə ta iraqa (41, 23).

Rum mənəm, İraq mənəm,
Bu yanan çıraq mənəm.
Qul tək əllərə düşdüm,
Vətəndən iraq mənəm (42, 167).”
Tədqiqatçıların Azərbaycan folkloru ilə qarşılıqlı şəkildə təhlilə çəkdikləri İraq-türkman folkloru nümunələri əsasında söylədikləri fikirlər bir həqiqəti əks etdirir ki, folklor bütün fiziki sərhədləri aradan qaldırır, xalqların gen birliyini – qan bağlarını qoruyub saxlayır. Bu baxımdan da bir-birindən sərhədlər vasitəsilə ayrı düşmüş türk xalqlarını bir yerə toplamağın – həmrəylik nümayiş etdirməyin əsas yolu – birləşdirici körpüsü folklor adlı mənəvi mirasımızdır. Odur ki, “Rum mənəm, İraq mənəm” misrasıyla başlanan bayatını xalqımız əbəs deyil ki, “Vətəndən iraq (uzaq) mənəm” fikri ilə yekunlaşdırır. Bu lirik mətndə əslində qədim türkün Ruma, İraqa, eləcə də dünyanın müxtəlif yerlərinə, elə o cümlədən də Balkanlara səpələnməsi fikri ifadə olunur və buna görə də sonda “vətəndən – əslində isə bir-birlərindən bir toplum olaraq iraq-uzaq, qərib düşdüklərindən” söz açılır. Folklorun lirik janrlarında bədii şəkildə inikasını tapan ağrı-acılarımız qədim türk soylarının hamısının daxili emosiyalarının ifadəsi kimi özünü göstərir. Folklorun epik janrlarında, dramatik növündə də biz bir xalq, etnos olaraq vahid mədəniyyətin daşıyıcısı olduğumuzu görərik.
Böyük türk filosofu, ictimai xadimi Ziya Göyalpın “Türkçülüyün əsasları” (“Elm və təhsil”, 2019) kitabının annotasiyasında verilən ifadələrə nəzər saldıqda, bir daha təkcə bu əsərin yox, həmçinin də bu konfransın Balkan türklərini bir araya yığmaq istiqamətindəki məramının hansı dərəcədə mühüm əhəmiyyət daşıdığının fərqində oluruq:
“XX yüzilin əvvəllərində Osmanlı imperatorluğu süquta uğrayarkən nəinki onun Avropadakı torpaqları əlindən çıxdı, hətta Türkiyənin bir dövlət kimi mövcud olması təhlükə qarşısında idi. Belə bir şəraitdə Türkiyədə yaranan müxtəlif fikir axımlarından Türk dünyası, Türk milləti üçün ən önəmlisi, ən doğru yolda olanı “Türkçülük” idi.
“Türkçülük” axımının və çağdaş Türkçülüyün qurucusu olan bu əsərin yazarı Ziya Göyalpın o zaman dünyada yeganə Türk Cumhuriyyətinin yaranmasındakı xidmətləri əvəzsizdir.
Türkçülüyün tam bir nəzəriyyə və proqramı sayılan bu əsərdə “Türkçülük” axımının mahiyyəti, onun qarşısında duran əsas vəzifələr geniş şəkildə şərh edilir.”
Türk dövlətinin, türk varlığının uğrunda mühüm xidmətləri olmuş Ziya Göyalp məhz türk dünyasının, türk ruhunun mənəvi süquta uğramaması üçün türkçülük, Turançılıqla bağlı elmi-nəzəri proqramlar işləyib bizlərə ərməğan etmişdir. Onun “Türkçülük və Turançılıq” adı ilə təqdim etdiyi yazıdan bir parçaya diqqət etsək, bu məsləkin necə bir şərəfli yol olması məsələsi tam aydınlaşar:
“Türkçülüklə Turançılığın fərqlərini anlamaq üçün Türk və Turan topluluqlarının hüdudlarını təyin etmək lazımdır. Türk bir millətin adıdır. Millət özünə məxsus kültürü olan bir insan topluluğu deməkdir. Deməli, Türkün yalnız bir dili və tək bir kültürü ola bilər.
Halbuki Türkün bəzi qolları Anadolu Türklərindən ayrı bir dil, ayrı bir kültür yaratmağa çalışırlar. Məsələ, quzey Türklərindən bəzi gənclər bir Tatar dili, Tatar kültürü meydana gətirməklə məşğuldurlar. Bu davranış Türklərin başqa bir millət, Tatarların da başqa bir millət olduğu nəticəsini doğuracaqdır. Uzaqda olduğumuz üçün Qırğızların və Özbəklərin necə bir yol tutacaqlarını bilmirik. Bunların da hər biri ayrı dil və ədəbiyyat, ayrı kültür meydana gətirməyə çalışsalar, Türk millətinin hüdudu daha da daralmış olar. Yakutlar ilə Altay Türkləri daha uzaqda olduqları üçün, onları Türkiyə Türklərinin kültürü içinə almaq daha da çətin görünür.
Bu gün kültür yönündən birləşməsi asan olan Türklər, özəlliklə Oğuz Türkləri, yəni Türkmənlərdir. Türkiyə Türkləri kimi, Azərbaycan, İran və Xarəzm ölkələrinin Türkmənləri də Oğuz nəslinə mənsubdurlar. Deməli, Türkçülükdəki yaxın ülkümüz “Oğuz birliyi”, yaxud “Türkmən birliyi” olmalıdır. Bu birlikdən məqsəd nədir? Siyasi bir birlikmi? Hələlik xeyr! Gələcək haqqında bugündən bir hökm verə bilmərik. Ancaq bugünkü ülkümüz Oğuzların yalnız kültürcə birləşməsidir.
Oğuz Türkləri bu gün dörd ölkəyə yayılmaqla bərabər, hamısı bir-birinə yaxın qohumlardır. Dörd ölkədəki Türkmən ellərinin adlarını qarşılaşdırsaq, görərik ki, birində olan bir “el”in, yaxud “boy”un digərində də qolları var.
Məsələ, Xarəzmdə Təkələri, Sarıları və Qaraqalpaqları görürük. Ölkəmizdə Təkələr bir sancaq (ilçə) təşkil edəcək qədər çoxdur. Hətta bir bölümü vaxtilə Rumeliyə göndərilmişdi. Türkiyədəki Sarılar, özəlliklə, Rumqalada yaşayırlar. Qaraqalpaqlar isə Qarapapaq və Tərəkəmə adlarını alaraq Sivas, Kars və Azərbaycan ətraflarında yerləşmişlər. Xarəzmdə Oğuzun Salur və İmralı boyları, Çavda və Göklən (Qarluqlardan Kealin) elləri vardır. Bu adlara Anadolunun çeşidli yerlərində rast gəlinir. Göklən öz adını Vanda bir kəndə Gökoğlan biçimində vermişdir” (səh. 51).
Göründüyü kimi, Z.Göyalp “türkün yalnız bir dili və tək bir kültürü (mədəniyyəti – Ş.A.) ola bilər” deyir. Bu isə o anlama gəlir ki, eyni soykökə mənsub olan bütün türkləri (türk tayfa və tirələrini) vahid ana dili amili vahid anlaşma vasitəsi kimi birləşdirdiyi kimi, onların mədəni-mənəvi mirasları da, demək olar, eyniyyət təşkil edir. Xalqın mədəniyyəti isə xalq bilgisi olan folklor irsində özünü mühafizə edib yaşadır. Bu baxımdan da xalqın (türkün) ruhunun ifadəçisi olan folklor irsini yığıb-toplamaq, vahid bir məcraya gətirib nəşr etdirmək, yaymaq, təbliğ etmək və onları paralel şəkildə müqayisəli yolla tədqiq etməklə müxtəlif yerlərə səpələnmiş ayrı-ayrı türk tayfalarının vahid bir mənşədən törədiyini anlamaq olur. Məhz bu istiqamətdə hərtərəfli və müntəzəm şəkildə araşdırmalar aparmaqla Balkan türklərinin də, elə Z.Göyalpın yuxarıda göstərdiyi türk topluluqlarının da eyni qandan, eyni kökdən, gendən olduqlarına tam əmin olarıq. Bu, bizləri bir-birimizdən cismən hansı məsafələrdə uzaqda-ayrı olduğumuza baxmayaraq, heç vaxt ayrı düşməyə qoymaz, əslində milli kimliyimizi qorumağımızda bizə sosial-mənəvi yardımçımız olar. Azərbaycanda bu baxımdan artıq ənənə formalaşıb. “Türk xalqları folkloru” seriyası ilə Azərbaycanda – Bakıda nəşr olunmuş “Krım-tatar xalq şeirindən seçmələr” (Bakı, “Nurlan”, 2013), “Qumuq folkloru” (“Elm və təhsil”, 2020), “Altay dastanları və əfsanələri” (“Elm və Təhsil”, 2016) kitabları, həmçinin iraq-türkman folklor örnəkləri olan “Usta söyləyicilərin repertuarı” (“Elm və təhsil”, 2025), “Qaşqay folklor örnəkləri” (“Elm və təhsil”, 2023), vaxtilə İstanbulda yaşamış mühacir türkoloq Əhməd Cəfəroğlunun “Doğu ellərimiz ağızlarından toplamalar (Qars, Ərzurum, Çoruh elləri ağızları)” adlı kitabın təkrar nəşri (Bakı, “Elm və təhsil”, 2018) və s. bu tipli kitablar bir-birindən aralı düşmüş türk xalqlarının mənəvi xəzinəsi olan folklor irsini oxuyub öyrənmək baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Keçmişimizin əks sədası olan folklor incilərimiz həm də gələcəyimizə işıq tutan, əzəli və ədəbi birliyimizin varlığını əks etdirən söz xəzinəmiz, mədəni irsimizdir. Bilgə Kağan türk ulusuna xitabən deyirdi: “Ey türk oğuz bəyləri, türk xalqı, eşidin! Üstdən göy çökmədikcə, altdan yer dəlinmədikcə, bilir ki, türk ulusu, türk yurdu, türk dövləti, türk törəsi pozulmaz! Su kimi axıtdığın qanına, dağlar kimi yığdığın sümüklərinə (şəhidlərinə) layiq ol! Ey ölümsüz türk milləti, titrə və özünə dön!..”
Bir türk övladı olaraq bizim hər birimiz Bilgə Kağanın bu öyüdünü – vəsiyyətini atalar sözü timsalında bir ata-baba, dədə sözü kimi ulu tutmalıyıq, bu ulu vəsiyyətə əməl etməliyik. Dağlar kimi canımızda-cismimizdə dikələn sümüklərimizlə, damarlarımızda qaynayan coşğun qanımızla türkün düşmənlərilə canlı vuruş aparıb türk dövlətini, türk varlığını qoruduğumuz kimi, mənəvi xəzinəmizə – folklorumuzun dəyərlərinə tapınmaqla da ruhumuzda – mənəviyyatımızda türk(çülük) ruhunu yaşatmalı, türk(çülük) ruhunu ölməyə qoymamalıyıq. Çünki türkün düşmənləri onu açıqdan-açığa yenə bilməyəndə, onu mənən məhv etməyə cəhd göstəriblər. Təəssüf ki, bəzən buna nail olublar da. Tədqiqatçı Əli Şamil düşmənlərin yanlış təbliğatının bu işdə əsas olduğunu göstərib yazır:
“Stavropolda yaşayan türkmənlər Türkmənistanla sıx əlaqədə olduqlarından onların ədəbi dili türkməncə, Krasnodarda yaşayan Kırım tatarlarının yazılı ədəbiyyatları Kırım türklərinin ədəbiyyatı ilə eyni dildə formalaşdı. Urumlular-qreklər-brezenlər adlandırılan toplumun isə evdə, ailədə danışdıqları dildə, yəni ana dillərində yazdıqları ədəbi-bədii əsərlərə rast gəlmədik. Buna səbəb toplum arasında aparılan yanlış təbliğatdır. Onlar bu gün də xristianlığın pravoslav təriqətindədirlər. Belə bir fikir formalaşdırılıb ki, guya onlar qrek - yunanmışlar. Osmanlı sultanları guya ki, onların qarşısında şərt qoyublar: ya dilinizi dəyişin, ya dininizi! Ulu babaları da guya inanclı insanlar olduğuna görə, dinlərini qoruyub dillərini dəyişmiş, türkcə danışmağa başlamışlar.
Burada bir sual ortaya çıxır: nədən Osmanlı təbəəsi olan qrek-yunanların hamısı dinlərini qoruyub, dillərini dəyişməyiblər?! Bu gün də Türkiyədə yaşayır və yunanca danışırlar, pravoslav inanclıdırlar. Urumlular dediyimiz toplum görünüşdə də, mədəniyyətdə də, məişət həyatı ilə də yunanlardan fərqlənirlər. Türk folklorunu da ən yaxşı yaşadan və qoruyan toplumlardandır.
Kilsədə dini kitablar, oxunan dualar yunanca olduğundan, məktəblər kilsə nəzdində fəaliyyət göstərdiyindən, onların yazı dili yunanca formalaşmış, özlərinin də yunan mənşəli olduğuna inanmışlar. Son illər çap olunan bəzi ədəbiyyatlarda isə bu toplumun miladın I minilliyində Bizans imperiyasında məskunlaşmış türklər olduğu göstərilir. Araşdırıcıların fikrincə, oğuzlar XI yüzildə Anadoluya gələrək Bizansda yaşayan və xristianlığı qəbul etmiş türklərin bir qismi ilə qaynayıb-qarışmış və islamı qəbul etmişlərsə də, bir qismi əvvəlki inanclarında qalmışdır. Bu fikri dəqiqləşdirmək üçün toplumdan etnoqrafik və folklor materialları toplamaq lazımdır” (səh. 20).
Gördüyümüz kimi, Ə.Şamil konkret olaraq urumlular yunanlar kimi özlərini tanıyan toplumların “türk folklorunu ən yaxşı yaşadan” toplumlar olub, onların əslində türk olduqlarını açıb göstərir. Eyni zamanda milli kimliyin ifadə vasitəsi kimi “toplumdan etnoqrafik və folklor materiallarını toplamağı” zəruri amil hesab edir.
İnanıram ki, Balkan türklərilə qurulan iş birliyinin ayrılmaz tərkib hissəsi kimi ortaq mənəvi-mədəni abidələrimiz olan folklor əlaqələrimiz də sürəkli hal alacaq.

Şakir Albalıyev
Filologiya elmləri doktoru, dosent