Pərvanə Məmmədova

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
Azərbaycan Texniki Universiteti
Bakı, Azərbaycan


Zakir Şakirov və türkologiya

dilçiliyinin inkişaf konsepsiyası

Məlum olduğu kimi, 1926-cı il 26 fevral-5 mart tarixlərində Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində keçirilmiş Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayı SSRİ-də yaşayan türk xalqlarının tarixi, etnogenezi, mədəniyyəti, dili və ədəbiyyatı sahələrinin inkişafında əvəzsiz rol oynamışdır. Qurultay latın əlifbasına (yanəlifə) keçid və terminologiyanın unifikasiyası ilə bağlı tarixi əhəmiyyətli qərarlar qəbul etmiş, bu da iştirakçıların sonradan repressiyalara məruz qalmasına baxmayaraq, mədəni-etnik inteqrasiyaya və konsolidasiyaya mühüm pozitiv təsir göstərmişdir.
Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayı SSRİ-də yaşayan türk xalqlarını (azərbaycanlılar, başqırdlar, qazaxlar, qaraçaylılar, qırğızlar, malkarlar, tatarlar, özbəklər, Krım tatarları, yakutlar və s.), həmçinin aparıcı rus akademiklərini və xarici ölkələrdən olan mütəxəssisləri təmsil edən və türkologiya sahəsində çalışan alimləri, ədəbiyyatçıları, dilçiləri, etnoqrafları və tarixçiləri bir araya gətirmişdir. Qurultayın bir çox nümayəndələri haqqında elm-ictimaiyyəti məlumatlı olsa da, Başqırdıstan MSSR-ni və digər regionları təmsil edən başqırd alimlərinin taleyi və fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlar olduqca azdır. Bunu nəzərə alaraq, biz Azərbaycan ictimaiyyətini Birinci Türkoloji Qurultayın başqırd nümayəndələri ilə tanış etməyi məqsədəuyğun hesab edirik.
Stenoqrafik materiallardan məlum olur ki, qurultayda başqırd ziyalılarını təmsil edən səkkiz nəfər iştirak etmişdir: 1) Atnaqulov Salah Sədri oğlu – “Qajur” nəşriyyatının müdiri və baş redaktoru (Kazan); 2) Bilyalov Məcid Masaqutoviç – Başqırd Xalq Maarif Komissarlığı (Moskva); 3) Manatov Şərif Əhmədoviç – pedaqoq (Tiflis); 4) Qabitov Həbibulla A.-Kağıroviç – pedaqoq (Ufa); 5) Vildanov Qabduləhət Fazıloviç – 1925–1927-ci illərdə başqırd dili komissiyasının üzvü (Ufa); 6) İdelqujin Kərim Abdulloviç – Başqırd Xalq Maarif Komissarlığı (Ufa); 7) Şakirov Zakir Şakiroviç – Xalq Təhsili İnstitutu (Ufa); 8) Mryasov Sağit Qubaydulloviç – Başqırdıstanı Öyrənmə Cəmiyyəti (Ufa).
Materialların təhlili göstərir ki, faktiki olaraq Başqırdıstanı rəsmi şəkildə altı nəfər təmsil etmişdir. Bu yazıda biz onlardan biri – görkəmli başqırd maarifçisi, pedaqoq-tarixçi Zakir Şakiroviç Şakirovun (1881–1968) həyat və fəaliyyətindən bəhs etməyi zəruri hesab etmişik.
Zakir Şakirov Ufa quberniyasının Birsk qəzasının Karasay-Yelqa kəndində anadan olmuşdur. O, ömrü boyu təhsil və başqırd dili problemləri ilə məşğul olmuş, sovet dövründə Başqırd MSSR Xalq Maarif Komissarlığında çalışmışdır. 2007-ci ildə Ufada “Başqırdıstan pedaqoji jurnalı kitabxanası” seriyasından Y.V. Erginin “Z.Ş. Şakirov (1881–1968)” adlı kitabı nəşr edilmişdir . Bu əsərdə onun həyatı və fəaliyyəti geniş şəkildə işıqlandırılmışdır.
Kitabda onun uşaqlıq illəri, təhsili, “Mühəmmədiyyə” mədrəsəsində oxuması, A.L. Şanyavski adına Moskva Universitetində təhsil alması, Ufa quberniya idarələrində fəaliyyəti, muzeyə rəhbərliyi, elmi ekspedisiyalarda iştirakı, başqırd dili dərsliklərinin və terminologiyasının yaradılmasında rolu kimi mövzulara nəzər salınmışdır.
XX əsrin 20-ci illərində başqırd dilinin dövlət dili kimi hüquqi status alması ilə həm də bu dil üzrə dərsliklərin yaradılmasına başlarılmışdır. Lakin dilçilik kadrlarının çatışmazlığı və elmi tədqiqatların azlığı bu prosesi çətinləşdirirdi. Buna baxmayaraq bu sahədə həmin dövrlərdə Başqırdıstanda fəaliyyət göstətərən, N.K.Dmitriyev adlı böyük alimin mühüm rolun etməliyik.
Zakir Şakirov öz dövrünə görə yüksək səviyyəli təhsil almışdır. O, 1902-ci ildə “Mühəmmədiyyə” mədrəsəsini bitirmiş, 1912–1915-ci illərdə Moskvadakı A.L.Şanyavski adına universitetdə təhsilini davam etdirmişdir [1, s. 18]. Daha sonra müxtəlif təhsil müəssisələrində çalışmış, 1931–1951-ci illərdə Maarif İnstitutunda başqırd dili və ədəbiyyatı kafedrasına rəhbərlik etmişdir. O, həmçinin dərsliklər, lüğətlər, proqramlar müəllifi olmuş, başqırd ədəbi dilinin, terminologiyasının və orfoqrafiyasının formalaşmasında böyük işlər həyata keçirmişdir.
Zakir Şakirov dövrünün tanınmış türkoloq alimləri və ziyalıları ilə, o cümlədən Kayum Nasiri, Məcid Qafuri və professor N.F.Katanovla dostluq etmişdir. O, Şərq ədəbiyyatını dərindən öyrənmiş, İbn Sina, Ömər Xəyyam və başqa bu kimi klassikləri gərəyincə mütaliə etmişdir.
1907-ci ildə onun tatar şairi Qabdulla Tukay ilə görüşü olmuş və bu dostluq Tukayın ölümünə qədər davam etmişdir.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Zakir Şakirov 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayda iştirak etmiş və türk dillərinin latın qrafikasına keçirilməsi məsələlərinin müzakirəsində əsaslı təkliflərlə çıxış etmişdir .
O, bu misli görünməyən tədbirdən daha öncə yazıb nəsr etdirdiyi “Türkoloji qurultay haqqında” məqaləsində türkologiya ilə bağlı mühüm təkliflər irəli sürmüşdür. Bu təkliflərdə o, türk dillərinin xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi, ortaq terminologiyanın hazırlanması, dialektlərin öyrənilməsi, vahid yazı sisteminin qurulması və xüsusi ilə Elmi İnstitutunun yaradılması kimi ilə bağlı məsələlərin vacibliyindən bəhs etmişdi .
Şakirov Başqırdıstan Elmi-Tədqiqat İnstitutunda çeşidli sahə lüğətlərinin hazırlanmasında da fəal iştirak etmişdir. O, botanika, kimya və riyaziyyat üzrə terminoloji lüğətlərin ya ayrıca müəllifi, ya da müəlliflərindən biri olmuşdur.
Elmi ekspedisiyalar zamanı o, başqırd xalqının dili, folkloru və maarif tarixi ilə bağlı mühüm materiallar toplamış, Akmulla kimi milli klassiklərin yeni əsərlərinin aşkara çıxarılmasında aparıcı rol oynamışdır.
Araşdırmalar göstərir ki, Zakir Şakirov başqırd dilçiliyi tarixində mühüm yeri olmuş tanınmış şəxsiyyətlərdən öncülü olmaqla Əmək qəhrəmanı (1928), Əməkdar elm xadimi (1944) kimi yüksək mükafatlara layiq görülmüşdür.

Ermənistan seçicilərinin fəallığı

Ermənistanda keçirilən seçkilərdə saat 17:00-a olan seçici fəallığı açıqlanıb.
Bu barədə “Güclü Ermənistan” blokunun səlahiyyətli nümayəndəsi Gohar Meloyanbildirib.
Qeyd olunub ki, səsvermədə 1 224 957 seçici iştirak edib ki, bu da 2021-ci il 20 iyun parlament seçkilərində eyni saata qədər iştirak edən seçicilərin sayından (989 972 nəfər) 234 985 nəfər çoxdur.

ELDAR İSMAYILIN

BİR İMZASININ VƏ

BİR ŞEİRİNİN TARİXİ

Bu gün kimi yadımdadır - onda da həftənin beşinci günü idi. Azərbaycan Tibb Universiteti Tədris Cərrahiyyə Klinikasının fizioterapiya şöbəsində işləyirdim. Şöbənin müdiri 24 yaşından alimlik dərəcəsi almış, indi orta yaşa yaxın olan sarışın, buruq saçlı, qəddi-qamətli, şux yerişli, iri gözlü, şirin sözlü həkim, dosent, müəllim Nurlana xanım idi. O, şöbəyə beş dəqiqəlik toplantıdan döndükdən sonra məni və tibb bacısı Mənsurə xanımı yanına çağırıb həmişəki kimi tapşırığını verdi.
Onu da deyim ki, biz iki tibb bacısı yaşca Nurlana xanımdan böyük olsaq da, o bizə “mənim qızlarım” deyirdi. Biz də onu elə indi də həm həkim, həm müəllim, eyni zamanda ziyalı bir xanım kimi çox istəyirik.
Hə, mətləbdən uzaqlaşmayım.
Nurlana xanımın ilk göstərişi:
- Bilirsiniz, şöbəmizdə kim müalicə alacaq? “Təbib” qəzetinin baş redaktoru, tanınmış şair-publisist Eldar İsmayılı müayinə etmişik. Sağ aşağı ətrafında bir az şiş var. Şəkərin fəsadlarıdır. Damarları, bilirsiniz ki, çox zəiflədir. Təyinatı dəqiq yerinə yetirin. Eldar müəllim kimi Vətənsevərlər bu əziz və gənc dövlətimizə, Vətənə çox lazımdır. Ömrünü uzatmaq üçün əlimizdən gələni etməliyik. Kardioqrammasında da dəyişikliklər var.
- Hələlik bu qədər məlumat yetər, mən də yanınızda olacağam.
Nurlana xanım sözünü bitirdikdən sonra əlavə etdi:
- Düzdür, biz hamıya yüksək səviyyədə eyni xidməti göstəririk, fərq qoymuruq, qoymamalıyıq da. Bilirsiniz ki, sadəcə diqqətli və xoş rəftar olmağınız da, xəstə üçün təbəssüm də şəfadır. Bu qədər.
Sözünü bitirən həkim məni xoş baxışı ilə nazlayaraq, ciddi səslə dedi:
- Sara xanım, Eldar İsmayılı tanımamış olmazsan, o da yazardı, həm də siz tərəfdəndir, Göyçənin Ağbulaq kəndindəndir.
- Bəli, həkim, mənim ikinci şeir kitabımın redaktorudur. Xəstə olduğunu da bilirəm. Həm də ailəvi yaxınıq. Elə bu yaxınlarda polkovniklə (həyat yoldaşımla) evlərinə getmişdik. Çox sevindi, gözləmirdi. Orada olan söhbət, məncə, sizə də maraqlı olar. Vaxtınız varsa, danışım:
- Var,-dərsin başlamasına hələ var.
- Sağ olun, həkim.
Eldar müəllim yoldaşıma “Əli kişi” deyirdi.
Hə, elə lap əvvəlindən başlayım.
Onlara gedəndə salam-kəlamdan sonra çay süfrəsi açdılar. Süfrə arxasında şəkər xəstəliyi ilə bağlı söhbətləri bitəndən sonra - çünki hər ikisində də şəkər var id - Eldar müəllim keçdi yaradıcılığa:
- Hə, Əli kişi, ən sadiq oxucularımdan birisən. Bilirəm, bütün kitablarımı oxuyursan. Sağ ol. Qismətində evdə hədiyyə edəcəyim kitab varmış.
Ayağa durdu, çətinliklə yeriyərək yan otağa keçdi. Əlində kitabla geri dönərək kitabı masanın üzərinə qoydu.
- Hə, Əli kişi, “GÖYÇƏNİN QİSASI QALIR”. Bunu gərək sizin kimi vətənpərvər hər bir göyçəli oxusun. Göyçənin qisasını yerdə qoymasın. Bizə o günü görmək qismət ola-olmaya, deyə bilmərəm. Mənim yazdığım tarixdir - gərək oxunsun.
(O, öz qələmi ilə bu tarixi - 07.09.2016 - yazaraq müəllif imzasını atdı) və kitabı Əliyə verdi.
- Bəli, Eldar müəllim, təəssüf ki, oxuyan azdır. Biz Sara xanımla kitabı özümüz oxuduqdan sonra aparıram işdəkilərə də verirəm, oxuyanlar maariflənirlər. Hətta sonra müzakirə də edirik. İnşallah, hərbçilərlə də bir dəfə sizi görüşdürərik.
Xəstə ziyarəti qısa olar. Amma bizim bu tarixi ziyarət heç qısa olmadı.
O günkü gün hər ikisi də Göyçə ləhcəsi ilə tarixi hadisələrdən, adət-ənənəmizdən şirin və duyğusasl söhbət açdılar. (İndi mənim üçün o günlər unudulmazdır - nəmlənən gözlərimdə inci kimi sapa düzülən xoş bir xatirədir.)
Onu da deyim, həkim! Kitabı oxumaq üstündə Əli ilə hər zaman çəkişirik. Mən bir neçə səhifə oxuduqdan sonra Əli kitabı işə aparıb özü oxuyandan sonra ailə dostumuz - Şişqaya kəndindən olan polkovnik Rasim müəllimə vermişdi. Mən də on dörd gün sonra gəldim “Təbib”in redaksiyasına. Eldar müəllimdən xahiş etdim ki, mənim özümə ayrı kitab verin, yoxsa Əli kişi ilə savaşırıq.
Eldar müəllim gülümsəyərək “GÖYÇƏNİN QİSASI QALIR” kitabından birini rəfdən götürərək:
-Qabil, bir bura gəl. Ayə, indiki dövrdə belə şey görmüsən? Kitabların bəxtinin bağlanan vaxtında bunların evində kitab oxumaq üstündə dava gedir. Nə yaxşı hələ kitab oxuyan və kitab da var imiş, yoxsa Sara Göyçəli məndən qisas alardı- deyib, güldü. Mənə də bu tarixdə - 21.09.2016 - Əliyə bağışladığı tarixdən on dörd gün sonra hədiyyə etdi.
(Bu gün üzüntü ilə xoş xatirələrini yad etdiyim Eldar İsmayıla və ömür-gün yoldaşım Əli Dünyamalıyevə Allahdan rəhmət diləyirəm.)
Həkim dedi:
- Onda gələndə deyərik, qalıbsa, birini də mənə gətirərlər.
- Sağ olun, həkim. Siz də Göyçəni çox sevirsiniz.
- Əlbəttə, sevirəm. Tovuz dağlarının o üzü bizim tarixi torpaqlarımız olan Göyçəmizdir. Odur ki, bugünkü işimizə köklənin.
- Narahat olmayın, həkim. İnşallah, Eldar müəllimi buradan sizin nəzarətinizlə sağaldıb yola salacağıq.
Saat 12:00-da şöbənin qapısı döyüldü. Tibb bacısı - Qaxlı qızı Mənsurə xanım - “Buyurun” deyib özü qapını açdı. Əslində şöbənin qapısı çox vaxt açıq olardı, hansısa xəstə çıxan zaman örtülmüşdü.
Öndə Eldar İsmayıl, arxasınca Qabil Zimistanoğlu içəri daxil oldular.
- Buyurun, Eldar müəllim, - deyə Mənsurə xanım geri çəkilib yol verdi.
Eldar müəllim Mənsurəni diqqətlə süzərək:
- Səndəmi göyçəlisən? - dedi. Ayə, amma Qaxlıya, Şəkiliyə oxşatdım. Onlar da məni hardan tanıyacaq? – deyib, Qabil müəllimə baxdı.
Onu xoş qarşılayan Nurlana xanım salamlaşdıqdan sonra:
- Bəli, Eldar müəllim, qızımız Qaxdandır, - dedi.
Hamımız təbəəssümümüzü gizlədə bilmədik.
- Eldar müəllim, hardan bildiniz?
O, gülümsəyərək:
- Bu da mənim özəlliyimdir - dedi.
Nurlana xanım:
- Yaxşı, - deyib onlara əyləşmək üçün yer göstərdi.
Sonra mənə baxaraq:
- Sara xanımı tanış etməyə ehtiyac yoxdur. Səhərdən elə sizdən və yaradıcılığınızdan danışır. Elə mən də sizin oxucularınızdanam. İnşallah, şöbəmizdən razı gedərsiniz. Qızlarımın hər ikisi də canyandırandır. Sizi tapşırmışam. Təyinatınız da verilib. Şəfalar diləyirəm.
Hə, əziz dostlar, beləcə on gün Eldar müəllim özünün dediyi kimi yavəri Qabil müəllimlə şöbəmizdə hər gün qonağımız oldular. Artıq Mənsurəni də göyçəli eləmişdik.
Bir gün verilən vaxtdan bir saat gec gəldilər. Mənsurə xanım pərdə arxasında başqa xəstəyə xidmət göstərir və astadan, xoş avazla, gözəl səsi ilə oxuyurdu:
O bu boyda bir cahanı yaradıb, yaradıb,
Həm həqiqət, həm əfsanə məhəbbət, məhəbbət…
Eldar müəllim qapıdan başı ilə salam verərək əli ilə “susun” işarəsi verdi. Gəlib sakitcə oturub sona kimi dinlədi. Və sabahısı bu şeirlə gəldi…

SƏN DEYİLSƏN MƏNSURƏDİ
(İlahi bir səsə malik Mənsurə xanıma)
Sarı bülbül bu oxuyan
Sən deyilsən Mənsurədi.
Tər nəfəsi gül qoxuyan
Sən deyilsən Mənsurədi.

Məni üzüb atıb təklik,
Sənətçim ol bircə günlük…
Pünhan-pünhan ötən kəklik,
Sən deyilsən Mənsurədi.

Gəzdim, dinşədim meşəni,
Dilə tutdum bənövşəni…
Mənə verən bu nəşəni,
Sən deyilsən Mənsurədi.

Dağdan aşan çınqıllı çay,
Nədən ötrü bu hay-haray?
Gəlib çatan nəğməli pay,
Sən deyilsən Mənsurədi.

Şəlaləmi nur çiləyən,
Üstümə nəğmə ələyən,
Bulaq zümzümə eyləyən,
Sən deyilsən Mənsurədi.

Şıltaq qəniz, bir az dayan,
Haqdan gələn səsə oyan…
Ay ağ dalğa, pıçıldayan,
Sən deyilsən Mənsurədi.

Şirinlikdə ozan səsi,
Ozan çəkmə azan səsi…
Saf ruhuma yazan səsi,
Sən deyilsən Mənsurədi!
ELDAR İSMAYIL
Ruhun şad olsun, ustad. Bu gün sayğı ilə sizi anan

Sara Göyçəli
19.02.2026

DÜŞÜNCƏ FƏDAİSİ

OLAN YAZIÇI

Yazıçı-publisist, tibb xidməti polkovnik-leytenantı Elman Süleyman oğlu Rüstəmovun “Novella və hekayələr” (“Vətən”, 2014) adı ilə nəşr olunmuş kitabını vərəqlədikcə, burada verilən ədəbi nümunələri oxuduqca, onların hər birində canlı həyat nəfəsi görürəm. Yazıların çoxu oçerk janrında – bədii dillə publisistikanın qovşağında verilmiş esse üslubundadır. Belə ki, burada təsvir olunanlar əsas etibarilə müəllifin özünün yaşantılarının, ya da görüb-eşitdiklərinin əsasında qələmə alınmışdır. Başqa sözlə, Elman Rüstəmov həyat hadisələrini yazıçı ustalığı ilə nəsrə uğurla gətirir. Burada maraqlı təhkiyə tərzi və üslubu şifahi ədəbiyyatımızdakı rəvayət janrını da xatırladır. Belə ki, yazıçı hadisələri elə təbiiliklə nəql edir ki, oxucu yazıçının özünü birbaşa həmin epizodların iştirakçısı kimi hiss edir. Bu da yazıçının oxucunu hadisələrin gerçəkliyinə inandırma ustalığıdır. Təsadüfi deyil ki, kitaba ön söz əvəzi kimi verilən yazıda da yazıçı-filosof, şair Əlisa Nicat yazısına “Elman Rüstəmovun nəsri zamanın güzgüsüdür” adını verib. Məhz “zamanın güzgüsü” olduğuna görədir ki, bu əsərlərdə biz həyat reallıqlarını təhkiyəçinin şahidi olduğu hadisələr fonunda təsəvvür edə bilirik. Ə.Nicat həmin yazısına belə başlayır:
“Müasirləri heç vaxt əsl yazıçı və filosofu görə bilmirlər. Hətta o, hər gün onların yanından gəlib keçsə, onlarla salamlaşsa, əl verib görüşsə də.
Tarix bu cür nümunələrlə doludur.
Tək-tək istisnaları nəzərə almasaq bütün xalqlar, hətta Almaniya, Fransa kimi ən zəkalı, qədirbilən xalqlar belə öz dövrlərində böyük istedadlara biganə olublar.
Musiqi sahəsində Bethoven, rəssamlıqda Van Qoq, ədəbiyyat sahəsində Kafka və nəhayət, təfəkkür aləmində Nitsşenin taleyi belə olmuşdur.” (səh. 4)
Daha sonra yazıçı dediklərinə rəğmən göstərir ki, “Elman Rüstəmov, əlbəttə, Kafka və Nitsşe deyil və onlara oxşamasına gərək də yoxdur. O, elə Elman Rüstəmovdur.”
Söz yox ki, Elman Rüstəmovun yazıçı kimi özünütəsdiqinə işarə edilir burda. Özü də o, bir müəllif kimi yazdıqlarında nə dərəcədə millidirsə, o dərəcədə də vətənpərvər kimi, nə dərəcədə milli ruhlu vətənpərvərdirsə, o dərəcədə də bəşəri ideallara sadiq bir sənətkar kimi çıxış edir. Mən onun yazılarının ruhunda ziyalı – yazıçı kimi özünü fəda etdiyini görürəm: onu sözün həqiqi mənasında düşüncə fədaisi olan yazıçı kimi səciyyələndirirəm. Çünki o, eşidib-gördükləri həyat həqiqətlərini yazıçı təxəyyülündən və analitik yazıçı düşüncəsindən keçirməklə nəsr əsərinə çevirir. Onun yazı üslubu, yazıçı kimi özünü göstərə bilmək missiyası məhz bu mühüm amildən rişələnir. Onun hər əsərində düşüncə qatları müəyyən intervallarla özünü göstərir.
“Kreml qülləsi”, “Ağ vərəq”, “Mən”, “Tupoy”, “Baş kəsənlər”, “Ən qısa hekayəm”, “21 dekabr dünyanın sonu, yoxsa bir yəhudi oyunu”, “Şəkinin “Xan sarayı” və s. Bütün bu və bu kimi digər əsərlərində biz qatbaqat düşüncə layları ilə rastlaşırıq: düşünərək (müəyyən ədəbi-fəlsəfi kəşflər edərək) oxucularını da bu xüsusda düşündürür.
Misal üçün, “Min il sonranın salnaməsindən...” adlı yazıya belə bir kəlamı avtoqraf yazıb: “Xalqlar ona görə mövcuddur ki, onların qəhrəmanları var”. Bu cümlə ilə müəllif xalq yaddaşında yüzillərlə özünə yer eləmiş epik və mifik qəhrəmanlara işarə edir, bildirmək istəyir ki, bu qəhrəmanlar zamanbazaman xalqı düşdükləri girdablardan, fəlakət və bəlalardan xilas etməklə xalqı özləri ilə bərabər qoruyub yaşadıblar. Həm də bu qəhrəmanlar xalqın özünükimlik simvoluna çevrilməklə gələcək nəsillərin də öyünc, qürur yeri olublar, xalqı zaman-zaman düşmən üzərinə hücumlara və zəfərlərə səfərbər edən mənəvi-fiziki gücün enerjisinə çevrilib, xalqı fiziki gücdən və ruhdan düşməyə qoymayıblar.
Cavanşirəm, Babəkəm,
Nəbiyəm, Koroğluyam –
Azərbaycan oğluyam (Hafiz Baxış)
və s. şəklində müəllifli və ya müəllifsiz xalq nəğmələrinə, mahnılarına çevrilərək dillərdə-ağızlarda gəzib-dolaşan qəhrəmanlarımız böyük bir ordu gücü timsalında “Azərbaycan oğluyam” tipli ifadə şəklində xalqın özünü təmsil edib yaşadıblar. Ona görə mən yuxarıda qeyd etdim ki, yazıçı kimi Elman Rüstəmovun nəsrində mərtəbəli şəkildə düşüncə qatları boy göstərir ki, bu epiqraf özündə müəyyən düşüncə tipi yaşadır. Məhz epiqrafdan doğan məntiqin davamı olaraq yazıçı hekayəyə belə başlanğıcla start verir: “Tarix boyu özünün qəhrəmanları ilə tanınan Azərbaycan 1000 il əvvəl, 2000-ci ilin əvvəllərində xalqın taleyində dönüş yaradan özünün növbəti qəhrəmanını meydana gətirdi. O vaxta qədər həmin torpaq Tomris ana, Cavanşir, Babək, Şah İsmayıl Xətai kimi qəhrəmanlar yetirmişdi. 20-ci əsrin sonunda, 21-ci əsrin əvvəllərində öz müstəqilliyini əldə etmiş Azərbaycanın 20%-dən çox ərazisi irticaçı dövlətlərin köməyi ilə böyük Ermənistan dövləti yaratmaq iddiası ilə yaşayan xəstə təxəyyüllü erməni millətçiləri tərəfindən işğal edilmişdi. 2 milyondan çox azərilər öz yurdlarından didərgin va qaçqın düşmüşdülər. 20 il idi ki, Azərbaycanın cənnət guşələri sayılan gözəl Qarabağ, Şuşa qalası erməni tapdağı altında idi. Kiçik xalqları bir-birinə vuruşduran va bundan böyük mənfəət götürən o vaxtkı irticaçı dövlətlər min bir hiylə və fənd işlədərək müxtəlif təşkilatlar yaradır və bu məsələlərin həllini həmin taşkilatlara tapşırmaqla məsələni uzadır va bundan öz xeyirləri üçün məharətlə istifadə edirdilər. Həmin dövrlərdə Azərbaycan Bakı nefti hesabına iqtisadi cəhətdən inkişaf etsə də, bu, vətənpərvərlik ruhunun yüksəlməsinə heç bir təsir göstərmirdi. Əksinə, Bakıya güclü kapital axını meşşan həyatı keçirən insanlar üçün əlverişli şərait yaradır, mətbuat və televiziya şou aləminə geniş yer ayırırdı. Şou biznes özünün çiçəklənmə dövrünü yaşayırdı. Artıq xalqda öz torpaqlarını azad etmək üçün bir inamsızlıq əmələ gəlmişdi. Çoxu bu müharibənin sonunu görmürdü, ümidsizliyə qapılanlar, həmin yerləri bir daha görməyəcəkləri ilə barışanlar var idi. Belə bir vaxtda Azərbaycan xalqının növbəti qəhrəmanı meydana çıxdı. Allah-təala sanki əməlinə uyğun ad qoymağı agah etmişdi onun valideynlərinə. Adını Mübariz qoymuşdular. Çoxlarının adı Mübariz idi o vaxt. Ancaq mübarizlik təkcə onun taleyinə, bəxtinə yazılmışdı. Alın yazısına çevrilmişdi. Ruhuna, iliyinə işləmişdi bu ad. Azəri türk xalqının saf geni ilə daşınan qəhrəmanlıq geni Cavanşirdən, Babəkdən, Şah İsmayıl Xətaidən sonra Mübarizin ruhuna keçmişdi” (səh. 70-71).
Müəllif hekayənin dili ilə də gələcəyi mətləbə (qəhrəmanlıq salnaməsinə) işarələr vurur, Tomris ana, Cavanşir, Babək, Xətai kimi tarixi (eləcə də xalq yaddaşındakı epik) qəhrəmanlarımızı xatırladır. Daha sonra yazıçı bu kimi qəhrəmanlarımızın göydən düşmə, yaxud sadəcə pafos naminə tərifə layiq olmadıqlarını xatırladır, göstərir ki, necə ki, bu qəhrəmanlarımız min ildi ki, xalqımızın əzmkarlıq, mübarizlik simvoluna çevriliblər, eləcə də bu gün də – “2000-ci ilin əvvəlində də xalqın taleyində dönüş yaradan növbəti qəhrəmanlar” doğuldu. Bəs kimdir bu qəhrəman? Əfsanəvi-mifik varlıqmı, xalq təxəyyülünün şişirtməsimi? Xeyr! Bu qəhrəman bizim müasirimiz olan xalq qəhrəmanı – Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Mübariz İbrahimovdur. Əslində, bu mövzu ilə Elman Rüstəmov tariximizə və folklorumuza işarə yolu ilə dünyaya mesaj verir: Hansı mesajdır bu? Bu, o mesajdır ki, bu gün az qala öz qəhrəmanlıqları ilə və həm də bizdən uzaqlaşdıqda uzaq keçmişdə qalmaqları ilə mifik-əfsanəvi qəhrəmanlara dönmüş Tomris, Cavanşir, Babək, Xətai kimi tarixi şəxsiyyətlər heç də pafos naminə dilimizdə gəzib dolaşan uydurma obrazlar deyillər! Bir vaxtlar düşmənlərin canına vəlvələ salan bu tarixi qəhrəmanlarımız bu gün də doğulurlar. Onların biri də məhz Koroğlu kimi düşmənin kürkünə birə salmış Biləsuvarlı balası olan qəhrəman Mübariz İbrahimovdur. “Kim idi Mübariz? Sadə, zəhmətkeş bir azəri-türk ailəsinin övladı. Sadə kəndçi balası. O vaxt Azərbaycanın ucqar əyaləti sayılan Biləsuvar əyalətində, indiki böyük ticarət mərkəzinə və ziyarətgaha çevrilən Mübarizabad şəhərində dünyaya göz açmışdı sadə kəndçi balası, azəri-türk oğlu. Anası Qarabağ haqqında, bəşəriyyətin ən sonuncu dəhşətli soyqırımı sayılan Xocalı soyqırımı haqqında bayatılar deməklə, 19-20-ci əsrlərdə Azərbaycanın konservatoriyası sayılan Şuşa haqqında qəmli, vətən ruhlu nəğmələr oxumaqla layla çalmışdı öz oğluna, mübariz ruhda böyüyən Mübarizinə. Birinci sinfə ayaq basan Mübarizə ilk dərs günü ana dili müəllimi Şuşanın işğalından bəhs edən “Ana vətən çağırır” mövzusunda dərs keçmişdi. Dərsdən evə dönən Mübariz atasının və anasının boynuna sarılmış, onlara Vətən deyə müraciət etmişdi. Ata və anası isə “səni Vətən üçün böyüdəcəyik” – demişdilər gözləri qəlbinin atəşindən par-par parıldayan oğullarına. Hərb sənətinin sirlərinə yiyələnən və daim qəlbi səngər üçün döyünən Mübarizin əsgəri xidməti o vaxt daxili qoşunlar adlanan və ölkədaxili nizamı qoruyan qoşun növündə keçmişdi. Ancaq onun məqsədi daxili nizamı pozan nümayişçilərin başına dubinka endirmək yox, düşmən sinəsinə yumruq vurmaq, bir yumruqla işğal altında olan torpaqlarımızda at oynadan düşməni məhv etmək idi. Odur ki, əsgəri xidmətini başa vurduqdan sonra yenidən hərbi kursa yazılır və kursu müvəffəqiyyətlə bitirərək birbaşa cəbhə xəttinə yollanır. Postda dayandıqları yüksəklikdən işğal altında olan barlı-bərəkətli torpaqlarımızı, xarabazarlığa çevrilən kəndlərimizi, tüstüsü çıxmayan komaları, azan səsi eşidilməyən məscidləri seyr edən Mübarizin düşmənə nifrəti birə min artır. Bir gün tabeçiliyində olan və postda dayanaraq düşmən tapdağında olan vətənini nişangahla müşayiət edən əsgərin gözlərinin yaşardığını görür və səbəbini soruşur. Əsgər bildirir ki, indi onun dayandığı bu postda 20 il əvvəl onun atası dayanıbmış. O atası ki, o vaxt həmin bu yerdə böyrəyini soyuqlatmışdı və indi yataq xəstəsidi. İmkanlı ağalar isə onun atasının, Qarabağ müharibəsi iştirakçısının, Qarabağ müharibəsi əlilinin böyrəyinin dəyişdirilməsinə sponsorluq etmək əvəzinə şou biznesin “yeni ulduzlarına”, “avrovijin” iştirakçılarına sponsorluq edirlər. “Yəqin ki, 20 il sonra da mənim oğlum məni yataqda qoyub gələcək bu yerdən vətən torpaqlarını izləməyə. Çünki geri qayıdan kimi bir böyrəyimi atama vermək istəyirəm. Amma elə qorxuram ki, istəyim baş tutmaya. Çünki yaman gizildəyir böyrəklərim” – demişdi gözləri yaşlı əsgər. Mübariz öz dəsmalı ilə onun göz yaşlarını silmiş və “ağlama, 20 il sonra sənin oğlun buradan yox, Şuşadan seyr edəcək vətən torpaqlarını; İsa bulağını, Cıdır düzünü, gözəl Qarabağı. Bu sözü mən Mübariz Allah qarşısında söz verirəm sənə” – demişdi. Bunu demiş, həmin axşam ata və anasına son sətri “Təki vətən sağ olsun” kəlamı ilə bitən son məktubunu yazmış və təpədən dırnağa qədər silahlanaraq təkbaşına düşmən üstünə getmişdi. Gecənin qaranlığında intiqam hissindən par-par parıldayan, işıq saçan gözləri düşməni vahiməyə salmış, onu ova çıxmış ac canavara bənzətmişdi düşmən tərəf. Bəli, düşmən yanılmamışdı. Həmin anda Mübarizin qəlbinə türkün əfsanəvi mifi sayılan boz qurdun ruhu hakim kəsilmişdi. İlk sərrast atəş ön cərgədə keşik çəkən düşmǝni yerə sərir. Düşmən səngərində qarışıqlıq düşür. Əllərini silaha atmamış Mübarizin avtomatı işıq saçmağa başlayır. Yorğun məşqlər, ağır təlimlar zamanı qazanılmış zəngin təcrübə öz bəhrəsini verir”.
Göründüyü kimi, Elman Rüstəmov sənədli hekayə janrına xas olan oçerkvari üslubda “Kim idi Mübariz?” sualını qoymaqla qəhrəmanımızın tarixi kimliyinə arayış gətirir. Burada həm Mübarizin ata-anası ilə bağlı tarixi informasiyanı çatdırır, həm də Mübarizi tarixi-əfsanəvi cəngavərlik ruhunda yetirən milli-ədəbi zəminə də aydınlıq gətirərək göstərir ki, Azərbaycan xalqının milli və ədəbi-bədii-fəlsəfi düşüncəsində elə ana da, ata da vətən timsalında özünə möhkəm yer eləmişdir. Elə ona görə də ”Mübariz atasının və anasının boynuna sarılmış, onlara Vətən deyə müraciət etmişdi” ifadələri ilə müəllif bu məqama birbaşa toxunmuşdur. Çünki Azərbaycanlı təfəkküründə Ana vətən, Ata yurdu (Dədə-baba torpağı) tipli sabitləşmiş el ifadələri hava(yı)dan deyilməyib. Ata, ya ana övlad üçün nə dərəcədə əziz – doğmadırsa, elə torpaq (vətən) də o cür əziz və müqəddəsdir.
Daha sonra müəllif hekayə janrının bədii tələbinə uyğun olaraq burada da haşiyə çıxır, postda dayanan gənc əsgərin obrazını yaradır və o əsgərin atasının da vaxtilə bu postda – səngərdə keşik çəkərkən böyrəklərini soyuq aldığı səhnəsini təsvirə gətirir. Məhz bu acı səhnəni görən və eşidən Mübarizin bundan sonra qisas eşqilə düşmən üzərinə təkbaşına getməsindən söhbət açılır.
Gördüyümüz kimi, gətirilən bu parçada da yazıçının müxtəlif cür düşüncə modellərini bir arada birləşdirdiyinin şahidi oluruq. Mübarizin cismani kimliyi, daha sonra mənəvi kimliyi (ata-anasının metaforik siması olaraq Vətən övladı olması) və eyni zamanda mifik kimliyi laybalay oxucuya təsvir olunur. Göstərilir ki, gecə ikən düşmən ordusu üstünə təkbaşına yeriyən Mübarizi düşmənlər “ova çıxmış ac canavara bənzətmişdi”. Yazıçı bu bənzətmənin doğru olduğunu da təsdiqləyir: “Mübarizin qəlbinə türkün əfsanəvi Boz qurd mifinin hakim kəsildiyini” deyən yazıçı bununla qəhrəmanımızın mifik ulu əcdadlarımızdan sayılan Boz Qurdun da daşıyıcısı olduğunu düşüncə hadisəsi olaraq oxucuya təqdim edir. Bununla Elman Rüstəmov belə bir ideyanı vermək istəyir ki, qədim türk miflərində də – mifik qəhrəmanların təbiətində də rəmzi-metaforik şəkildə də olsa bir həqiqət boy göstərir. Bununla xilaskar Boz qurd obrazının özünün də hardasa metaforik də olsa həqiqətdən rişələndiyini göstərmək istəyir. Düşmənlərə anlatmaq istəyir ki, real qəhrəmanlarımız kimi mifik qəhrəmanlarımız da havadan – boş-boşuna yaranmayıblar.
Ardınca yazıçı Elman Rüstəmov Mübarizin qəhrəmanlıq səhnəsini təsvir edir, onun Koroğlu kimi meydana təkbaşına girib düşmən üzərinə atıldığını, leşi leş üstə qaladığını görtərir.
Yazıçı Mübarizin düşmənlərə bu qan uddurmasını “səngərdən izləyən əsgərlərimizin beynini silkələyib, yatmış beyinləri oyatdığını” yazır. Bununla müəllif onun bu misilsiz şücaətini 2020-ci ilin 44 günlük Zəfərlə sonuclanan savaşımızın başlanğıcı kimi səciyyələndirir.
Lakin təkcə 44 günlük qələbəmizin başlanğıcı çərçivəsində məhdudlaşdırmır, onu daha böyük ölçüdə dəyərləndirən yazıçı bunu aşağıdakı cümlələrlə ifadə etməklə həm hekayəni yekunlaşdırır, həm də hekayənin əsas ideyası olaraq hekayənin adına çıxardığı “Min il sonranın salnaməsindən...” ifadəsinə aydınlıq gətirib yazır: “Azərbaycanın ərazisində ən yüksək zirvə Bazardüzü zirvəsidir. Mübariz isə ondan daha da hündür bir zirvə fəth edir. Bu onun ucaldığı şəhidlik zirvəsi olur. Mübariz öz qəhrəmanlığı ilə şəhidliyin ən uca zirvəsinə yüksəlir. Onun qəhrəmanlığından sonra qəlbi qisas hissi ilə dolu azəri türkləri bu zirvəni fəth etməyə üz tuturlar. Televizorda hansısa müğənniyə cangüdənlik etməyindən fəxrlə danışan başı qırxılı peysər oğlanlar əllərinə silah alıb cəbhəyə yollanırlar. Rusiyada, Almaniyada, Hollandiyada Qarabağ müharibəsindən qaçıb gizlənmiş gənclər vətəni Azərbaycana qayıdıb 20 il düşmən tapdağında olan torpaqları azad etmək üçün silaha sarılırlar. Mübarizin qəhrəmanlığından sonra xalqda özünə inam yaranır, əsl vətən ruhlu, Çanaqqala döyüşçüləri kimi ölümün gözünün içinə düz baxan böyük bir Mübarizlər ordusu yaranır. Har ayın sonunda Mübarizin ruhu əsgər yoldaşlarından birinin bədəninə daxil olur, həmin əsgər də Mübariz kimi silahlanaraq əvvəlcə Mübarizin atasının və anasının əlindən öpür, təkbaşına düşmən üstünə yeriyir və düşmənin mövqelərini darmadağın edərək şəhid olur. Artıq Azərbaycan özünün 100-cü Mübarizini şəhid verərkən düşmən ordusundan əsər-əlamət qalmamış, sağ qala bilənlər nəinki işğal etdikləri Azərbaycan torpaqlarından, həm də tarix boyu məskunlaşdıqları qədim Azərbaycan torpaqlarından baş götürüb Avropa ölkələrinə qaçmış və 3-cü minilliyin ortalarında bir millət kimi assimilyasiya olaraq yer üzündən silinmişlər ... 3011-ci il. “Azərbaycanın tarixi salnaməsindən”.
Belə bitirir hekayəni müəllif. Tarix isə gördüyümüz kimi, hekayənin yazıldığı real 2011-ci il tarixi ilə yox, 3011-ci il kimi göstərilib.
İstərdim bu məqamdan öncə yazıçının söhbət açdığı Bazardüzü zirvəsi ilə bağlı söylədiyi “Mübarizin o zirvədən də yüksək bir zirvə – şəhidlik zirvəsi” fəth etməsi məsələsinə də toxunam. Bu ifadələr mənim 1990-cı illərin əvvəllərində, hələ Cəbrayıl torpağı işğala məruz qalmadığı dövrlərdən çox əvvəl yazdığım şeirimdən aşağıdakı misraları bir daha xatırlatdı mənə:

Torpağın köksündə ən yüksək zirvə
Kəşf etdi şəhid şah şəhid qardaşım.

O vaxt şəhid qardaşlarımızın öz şəhidlikləri – igidliklərilə “torpağın köksündə ən yüksək – əlyetməz bir zirvəni kəşf etdiklərini” yazmışdım misraların dililə. İndi də Elman Rüstəmov Mübarizin timsalında şəhidlərimizin Bazardüzü zirvəsindən də uca bir qəhrəmanlıq zirvəsini fəth etdikləri fikrini oxuyuram. Fikirlərimiz necə də üst-üstə düşür. Məlumdur ki, torpaqda – yerin təkində ancaq dərinlik ölçüsündən söhbət gedə bilər. Ancaq biz bədii-fəlsəfi bir yanaşma ilə şəhidlərimizin torpağın yeraltı qatında dərinlik aşkarladıqlarını yox, əlyetməz – ən yüksək zirvəni fəth etdiklərini söyləmişik. Bu yanaşma mahiyyətcə şəhidlərimizin torpağa gömüldüklərini yox, əksinə, ölməzliyə, ölməzlik zirvəsinə yüksəldiklərinə dair söylədiyimiz bədii-poetik bir dəyərləndirmədir. O ki qaldı yazıçı Elman Rüstəmovun hekayəni belə bir sonluqla bitirməsinə və hələ bundan sonra bəşəriyyətin 1000 illik bir yol qət edəcəyi 3011-ci il tarixinin simvolikasına, bununla müəllif özündən əvvəlki tarixi şəxsiyyət olan qəhrəmanlarımızın bu gün tarixi-mifik bir örtüyə bürünərək günümüzdə – zamanımızda yaşamasına paralel bir bənzərlik ortaya qoymuşdur ki, hələ 1000 il bundan sonra da Mübariz İbrahimov qəhrəmanlığı öz sələflərinin qəhrəmanlığı kimi xalqımızın və vətənimizin tarixində anılıb yaşayacaqdır. Eyni zamanda bununla müəllif gələcəyi yazıçı gözü ilə necə görə biləcəyini təsəvvürdə canlandırmışdır. Yazıçıların öz əsərləri ilə real və ya fantastik təsvir yolu ilə gələcəyi təsəvvürdə canlandırmaları isə ədəbiyyatda kino sənəti və s. vasitəsilə əks etdirdiyi nümunələr isə hamımıza tanış məsələdir.
Bir sözlə, yazıçı Elman Rüstəmovun hər bir yazısı oxucuya müəyyən ideya – estetik məzmunlu dəyərli fikirlər aşılayır. İxtisasca həkim olan yazıçı əsərləri ilə insanların mənəvi dünyasında sağlam və faydalı ovqatla düşünə bilmək duyğuları formalaşdırır. Dəyərli yazıçımıza yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayırıq!

Şakir Albalıyev,
filologiya elmləri doktoru

Abid Şamiloğlu,
Müəllim, Quba Afurca kəndi


Sönməyən ocaq

(Sənədli hekayə)
Afurca kəndinin uca dağları bəyaz dumanla örtülmüşdü. Yazın gəlməyinə baxmayaraq, hələ havalar istiləşməmişdi. Sürünü, mal-qaranı yaylağa aparmaq olardımı? Heç kim cəsarət eyləmirdi. Bəzən elə olurdu ki, yayın ortalarında yaylaqda qar yağardı. Salman kişi son sözünü dedi:
- Hazırlaşın, yaylağa çıxmalıyıq. Heç bir qar, boran bizi qorxuda bilməz. Yağar, əriyib gedər. Gecikdirmək olmaz. El-oba yığışdı, köçdü. Yaylaq həyatı başladı. 1858-ci ildə Afurca kəndində dünyaya göz açan Salman Abid oğlu kəndin dağ cüssəli bir igidi idi. O, bütün quberniyanın vicdanı, ədalət qoruyucusu, zəngin bir təsərrüfatın sahibi idi. Onun qoyun sürüləri, mal-qara naxırları Qilit yaylağındakı geniş otlaq sahələrində saxlanılırdı.
Salman kişi təsərrüfata başçılıq etməklə yanaşı, həm də Afurcanın və ətraf kəndlərin hakimi idi. O, bu işə dövlət tərəfindən təyin olunmuşdu. Kənddə bir haqsızlıq baş verəndə hamı onun qapısına qaçardı. Salman kişi həyətindəki qocaman palıd ağacının altında əyləşər, hər iki tərəfi təmkinlə dinləyərdi. Onun kəsdiyi hökmdən heç kim inciməzdi, çünki onun hakimliyi ilahi ədalətə və insan sevgisinə söykənirdi. Onun ədalət sorağı tezliklə doğma kəndinin sərhədlərini aşdı. Başqa kəndlərdə də işi çətinə düşən, çıxılmaz vəziyyətdə qalan, haqqı tapdalanan hər kəs çarəni Salman kişinin müdrikliyində tapardı. O, fərq qoymadan hər bir məzlumun imdadına çatar, müşkül işləri asanlıqla həll edərdi.
Salman kişinin həyatındakı ən böyük zənginlik onun evinin dirəyi, ömür-gün yoldaşı Mərziyə nənə idi. Mərziyə nənə təkcə Salman kişinin həyat yoldaşı deyil, həm də onun qəlbinin aynası, xeyirxahlıq missiyasının ən böyük ortaq tərəfi və kəndin mənəvi anası idi.
Salman kişinin evindən qonaq-qara əskik olmazdı. Uzaq kəndlərdən gələnləri Mərziyə nənə böyük bir təmkinlə, gülər üzlə qarşılayar, onlara süfrə açar və hər birinə ana şəfqəti göstərərdi. Salman kişinin Afurcada uzun illərə dayanan, sadiq və özü kimi igid bir dostu var idi: Əbdülxalıq. Bu iki cəsur və mərd insanın dostluğu kənddə əsl qardaşlıq nümunəsi sayılardı. Kəndin xeyrinə və ya camaatın xeyir-şəri ilə bağlı bir iş görüləcəksə, Salman kişi ilə Əbdülxalıq mütləq bir-birilə məsləhətləşərdilər. Hər hansı çətin bir qərar qəbul olunmalı olduqda, bu iki dost hər bir işi incəliyinə qədər götür-qoy edib tamamlayardılar. Salman kişinin müdrikliyi sayəsində Afurcanın və ətraf kəndlərin hər bir problemi asanlıqla yoluna qoyulardı. Bu dostluq kəndin həm xeyir işlərində, həm də ağır günlərində ən möhkəm dayaq idi.
Salman kişi həm də darda qalanın arxası, köməyi, acın çörəyi idi. Elə bir il olurdu ki, quraqlıq və ya sərt qış ucbatından bütün ətraf kəndlərdə camaatın taxılı tamamilə qurtarırdı. Belə qıtlıq günlərində insanların taleyinə aclığın qorxunc kölgəsi düşəndə, Salman kişi dərhal hərəkətə keçərdi. O, ehtiyatda olan taxıl anbarlarının ağzını açdırar və car çəkdirərdi: "Kimin nə qədər ehtiyacı varsa, gəlsin, taxılını aparsın!"
Nəinki Afurcanın, hətta ətrafdakı bütün kəndlərin əhalisi də axın-axın onun həyətinə gələrdi. Salman kişi heç bir təmənna ummadan, heç kəsi qapısından əliboş qaytarmadan tonlarla taxılı insanlara paylayardı. Kəndin kimsəsizləri, xüsusən də başsız qalmış dul qadınları və yetimləri onun daimi himayəsində idi. Səhər açılanda uşaqların üzündəki aclıq qorxusunun yerini təbəssümün alması Salman kişinin ən böyük mükafatı idi. O, sanki bu dünyaya acları doyurmaq, sızlayan qəlblərə məlhəm olmaq üçün gəlmişdi.
Təqvimlər 1918-ci ili göstərəndə bu dinc dağ kəndlərinin üzərini qara buludlar aldı. Bakıda və Şamaxıda Şaumyanın göstərişi ilə Amazaspın erməni-bolşevik silahlı dəstələri qan tökür, kəndləri yandırır, günahsız insanları öldürürdülər. Çox keçmədən qorxunc xəbər Quba qəzasına da çatdı. Düşmən Şamaxını xarabalığa çevirdikdən sonra Qonaqkənd yolu ilə Quba şəhərinə gəlib keçəcəkdi.
Kəndlərə təşviş düşdü. Qadınların fəğanı, uşaqların qorxu dolu baxışları hamını lərzəyə gətirdi. Belə bir məqamda Salman kişinin polad iradəsi ön plana çıxdı. O, bir an belə tərəddüd etmədən ayağa qalxdı.
- "Qorxmayın!" -deyə onun gur səsi əks-səda verdi. -"Namusumuzu və torpağımızı bu qan içənlərə tapşırası deyilik!"
Salman kişi dərhal strateji plan qurdu. Kəndin qadınlarını, uşaqlarını və qocalarını toplayaraq, onları gur şəlalənin axdığı yerdə olan, sıldırım Qırmızı Qayanın gizli mağaralarına yerləşdirdi. Bu təhlükəli köç zamanı qadınların və uşaqların başında Mərziyə nənə dayanmışdı. O, öz sarsılmaz iradəsi, ana şücaəti və təmkinliyi ilə mağaralarda gizlənən hər bir kəsə mənəvi dayaq oldu, qorxunu onlardan uzaqlaşdırdı. Mərziyə nənə sığınacaqda saxladığı hər bir kəsi ana kimi qoruyaraq bu zəfərin mənəvi qəhrəmanı oldu. Onun bu şücaəti, sarsılmaz rəşadəti dillər əzbəri oldu, sorağı bütün Azərbaycana yayıldı.
Şəlalənin gurultusu uşaqların səsini boğur, düşmənin bu gizli sığınacağı tapmasını qeyri-mümkün edirdi.Ailələri etibarlı yerə yerləşdirdikdən sonra Salman kişi və onun sadiq dostu Əbdülxalıq kəndin igidlərini, əlinə silah ala bilən hər bir kişisini səfərbər etdi. Düşmən Qonaqkənd yolundan keçib gələndə qarşısında heç nədən qorxmayan, Vətən naminə ölməyə hazır olan bir böyük dəstəni gördü.
Salman kişinin və Əbdülxalıqın rəhbərliyi ilə başlayan qəfil və amansız müqavimət düşməni sarsıtdı. Ağır toplarla, pulemyotlarla silahlanmış böyük bir orduya qarşı bu dəstə qəhrəmancasına vuruşurdu. Dağların hər qayası, hər cığırı düşmənə qarşı bir silaha çevrilmişdi. Bu qeyri-bərabər döyüşdə erməni-bolşevik dəstələri ağır itkilər verdilər. Onlar Təngə dərəsindən keçib Quba şəhərinə doğru irəliləməyə məcbur oldular.
Salman kişinin göstərdiyi bu qəhrəmanlıq, göstərdiyi bu müqavimət böyük bir fəlakətin qarşısını aldı. O, öz kəndinin və ətraf kəndlərin namusunu qorudu, yüzlərlə ananı və uşağı ölümdən xilas etdi. Onun bu şücaəti, sarsılmaz rəşadəti dillər əzbəri oldu, sorağı bütün Azərbaycana yayıldı.
İllər keçdi, zaman dəyişdi. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti quruldu və amansız kolxozlaşma dövrü başladı. Bu dövr Salman kişinin həyatının ən ağır imtahanı oldu. Onun ömür boyu zəhmətlə topladığı, min bir əziyyətlə artırdığı bütün qoyun sürülərini, böyük mal naxırlarını, var-dövlətini əlindən aldılar. Ailə bir gecədə tamamilə müflis vəziyyətə salındı. Sovet hökuməti onun maddi gücünü qırmağa çalışırdı.
Bu sınaq günlərində Mərziyə nənə ərinin ən böyük sirdaşı, sarsılmaz qalası oldu. O: "Mal-mülk gəldi-gedərdi, təki baş ucalığı olsun, təki canımız sağ olsun" -deyərək Salman kişiyə güc verdi və ailənin başını hər zaman dik saxladı. Lakin onlar bir şeyi unutmuşdular. Salman kişinin böyüklüyü onun var-dövlətində deyil, sarsılmaz ruhunda və polad xarakterində idi. Salman kişi bütün bu haqsızlıqlara, maddi itkilərə baxmayaraq özünü sındırmadı. Əsl bir kişi, dağ qədər vüqarlı bir el ağsaqqalı kimi hərəkət etdi. Malı-mülkü əlindən alınsa da, qəlbindəki insan sevgisini və mərdliyini heç kim ala bilmədi. O, yenə də kəndin mərkəzində dik dayandı, yenə də darda qalanın, çarəsiz qalanın köməyinə çatdı. Bu çətin günlərdə onun ən böyük mənəvi dayağı yenə də sadiq dostu Əbdülxalıq oldu.
Əbdülxalıq həm varlı, həm də müflis günündə Salman kişinin yanında qaldı, onun dərdinə şərik oldu. Bu iki igid insan ömürlərinin sonuna qədər dostluqlarını, bir-birinə olan hörmət və sədaqətlərini eyni səmimiyyətlə davam etdirdilər.
Salman kişi 1930-cu ilin sonunda dünyasını dəyişdi. O, bu dünyadan köçəndə onun heç bir malı-dövləti yox idi. Amma onun arxasında gözüyaşlı, ona minnətdar olan və onun mərdliyinə heyran qalan bütöv bir mahal var idi. Bir də onun müqəddəs xatirəsini göz bəbəyi kimi qoruyan Mərziyə nənə vardı.
Bu gün də Afurca kəndində şəlalənin səsi ucalanda, sanki o səs Salman kişinin qəhrəmanlığını hayqırır, Qırmızı Qayanın mağaraları isə onun ədalətinin, xeyirxahlığının və cəsarətinin şahidi kimi vüqarla dayanır.
Salman Abid oğlu və Mərziyə nənə öz şərəfli ömürləri və əyilməz qamətləri ilə hər bir Azərbaycanlının qəlbində əbədi bir abidə ucaltdılar.

Gülmaya Feyruzqızı

AYB və AJB üzvü

Uşaqların hüquqları və

sosial ədalət

Müasir dövrdə dövlətlərin gücü təkcə iqtisadi göstəricilərlə, hərbi potensialla və ya iri infrastruktur layihələri ilə ölçülmür. Dövlətin həqiqi qüdrəti onun vətəndaşlarına, xüsusilə də uşaqlara göstərdiyi qayğı və yaratdığı sosial təminat sistemi ilə müəyyən edilir. Çünki hər bir ölkənin gələcəyi onun bugünkü uşaqlarının sağlamlığına, təhsilinə və rifahına bağlıdır.
Azərbaycan son otuz beş ildə tarixinin ən mürəkkəb və ağrılı dövrlərindən keçib. Xalqımız müharibələr, işğal, qaçqınlıq, məcburi köçkünlük, terror hadisələri, iqtisadi çətinliklər və dövlət quruculuğu kimi ağır sınaqlarla üzləşib. Minlərlə insan həyatını itirib, minlərlə ailə doğma yurdlarından didərgin düşüb. Dövlət bütün bu problemlərin həlli üçün böyük maliyyə və insan resursları sərf edib.
Bu gün işğaldan azad olunmuş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri aparılır. Minalardan təmizləmə prosesi davam edir, yeni şəhərlər və kəndlər salınır, yollar, məktəblər, xəstəxanalar tikilir. Vaxtilə çadırlarda, vaqonlarda və ağır şəraitdə yaşamağa məcbur olmuş insanlar öz doğma torpaqlarına qayıdırlar. Bütün bunlar dövlətin qarşısında duran mühüm vəzifələrdir və hər bir vətəndaş bu prosesin uğurla başa çatmasını arzulayır. Lakin ölkənin qarşılaşdığı bu böyük problemlər sosial məsələlərin, xüsusilə də uşaqların rifahının ikinci plana keçirilməsinə səbəb olmamalıdır. Əksinə, müharibədən sonrakı dövrdə insan kapitalına yatırımlar daha da artırılmalıdır. Çünki bərpa olunan şəhərlərdə yaşayacaq, qurulan məktəblərdə təhsil alacaq, ölkənin gələcəyini formalaşdıracaq məhz bugünkü uşaqlardır.
Son illərdə dünyada və ölkəmizdə baş verən iqtisadi proseslər ailələrin sosial vəziyyətinə ciddi təsir göstərib. Bahalaşma, inflyasiya və gündəlik tələbat mallarının qiymətlərinin artması bir çox ailələrin büdcəsini çətin vəziyyətə salıb. Xüsusilə çoxuşaqlı ailələr uşaqların qidalanması, geyimi, təhsili, sağlamlığı və digər ehtiyaclarının qarşılanmasında ciddi çətinliklərlə üzləşirlər.
Belə bir şəraitdə uşaqpulu məsələsinin müzakirəyə çıxarılması tamamilə təbii və əsaslıdır. Uşaqpulu yalnız maddi yardım deyil. Bu, dövlətin ailəyə və uşağa verdiyi dəyərin göstəricisidir. Bəzi insanlar hesab edirlər ki, veriləcək məbləğ ailələrin bütün problemlərini həll etməyəcək. Bu fikir müəyyən mənada doğrudur. Lakin sosial yardımın məqsədi bütün problemləri birdəfəlik aradan qaldırmaq deyil, ailələrin yükünü azaltmaq və onlara əlavə dəstək göstərməkdir.
Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, uşaqların sosial müdafiəsinə yönəlmiş proqramlar uzunmüddətli perspektivdə dövlətin özünə də böyük fayda verir. Sağlam qidalanan, keyfiyyətli təhsil alan və sosial təminat hiss edən uşaqlar gələcəkdə daha məhsuldar vətəndaşlara çevrilirlər. Bu isə iqtisadi inkişafın və sosial sabitliyin əsas şərtlərindən biridir.
Uşaqların sosial müdafiəsi yalnız pul yardımı ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu sahədə digər mühüm addımlar da atıla bilər. Məsələn, məktəb yaşlı uşaqlar üçün ictimai nəqliyyatda güzəştlərin tətbiqi və ya müəyyən kateqoriyalar üzrə tam ödənişsiz istifadə imkanlarının yaradılması ailə büdcəsinə ciddi dəstək ola bilər. Bu, xüsusilə hər gün məktəbə, hazırlıq kurslarına, idman və incəsənət dərnəklərinə gedən uşaqlar üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.
Nəqliyyat xərclərinin azaldılması ailələrin maliyyə yükünü yüngülləşdirməklə yanaşı, uşaqların təhsil və inkişaf imkanlarını da genişləndirər. Çünki bəzi ailələr üçün əlavə nəqliyyat xərcləri uşaqların müxtəlif təhsil və inkişaf proqramlarında iştirakına maneə olur. Sosial ədalət prinsipi tələb edir ki, hər bir uşaq ailəsinin maddi vəziyyətindən asılı olmayaraq bərabər imkanlara malik olsun.
Uşaq hüquqları məsələsi yalnız sosial müdafiə deyil, həm də milli inkişaf məsələsidir. Uşaqların rifahına ayrılan vəsait xərc kimi deyil, gələcəyə qoyulan investisiya kimi qiymətləndirilməlidir. Güclü iqtisadiyyat, müasir ordu və inkişaf etmiş infrastruktur nə qədər vacibdirsə, sağlam və savadlı nəsil yetişdirmək də bir o qədər vacibdir.
Bu gün Azərbaycan yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri həm bərpa-quruculuq işlərini uğurla davam etdirmək, həm də sosial rifahı gücləndirməkdir. Dövlətin qüdrəti yalnız azad edilmiş torpaqlarda tikilən binalarla deyil, eyni zamanda həmin binalarda böyüyən uşaqların xoşbəxtliyi ilə ölçüləcək.
Nəticə etibarilə, uşaqların hüquqlarının qorunması, ailələrin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, uşaqpulu məsələsinin yenidən nəzərdən keçirilməsi və uşaqlar üçün nəqliyyat güzəştlərinin tətbiqi cəmiyyətin gələcəyinə xidmət edən mühüm addımlar ola bilər. Çünki hər bir ölkənin ən böyük sərvəti təbii ehtiyatları deyil, sağlam, savadlı və xoşbəxt böyüyən uşaqlarıdır.

Nağılabənzər gün

(Göydən 3 bərəkət düşür: yağış damlası, günəş şəfəqi, bir də ayın işığı...
“Bu gün bizim için böyük və mənalı bir gündür, arkadaşlar
Uyumayın
Ladies and gentlemen, this is” our essay. Please read...
Yəqin ki, xatırladınız. Deyərdim, son zamanların daha çox dinlənilən mahnılarındandır. Emre Felin oxuduğu, səsi və geyim tərzi ilə Barış Mançonu xatırladan ifası. Yaryuxulu halda evdən çıxıram. Mahnı isə xrustal stəkana dəyən qaşığın yaratdığı səs kimi qulağımda cingildəyir. Qarşıda uzun bədənli, qısaayaqlı, nazik tüklü bir itin qulaqbatıran zingiltisi eşidilir. Axşamkı yağışın yaratdığı bulanıq gölməçənin ətrafına yiğışmış boz sərçələr görünür. Onların civiltisi itin zingiltisinə qarışır. Səhərin öz xoru yaranıb. Birdən qarğanın kobud, boğuq səsi bu xorun ahəngini pozur. Diksinirəm. Elə bil boğazında nəsə ilişib qalıb. Bir anlıq ətrafa göz gəzdirirəm və görürəm ki, məndən fərqli olaraq, təbiət çoxdan oyanıb. Bu canlı mənzərəyə bircə dirijor çubuğu çatmır. Amma nə halım, nə də vaxtım var ki, yerdən qurumuş bir çubuq götürüb bu səhər orkestrinə rəhbərlik edim. Hal bir yana, vaxt yoxdur, vaxt! Çünki bizim saat səkkizn yarısında Bakı Dövlət Universitetinin önündə görüşümüz var.
Eşidirsinizmi? Səkkizin yarısında. Biz bu böyük görüşə tələsirik. Səhər məni silkələyib yerimdən qaldıran əl yuxulu və düşüncəli halıma yenidən sığal çəkir, sanki addımlarımı iri atım deyə kürəyimdən itələyir. Ancaq düşüncələr məni qəti rahat buraxmır. Heç narahat da eləmir. Əhməd Cəmilin “Yenə düşür yadıma ömrün ötən günləri” misrası beynimdən keçir. Gözümün önünə birinci kursda oxuduğum illər gəlir. O zamankı həyəcanı yenidən yaşayıram...
Hazırladığım ilk yazımı xatırlayıram “Bax: Ayxan İbişov, “5 ilin yekunu, yaxud 1 gündən sürreal reportaj”, “Bütöv Azərbaycan” qəzeti, 24 may, 2024-cü il). Addımbaşı bugünkü görüşümüzü necə təsvir etməyə çalışacağımı elə yol boyunca beynimdə götür-qoy edərək düşünürəm. Beləcə, düşüncələr qanadında doğma Bakı Dövlət Universitetinin önünə çatıram. Müəllimlərimi görürəm. Sərdar Əsədzadə və Kənan Novruzovla görüşürəm. Zaur Babayev, Samir Xalidoğlu, Arzu Məmmədovanın isti və səmimi tərzi havanın tutqunluğuna işıq salır. Hava isə elə hey qaş-qabaqlıdır.
Artıq avtobusumuz yola düşüb. Nədənsə maqnitofonun bultuzu işləmir. Şirin söz-söhbətlə yolumuz daha maraqlı keçir. Rus və ingilis bölməsinin tələbələri — Bartu Kamal, Ələkbər Ələkbərov və qrup yoldaşlarının şən əhvali-ruhiyyəyə köklənən söhbətləri, ürəkdən deyib-gülməkləri yolumuza gözəllik qatır. Ən gözəli isə müəllim-tələbə birliyindən doğan doğmalıqdır. Bizi isə qarşıda İsmayıllı adlı cənnət gözləyir...

Ziyalı, bir o qədər də səmimi müstəvidə başlayan səfərimizin, demək olar ki, bir saatı geridə qalır. Həyat öz axarında, ömür isə öz avtobusunda yeni bir mərhələyə can atır. Yolunu tapıb işə saldığımız maqnitofonda ardıcıl olaraq müxtəlif repertuarda musiqilər səslənir, sanki konservatoriyadasan. Qəribədir ki, ötən illərdəki səfərlərdən fərqli olaraq yolboyu milli və bəstəkar mahnıları bir-birini əvəzləyir. Tələbələrin musiqi zövqü adamı heyrətə gətirir. Normal günlərdə bu saatda yuxulu, həmçinin istəksiz olan beyin və bədəni bu gün xüsusi bir ahəng bürüyür.
Pəncərədən çölə baxdıqda hələ də yaşıl olan dağlar, buludlu səma və yenicə sünbül açmış zəmilər insanda böyük bir ümman təəssüratı yaradır. Nədənsə bu gün təbiət xüsusi bir gözəlliyə bürünüb. Doğrudur, yuxarıda da qeyd etdiyimiz və Bakıda olduğu kimi yenə də hava tutqundur. Ancaq biz bu tutqunluqda arabir avtobus pəncərələrinə düşərək ritmik ahəng yaradan damlaları lacivərd səmanın sevinc gözyaşlarına bənzədirik. Sanki təbiət bizim səfərimizə sevinib ağlamaq istəyir, amma hələ də özünü saxlaya bilir. İçəridə isə tam başqa bir ab-hava hökm sürür. Artıq maqnitofonu dinləyicilər üçün hazır vəziyyətə gətirmişik. Arxa oturacaqlarda, ənənəvi olaraq, tələbələr əyləşib və öz aralarında deyib-gülürlər. Bəziləri kiçik videoqeydlər apararaq bu günü tarixə həkk edir, bir müddət sonrası üçün xatirə anı hazırlayır.
Ön oturacaqlarda isə nümunəvi olaraq müəllimlər əyləşib, fikir mübadiləsi aparır, düşüncələrini bölüşürlər. Bu günü xüsusi edən və əsas söhbətlərin ana xəttini təşkil edən məqam Samir Xalidoğlunun əslən üz tutduğumuz
İsmayıllı, Zaur Babayevin Şamaxı şəhərlərindən olmasıdır.
Bizim üçün gözəl təbiəti, təmiz havası və əzəmətli dağları olan Qafqazın üç oğullarından Ağsu, Şamaxı, İsmayıllı müəllimlərimiz üçün məxsusi bir önəm daşıdığını duyuruq. Və bütün bunlar öz axarında davam edərkən, artıq Şirvanın gözü, şeirlərin sözü, tarixin özü və böyük mədəniyyətin beşiyi, “Şam”ın qardaşı Şamaxıya ilk qədəmlərimizlə daxil oluruq... Özü də maraqlı bir təsadüflə.
Beləki, avtobusun maqnitofonunda musiqisi Ramiz Mustafayev, sözləri Fikrət Sadıq olan “Şamaxı” mahnısını qoşuram, ifanın nəqarəti tələbələrin müşaiyətilə canlılıq, yeni nəfəs qazanır:
Mehri salmışam axı,
Heyran olmuşam axı!
Qurban olum, Şamaxı,
Şamaxı, ay Şamaxı!

Elə bu anda Zaur Babayev mahnının səsini azaldır: “Əzizlərim, bu da Şamaxı, ay Şamaxı”, deyir. Gülüş səsləri eşidilir. Yüksək əhvalla yetişdiyimiz ünvana daxil oluruq. Halil İbrahim sofrası qurulur. Bu zaman süfrə başında milliliyimizin işartısı olan aşıq peyda olur. Bizi milli ruhlu saz havasıyla qarşılayır... Restoranda Şamaxı dağlarını əks etdirən, haradasa onuncu əsrin əvvəllərini bildirən tablo diqqətimizi çəkir. Zaur Babayev tarixi reallıqdan -başımıza gələn dağıdıcı zəlzələdən danışır. Vaxtilə onun ulu babasının mədrəsə müəllimi - təbiətşünas olmasından söz açır. Həmin dövrlərdə dağa səyahətə apardığı şəyirdlərin gözləri önündə baş verən zəlzələnin şəhəri yerlə-yeksan etməsi, min çətinliklə müəllim şagirdlərini Bakıya gətirməsi, beləcə böyük xeyriyyəçi Tağıyevin himayəsinə sığınması faktları isə hər kəsdə heyrət doğurur. Burada bir gerçəklik görünür: demək ki, Zaur Babayevin təşkilatçılıq bacarığı, tələbə-müəllim dostluğunu qurmaq, bu bağı möhkəmləndirmək qabiliyyəti, bir sözlə xarakterindəki canyanğılılıq genetik kodlar üzərindəymiş.
Beləcə, Şamaxıdan İsmayıllıya doğru yolumuz davam edir. Samir Xalidoğlu yolboyu İsmayıllının tarixi kəndləri, “Şahdağ Milli parkı”, “Ögey ana” filmindən məşhur İsmayılın itburnu topladığı yeri, Səməd Vurğunun Talıstan kəndindən ilhamlanaraq eyniadlı poemasını qələmə almasını, rus yazıçısı,
dramaturq Maksim Qorkinin vəsf etdiyi İvanovka, Musa Yaqub ruhunun yaşadığı Buynuz, təbiətinin şəfaverici xüsusiyyətlərilə seçilən İstisu kəndlərini bizlərə tanıdır. Bu andaca yada yenə də Əhməd Cəmil yaradıcılığından bircə bəndlik şeir düşür:
Ey Vətən, ana Vətən,
Heyranam sana, Vətən!
Dupduru göllərin var,
Yamyaşıl çöllərin var.
Bu səfərin unudulmayacaq tərəfi Bakı Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinin magistrantı - çinli tələbəmiz Susannanın İsmayıllıya, daha dəqiq bizim görüşümüzə gəlməsi oldu. Özü də əliboş deyil, adınalayiq tortla. Öyrənirik ki, Susanna həm də müəllimimiz Arzu Məmmədovanın tələbəsi imiş.
Yavaş-yavaş səfərimizin sonuna yaxınlaşırıq. Günəşli, yağışlı, bəzən sakit, bəzən küləkli günümüzün yaddaşına rayon ağsaqqallarından olan, İllərlə pedaqoji fəaliyyət göstərən, məsul vəzifələrdə çalışan, politoloq Balakişi Xudiyevin də adı yazılır. Balakişi müəllim səfər sonuna yaxın təcrübəsinə əsaslanaraq bildirir ki, yağışda çətinlik çəkməyək deyə, vaxt itirmədən yola düşməliyik. Səfər yekunlaşır. Gəldiyimiz kimi də yola düzəlirik. Amma bizi yağış deyil, öz şöləsini Vətənin göylərindən yayan günəş yola salır...

Bununla da nağılabənzər görüşümüz sona çatır. Göydən 3 bərəkət düşür: yağış damlası, günəş şəfəqi, bir də ayın işığı...

Ayxan İbişov
Əsgər İsmayılov

Söz ruhunda İlqar

Fəhmi imzası

Sözün tarixi bəşəriyyətin yaranışı, insanın özünüdərk prosesi qədər qədim və sirlidir. İlk insan daxilindəki tufanları, heyranlıqları və qorxuları ifadə etmək üçün sözə sığınandan bəri, poetik düşüncə ruhun ən sadiq bələdçisinə çevrilmişdir. Əsrlər bir-birini əvəz etsə, nəsillər dəyişsə də, poeziyanın mayası, toxunduğu mövzular demək olar ki, eyni qalmışdır: əlçatmaz yar, qovuşa bilməyən aşiqlərin pıçıltıları, təbiətin fəsillərlə dəyişən rəngləri və insanın daxili tənhalığı...
Lakin bu minillik, şablonlaşmağa meylli mövzuları özünəməxsus üslubda işləyən, onlara yeni nəfəs və fərqli semantik qatlar qazandıran yazıçı-publisistlər sayəsində oxucu heç vaxt eyni ritmdən darıxmır, bədii zövqün aşınmasına bais olmur. Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatında məhz bu bədii zövqü qoruyan, misraları ilə ruhun ən dərin qatlarına toxunan imzalardan biri də İlqar Fəhmidir. Onun yaradıcılığı ilə, xüsusən də şeir dünyası ilə tanışlıq insanı mistik və fəlsəfi bir məna aləminin dərinliklərinə çəkir. Bəzən bu misraların sehrinə qapılarkən insan qeyri-ixtiyari düşünür: Bu sətirlər həqiqətənmi qələmdən çıxıb? Onlar adi bir kağız vərəqində necə belə canlı, belə ağır dayana bilirlər?
Unut məni
Şairin sevgi fəlsəfəsini anlamaq üçün onun yaradıcılığında xüsusi çəkisi olan "Unut məni" şeirinə diqqət yetirmək kifayətdir. İlk baxışda bu şeir sadə bir ayrılıq fəryadı və ya unudulmaq istəyi kimi görünə bilər. Lakin misraların dərinliyinə endikcə poetik obrazın əslində tam tərsi bir arzunu – əbədi yaddaşda qalmaq istəyini necə gizlətdiyini görürük:
Unut məni səhərlər, üfüq işıldayanda,
Yavaşca pəncərəndə budaq xışıldayanda.
Unut məni günorta, külək günü əyəndə,
Divanda halsız-halsız kitab vərəqləyəndə...
Şair sevgilisindən onu elə anlarda unutmağı xahiş edir ki, həmin anlar insanın ən həssas, təbiətlə və özü ilə baş-başa qaldığı, duyğuların pərvazlandığı dəqiqələrdir. Üfüqün işıldaması, budağın xışıltısı, günortanın sakitliyi, kitab vərəqlərinin səsi onsuz da sevgini və seviləni xatırladan təbii stimullardır.
Şeirin kulminasiya nöqtəsi isə məişət fonunda verilən fəlsəfi-dramatik mənzərədir:
Unut məni hər axşam, sızıltıdan bezəndə,
Durub gedib ərinçün mixəkli çay süzəndə...
Bu misralarda sönmüş bir eşqin, başqasına aid olan bir qadının daxili sızıltısı var. "Mixəkli çay" detalı şeirə həm milli element, həm də vizual bir rəng qatır. Şair "Unut məni, unut, tam. Səhər... Günorta... Axşam..." deyərək zamanın bütün kəsiklərini əhatə edir. Bu isə o deməkdir ki, məni heç bir zaman unutma! Sadə, yaddaqalan, ritmik ahəngi ilə insanı uzaqlara aparan bu şeir, əslində unudulmazlığın poetik bəyannaməsidir.
Məni axtar
Müəllifin "Məni axtar" (Əruz üstündə mini-poema) adlı əsəri klassik ənənə ilə müasir urbanistik (şəhər) həyatın sintezindən doğan möhtəşəm bir poetik nümunədir. İlqar Fəhmi klassik əruz vəzninin ritmini müasir dövrün detalları ilə (bar, kafe, taksi, siqaret tüstüsü) elə ustalıqla birləşdirir ki, oxucu zaman və məkan anlayışını itirir. Şair insanın xoşbəxt və əyləncəli anlarında deyil, məhz daxili böhran, saxtalıq və tənhalıq anlarında sığınacaq yerinə çevrilmək istəyir:
Məni axtarma hər axşam, yığışıb şənlik edəndə,
Yenə də barda, kafedə ötəri gün keçirəndə...
Dadı şit qəhqəhələrdən bezikib təngə gələndə,
Taparaq nəysə bəhanə yenə küncə çəkiləndə – Məni axtar.
"Şit qəhqəhələr", "boş foye", "siqaret tüstüsü" müasir insanın depressiyasını, kütlə içindəki tənhalığını vizuallaşdıran güclü metaforalardır. Şair sevdiyi qadını "taksi kəsən gecəyarı yolların" soyuğundan, "soyumuş güzgüdə hiddətlə baxan öz əksindən" xilas etməyə hazırdır.
Şeirin son bəndi isə metafizik bir xilaskarlıq missiyası daşıyır:
Çıxmaram bircə sözündən, səni allam yer üzündən,
Çəkərəm mavi səmaya, öpərəm nəmli gözündən...
Bu misralar sevgini yerdəki bütün çirkinliklərdən, "sərsəm həyatın" ağırlığından qoparıb ülvi, transsendent bir müstəviyə – "mavi səmaya" qaldırır. Ritmin təkrarı (rədiflər) şeirə elə bir daxili musiqi bəxş edir ki, oxucu özünü həmin melodiyanın dalğasında hiss edir.
Ağlayan yağışa
İlqar Fəhmi poeziyasında təbiət hadisələri heç vaxt sadəcə dekorasiya deyil. "Ağlayan yağışa" şeirində şair romantik ədəbiyyatın ən çox istifadə etdiyi "yağış" simvoluna tam fərqli bir rakursdan yanaşır. Burada yağış – saxta göz yaşlarının, səmimi olmayan kədərin rəmzidir:
Gözünün yaşını tökmə. Bu soyuq ahı yığışdır,
Bu bulud süni buluddur. Bu yağış saxta yağışdır.
Müəllif aşiqin və ya qarşı tərəfin nümayişkaranə kədərinə inanmır. "İti kirpikdəki yaşlar", "həyəcanla dolu sözlər" onun bədii intuisiyasını aldada bilmir, çünki o, insanın daxili aləmini mükəmməl bilir. "Gülüşün ağlamağınla arası bircə qarışdır" misrası insan psixologiyasının dəyişkənliyini, hisslərin teatrallaşdırılmasını tənqid edir. Fəsillərin, şimşəklərin və sellərin önəmi yoxdur; əgər daxildə səmimiyyət yoxdursa, təbiətin bütün möcüzələri şairin nəzərində əhəmiyyətini itirir: "Nə qədər yağsa da yağsın, bu yağış saxta yağışdı..."
İlqar Fəhminin şeir dünyasına səyahət göstərir ki, o, sadəcə qafiyə xatirinə yazan bir şair deyil. O, sözün arxasında dayanan böyük bir fəlsəfənin, intellektual bədii təfəkkürün daşıyıcısıdır. Onun poeziyası klassik şeirimizin irsi (əruzun əzəməti, təsəvvüfi dərinlik) ilə müasir insanın daxili dramatizminin mükəmməl vəhdətidir.
Müəllifin misraları sadəliyi ilə dərhal yaddaşa həkk olunur, lakin eyni zamanda insanın iliklərinə qədər işləyən fəlsəfi bir kədəri, bədii estetikası var. Fəhminin şeirləri oxucunu gündəlik həyatın adiliyindən qoparır, duyğuların aşınmasının qarşısını alır və bizi sözün, sevginin və ruhun əbədi, toxunulmaz dünyasına qovuşdurur. Bu yaradıcılıq – çağdaş ədəbiyyatımızın unudulmaz və hər zaman təzə qalan mənəvi xəzinəsidir.

Ayhan

Terror qurbanlarının xilaskarları

Əslində bu mövzu çox ciddi və düşündürücüdür.
Zamanın burulğanından qurtulub salamat çıxmaq dərrakənin və ağılın məhsuludur. Tarix sübut edir ki, terror heç bir dövlətə, cəmiyyətə və ya siyasi quruma uzunmüddətli xeyir və sabitlik gətirməyib. Əksinə, terrorizm bəşəriyyətin inkişafına mane olan, qlobal sabitliyi təhdid edən və yalnız fəlakətə səbəb olan destruktiv vasitədi.
Terror insanların psixologiyası ilə yanaşı flora və faunaya ciddi zərbələr endirir.
Terrorlar zalım və amansızların ,insanlığa xas olmayan iyrəncliyidir.
Belələrini dünya lənətləyir heç kim bağışlamır.
Bir zamanlar hələ SSRİ-nin vaxtında bu qüdrətli ölkənin ərazilərində bir neçə terror və təxribat aktları baş vermişdi. Məsələn: 1977-ci ildə SSRİ-nin paytaxtı Moskva şəhərinin mərkəzində, insanların sıx toplaşdığı yerlərdə üç terror aktı keçirilib. Nəticədə 7 nəfər həlak olub və 44 insan yaralanıb. Ermənistanda yaşayan bu terrorçular - Stepan Zatıkyan, Zaven Baqdasaryan və Akop Stepanyan SSRİ-nin Xüsusi Xidmət orqanlarının əməkdaşları tərəfindən tezliklə həbs edilirlər.İstintaq sənədləri prokurorluq və Ali Məhkəməyə göndərilir. Məhkəmənin qərarı ilə adları çəkilən erməni terrorçular ölüm cəzasına məhkum olunurlar.

4 iyul 1988-ci ildə saat 15:30 radələrində Qorki vilayətinin (indiki Nijniy Novqorod) Arzamas şəhərinin dəmir yolu stansiyasına yaxınlaşan yük qatarın bir neçə vaqonunda güclü partlayışlar baş verir və bunların nəticəsində 91 nəfər həlak olur, yüzlərlə insan yaralanır. İstintaq zamanı məlum olur ki, partlayan vaqonlarda üstü açıq taralara qablaşdırılmiş 20 ton heksaqen adlı partlayıcı maddə olub.Bəzi əməliyyatçıların irəli sürdükləri fikirləri nəzərə alsaq görərik ki, teplovozun sobasından çıxan qığılcım yük vaqonlarına daxil olaraq, güclü partlayışa səbəb olub. Məlum olub ki, həmin stansiyanın ərazisində, baş verən hadisənin 200-250 metrliyində dayanan başqa bir yük qatarında nüvə başlıqları olub və xoşbəxtlikdən partlayış zamanı onlar detonasiyaya uğramayıblar. Əks halda Arzamas şəhəri və onun ətrafında olan yaşayış və tikinti obyektləri yer üzündən silinə bilərdi.
1984-ci ildə erməni terrorunun sədası Azərbaycanda da eşidildi və bir gün Bakıda 106 saylı marşurutda “İkarus” markalı sərnişin avtobusunda təxribat törədilir. Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizlik orqanlarının əməkdaşları 19 gün ərzində terror aktını törədən Bakı şəhərinin sakini, erməni millətinin törəməsi Genrix Vartanov əldə edilmiş danılmaz dəlil və sübutlar nəticəsində saxlanılaraq həbs edilir.
1988-ci ildə Ermənistanın Xüsusi Xidmət orqanlarının agenti olan Sumqayıt şəhərinin sakini Eduard Qriqoryan, onun qardaşı və bir neçə terrorçu iri miqyaslı təxribat törədərək bu şəhərdə yaşayan, erməni millətindən olan qadınların mənzillərinə icazəsiz soxularaq, hətta hamilə qadınların da qarınlarını doğrayaraq vəhşicəsinə qətlə yetirirlər. Qriqoryanlar mənzilləri qarət etdikdən sonra növbəti soydaşlarının mənzillərinə də girirlər.
Qətlə yetirilən qadınların hamısı “KRUNK” adlanan erməni terror təşkilatının üzvü olmadığı üçün və hər ay adı çəkilən bu terror qurumunun hesabına 50 rubl göndərmədikləri üçün, Eduard onları xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirirdi. Qısa müddət ərzində Qriqoryan həbs olundu, lakin onun məhkəməsi bizə qarşı qərəzli formaya çevrilərək, Russiyada keçirildi. Nəticədə bu dəhşətli qatil cəmi 12 il müddətinə məhkum olundu. Bu prosesdən sonra Eduard Qriqoryan Ermənistanın milli qəhrəmanına çevrildi. Bəli, bu ölkədə öz soydaşlarını, hətta hamilə qadınları qətlə yetirənlər də xalq qəhrəmanı sayılır.
Sonralarda erməni terrorçuları Azərbaycan xalqına qarşı bir sıra ağır təxribat aktların həyata keçirirlər;
-Onlar Ağdam-Gəncə sərnişin avtobusunu partladırlar. Nəticədə bir neçə sərnişin yaralanır;

-Bakı-Min-Vod sərnişin qatarında da ermənilər təxribat törədirlər və nəticədə ölən və yaralanan olur.
-Erməni terrorçuları Tümen-Bakı sərnişin qatarını partladmaq üçün, Dağıstanın ərazisində təxribat törədirlər, lakin bu qatarın maşinistlərinin bacarığı və ustalığı nəticəsində qəzanın qarşısı alınır;
-19 mart 1994-ci ildə saat 13:00 radələrində qatar “20-Yanvar” metro stansiyasına yaxınlaşan zaman, qatarın baş vaqonunda güclü partlayış baş verir, nəticədə 14 nəfər həlak olur, 49 insan yaralanır. Vəfat edənlərin sırasında görkəmli bəstəkar Azərbaycanın Xalq artisti Rafiq Babayev də var idi. Allahdan vəfat edənlərə rəhmət diləyirik, zədə alanlara can sağlığı arzulayırıq. İstintaq zamanı məlum olmuşdu ki, terror aktını yerinə yetirmək istəyən Oktay Qurbanov “Sadval” terror cəmiyyətinin üzvü olub və partlayıcı qurğunu işə salarkən, özü də məhv olub. Qeyd edirik ki, bu terrorun təşkilatçısı, “Sadval”-n fəal üzvü olan Azər Aslanov Azərbaycan Respublikası Xüsusi Xidmət orqanları tərəfindən keçirilən əməliyyat-axtarış tədbirləri nəticəsində az müddətdə müəyyən edilib, həbs olunub.Dindirilmə zamanı o da bildirib ki onun anasını bu hadisədən bir neçə ay əvvəl Ermənistanın xüsusi xidmət orqanları tərəfindən girov götürdükləri üçün ,o məcburiyyət qarşısında qaldığı üçün bu çirkin əməli Bakı şəhərində təşkil edib.
-1994-ci ilin İyul ayının 3-də, Bakı metrosunda növbəti terror aktı baş verir. Saat 20:30 radələrində “28-May” metro stansiyasından çıxan və “ Gənclik ” stansiyasına 500 metr qalmış elektrik qatarının ikinci vaqonunda güclü partlayışdan sonra, yanğın baş verir. Terror aktı nəticəsində 13 nəfər həlak olur, 58 insan isə yaralanır. Həmin vaqonda olan və yol idarəsində mühəndis vəzifəsində çalışan, 1944-ci il təvəllüdlü, Sabirabad rayonunda anadan olmuş İsmayılov Fərhad İsmayıl oğlu da terror nəticəsində başından ağır yaralanır və partlayış dalğası onu yerə yıxanda, o ayaqqabılarını itirir. O, baş nahiyyəsindən ağır yaralansada ayaqyalın, dabanlarında şüşə və metal qırıntıları doğrasa da özü ağır yaralı olmağına baxmayaraq digər yaralıları yanan vaqondan çıxarmağa başlayır. Nəticədə bu əsl qəhrəman insan 19 nəfəri, o cümlədən iki azyaşlı uşağı fəlakətdən qurtarır. Və ömrünün sonunadək aldığı xəsarətin ağrısını çəkə-çəkə yaşayır.
Fərhad İsmayılov 2 aprel 2024 ci ildə ağır xəstəlikdən sonra vəfat edir. Adını qeyd etdiyimiz bu qəhrəman insan - İsmayılov Fərhad İsmayıl oğlu yaxın dostumuz və həmkarımız, yazıçı publisist, Birinci Qarabağ müharibəsinin veteranı, Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətinin ehtiyatda olan polkovniki Hamlet İsmayıl oğlu İsmayılovun doğma kiçik qardaşıdır. Deyirlər ot kök üstə bitər. Hamlet müəllimin həyat yolunu və Azərbaycanın Xüsusi Xidmət orqanlarında çalışdığı illəri izləyərkən biz onun yalnız müsbət fəaliyyətini görürdük. O da kiçik qardaşı Fərhad kimi insanları fəlakətdən xilas etmək üçün özünü riskə atmağa həmişə hazır olub.
Biz bu məqalədə digər ölkələrdə və Azərbaycanda törədilən terror aktlarını qeyd etdik,lakin 1985-ci ildə respublikamızın ərazisinə kəşfiyyat-təxribat dəstələrinin atılması və onların hamısının Qaradağ və Salyan rayonlarının ərazisində Hamlet müəllim və onunla birlikdə çalışan əməkdaşlar tərəfindən müəyyən edilib zərərsizləşdirməsi barədə də danışmalıyıq.Söhbət ondan gedir ki,bu ərazidə keçirilən əməliyyat-axtarış tədbirlərinə o zaman, mayor Hamlet İsmayılov rəhbərlil edirdi.Və onunla birlikdə təhlükəsizlik bölməsinin zabitləri Etibar Babayev, Aydın Kərimov və Tahir Quliyev də iştirak ediblər.Birinci mərhələdə əməliyyat -axtarış tədbirlərinə rayon milis əməkdaşları da cəlb olunmuşdu və onların da birgə səyi nəticəsində 30 təxribatçı zərərsizləşdirilmişdi.Qeyd etmək istəyirəm ki,o zaman Qaradağ rayon partiya təşkilatında çalışan və hüquq -mühafizə orqanlarının kuratoru olan xalq yazıçısı Çingiz Abdullayev rayon təhlükəsizlik bölməsinin rəisindəm xahiş edib ki,keçirilən ciddi və mühüm əməliyyat-axtarış tədbirlərində iştirak etmək üçün ona da icazə verilsin.Bəli,ələ keçirilən kəşfiyyat-təxribat dəstələri dindirmə zamanı bildiriblər ki,onların məqsədi rayonun ərazisində dislokasiya olunan mühüm mülki və hərbi obyektlərdə terror-təxribat aktları keçirmək və hərbi silahlı qüvvələrin komandan müavinini girov götürmək olub
Uğurlu keçirilən bu tədbirdən sonra
Hamlet İsmayılov barədə təqdimat göndərilib və ona SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi tərəfindən, vaxtından əvvəl, polkovnik-leytenant rütbəsi verilib.
Deyilənlərə görə, bir zaman Hamlet İsmayılov xidməti borcunu -respublika rəhbərinin mühafizəsini təmin edərkən, əsl qəhrəmanlıq göstərərək tapanca ilə silahlanmış şübhəli şəxsi təkbaşına tərksilah edərək zərərsizləşdirir.
Hamlet İsmayılovun bu qəhrəmanlığını o zaman Naxçıvana ezam olunan jurnalist həmkarım, yazıçı Akif Cabbarlı da təstiq etdi. Nədənsə, bu hadisə barədə yuxarı instansiyalara məruzə olunmayıb. Əgər onlara məruzə olunsaydı Azərbaycanın igid oğlu Hamlet İsmayılov dövlət mükafatı ilə təltif olunardı. Əminəm ki oxucularımız qeyd olunan faktlara məqalə ilə tanış olduqdan sonra özləri qərəzsiz və düzgün qiymət verəcəklər.
Deyirlər ki, Allah Hamleti xeyirxah və mərhəmətli bir insan kimi həyata gətirib. Onun gəncliyinə nəzər salsaq görərik ki, nə qədər insanlara kömək əlini uzadıb. Məsələn: "Arzu" pioner düşərgəsinin idman müəllimi işləyəndə Xəzər dənizində - Şüvəlan çimərlində suda boğulan M.Ə..Sabir adına Pedaqoji Texnikumunun iki tələbə qızıbı xilas edib; Bakı bulvarında "Sadko" kafesinin yaxınlığında axşam saat 21 radələrində qaranlıq bir gecədə dənizə düşən 9 yaşlı Nigar adlı bir qızı estakadanın altından çıxarıb sahildə duran qardaşı Fazilə ötürərək xilas edir. Qardaşı Fazil xilasetmə fəndlərindən təhsil aldığı üçün balaca qızcığaz Higarı anasının gözləri qarşıslnda yenidən həyata qaytarır.

Ertəsi gün "Bakinskiy raboçiy" qəzetinin redaktoru bu cəsur qardaşlarla tanış olmaq üçün redaksiyaya dəvət edir, lakin onların təvazökarlığı buna imkan vermir. Bundan başqa 1991-ci ildə Bakı şəhərindəki 47 saylı məktəbin yaxınlığında axşam saatlarında əməliyyat-axtarış tədbiri keçirərkən, Hamlet İsmayılov görür ki, 12 yaşlı məktəbli qızı iri bıçaqla hədələyən 30-35 yaşlı cinayətkar qızın hər iki qulağından qızıl sırğaları zorla dartıb çıxarır. Qaçmaq istəyən əli bıçaqlı cinayətkarla əlbəyaxa olub onu tərkisilah edir və hüquq-mühafizə orqanlarına təhvil verir. Üzgözü alqan içində olan qızı xəstəxanaya göndərir. Bir neçə gündən sonra cinayətkarlığın qəti "düşməni" olan Hamlet İsmayılov 65 saylı marşrutla işdən evə dönərkən avtobusda iki cavan oğlanın bir qadını bıcaqla hədələyib çantasını əlindən almaq istədiyini görür. Hamlet avtobus "Beşmərtəbə"yə yaxın olan dayanacağa çatan kimi hər ikisini zərərsizləşdirib yaxınlıqdakı polis bölməsinə aparır.
Hamlet müəllimin onlarla belə qəhrəmanlığından danışmaq olar. Qaradağ rayonunda qətlə yetirilən bir hərbçini öldürənin qısa bir müddətdə aşkarlanması, qadınların Türkmənistana satılması işini həyata keçirən insan alveri ilə məşğul olan cinayətkarı yaxalaması və sairə.
Hamlet müəllim vətənpərvər, xalqını və dövlətini sevən insandır. Birinci Qarabağ müharibəsi başlayan zaman, Hamlet müəllim vəzifədə və 3-uşağın atası olaraq raport yazıb, bir neçə dəfə könüllü olaraq döyüşə gedib. O, Şuşa, Kərkicahan, Çaykənd, Murovdağ, Goranboyun Erkeş, Manaşıt kəndləri uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak edib. 6 iyul 1991-ci ildə düşmənin snayperi onu üz nahiyəsindən yaralayır. Buna baxmayaraq o tabeçiliyində olan döyüşçüləri mühasirədən çıxartmağa müvəffəq olur.
Görünür bu vətənpərvərlik Hamlet və Fərhad İsmayılovlara 1941-1945 -ci illərdə,Vətən müharibəsində iştirak edən iki böyük qardaşları- Əliağa və Ayazdan ruhən keçib. Ayaz 1943-cü oldə Kerç şəhəri uğrunda gedən döyüşlərdə qəhramancasına həlak olub.Əliağa isə 1945-ci ilin əvvəllərində ağır yaralandıqdan sonra vətənə qayıdır.

Hamlet İsmayılov əvvəllər nazirliyin mərkəzi aparatında-xüsusi şöbədə, 7 il Naxçıvanda Bakı şəhərinin, Qaradağ rayonunda DTX rəisi vəzifəsində çalışıb. Azərbaycan Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin Akademiyası yaradılanda, o bu Ali təhsil mərkəzinə komendant xidmətinin rəisi təyin olunur. 2003-ci ildə polkovnik rütbəsində ehtiyata buraxılır. Hazırda Hamlet müəllim bədii yaradıcılıqla məşğuldur. Onun səkkiz kitabı işıq üzü görüb, məqalələri “Exo”, “Açıq Söz”, “Vışka” və "Xalq qəzeti"ndə çap olunub.
Qeyd etmək istəyirəm ki, bu ailəni tanıyan insanlar Fərhad, Hamlet, Fazil, Eldar, Ramiz, Ayaz, Əliağa İsmayılov qardaşları ilə fəxr edirlər.

Mübariz Süleymanlı,
AYB üzvü, Beynəlxalq mükafatlar laureatı, şair-publisist.