“HERATA,

BABAMIN HÜZURUNA!”

(SƏFƏRNAMƏYƏ DAİR TƏƏSSÜRATLARIM)

Səfərnamə janrı müasir ədəbiyyatşünaslıq və kultologiya nəzəriyyəsində sadəcə bəsit coğrafi məkanların, yeni şəhərlərin ekzotik təsviri və ya etnoqrafik elementlərin mexaniki qeydiyyatı ilə məhdudlaşmır. Janrın ən uğurlu və sanballı nümunələri coğrafi səyahəti mənəvi ucalığa, tarixi köklərə və sivilizasiya yaddaşına doğru daxili, intellektual bir köçə çevirə bilən, zaman və məkan hüdudlarını daxilən ləğv edən konseptual əsərlərdir. Bu baxımdan, müasir özbək poeziyasının və mediyasının gənc, istedadlı nümayəndəsi, Özbəkistanın yeni intellektual nəslinin parlaq siması Şəhriyar Şövkətin yenicə işıq üzü görmüş, özbək ədəbi-ictimai mühitində böyük əks-səda doğurmuş “Herata, babamın hüzuruna!” (“Hirotga, bobomning huzuriga!”) adlı fundamental səfərnamə-kitabı sıradan bir səyahətçi qeydləri və ya publisistik təəssüratlar məcmuusu olmaqdan tamamilə uzaqdır. Müəllifin Əfqanıstanın hər cür hərbi-siyasi təhlükələrlə, totalitar qadağalarla və sosiomədəni böhranlarla çulğalanmış mürəkkəb, ekstremal mühitinə daxil olaraq iyirmi günlük fədakar fəaliyyəti nəticəsində ərsəyə gələn bu əsər, bütöv bir türk-müsəlman Şərqinin mədəni yaddaşına, unudulmaqda olan intellektual-mənəvi düşüncə sisteminin izlərinə yönəlmiş irihəcmli, dərin nəzəri-fəlsəfi baxış və müasir komparativistika üçün qiymətləndirilməli olan mühüm sənədli-bədii mənbədir.
Müəllifin Herata və Əfqanıstanın digər qədim türk mərkəzlərinə getmək istəyi qəfil yaranmış keçici bir nostalji həvəs deyil, onun uşaqlıq və yeniyetməlik illərindən başlayaraq addım-addım formalaşan tarixi-milli şüurunun, sarsılmaz sənətkar vicdanının məntiqi nəticəsidir. Bu mənəvi yolçuluğun ilk qığılcımı, atasının onu uşaq yaşlarında Şəhrisəbzdə ulu cahangir Əmir Teymurun ilk məqbərəsinə aparması və uşaq təfəkkürü ilə böyük fatehin məqbərəsi qarşısında keçirdiyi o izaholunmaz, sakral həyəcanla alovlanmışdır. Bu ilk heyrət sonralar onun qəlbində ulu babaların mənəvi irsini yerindəcə ziyarət etmək, tarixlə bu gün arasında qırılmış əlaqələri bərpa etmək arzusuna çevrilmişdir. Şəhriyar Şövkətin böyüdükcə şeirə, klassik əruz vəzninə və söz sənətinə daxildən bağlanması, onun mənəvi dünyasında dahi mütəfəkkir Əlişir Nəvai obrazını mərkəzi mövqeyə çıxarmışdır. Coğrafiya dərslərində Nəvainin əslində Heratda doğulub-yaşadığını, dövlət idarəçiliyi və tükənməz xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə məşğul olduğunu və orada da dəfn olundığını öyrəndiyi gündən etibarən, gənc şairin daxilində illərlə sönməyən, totalitar sərhədləri yarmağa can atan bir istiqlal arzusu yaşamışdır. Əsərdə diqqətçəkən ən mühüm elmi və nəzəri məqamlardan biri müəllifin Nəvai sevgisini sadəcə romantik-abstrakt hisslərlə deyil, real tarixi, geosiyasi və hərbi-ideoloji maneələr kontekstində, obyektiv reallıq müstəvisində təqdim etməsidir. Səfərnaməçi haqlı olaraq vurğulayır ki, XX əsrin birinci rübünə qədər bu müqəddəs məkanları ziyarət etməyə yalnız yolun fiziki ağırlığı və coğrafi çətinlikləri əngəl yaradırdısa, sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra çəkilən “Dəmir pərdə” və siyasi sərhədlər, eyni mənəvi kökdən gələn xalqları bir-birindən uzun müddətə ayırmış, Heratı və Kabili özbək və Azərbaycan türklərinin canlı yaddaşından süni şəkildə qoparmağa çalışmışdır.
Səfərnamənin daxili ideya-bədii arxitekturasında, müəllifin bu çətin, həm də ölümün bir addımlığındakı elmi ekspedisiyaya çıxmasında və bu səfərin rəsmi kitaba çevrilməsində mənim birbaşa istiqamətverici, hərəkətverici və elmi-ideoloji qaynaq rolunu oynamağıma dair qeydlərlə rastlaşdım. Kitabda xüsusi bir sənətkarlıqla və yüksək minnətdarlıq hissi ilə qələmə alınmış “Şu ro'mol bilan Navoiy qabrtoshining gardini artib qo'ygin...”(“Bu yaylıqla Nəvainin qəbir daşının tozunu sil...”) adlı geniş və emosional bölmə, bilavasitə ümumtürk komparativistikasına və səfərin daxili mənəvi missiyasına göstərdiyim böyük elmi təsiri tam çəkisi ilə ortaya qoyub. Müəllif açıq şəkildə etiraf edir ki, onun bu təhlükəli Əfqanıstan coğrafiyasına getmək qərarı bəsit bir emosional həvəsdən deyil, Bakıdakı Əlişir Nəvai heykəli önündə və sonradan Daşkənddə reallaşan elmi görüşlərimiz zamanı Herat təəssüratlarımı, ulu babalarımızın məqamlarını böyük fəlsəfi heyranlıqla, məhəbbətlə nəql etməyimdən sonra onun daxilində oyanan müqəddəs bir “elmi həsəd” hissinin nəticəsidir. Ötən payızda Daşkənddə – “Cədid” qəzeti redaksiyasında Əfqanıstana 2016 və 2021-ci illər səfərimdən bəhs etmişdim. Hələ də Herat – Kabul təsir aurasından çıxmamış bir tərzdə. Hətta arada üzr istəyib deyirdim ki, sanki o torpaqlar Bakıdan 2 saatlıq qədər məsafədə məni hələ də öz kamına çəkməkdə davam edir (yeri gəlmişkən o iki saatlıq yolu 2016-cı ildə 30 saata, 2021-ci ildə isə 16 saata gedib çıxmışdım). İndi Şəhriyar kitabında bütün geosiyasi maneələri aşaraq iki dəfə Herata getməyimi, ulu mütəfəkkirin qəbir daşını öpərək milli sədaqət nümayiş etdirməyimi və özbək dünyasının digər bir nəhəng nəvaişünas alimi, Özbəkistan Qəhrəmanı Suyima Qəniyevanın vəsiyyət etdiyi müqəddəs yaylıqla Nəvainin məzarının tozunu silməsi faktını müəllif öz yaradıcılıq dünyasında sivilizasiya miqyaslı bir mənəvi vətəndaşlıq borcu arxetipinə çevirmişdir. Dünya nəvaişünaslıq məktəbinə verdiyim bu daxili, mənəvi enerji gənc özbək şairini hər cür viza və təhlükəsizlik qadağalarını yararaq, Allaha təvəkkül edib Heyrətan körpüsündən Əfqanıstan torpağına inamla qədəm basmağa sövq etmişdir.
Səfərnamənin daxili nəzəri strukturunu daha da dərinləşdirdikdə, özümün yalnız bir ilham mənbəyi kimi qalmadığım, Şəhriyar Şövkət Herat torpağına ayaq basdığı ilk gündən etibarən Bakıdan və ağır fiziki xəsarət alıb xəstə yatağından belə ona birbaşa elmi rəhbərlik, metodoloji koordinatorluq etdiyim mətndə tam dəqiqliyi ilə nümayiş olunur. Bakıda Əlişir Nəvai və Zahirəddin Məhəmməd Babur xatirəsinə həsr olunmuş böyük elmi konfransa tələsərkən bədbəxt hadisə nəticəsində ağır xəsarət alıb yatağa düşməyimə baxmayaraq, öz ağır fiziki durumumu unudaraq Şəhriyara telefon və video-zənglər vasitəsilə "Oğlum, indi Heratdasansa, mütləq İxtiyarəddin qalasına (Herat qalasına) get, Nəvainin şeir məclisləri qurduğu zala gir, orada öz-özünə şairin bir qəzəlini səsləndir, ulu babamız Babur şah 1506-cı ildə orada iyirmi gün qalmış, Nəvainin şəxsi kitabxanasından doyunca istifadə etmiş və bu anları “Baburnamə”də ömrünün ən şərəfli günləri adlandırmışdır" – deyə elmi istiqamət verməyim komparativistika tarixinin ən unudulmaz mənəvi hadisələrindən biridir.
Əfqanıstandakı özbək nəvaişünas alimlərinin, xüsusilə bölgənin ən yaşlı və qocaman fədakar tədqiqatçısı Məhəmməd Yaqub Vahidi Cüzcaninin mütləq tapılıb elmi fəaliyyətinin araşdırılması barədə verdiyim istək-tapşırıq, bu tədqiqatın elmi-metodoloji bünövrəsini təşkil edir. Şəhriyarın gündəlik sosial şəbəkələrdə paylaşdığı fotolara baxdıqca, onunla hər gün neçə dəfə telefonda danışdıqca bütün ağrılarımı unudurdum, sanki yataqda yox, Heratda, Kabulda, Məzari-Şərifdə, Bəlxdə gəzirdim. “O günlərdə cismim Azərbaycan torpağında – yataqda ağrılar içində qovrulsa da, ruhum Şəhriyarımla birgə Heratı qədəm-qədəm gəzirdi” ifadəsi, Azərbaycan və özbək ədəbi düşüncəsinin geosiyasi sərhədləri daxilən necə tamamilə ləğv etdiyini sübut edən uca bir fəlsəfi yekundur.

Şəhriyar Şövkətin Əfqanıstanda keçirdiyi iyirmi gün ərzində fərqli nəqliyyat vasitələri ilə, qorxulu hərbi postları və mürəkkəb keçid məntəqələrini yararaq təxminən 3 min kilometr yol qət etməsi və Qəndəhardan Herata, Bədəxşandan Kabilə qədər geniş bir coğrafiyanı dolaşması prosesi, ulu əcdadların müqəddəs məzarları önündə qarşılaşdığı fiziki və mənəvi məhrumiyyətlərin bədii təsviri ilə əsərin elmi dəyərini zirvəyə qaldırır. Şair ilk olaraq qədim Məzari-Şərif şəhərinə daxil olarkən, fevral ayının dondurucu və amansız şaxtasında, müqəddəs “Göy məscid” (“Rövzeyi-Şərif”) kompleksinin həyətindəki mərmər daşların soyuğu yalın ayaqlarındasa sətir-sətir işlədiyi halda, saatlarla növbə gözləmiş, yerli xidmətçilərin verdiyi bəsit rezin başmaqları geyərək məqbərəyə daxil ola bilmişdir. Burada o, telefonla video çəkiliş aparmaq istəyərkən silahlı nəzarətçilərin sərt və qəti qadağası ilə üz-üzə gəlmiş, daxili polis idarələrinə aparılaraq qırx dəqiqə boyunca sorğu-sual edilmiş, yalnız uzunmüddətli elmi izahatlardan və ağsaqqal İmamın xüsusi rəsmi icazəsindən sonra dahi əcdadların ucaltdığı o möhtəşəm memarlıq abidəsini lentə almaq şansını qazanmışdır. Səfərnamənin ən dramatik və canı bahasına başa gələn nöqtəsi isə qədim Bəlx şəhərində, İslam şərqinin ilk böyük ustad qadın şairi olan Rəbiyə Bəlxi qəbrinin və Teymuri məlikəsi Gövhərşad bəyimin ucaltdığı “Xoca Parso” məscidinin ziyarəti zamanı yaşanmışdır. Müəllif Rəbiyə Bəlxinin məqbərəsi önündə qədim əsrlərdən qalan pulları satan 70 yaşlı yerli bir əfqan ilə söhbət edərkən, ona bəsit bir jurnalist marağı ilə “Otaxon, ömrünüz boyu bu torpaqlarda neçə hökumət görmüsünüz?” sualını ünvanlamışdım. Lakin totalitar idarəetmə prinsiplərinin hakim olduğu bu coğrafiyada “hökumət”, “dövlət”, “əmirliyin vəziyyəti” kimi sözlərin işlədilməsi birbaşa siyasi casusluq və dövlət əleyhinə təxribat kimi qəbul edildiyi üçün, həmin dəqiqə ətrafda gizli nəzarət aparan, əbalara bürünmüş iki silahlı “mühtəsib” (əxlaq və siyasi nəzarət polisi) şairin və onun bələdçisi Hibatullanın üzərinə hücum çəkmişdir. Gənc özbək şairini hər iki biləyindən qanrılaraq, çiyinlərində tapança və Kalaşnikov avtomatları olan əsgərlər tərəfindən sürüyərək hərbi məhkəmə binasına aparmış, sürücünün isə yaxasından tutaraq divara sıxmışlar. Hərbi prokurorluğun soyuq, nəm və zəhərli qaz qoxuyan daxili otağında iki saat boyunca ağır psixoloji və mənəvi işgəncə altında sorğu-sual edilən Şəhriyar Şövkətin cib telefonu və şəxsi əşyaları müsadirə olunmuşdur. Onun çəkdiyi videoda siyasi ittiham axtaran nəzarətçilər özbək dilini bilmədikləri üçün gizli tərcüməçilər çağırmış, lakin mətndə yalnız Əlişir Nəvai və Babur dühalarına olan elmi ehtiram ifadələrini tapdıqdan və şairin pasportuna, barmaq izinə dair bütün rəsmi tarixləri qeydiyyata aldıqdan sonra onu sərbəst buraxmışlar. Ölümün gözünə dik baxan şair, azadlığa çıxan kimi daxilindəki sarsıntını ulu babaların mənəvi enerjisi ilə boğaraq, heç bir qorxu nümayiş etdirmədən birbaşa Bəlxin uca qala divarlarına doğru yoluna davam etmişdir.
Müəllifin qədim Qəznə şəhərində, böyük türk ensiklopedist alimi Əbu Reyhan Əl-Biruninin və dahi Sultan Mahmud Qəznəvinin məzarlarını ziyarət etməsi də analoji daxili sarsıntılar və fiziki məhrumiyyətlərlə müşayiət olunmuşdur. Şair bütöv bir gün boyunca ac-susuz, palçıqlı və kələ-kötür kənd yolları ilə, Əfqanıstanın yerli nəqliyyat vasitəsi olan üçtəkərli “rikşa” daxilində sümükləri sızıldayaraq hərəkət etmiş, dondurucu dağ havasının təsirindən bədəni tamamilə donmuş və güclü allergiya tutması nəticəsində başı ağırlaşaraq mənəvi xəstəlik həddinə çatmışdır. Birunini ziyarət etmək üçün getdiyi lay va palçıqlı xarabalıqlarda hər addımda qarşılaşdığı yoxsulluq, tənha uşaqların dilənçilik etməsi faktları onun humanist qəlbində böyük yaralar açmışdır. Hətta yol kənarındakı hərbi postlarda duran Taliban əsgərləri tərəfindən maşınları yoxlanılarkən, iki əsgərin qundağı doldurulmuş silahlarla birbaşa maşının salonuna daxil olub şairlə çiyin-çiyinə oturması, salona yayılan tər və qorxu qoxusu, hər bir sözün tərəzi ilə ölçüldüyü o hərbi-psixoloji atmosfer Şəhriyar Şövkətin daxili dünyasında dərin ekzistensial sarsıntılara yol açmışdır. Nəhayət, Herat şəhərinə və Musəlla kompleksinə – böyük ustad Əlişir Nəvainin əbədi uyuduğu müqəddəs torpağa çatanda isə şairin mənəvi iztirabları özünün ən pik nöqtəsinə yüksəlir. O, təyyarədən düşən kimi ulu babasının məzarına doğru elə bir eşqlə və ilahi divanəliklə qaçmaq istəyir ki, hətta ayaqqabılarını tamamilə çıxarıb, Herat küçələri boyunca Nəvainin gəzdiyi o müqəddəs torpağı yalın ayaqla, ağlaya-ağlaya, şairin qəzəllərini hayqıra-hayqıra keçmək qərarına gəlir. Lakin bələdçisi Hibatulla onu pencəyindən geriyə dartaraq kəskin şəkildə xəbərdar edir: “Ey igid, özünü yığışdır! Əgər əsgərlər səni bu vəziyyətdə yalın ayaqla, qışqıra-qışqıra qəzəl oxuyan görsələr, elə küçənin ortasındaca casus və ya divanə kimi həbs edib aparacaqlar, sonra səni tapmağa mənim bütöv ömrüm də bəs etməyəcək, romantikanı kənara qoy!”. Bu acı reallıq fonunda şair daxili fəryadını içinə gömərək, ssenariləşdirilmiş bu hərbi rejim daxilində addım-addım irəliləyir. Nəvainin məqbərəsinə daxil olanda isə onun qəlbi tamamilə parçalanır; çünki ulu mütəfəkkirin məqbərəsinin ətrafında paslı tikinti kranları, tamamlanmamış uçuq-sökük divarlar mənzərəsi, Şəhriyar Şövkətin “Gözüm çıxsın səni bu halda görməkdənsə, dilim qurusun səndən bu vəziyyətdə hesab soruşmaqdansa” – deyə göylərə ucalan fəlsəfi fəryadına çevrilir. O, Daşkənddən özü ilə gətirdiyi müqəddəs ipək dəsmalla Nəvainin qəbir daşının tozunu, qumunu və imperiya amneziyasının çirkini böyük bir vizual və mənəvi fədakarlıqla silərək göz yaşlarına boğulur.
Bu konseptual müstəvidə, Şəhriyar Şövkətin Məzari-Şərifdəki qədim “Göy məscidi” (“Rövzeyi-Şərif”) və Heratdakı bütöv Müsəlla kompleksini ziyarət edərkən irəli sürdüyü bədii-əks-sədalar, Teymurilər və Baburilər dövrü memarlığının Azərbaycan–Özbək ortaq mədəniyyət arxetipləri ilə eyniliyini linqvopoetik şəkildə sübuta yetirir. Şair bu tarixi qəbirlərin və dağıdılmış abidələrin sadəcə keçmişin bir yadigarı olmadığını, imperiya siyasətinin türk coğrafiyasını necə parçaladığını simvolik olaraq vizuallaşdırır. Bu təqdimatda şair, ulu babası Əmir Teymurun barmağından çıxarılan və bu gün ABŞ-ın Nyu-York şəhərindəki məşhur "Metropoliten" incəsənət muzeyində qorunan o sakral “Rosti rasti” (“Düz olsan, nicat taparsan”) möhürlü üzüyünün fəlsəfi itki tarixinə, Məhəmməd Zahir şah dövründə qəbirlərin gizli açılması hadisələrinə toxunaraq milli yaddaşın coğrafi mühacirətini və qəsb olunmasını böyük bir intellektual kədərlə təhlil edir. Səfərnamənin ən mühüm sosiolinqvistik töhfəsi isə Əfqanıstanın Əndxoy, Şəfirqan və fərqli bölgələrində yaşayan, hər cür assimilyasiya basqılarına, daxili siyasi qorxu mühitinə baxmayaraq, öz evlərində və xüsusi gizli “Yeni yol” məktəblərində özbək, türk dilini, Nəvai şivəsini və Babur şahın orijinal ləhcəsini göz bəbəyi kimi qoruyan yerli özbək ziyalılarının mənəvi dirənişinin bədiiləşdirilməsidir. Şəhriyar Şövkət bu bölgələrdə şahid olduğu sərt qadağaları – musiqinin, əl çalmağın, məzara gül qoymağın rəsmi yasaq edildiyi, əxlaq polisinin (“Amr bil ma'ruf va nahy anil munkar” və Muhtasiblərin) küçələrdə insanları sorğu-suala çəkdiyi, nikahsız münasibətlərin qamçı və daş-qalaqla cəzalandırıldığı dəhşətli sosiopolitik reallıqları qələmə alır. Məhz belə bir mütləqiyyət mühitində Əndxoyda və Heratda gizlicə təşkil olunan “Tongotar g'azalxonlik” (“Sübhə qədər qəzəlxanlıq”) məclislərində ağsaqqalların, gənclərin və ziyalıların əruz bəhrlərini, rəməl, həcəz və rəcəz vəznlərini heç bir ali təhsil almadan, sırf şifahi yaddaş kodu ilə mükəmməl şəkildə oxumaları, Məmməd Füzuli divanını və Şah Məşrəb irsini canları bahasına rəhbər tutmaları ümumtürk mənəvi müqavimətinin ən zirvə noktəsidir. Yerli özbək ziyalısı Qulam Səhi Vəkilzadə Yurddaşın və Məhəmməd Yaqub Vahidinin Şəhriyara təqdim etdiyi qədim əlyazmalar və onların dil uğrunda apardıqları mübarizə, totalitarizmin milli ruhu əsla məhv edə bilməyəcəyinin bariz isbatıdır.
Bu fundamental mənəvi zəncirin ən mühüm beynəlxalq həlqəsini və səfərnamənin 33–34-cü səhifələrində böyük bir minnətdarlıq hissi ilə qeyd edən, Şəhriyar Şövkət yuksək qədirbilənliklə etiraf edir ki, onu bu çətin, hər anı ölümlə qarşılaşan Əfqanıstan səfərinə sövq edən baş hərəkətverici qüvvə – məhz Bakı və Daşkənd şəhərlərində mənimlə keçirdiyi dərin elmi söhbətlər və 2016-cı ildə Nəvai şəhərində keçirilən beynəlxalq konfransda – bütün dünya nəvaişünaslarının elmi auditoriyası qarşısında rəsmi olaraq ayağa qalxaraq – “Bu salonda Əfqanıstana gedib, Heratda həzrət Əlişir Nəvainin məqbərəsini, müqəddəs qəbir daşını şəxsən ziyarət edən bircə nəfər var, o da mənəm!” – deyərək nümayiş etdirdiyim böyük elmi və milli qürura olan sonsuz heyranlıq hissidir. Dahi şairin ziyarətindən qayıtdıqdan sonra, Özbəkistan Qəhrəmanı Suyima Qəniyeva ilə görüşərkən, ustadımın məni qucaqlayaraq: “Bu mənim uzun illər boyu ürəyimdə qalan ən böyük arzum idi, sən buna nail oldun, xatirin xoş olsun, qızım. Əgər bir də yolun ora düşərsə, mənim bu ipək yaylığımla həzrət Nəvainin müqəddəs qəbir daşının tozunu silərsən” – deyə bəxş etdiyi o sakral əmanəti 2021-ci ildə ikinci dəfə Herata gedərək dahi mütəfəkkirin məzarını silməyim və “Suyima opam Sizə salam yolladılar, həzrətim” – deyə pıçıldamağım, ümumtürk elmi təfəkküründə müxtəlif müstəqil dövlətlərin inzibati hüdudlarında yaşasalar da, qəlbində yeganə mənəvi Vətən – Turan ideyasını daşıyan böyük alimlərin sarsılmaz mənəvi vəhdət körpüsüdür.
Şəhriyar Şövkətin bu qiymətli sənədli əsəri və mətndə nəvaişünaslıq məktəbi prinsiplərinə verilən yuksək ehtiramım, Azərbaycan və özbək xalqlarının ortaq sivilizasiya kimliyini qorumaq yolunda hansı böyük fədakarlıqlara və mənəvi zəhmətlərə qatlaşdığını dövlət miqyasında rəsmi şəkildə isbatlayan fundamental elmi-kulturoloji sənəddir. Yolun həmişə açıq, Nəvai babamızın ruhu mədədkarın, mədədkarımız olsun, Şəhriyarım!

Hörmət və mənəvi ehtiramla, Almaz Ülvi,
nəvaişünas, Özbəkistan Respublikası “Dostluq” ordeni mükafatçısı
Avqust, 2026

Səksən ilin zirvəsindən

boylanan ömür

(Bilnə kəndinin ağsaqqallarından Xəlil Məcidovun 80 illiyinə)
Həyatda ağsaqqal və şəxsiyyət olmaq yalnız insanın yaşı ilə ölçülən bir məqam deyil. Bu mərtəbə uzun illər ərzində qazanılmış hörmətin, etimadın, dürüstlüyün və xeyirxah əməllərin nəticəsidir. İnsan ömrünün hər mərhələsində müxtəlif sınaqlarla qarşılaşır, lakin hər kəs bu sınaqlardan üzüağ çıxa bilmir. El arasında hörmət qazanmaq, insanların etibar etdiyi bir şəxsə çevrilmək, haqqın yanında dayanmaq və doğru sözü çəkinmədən demək əsl şəxsiyyətin və ağsaqqallığın göstəricisidir. Belə insanlar cəmiyyətin mənəvi sütunları, elin arxalandığı etibarlı dayaqlardır.
Ağsaqqallıq sadəcə ad və ya titul deyil. Ağsaqqallıq böyük məsuliyyət, mənəvi yük və cəmiyyət qarşısında daşınan borcdur. Ağsaqqal elin-obanın sevincini öz sevinci, dərdini öz dərdi bilən, insanları birliyə və həmrəyliyə çağıran, çətin məqamlarda müdrik sözü ilə yol göstərən şəxsdir. O, yaşadığı cəmiyyətin mənəvi dayağı, ailələrin, nəsillərin və bütöv bir elin söykəndiyi inam yeridir.
Əsl ağsaqqal mətin olur. Həyatın sərt küləkləri onu sarsıda, qarşılaşdığı çətinliklər isə yolundan döndərə bilmir. O, məğrur olur, lakin təkəbbürlü olmur. Şərəfini və ləyaqətini hər şeydən üstün tutur. Mübariz olur, haqqın və ədalətin yanında dayanır, haqsızlığa susmağı özünə yaraşdırmır. Çünki bilir ki, qarşısında susulan haqsızlıq zamanla daha böyük ədalətsizliklərə yol açır. Məhz bu xüsusiyyətlər insanı ömrünün hər çağında ucaldır və xalqın yaddaşında yaşadır.
Ağsaqqal olmaq həm də insanlara örnək olmaq deməkdir. İnsanlar onun davranışına baxır, sözündən nəticə çıxarır, həyat təcrübəsindən bəhrələnirlər. O, cəmiyyətə yalnız nəsihət vermir, öz həyatı ilə nümunə göstərir. Sözünün çəkisi də məhz bundan irəli gəlir. Çünki əsl ağsaqqalın dediyi ilə etdiyi arasında fərq olmur.
Bu gün cəmiyyətimizin ən çox ehtiyac duyduğu dəyərlərdən biri də məhz belə şəxsiyyətlərin varlığıdır. İnsanları bir araya gətirən, milli-mənəvi dəyərləri qoruyan, gənc nəslə düzgün yol göstərən ağsaqqallar hər zaman xalqın mənəvi sərvəti hesab olunublar. Onların həyat yolu bir məktəb, söylədikləri hər kəlmə isə hikmət nümunəsidir. Bu hikmət yalnız illərin deyil, halal zəhmətin, dürüst həyatın və saf vicdanın bəhrəsidir. Belə insanlar cəmiyyətin dayağı, millətin mənəvi gücü, xalqın isə qürur mənbəyidir. Onların varlığı bir elin bərəkəti, bir toplumun xoşbəxtliyi və sabaha olan inamıdır.
Azərbaycan kəndinin əsrlər boyu formalaşdırdığı mənəvi dəyərlər sistemi məhz belə insanların timsalında yaşayır və gələcək nəsillərə ötürülür. Kənd həyatı insanı torpağa bağladığı kimi, onu zəhmətə, səbirli olmağa və məsuliyyət daşımağa da alışdırır. Bu mühitdə boya-başa çatan insanlar üçün sözün dəyəri, halal zəhmətin qiyməti, qonşuluq haqqı və insanlıq borcu həyatın dəyişməz qanunlarına çevrilir. Məhz buna görə də el arasında hörmət qazanan insanlar yalnız öz ailələrinin deyil, bütöv bir nəslin və elin mənəvi simasına çevrilirlər.
Belə ömür sahiblərindən biri də Məcidov Xəlil (Meybulla) Həbi oğludur. Onun həyat yolu sadə bir insanın tərcümeyi-halından daha çox, bir dövrün, bir kəndin və bir nəslin yaşam tarixinin ayrılmaz parçası kimi diqqəti cəlb edir. Uzun illər müxtəlif sahələrdə çalışması, insanların etimadını qazanması, ailəsinə, kəndinə və cəmiyyətə bağlılığı onun həyat yolunu dəyərli edən əsas xüsusiyyətlərdəndir.
Xəlil kişi 5 avqust 1946-cı ildə Yardımlı rayonunun Bilnə kəndində anadan olub. 1952–1953-cü tədris ilində Bilnə kənd ibtidai məktəbində təhsil almağa başlayıb. 1957-ci ildə Bilnə kənd məktəbində ibtidai təhsilini başa vurduqdan sonra 1957–1962-ci illərdə Vərgədüz kənd səkkizillik məktəbində oxuyub. 1962-ci ildən etibarən təhsilini Yardımlı rayon M.F. Axundov adına orta məktəbdə davam etdirib.
O illərdə kənd məktəblərində təhsil almaq bugünkü imkanlarla müqayisə edilə bilməzdi. Uzaq məsafələr, çətin iqlim şəraiti və məhdud imkanlar gənclərin qarşısında müəyyən maneələr yaratsa da, elmə və biliyə həvəs bütün çətinliklərin öhdəsindən gəlməyə kömək edirdi. Xəlil kişi də həmin nəslin nümayəndəsi kimi təhsili gələcək həyatının ən mühüm dayaqlarından biri hesab edib.
1967-ci ildə Salyan şəhərində yerləşən Kənd Təsərrüfatı Texnikumunun aqronomluq ixtisasına qəbul olub və 1970-ci ildə həmin təhsil müəssisəsini müvəffəqiyyətlə bitirib. Torpaqla işləmək, məhsul yetişdirmək və kənd təsərrüfatının inkişafına töhfə vermək onun həyat amalına çevrilib. O, peşəsinə sevgi ilə yanaşıb, alın təri və zəhməti ilə çalışıb. Çünki yaxşı bilirdi ki, torpaq zəhməti sevən insanı heç vaxt naümid qoymur.
Xəlil kişi 1966-cı ildə ailə həyatı qurub. Altı oğul və dörd qız övladının atasıdır. Hazırda 32 nəvəsi və 15 nəticəsi var. Böyük ailə sahibi olmaq hər zaman böyük məsuliyyət deməkdir. Övladların tərbiyəsi, onların cəmiyyətə faydalı insanlar kimi yetişdirilməsi valideyn ömrünün ən mühüm missiyalarından biridir.
Bu baxımdan Xəlil kişinin ailə həyatı da nümunəvi olub. Övladlarına zəhmətkeşliyi, halallığı, dürüstlüyü və Vətənə bağlılığı aşılaması onun ata kimi ən böyük xidmətlərindən biridir. Bu gün geniş bir nəslin ağsaqqalı kimi hörmət görməsi heç də təsadüfi deyil.
Xəlil Məcidov 1966–1987-ci illərdə Yardımlı rayonunun Bilnə kənd kitabxanasına rəhbərlik edib. İyirmi ildən artıq davam edən bu şərəfli fəaliyyət onun ömür yolunun ayrılmaz hissəsinə çevrilib və maarifçilik missiyasını layiqincə yerinə yetirdiyini göstərib. Həmin illərdə kənd kitabxanası yalnız kitabların toplandığı məkan deyil, həm də kəndin mədəni və mənəvi həyatının əsas ocaqlarından biri idi. Burada keçirilən görüşlər, mütaliə saatları və maarifləndirici tədbirlər insanların dünyagörüşünün formalaşmasına, gənc nəslin elmə və kitaba marağının artmasına mühüm töhfə verirdi. Bu səbəbdən onun kitabxanaçı kimi fəaliyyəti yalnız bir peşə deyil, həm də mühüm maarifçilik xidməti kimi qiymətləndirilə bilər.
1987–1990-cı illərdə Vərgədüz Kənd Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin katibi vəzifəsində çalışıb. 1990–1991-ci illərdə Bilnə kəndindəki “Nəsimi” kolxozunda aqronom kimi fəaliyyət göstərib. 1992–1993-cü illərdə isə Bilnə kəndindəki Nəsimi adına kolxoza sədr olaraq rəhbərlik edib. Sədrliyi dövründə özünü ədalətli, prinsipial və dürüst rəhbər kimi tanıdıb, kolxoz üzvlərinin hüquq və mənafelərinin qorunmasına xüsusi həssaslıqla yanaşıb. Hər bir əmək adamının zəhmətini layiqincə qiymətləndirib, haqqın tapdalanmasına yol verməyib, qərarlarında obyektivliyi və vicdanlı mövqeyi ilə seçilib. Onun rəhbərlik üslubunun əsasını insan amilinə hörmət, ədalət və məsuliyyət təşkil edib. Kənd sakinlərinin rəğbətini qazanan bu xüsusiyyətlər onun nüfuzunu daha da artırıb və insanların etimadını qazanmasına səbəb olub.
1994-cü ildə kolxozların birləşdirilməsi ilə əlaqədar Vərgədüz kəndindəki M.Ə. Rəsulzadə adına kolxozda sədr müavini kimi fəaliyyət göstərib. 1995-ci ildə kolxozların ləğv olunması səbəbindən həmin vəzifədən ayrılıb. 1995–1996-cı illərdə isə Bilnə Kənd Təsərrüfatı İstehsalat Kooperativində aqronom kimi çalışıb.
Xəlil Məcidov müxtəlif vəzifələrdə fəaliyyət göstərsə də, onu tanıyanların yaddaşında ilk növbədə məsuliyyətli, sözübütöv və etibarlı insan kimi qalıb. Vəzifələr keçicidir, insanın qazandığı hörmət isə ömürlükdür. Onun uzun illər ərzində qazandığı nüfuz da məhz dürüstlüyünün, prinsipiallığının və insanlara səmimi münasibətinin nəticəsidir.
Hazırda təqaüddə olan Xəlil kişi ömrünün müdriklik çağını yaşayır. Onun keçdiyi həyat yoluna zəhmət, vicdan və ləyaqətlə yazılmış bir ömür salnaməsi kimi baxmaq olar. Bu ömür yolu sübut edir ki, insanı yaddaşlarda yaşadan tutduğu vəzifə və mövqe deyil, ləyaqəti, xeyirxahlığı və cəmiyyətə bəxş etdiyi dəyərlərdir.
Belə ömürlər zaman keçdikcə daha böyük dəyər qazanır. Çünki onlar gələcək nəsillər üçün həyat dərsi, mənəvi örnək və insanlıq məktəbi olaraq qalır.
Səksən illik ömür yoluna nəzər saldıqda aydın görünür ki, Xəlil Məcidovun ən böyük qazancı insanların ona bəslədiyi hörmət, inam və etibardır. Uzun illər ərzində qazandığı nüfuz onun dürüstlüyünün, zəhmətkeşliyinin və insanlara səmimi münasibətinin nəticəsidir.
Xəlil Məcidov bu gün də el arasında sözü keçən, hörmətlə qarşılanan ağsaqqallardan biridir. Ona möhkəm cansağlığı, övladlarının, nəvələrinin və nəticələrinin uğurlarına şahid olmağı, qarşıdakı illəri sağlamlıq, xoşbəxtlik və əmin-amanlıq içində keçirməyi arzulayırıq.
Samir Əsədli

YADIMDAN ÇIXMIŞ ÜÇ ŞEİR...

Adi Sözdən Dərin Fəlsəfi Mənalar Yarada Bilən Şairmiz...

Təranə Dəmir...

Bu yaxınlarda yaradıcılığını həmişə böyük maraqla izlədiyim gözəl şairəmiz Təranə Dəmirin, hansısa saytda yayımlanan üç şeiri yenidən diqqətimi çəkdi. Vaxtilə oxuyub bəyəndiyim, ruhumu ovsunlayan bu şeirləri bir gün münasibət bildirəcəyəm düşüncəsi ilə vatsap səhifəmdə yerləşdirmişdim. Üstündən xeyli vaxt keçdiyindən, doğrusu, həmin şeirlər artıq yadımdan çıxmışdı.
Bu səhər telefonumda səhifəmi köhnə yazılardan təmizləyərkən həmin şeirlər yenidən qarşıma çıxdı. Onları bir daha oxudum və qəribədir ki, ilk oxunuşdakı duyğular yenidən qayıtdı. Bəzən insanın yaddaşından çıxan bir misra, bir şeir, bir poetik duyğu illər sonra yenidən qarşısına çıxanda onu əvvəlkindən də dərindən düşündürür. Təranə xanımın bu üç şeiri də məndə məhz belə bir təsir yaratdı.
Ümumiyyətlə, Təranə Dəmir müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus poetik düşüncə tərzi ilə seçilən şairələrimizdəndir. Onun yaradıcılığında zahirən sadə görünən sözlərin arxasında daha dərin mənalar, duyğular və düşüncələr dayanır. Şairə çox danışmaqdan, fikri söz yığınına çevirməkdən daha çox, az sözlə böyük mənalar yaratmağa çalışır.
Onun şeirlərində daxili tənhalıq, azadlıq arzusu, insanın özünü və öz həqiqətini axtarması, zamanın insan ruhunda yaratdığı mənəvi boşluq və bu boşluqla mübarizə kimi mövzular xüsusi yer tutur. Lakin bütün bunlar şeirdə birbaşa, açıq şəkildə deyil, daha çox duyğu, obraz və poetik işarələr vasitəsilə ifadə olunur.
Elə buna görə də Təranə Dəmirin şeirlərini sadəcə oxumaq kifayət etmir; onları duymaq, sətirlərin arxasındakı səssizliyi dinləmək, sözlərin görünməyən tərəfinə boylanmaq lazım gəlir.
İndi həmin üç şeirə bir daha nəzər salarkən, məndə yaranan duyğuları və düşündürdüklərini bölüşmək istəyirəm.
Sıra ilə paylaşılan birinci, "Kibrit çöpü boydadı azadlıq..." şeirindən başlamaq istəyirəm.
Bu şeir yuxarıda qeyd etdiyim kimi, ilk baxışda çox sadə görünür, amma dərin fəlsəfi qatlara malikdir.

"Ömür kələ-kötür,
Ayaqlarım çəlik.
Ürəyimi söz aparır,
Əllərimi təklik."

Şairə həyat yolunu "kələ-kötür" adlandırmaqla ömrün hamar olmadığını göstərir. Burada "ayaqlarım çəlik" ifadəsi fiziki qüsuru yox, ayaqlarını həyatın ağırlığından yorulmuş ruhla eyniləşdirir.
"Ürəyimi söz aparır" misrası göstərir ki, onu yaşadan poeziyadır. "Əllərimi təklik" isə insanın həyat qarşısında köməksiz qalmasını ifadə edir.
Burada maraqlı bir qarşılaşdırma var:
ürək – sözlə doludur;
əllər – təklik içindədir.
Yəni düşüncə zəngindir, amma həyat boşdur.

"Təzə arzular, boyat misralar
Üşüyür varağın küncündə."

Şairəmiz in bu misraları olduqca uğurludur. Burada, "Təzə arzular" gələcəyə inam, "Boyat misralar" isə köhnəlmiş sözlərdir.
Yəni, şairə bununla demək istəyir ki, arzular yenidir, amma onları ifadə edən sözlər köhnəlib.
Təranə Dəmirin bu şeirlərinə baxışda ona görə bu ifadəni, "Onun yaradıcılığında zahirən sadə görünən sözlərin arxasında daha dərin mənalar, duyğular və düşüncələr dayanır."- kəlməsini işlətdim ki, həqiqətən onun şeirinin hər bir sözü çözülməlidir. Məsələn;"Üşümək" burada fiziki hal deyil.
Bu, şairənin öz düşünsinə görə bəlkədə yazılmayan şeirləri,
həyata keçməyən arzuları və səssiz qalan hisslərdir.
Növbəti misrada isə;

"Kibrit çöpü boydadı azadlıq,
Yandırsam alışacaq."

deyən şairə üçün "Azadlıq" burada böyük meydan deyil. "Bir kibrit çöpü..." qədər balacadır. Onuda "Yandırsam alışacaq" deməklə bildirir ki, kibriti yandırmaq kifayətdir ki, böyük alov başlasın. Burada iki fikir düşüncədə özünə yer alır. Azadlıq çox kövrəkdir və eyni zamanda böyük dəyişiklik yarada bilər.
Şeirin sonluqun şairəmiz oxucunu ümüdləndirir;

"Çətini Tanrıya çatanacandı,
Yaxşı ki, ümid var."

Bununlada şairə deyir ki, insan üçün ən çətin yol Allaha çatmaqdır. Bu ümüddi insanı ayaqda saxlayan.
Bu iki misra, həmdə şeirin bütün fəlsəfi nəticəsidir.

Təranə xanımın həmin saytda gedən ikinci şeiri" ÜŞÜYÜR " adlanır. Bu şeir ritm üzərində qurulub.
Əsas söz, "üşüyür"dü. Şairə burada fiziki soyuqdan danışmır.
Mənəvi üşümədən danışır;

"Hərə bir rəngdə darıxır,
Hərə bir dadda üşüyür.
Hərə bir kökdə doğulur,
Hərə bir adda üşüyür."

Şairə burada insan talelərinin müxtəlifliyi göstərir. Yəni, hamı eyni deyil. Hərənin ağrısı başqadır.
Dərdi də başqadır. O ağrıya, o dərdə görə "üşüyür".

"Hərə bir sözə aldanır,
Hərə bir gözə aldanır,
Hərə bir közə aldanır,
Hərə bir odda üşüyür."

Şeirin bu bəndində üçpilləli düşüncə var. Söz, Göz və Köz. Söz düşüncəni ifadə edir, göz sevgini, köz isə ehtirası göstərir. Amma, insan gah sözə, gah baxışa, gah da ehtirasına uduzub, ona görə yenə odda üşüyür.

"Qovhaqovdu, qaçaqaçdı,
Gəlhagəldi, köçəköçdü,
Küy-kələkdi, pıçapıçdı,
Hərə bir notda üşüyür."

Təranə xanım şeirin bu yerində məharətlə səs harmoniyası üzərinə keçid edir.
Çünki, sözlərin ardıcıl axını insan həyatının qarışıqlığını canlandırır.
Həmdə, elə bil ki, şeirin bu bəndini oxuyarkən sanki insanın nəfəsi çatmır. Buda həyat ritminin göstəricisidir.
Şeir çox gözəl sonluqla bitir. Çünki insan nə olmasından, kim olmasından aslı olmayaraq, birinci vəzifəsi "öz mənini axtarmaqdır."

"Hərə öz dənin axtarır,
Hərə öz mənin axtarır,
Hərə öz tənin axtarır,
Hərə bir yadda üşüyür."

Bu artıq ekzistensial, yəni, insanın varoluşunu, həyatın mənasını, azadlığını və fərdi məsuliyyətini mərkəzə qoyan fəlsəfi yanaşmadır. Bu düşüncəyə görə, insan əvvəlcə var olur, sonra öz həyatının mənasını və mahiyyətini öz seçimləri ilə özü yaradır. Şairəmiz insanın kim olduğunu, niyə yaşadığını və
hansı yola aid olduğunu axtarışını verir. Şeir elə bu fəlsəfi axtarışla tamamlanır.

Təranə xanımın həmin saytda gedən üçüncü şeiri isə gecə obrazı üzərində qurulmuş mənəvi qaranlıq tablosudur.

"Bu axşam dəyməyib hələ,
Ulduzu kal, ayı kaldı.
Buludu kal , yağışı kal,
Sükutu kal, hayı kaldı."

Bilirik ki, "Kal" sözü yetişməmək mənasında işlənilir. Şairə də bunu eyni mənada işlədib. Amma, göy səması cisimlərinin timsalında verməsi ilə demək istəyir ki, hələ, zaman özü yetişməyib. Göy də yetişməyib, kaldı, ulduzu, ayı, buludu, yağışı, hətta sükutu, hayı da kaldı.
Bu maraqlı poetik üsul oxucunu düşündürür. Axı, adətən "kal" meyvəyə aid edilir.
Şairə buludu, yağışı, sükutu "kal" adlandırmaqla təbiəti insanın daxili vəziyyətinə çevrir.
Şeirin ikinci bəndində isə hörmətli şairəmiz yaşadığımız cəmiyyətin tablosunu çəkir;

"Hər tərəf həsrət içində,
Hər yan töhmətin altında.
Yuxu da qaçıb gizlənib
Göyün yeddinci qatında."

"Hər tərəf həsrət içində,
Hər yan töhmətin altında." deməklə şairə göstərmək istəyir ki, insanlarda həsrətdə yaşayır, ittiham olunur, artıq rahat nəfəs ala bilmir.

"Yuxu da qaçıb gizlənib
Göyün yeddinci qatında."
Bu obraz çox uğurlu obrazdı. Çünki, yuxunun qaçması insan rahatlığının itirilməsini göstərir. "Yeddinci qat" isə əlçatmazlıq rəmzidir.

"Yarı işıq, yarı zülmət,
Bilmirsən hardan baxasan.
Yoxdu qapısı, bacası
Durub gecədən çıxasan."

Şairə gecəni adi zaman kimi yox, insanın mənəvi həbsxanası kimi təqdim edir. Yəni bu gecənin
qapısı yoxdur, pəncərəsi yoxdur.
İnsan bir çıxış yolu tapa bilmir.
Bu, ümidsizliklə ümid arasında qalmış ruhun bədii təsviridir.
Təranə Dəmir yaradıcılığın izləyən biri kimi deyə bilərəm ki, şairəmiz istənilən yaradıcılıq nümunəsində müxtəlif bədii vasitələrdən ustalıqla istifadə edir.
Məsələn, birinci şeirində "Kibrit çöpü boydadı azadlıq" və "Ürəyimi söz aparır", üçüncü şeirində isə "Yuxu da qaçıb gizlənib" kimi bədii bənzətmələri çox orjinaldı.
Ümumiyyətlə götürdükdə Təranə Dəmirin bu üç şeirində insanın daxili dünyası, tənhalığı, azadlıq ehtiyacı və mənəvi axtarışları poetik-fəlsəfi dildə ifadə olunur. Şairə klassik emosional təsvirlərdən çox, simvolik obrazlara və yığcam bədii bənzətmələrə üstünlük verir. Xüsusilə "Kibrit çöpü boydadı azadlıq" misrası bütün silsilənin ideya mərkəzinə çevrilir. Bu misra göstərir ki, azadlıq bəzən çox kiçik görünə bilər, lakin insanın cəsarəti ilə böyük dəyişikliklərin başlanğıcına çevrilmək gücünə malikdir.
Şairəmizin bu şeirləri oxucunu hazır cavablarla deyil, suallarla baş-başa qoyur. Məhz bu xüsusiyyət onları müasir poeziyanın düşündürən və yadda qalan nümunələri sırasında dəyərləndirməyə əsas verir. Məncə, Təranə Dəmirin poetik uğuru da elə bundadır. O, adi görünən sözlərdən dərin fəlsəfi mənalar yarada bilir.

Elxas Comərd,
AYB-nin üzvü,
şair-publisist.

Elm və mərifət nurunun

əbədiyyət köçü

Dosent Mustafa Yusifovun əziz xatirəsinə.

Uca yaradanın nurlu bir həqiqəti var ki, bu fani dünyada hər nəfəs bir ayrılıq carçısı, hər ölüm isə ruhun əbədi vəhdətə və asimana ucalmasıdır. Allah dərgahında alimin mürəkkəbinin şəhidlərin müqəddəs qanı ilə tərəziyə qoyulduğu, hətta ondan da üstün tutulduğu bir elmi-ilahidə, ömrünü cəhalətin qaranlığını yarmağa və insanlığı nura qovuşdurmağa adayan fədakar bir alimin gedişi, kainatın bir parçasının qaranlığa qərq olması deməkdir. Müasir Azərbaycan təhsil və elm mühitinə, xüsusilə Gəncə Dövlət Universitetinin çoxşaxəli kollektivinə məhz belə bir ağır və sarsıdıcı itki üz vermişdir. Yarım əsrdən çox bir dövrdə elmin və mərifətin qapılarını gəncliyin üzünə açan tanınmış alim, arif pedaqoq, Gəncə Dövlət Universitetinin Tətbiqi riyaziyyat kafedrasının baş müəllimi, texnika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Yusifov Mustafa Qasım oğlu ömrünün 81-ci ilində əbədiyyətə qovuşmuşdur. Yusifov Mustafa Qasım oğlu 2 fevral 1945-ci ildə Azərbaycanın qədim və ziyalı yurdu olan Tovuz rayonunun Bayramlı kəndində, mənəviyyata və zəhmətə bağlı çoxuşaqlı bir ailədə dünyaya göz açmışdır. İki qardaş və iki bacının əhatəsində, halallıq və elm sevgisi ilə böyüyən Mustafa müəllim, Allahın ona bəxş etdiyi fitri istedad və analitik zəka sayəsində doğma Bayramlı kəndinin tarixində silinməz bir iz qoyaraq, o kəndin ilk alimlərdən biri olmaq şərəf və iftixarına nail olmuşdur. Bayramlı kəndindən başlayan elm cığırı, sonradan böyük bir akademiyanın gur işığına çevrilmişdir. 1962-ci ildə orta təhsilini müvəffəqiyyətlə başa vurduqdan sonra, riyazi təfəkkürünü mühəndislik elmi ilə qovuşdurmaq məqsədilə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun "Kənd təsərrüfatının mexanikləşdirilməsi" fakültəsinə daxil olmuş, 1967-ci ildə ali məktəbi fərqlənmə ilə bitirərək yüksəkixtisaslı mühəndis-mexanik adını qazanmışdır. Ali təhsilini tamamladıqdan dərhal sonra, 1968-ci ildə gənc mütəxəssis kimi Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Kənd Təsərrüfatının Mexanikləşdirilməsi və Elektrikləşdirilməsi İnstitutunda fəaliyyətə başlayan Mustafa müəllim, maddənin və mexanikanın sirlərini riyazi modelləşdirmənin dili ilə çözməyə çalışmışdır. O, elmi axtarışlarını respublika hüdudlarından kənara çıxararaq beynəlxalq müstəvidə davam etdirmiş və dissertasiya işini Özbəkistanın fundamental elm mərkəzlərindən birində müvəffəqiyyətlə müdafiə edərək alimlik dərəcəsi almışdır. Elm pillələrində inamla irəliləyən alim, qısa müddətdə Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən "Dosent" elmi adına layiq görülmüş, mürəkkəb mühəndislik sistemlərinin tətbiqi riyaziyyat üsulları ilə təhlilinə həsr olunmuş dəyərli əsərləri ilə həm ölkəmizdə, həm də xaricdə böyük rəğbət qazanmışdır. Onun ruhunun ən ali ibadətgahı pedaqoji fəaliyyət, tələbə qəlbinə toxunmaq mütəaləsi idi. Bu ilahi sevgi ilə o, 1970-ci ildən etibarən taleyini Gəncə Dövlət Universiteti ilə bağlamış və yarım əsrdən artıq bir zaman kəsiyində universitetin Tətbiqi riyaziyyat kafedrasında müəllim, baş müəllim və dosent kimi şərəfli bir yol keçmiş və "Texnika üzrə fəlsəfə doktoru" elmi dərəcəsinə yüksəlmişdir. Tələbələrinə differensial tənliklərin, rəqəmlərin həndəsəsini öyrədərkən, əslində onlara həyatın və kainatın nizamını, mənəvi harmoniyasını aşılamışdır. Onun mühazirələri sadəcə elmi dərslər deyil, həm də bir mərifət məktəbi olmuş, bu məktəbdən ölkəmizin dörd bir yanına xidmət edən yüzlərlə kamil mütəxəssis yetişmişdir.

Qeyd edim ki, belə bir mübarək ziya sahibi atamın kiçik qardaşı sevimli əmimiz idi. Həyatın dəyişməz qanunauyğunluğu olan mənəvi sınaqlar Mustafa əmimin də ömür yolundan yan keçməmişdir. 2023-cü ildə onun uzun illər bir yerdə addımladığı, ruhən bütövləşdiyi vəfadar ömür-gün yoldaşı Firoza xanımın qəfil əbədiyyətə qovuşması, müdrik alimin qəlbində dərin və sarsıdıcı hüzün yaratmışdır. Bu ağır mənəvi hicran və keçirdiyi dərin sarsıntılar onun fiziki səhhətinə ciddi təsir göstərmişdir. Peşəsinə və tələbələrinə olan sonsuz sayğısından dolayı, öz rəsmi məruzəsi və şəxsi ərizəsi ilə sevimli elm ocağından ayrılmağı seçən alim əmimiz, ömrünün qalan hissəsini sükut və dualarla keçirmişdir. Dosent Mustafa Yusifov ensiklopedik biliyi ilə yanaşı, ədaləti, səmimiyyəti və təvazökarlığı ilə seçilən əsl klassik Azərbaycan ziyalısı, mübarək nur sahibi idi. O, təkcə cəmiyyət üçün deyil, öz doğmaları üçün də unudulmaz bir örnək, ailəsinin fəxr mənbəyi, üç oğulun fədakar atası, beş nəvə və iki nəticənin müdrik babası idi. Onun gedişi xüsusilə "əmi ata yarısıdır" hikmətini dərindən yaşayan və onun elmi işığından qürur duyan doğmaları, qardaşı övladları və bütün yaxınları üçün mənəvi bir dayağın çökməsidir. Onun pak ruhu qarşısında baş əymək, bu gün hər bir ailə üzvünün qəlbindəki ən ali ehtiram borcudur. Acı və təssüf hissi ilə qey edim ki, belə bir müqəddəs alim ömrü və şərəfli insan həyatı mübarək cümə günü 14 avqust 2026-cı il tarixində səhər saatlarında Gəncə şəhər Birləşmiş Xəstəxanasının Kardioloji Xəstəxanasında (Bağmanlar ərazisi) vəfat etmiş. Mərhum dosent əmim Mustafa Yusifov Gəncə şəhərinin ən müqəddəs və tarixi məkanı olan "İmamzadə" Ziyarətgah Kompleksinin qəbristanlığında, dualar və böyük ehtiramla torpağa tapşırıldı.
Elm bağçasının müdrik bağbanı,
Hicrandan pay alıb, köçdü karvanı,
Acısı yandırdı eli-obanı,
Əyildi qamətim, dizlər ağladı,
Qəm məni haxladı, gözlər ağladı.

Baxışı nur dolu, sözləri hikmət,
Baş alıb yol getdi, addımı zinət,
Cənnətə iz salan bir əbədiyyət…
Alışdı ciyərim, gözəl ağladı,
Yandırdı qəlbimi, sözlər ağladı.

O, uca bir zirvə, alim adamdı,
Mənim əmi payım, şanlı məqamdı,
Başımın pak tacı, canımda candı,
Vüqarlı dağ çökdü, düzlər ağladı,
Könlümə od saşan közlər ağladı
İslam peyğəmbəri Muhəmməd (s.ə.s.) mübarək bir kəlamı var: "Elm yalnızlıqda dost, qürbətdə yoldaş, tənhada sirdaş, bolluqda və darlıqda yol göstərici, düşmənlərə qarşı silah və dostlar yanında zinətdir. Allah elmlə cəmiyyətləri yüksəldir və onları davamlı yaxşılıqda öndər edər.”
Mustsfa əmim kimi möhtərəm bir nur sahibi cismən aramızda olmasa da, fədakar alimin müqəddəs miras qoyduğu elmi mənəvi irsi, mürəkkəbi və işıqlı xatirəsi onu tanıyanların, sevimli tələbələrinin və ailəsinin, əzizlərinin qəlbində daima yaşayacaqdır.
Allah rəhmət eləsin, ruhu şad, məkanı cənnət olsun İnşallah!

Dərin hörmət və ehtiramla: Zəkiyyə Musaqızı,
AJB və AYB üzvü.

Hüseyn İsaoğlu,
yazıçı-publisist, AYB və AJB üzvü

Vaqonda

(Sənədli hekayə)

Bakı metrosunun "28 May" stansiyasından hərəkət edən qatarda yenə də sıxlıq idi. İynə atsaydın yerə düşməzdi. Relslərin ritmik səsi vaqondakı uğultuya qarışır, hərəni bir tərəfə aparan yollar burada kəsişirdi. Oturacaqların birində əllərində bazarlıq torbaları olan üç yaşlı qadın əyləşmişdi. Onlar yorğun gözlərlə vaqondakı sərnişinləri süzür, arabir öz aralarında nə barədəsə pıçıldaşırdılar. Bir az irəlidə, qapının girəcəyinə yaxın iyirmi- iyirmi bir yaşlarında bir oğlanla qız əyləşmişdi. Oğlanın qulağında qulaqcıq var idi, qız isə diqqətlə telefonun ekranına baxıb nəsə oxuyur və gülümsəyirdi. Onların yanında qucağında körpəsi olan gənc bir ana və əlində ağır çanta tutmuş yaşlı bir kişi ayaq üstə dayanmışdı. Gənclər isə sanki ətrafda baş verənlərdən tamamilə xəbərsiz idilər. Bu mənzərə oturan qadınların diqqətindən qaçmadı. Nənə yaşındakı Xalidə xala çantasını dizinin üstündə düzəldib, yanındakı rəfiqəsinin qoluna toxundu. Gəncləri göstərərək dərindən ah çəkdi: - A bacı, biz cavan olanda böyük-kiçik yerini bilirdik. Yaşlı insanlar, körpə uşaqlara yer verirdik. Avtobusa, metroya bir ağsaqqal minəndə utancımızdan ayağa durmağa yer tapmırdıq. İndiki bu uşaqlar nə böyük sayır, nə də ki kiçik. Hərəsi bir telefonu alıb əlinə oynayırlar. Dünyadan xəbərləri yoxdur.Onun sözlərini başı ilə təsdiqləyən Tamilla xala eynəyini burnunun üstündə düzəldib söhbətə qoşuldu. Səsində həm qəzəb, həm də giley var idi: - Eh ay bacı, elə bu gənclərin, uşaqların evini yıxan telefondur. Vallah bu əl telefonları çıxandan abır-həyaımız da gedib. Texnologiya dedilər, tərəqqi dedilər, amma mənəviyyatımızı əlimizdən aldılar. Günü-gündən ailələrin dağılmasına da elə bu səbəb olur. Hamı bir evdə oturur, amma hərə bir ekrana baxır. Virtual dünya real canı-ciyərlərimizi bizdən ayırdı. Üçüncü rəfiqə, Solmaz xala gənclərə tərəf baxıb acıqla dilləndi:-Düz deyirsən, a bacı, düz deyirsən.
Onlar başlarını yelləyib dərindən köks ötürdülər. Yaşlı qadınların bu giley-güzarı, səs tonlarının bir az yüksək olması yaxınlıqdakı bəzi sərnişinlərin də diqqətini çəkdi. Həmin an vaqon kəskin şəkildə uğuldadı - qatar qəfil tormoz verdi. Ayaq üstə dayanan yaşlı kişinin əlindəki ağır çanta sürüşüb yerə düşdü, içindəki meyvələr, sənədlər vaqonun döşəməsinə dağıldı. Qucağında körpəsi olan ana isə müvazinətini itirib yıxılmaq təhlükəsi yaşadı.
Məhz bu saniyədə qadınların "tərbiyəsiz" adlandırdığı həmin gənclər ildırım sürətilə hərəkətə keçdilər. Qulaqcıqlı oğlan çevik hərəkətlə körpəli ananın qolundan tutub onu yıxılmaqdan qorudu. Sonra isə öz yerini ona təklif etdi: "Buyurun, bacı, əyləşin, uşaqla çətindir." Telefonuna baxan gənc qız isə saniyə itirmədən yerə çökdü. O, yaşlı kişinin səpələnmiş sənədlərini, almalarını bir-bir yığıb çantasına qoymağa başladı. Kişinin qoluna girib ona kömək etdi və özünün oturduğu boş yeri ona göstərdi:
"Ata, buyur əyləş, buralar çox sıxlıqdır, yorularsan". Yaşlı kişi gənc qızın saçını sığallayıb "Çox sağ ol, qızım, mürvətiniz bol olsun" dedi. Körpəli ana da gənc oğlana təşəkkür etdi. Bütün bunları kənardan sakitcə izləyən üç yaşlı qadın bir-birinin üzünə baxdı. Bir neçə dəqiqə əvvəl etdikləri sərt tənqidlərdən sonra vaqona ağır bir sükut çökdü. Onlar başa düşdülər ki, əlində telefon tutmaq və ya qulaqcıq taxmaq hələ insanın daxilindəki mərhəməti, tərbiyəni və böyüyə hörməti yox etmir. Zaman dəyişsə də, gənclərin xarici görünüşü fərqli olsa da, xalqın genindən gələn o gözəl adətlər hələ də yaşayırdı.
Xalidə xala utandığından torbasının ipini bərk-bərk sıxdı və yavaş səslə pıçıldadı: "Günahlarını aldıq... Maşallah, qanacaqlı uşaqlardır." Tamilla xala və Solmaz xala da sakitcə başlarını aşağı salıb, gənclərin bu davranışına ürəkdən sevindilər. Qatar isə növbəti stansiyaya doğru sürətlə irəliləyirdi.

Şəbnəm RÜSTƏMOVA

Acının və ümidin

hekayəsi

Əziz oxucular, 1992-ci ildə Qızlqum sanatoriyasında Şuşa rayonundan olan məcburi köçkünlərlə görüşüb “Qarabağa qayıdacağıq” adlı reportaj hazırlamışdım. Öz həvəskar fotoaparatımla çəkdiyim şəklin də altına yazmışdım:-

“Bu qocaların qisasını bu uşaqlar alacaq.” Elə də oldu. O illərin uşaqları böyüyüb torpaqlarımızı işğaldan azad elədi və mən şəkildəki uşaqları axtarmağa başladım. Aradan keçən ağrı-acılı bir qərinədə nələr yaşadıqlarını özlərindən dinləmək istədim. Aradan bir müddət keçdi. Bu günlərdə mobil telefonuma bir mesaj gəldi:
“Salam, hər vaxtınız xeyir olsun! Eşitdim siz bu şəkildəki uşaqları axtarırsınız. Bəzilərini tanıyıram. Biri mənim həyat yoldaşımdır. Ordakı bir qızı və iki oğlanı daha yaxşı tanıyıram. Qız Ramanada, oğlanlar Şuşada yaşıyırlar. İstəsəniz əlaqə nömrələrini taparam. Mən də Qızılqum sanatoriyasında böyümüşəm və maraqlı bir hekayəm var. Əslində sizə yazmaqda məqsədim odur ki, mənim də həyat hekayəmi oxuyasınız. Mən Rüstəmova Şəbnəm - DİİXİ Hİ Şuşa Rayon Komitə sədriyəm.
Bu mesajın davamı da vardı. Amma sevincdən, həyəcandan oxuya bilmədim. O günlərin acı xatirələri bu şad xəbərə qarışıb gözlərimin qabağına tor çəkdi. Nə qədər çalışdımsa o tor uzun zaman çəkilmədi. Ona görə də “balaca” Şəbnəmin həyat hekayəsini oxumağı sizin öhdənizə buraxdım.
Sayğılarla: Tamxil Ziyəddinoğlu,
Bütöv Azərbaycan Media Qrupunun rəhbəri

Zəfər mənim

qələmimdə

Bu gün 9 sentyabr 2025-ci ildir, həftənin ikinci günüdür. Hövsanda yerləşən məhkəmə binasındayam. Bildiyimiz kimi, 3 oktyabr 2023-cü ildə Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizlik Xidməti tərəfindən Qarabağda keçmiş qondarma “Artsax” rejiminin bir sıra rəhbərləri saxlanılıb. Yanvarın 17-sindən onların məhkəməsi aparılır. Mütəmadi olaraq mən də bu məhkəmələrdə iştirak edirəm.
Hamı zala daxil olur. Bu gün ən ön sırada əyləşdim. Məhkəmə başlamazdan öncə bir xanım məhkəmənin gedişatı haqqında təlimatlar verir.
Məhkəmə başladı.
— Qalxın, hakim gəlir!
Yavaş-yavaş şahid ifadələri başladı. Hər şahid danışmazdan əvvəl hakim sual verir:
— Bu şəxsləri tanıyırsınız?
— Sizə nə kimi zərərləri dəyib?
Bu söz mənə çox təsir etdi: “Sizə nə kimi zərərləri dəyib?”
Şahidləri dinləyə-dinləyə fikrim çox uzaqlara getdi...
30 aprel 1992-ci il. Mən anam, qardaşlarım və yaxın qohumlarımla birlikdə Şuşadan çıxdıq. Uşaq idim, amma hər şeyi xatırlayıram — dağların qoynunda qərib qalan evimizi, yollarda qalan izlərimizi, uşaq gülüşlərimin səsləndiyi həyətimizi... Qayğısız uşaqlıq illərimin bununla bitdiyini dərk etdim. O gün, özüm də bilmədən, içimdəki uşaqlıq hissini itirdim.
Atam və dayılarım döyüşdə idilər. Öncə qadınları və uşaqları çıxarırdılar. Əvvəl Ağdama, sonra Bakıya gəldik. Bizi Sabunçu rayonu, Pirşağı qəsəbəsindəki “Qızıl Qum” sanatoriyasına yerləşdirdilər və beləcə çətin qaçqın həyatımız başladı.
Böyük külfət, balaca otaq... nə əşya var idi, nə geyim, nə də doyunca yemək. Hər axşam anam o yorğun baxışları ilə bizə pıçıldayırdı:
— Bir gün hər şey yaxşı olacaq, uşaqlar...
Bir gün həyətdən səs-küy gəldi. Pəncərədən baxanda gördüm ki, yardım maşını gəlib. Bizə müxtəlif təşkilatlardan yardım gətirirdilər. Bilirsiniz, mənim anam utancaq insandır, heç vaxt yardım almağa getməzdi, bizə düşən payı qonşular alıb gətirirdilər.
Bu dəfə geyim və ayaqqabı gətirmişdilər. Yardımlar maşından boşaldıldı. Ayaqyalın halda iydə ağacının kölgəsində dayanmışdım. Hamı bir-birini səsləyirdi. Çoxlu ayaqqabı var idi. Bir qırmızı ayaqqabı gördüm, o qədər xoşuma gəldi ki... Amma növbə çox idi. Yenə də növbəyə dayandım.
Hey dua edirdim ki, mənim növbəm çatanadək heç kim o ayaqqabını götürməsin. Qırmızı rəngdə idi, üstündə bantik vardı. Təzə deyildi-burnu sürtülmüş, kiminsə köhnə bilib atdığı ayaqqabı idi. Amma təsəvvür belə etməzdim ki, o qırmızı ayaqqabı mənim üçün həm acının, həm də ümidin simvoluna çevriləcək.
Balaca ürəyim həyəcanla çırpınırdı. O ayaqqabını geyinib digər uşaqlara necə göstərəcəyimin xəyalını qururdum. Axı mən neçə aydır ayaqyalın gəzirdim.
Axır ki, mənim növbəm çatdı.
- Hə, ay saçı uzun qız, nə istəyirsən, götür, - dedi uca boylu, səliqəli geyimli dayı.
Həyəcanımdan əsirdim. Ayaqqabının birini götürmüşdüm ki, araya qarışıqlıq düşdü, çox sıxlıq olduğu üçün arada qaldım. Çəlimsiz uşaq idim.
Bir tay ayaqqabını möhkəm qucaqladım. Gerisini xatırlamıram. Özümə gələndə ayağımın və əlimin zədələndiyini gördüm. Ağrısı dözülməz idi.
İndi 40 yaşım var. O günlərdə yaşadığım acıların sözlərin gücü çatmadığı, yalnız göz yaşlarımla danışa bildiyi bir hekayədir:
Qırmızı ayaqqabı.
Bəzi hisslər var ki, sözlərlə izah etmək olmur. İndi mən hakimin sualına necə cavab verim ki, bu erməni canilərin mənə və mənim kimi nə qədər insanlara heç vaxt unutmayacaqları acılar yaşatdıqlarını hərtərəfli izah etmiş olum.
Müharibə bizim uşaqlığımızı əlimizdən aldı. Səssizcə böyüdük, ağrı acılarımıza sinə gərib göz yaşının yerinə gülümsəməyi öyrəndik. Çünki biz ağrının içindən güc tapan bir millətik.
44 günlük Vətən müharibəsi bunun ən canlı sübutudur. Biz bu qələbəni qəhrəman şəhidlərimizə, igid qazilərimizə, Ali Baş Komandanımızın dəmir iradəsinə borcluyuq. Bəli, 44 günlük Vətən müharibəsi hər kəsin gözü önündə yaşandı. Bu müharibə Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq, vətənpərvərlik və birlik ruhunu bütün dünyaya göstərdi.
Qələbə yalnız bayrağın ucalması deyil, həm də ruhların qalib gəlməsidir.
Ruhunuz şad olsun, Birinci Qarabağ döyüşündə qəhrəmancasına şəhid olan atalarımız. Bu xalq sizinlə həmişə fəxr edəcək. Qarşınızda baş əyirik - 44 günlük müharibədə qəhrəmancasına vuruşub canını verən şəhidlərimizə və sağlamlıqlarını vətənə qurban verən qazilərimizə. Bizə 8 noyabr Qələbə Günü sevincini yaşadan vətənimizin mərd oğulları! Biz həmişə sizi hörmət və sevgi ilə minnətdarlıqla anırıq. Çünki siz bu xalqın qürurusunuz, bu xalqın qeyrətisiniz. Zəfər bizimdir. Qarabağ Azərbaycandır.
P.S. Sonda bildirmək istəyirəm ki, əgər bu müsabiqədə yer tutsam, mənə təqdim edilən mükafatla kimsəsiz qız uşaqlarına qırmızı ayaqqabı alacağam.
DİİXİ Hİ Şuşa Rayon Komitə sədri Rüstəmova Şəbnəm Bəxtiyar qızı

Redaksiyadan: Şəbnəm Rüstəmova qalibi olduğu müsabiqədə qazandığı 300 manatla 4 kimsəsiz qıza və özünə -7 yaşında qırmızı ayaqqabı geymək nəsib olmayan Şəbnəmə qırmızı ayaqqabı alıb. 1992-ci ildə Qarabağa qayıdacağıq demişdim. İndi də deyirəm ki, bir gün o qırmızı ayaqqabını geyinib Cıdır düzünə gedəcəyik. Çünki Qarabağ bizimdir...

Elnarə Məmmədova,
Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru
ADPU-nun Ümumi Pedaqogika kafedrasının dosenti

Sovet tarixşünaslığında

türk etnosuna

münasibət

(Qərbi Azərbaycanın toponomik və

etnik-mədəni irsinin təhrifi

məsələləri)

XX əsrdə Totalitar Sovet rejiminin ideoloji siyasətinin əsas sütunlarından biri "vahid sovet xalqı" (Homo Sovieticus) modelini formalaşdırmaq idi. Bu siyasi-ideoloji layihənin həyata keçirilməsi üçün SSRİ tərkibindəki xalqların, xüsusilə də zəngin dövlətçilik və etnik tarixə malik olan Türk xalqlarının milli şüurunun, tarixi yaddaşının və soykökü bağlarının zəiflədilməsi prioritet vəzifəyə çevrilmişdi. Pan-türkizm və pan-islamizm təhlükəsi adı altında türk xalqlarının bir-biri ilə olan tarixi, dil və mədəniyyət inteqrasiyası qadağan olunmuş, türkologiya elmi ciddi akademik ideoloji nəzarət altına alınmışdır.
Bu təhrif siyasətinin ən kəskin hiss olunduğu coğrafiyalardan biri də tarixi Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan) torpaqlarıdır. Zəngəzur, Göyçə, İrəvan, Dərələyəz, Vedibasar, Şörəyel və Pəmbək kimi qədim Türk-Oğuz yurdlarında mövcud olmuş minillik etno-mədəni irs, arxeoloji və epiqrafik abidələr, toponimik sistem Sovet dövründə sistemli şəkildə təhrifə və məhvə məruz qalmışdır. Sovet dövrünün elmi dairələri Qafqazın yerli türklərini "gəlmə" kimi qələmə verməyə çalışarkən, bölgədəki minlərlə kitabəni, məscid və qəbirüstü abidəni ya fiziki olaraq məhv etmiş, ya da onların tarixi-etnik aidiyyətini dəyişdirərək alban və ya erməni irsi kimi təqdim etməyə cəhd göstərmişlər.
Bu məqalənin məqsədi Sovet tarixşünaslığının Anti-Türk ideoloji konsepsiyasını ifşa etmək, akademik Məşədixanım Nemətovanın epiqrafik tədqiqatları, İrəvan xanlığının siyasi və etno-mədəni tarixi, toponimik faktlar və görkəmli türkoloqların əsərləri əsasında Qərbi Azərbaycanın tarixi bütövlüyünü elmi müstəvidə sübuta yetirməkdir.
Sovet tarixşünaslığının təhrif mexanizmləri.
Sovet tarixşünaslığının Türk tarixini yanıltmaq üçün tətbiq etdiyi əsas metodoloji tezis "Türklərin Qafqaza və Ön Asiyaya sonradan gəlməsi (XI əsr Səlcuq köçləri ilə)" konsepsiyası idi. Bu konsepsiya vasitəsilə Qafqazın avtoxton (yerli) türk tayfaları - saklar, hunlar, xəzərlər, kəngərlər, bulqarlar, qıpçaqlar və oğuzların minillik tarixi qatı inkar edilir, onların Qafqaz sivilizasiyasındakı rolu sıfırlanırdı.
Stalin dövründən etibarən akademik N.Marrın "yafetik nəzəriyyəsi" və sonrakı dövrdə bəzi ermənipərəst sovet qafqazşünaslarının iddiaları əsasında Azərbaycan türk etnosunun soykökü parçalanmağa çalışılmışdır. Azərbaycan türklərinin ethnogenezində aparıcı rol oynayan Türk komponenti arxa plana keçirilir, xalqın yalnız "türkləşmiş yerli tayfalardan" ibarət olduğu iddiası irəli sürülürdü. Bu konsepsiyanın arxasında duran əsas məqsəd Türk dünyası arasında etnik, dil və mədəni varislik xəttini kəsmək idi.
Bununla yanaşı, SSRİ-də həyata keçirilən üçpilləli əlifba reforması (Ərəb, Latın, daha sonra Kirill əlifbasına keçid) xalqın tarixi yaddaşına vurulan ən böyük zərbələrdən biri oldu. Bu keçidlər nəticəsində Azərbaycan xalqı özünün minillik yazılı irsindən, Səfəvi, Qacarlar və İrəvan xanlığı dövrünə aid arxiv sənədlərindən, klassik poeziyasından təcrid edildi. Kirill əlifbasına keçidlə birlikdə tarixi mənbələrin Sovet ideologiyasına uyğun tərcümə olunması və şərh edilməsi prosesi geniş vüsət aldı.
Sovet tarixşünaslığı eyni zamanda L.N.Qumilyovun xəzərlər və qədim türklər haqqında obyektiv tədqiqatlarına, O.Süleymenovun "Az i Ya" əsərində irəli sürdüyü ümumtürk filoloji və tarixi qatlarına qarşı şiddətli akademik təzyiqlər təşkil etmişdir. Oljas Süleymenovun 1975-ci ildə işıq üzü görən "Az i Ya" kitabı "İgor polku haqqında dastan"da türk dilinin və mədəniyyətinin dərin izlərini ortaya qoyduğu üçün Moskva Elmlər Akademiyası tərəfindən millətçilikdə günahlandırılmış və kitabın yayılması qadağan edilmişdi. Bütün bunlar Sovet dövlətinin Türk tarixinin gerçək köklərinin açılmasından necə qorxduğunun göstəricisidir.
İrəvan xanlığı: Qərbi Azərbaycanda türk dövlətçilik və etno-mədəni irsi
Qərbi Azərbaycan torpaqları əsrlər boyu Türk dövlətçilik ənənələrinin mərkəzində dayanmışdır. Səfəvilər, Əfşarlar, Qaraqoyunlu və Aqqoyunlu dövlətlərinin mühüm inzibati-ərazi vahidi olan İrəvan çuxuru XVIII əsrin ortalarında müstəqil İrəvan xanlığına çevrilmişdir. Xanlığın inzibati quruluşu, əhalisinin etnik tərkibi, toponimikası və mədəniyyəti tamamilə Türk-Müsəlman xarakteri daşımışdır.
İrəvan xanlığı 15 mahaldan ibarət idi: Qırxbulaq, Zəngibasar, Qarnıbasar, Vedibasar, Şərur, Sürməli, Dərəkənd-Parçenis, Səədli, Talın, Seyidli-Nəxribanlı, Sərdarabad, Qarbi, Aparan, Böyük Abaran və Şörəyel. Bu mahalların adlarının 90%-dən çoxu xalis Türk mənşəli tayfa, şəxs və coğrafi anlayışlardan götürülmüşdü. Məsələn, Səədli mahalı adını qədim Türk tayfası olan
Saadlılardan, Zəngibasar adını Zəngi çayı və Zəngi türk boyundan almışdır.
Xanlığın mərkəzi olan İrəvan şəhəri özünün memarlıq ansamblı ilə məşhur idi. İrəvan qalası, Sərdar sarayı, Güzgü salonu, Şah Abbas məscidi, Sərdar məscidi, Zal xan məscidi kimi möhtəşəm abidələr Türk-Səfəvi memarlıq məktəbinin şah əsərləri hesab olunurdu. Çar Rusiyası tərəfindən 1827-ci ildə İrəvan qalası işğal edildikdən sonra keçirilən kamerallıq siyahıyaalmaları və I.Şopenin rəsmi statistik məlumatları sübut edir ki, xanlığın əhalisinin əksəriyyətini (80%-dən çoxunu) yerli Azərbaycan türkləri təşkil edirdi.
Lakin 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsinin 15-ci maddəsinə əsasən, Qacarlar İranından və Osmanlı imperiyasından ermənilərin kütləvi şəkildə İrəvan, Naxçıvan və Qarabağ torpaqlarına köçürülməsi ilə bölgənin etnik xəritəsi dəyişdirilməyə başlandı. Çar hökuməti tərəfindən yaradılan uydurma "Erməni vilayəti" (Armyanskaya oblast) gələcək erməni dövlətinin təməlini qoymaq məqsədi daşıyırdı. Sovet dövründə isə bu proses daha təhlükəli müstəviyə keçərək, İrəvan xanlığının tarixi izlərinin silinməsi ilə nəticələndi. 1930-1950-ci illərdə İrəvan qalası və Sərdar sarayı Sovet Ermənistanı rəhbərliyinin qərarı ilə buldozerlərlə dağıdıldı, şəhərin Türk-Müsəlman siması yox edildi.
Akademik Məşədixanım Nemətovanın epiqrafik tədqiqatları.
Sovet tarixşünaslığının və erməni falsifikasiyasının qarşısına sarsılmaz elmi faktlarla çıxan ən böyük azərbaycanlı alimlərdən biri də görkəmli epiqrafçı alim, Akademik Məşədixanım Nemətova olmuşdur. O, onilliklər boyu Qafqazın, o cümlədən Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan) ərazisindəki epiqrafik abidələri - ərəb, fars və türk dilli kitabələri, qəbirüstü daşları, qoç və at heykəllərini yerindəcə tədqiq etmiş, onların estampını (surətini) çıxarmışdır.
Məşədixanım Nemətovanın Zəngəzur, Göyçə, Dərələyəz, Vedibasar, Əyricə, Urud və başqa ərazilərdə apardığı tədqiqatlar erməni tarixçilərinin "bu torpaqlar qədim erməni torpaqlarıdır" iddiasını tamamilə alt-üst etmişdir:
● Urud Qəbirüstü Abidələri və Kitabələri: Zəngəzurun Urud kəndindəki qədim qəbiristanda Məşədixanım Nemətova XIV-XVII əsrlərə aid onlarca qoç və at heykəlli qəbir daşlarını, sənduqələri tədqiq etmişdir. Bu daşların üzərindəki ərəb qrafikalı Azərbaycan dilində yazılmış kitabələr, Səfəvi və Qaraqoyunlu dövrünə aid bəylərin, sərkərdələrin adları, həmçinin Türk-Oğuz tayfa damğaları (Şamlı, Əfşar, Bayat, Qacar damğaları) sübut etdi ki, bu ərazilər qədim Türk-Oğuz yurdudur.
● Sufi Xənəgahları və Ziyarətgahlar: M.Nemətova Qərbi Azərbaycanda mövcud olmuş Sufi təriqətlərinə (Xəlvətiyyə, Sührəvərdiyyə, Səfəviyyə) ait xənəgah və ziyarətgahların kitabələrini oxuyaraq onların məhz Müsəlman-Türk mənşəli olduğunu elmi dövriyyəyə daxil etmişdir.

● Erməni Falsifikasiyasının İfşası: Məşədixanım Nemətova öz əsərlərində dəfələrlə qeyd etmişdir ki, erməni tədqiqatçıları Sovet dövründə Urud və Göyçədəki Türk qəbir daşlarının üzərindəki ərəb/türk yazılarını çəkiclərlə yonaraq silmiş, onların üzərinə xaç şəkilləri həkk edərək "alban" və ya "erməni" abidəsi kimi qələmə verməyə çalışmışlar. M.Nemətova vaxtında çıxardığı estamplar sayəsində bu saxtakarlığı beynəlxalq elmi aləmdə ifşa etmişdir.
● Akademik M.Nemətovanın tədqiqatları sübut edir ki, Qərbi Azərbaycan ərazisindəki epiqrafik irs bütöv bir Türk-İslam sivilizasiyasının pasportudur və bu pasportu heç bir ideoloji təzyiqlə ləğv etmək mümkün deyildir.
Qərbi Azərbaycanın türk toponomik sistemi və "Toponim soyqırımı"
Qərbi Azərbaycan coğrafiyası Dədə Qorqud boylarının, Oğuz-Qıpçaq etnik qatının, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Səfəvi və İrəvan xanlığı dövrü türk abidələrinin mərkəzidir. Lakin Sovet hakimiyyəti illərində (xüsusilə 1935–1989-cu illərdə) Ermənistan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin fərmanları ilə minlərlə türk mənşəli yaşayış məntəqəsi, dağ, çay və dərə adları dəyişdirilmişdir.
Cədvəl 1:Qərbi Azərbaycanda Sovet dövründə reallaşdırılan toponim dəyişikliklərinin dinamikası və etnik kökləri

Tarixi türk toponimi Dəyişdirilmiş erməni adı Dəyişdirilmə tarixi Tarixi-etnik kökü və mənalandırılması
İrəvan Yerevan 1936 Qədim
Türk-Rəvan/İravan boyları, İrəvan xanlığı mərkəzi
Göyçə (göl) Sevan 1930-cu illər Qıpçaq/Oğuz
"Göy-çay" / "Göyçə" etnotoponimi
Hamamlı Spitak 1949 Türk "Hamamlı" (İsti su/Mədəniyyət mərkəzi)
Kəvər Kamo(sonra Gavar) 1959 Qədim Kəvər/Kəngər türk boyunun adı
Gözəldərə Qetashen 1978 Oğuz-Türk coğrafi istilahı və yaşayış məskəni
Basarkeçər Vardenis 1969 "Basar-keçər"Türk-Oğuz tayfa və bəylik adı
Zəngibasar Masis 1969 Zəngi türk boyu və Zəngi çayı vadisi
Kərkibaş Shagap 1948 Kərki türk tayfası ilə bağlı topoformat
Qaraqoyunlu Krasnoselsk 1937 Qaraqoyunlu Türk dövləti və tayfa birliyi
Abaran Aparan 1935 Qədim Türk-Abaran tayfa adı

Mühüm elmi fakt: Akademik Budaq Budaqov və professor Qiyasəddin Qeybullayevin birgə fundamental tədqiqatları sübut edir ki, indiki Ermənistan ərazisindəki toponimlərin 80%-dən çoxu xalis Türk mənşəlidir. Bu toponimlər Orxon-Yenisey abidələrində, "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında, Mahmud Kaşğarinin "Divani lüğət-it-türk" əsərində və Səfəvi/Osmanlı vergi dəftərlərində öz orijinal formalarında əksini tapmışdır.
Deportasiyalar və mədəni qırğın: 1948-1953 və 1987-1989-cu illər
Sovet ideoloji təhrifləri təkcə kağız üzərində qalmamış, kütləvi etnik təmizləmələr və deportasiyalarla müşayiət olunmuşdur. İkinci Dünya müharibəsindən sonra İosif Stalin tərəfindən imzalanan SSRİ Nazirlər Sovetinin 23 dekabr 1947-ci il 4083 nömrəli və 10 yanvar 1948-ci il 148 nömrəli qərarları ilə Qərbi Azərbaycanda yaşayan 100 mindən çox azərbaycanlı türk öz tarixi-etnik torpaqlarından - Göyçə, İrəvan, Zəngibasar və Vedibasardan Kür-Araz ovalığına məcburi köçürülmüşdür.
Bu deportasiya qərarının rəsmi bəhanəsi "xaricdən gələn ermənilərin yerləşdirilməsi" olsa da, əsl hədəf Qərbi Azərbaycanı Türksüzləşdirmək və bölgənin etnik simasını dəyişmək idi. İsti iqlimə öyrəşməyən minlərlə soydaşımız Kür-Araz düzlərində xəstəlikdən və ağır şəraitdən məhv olmuşdur.
Deportasiyaların sonuncu mərhələsi 1987–1989-cu illərdə Mixail Qorbaçovun başçılıq etdiyi Sovet rəhbərliyinin havadarlığı ilə reallaşdırıldı. 300 mindən çox azərbaycanlı öz dədə-baba yurdlarından son nəfərinədək qovuldu, 200-dən çox azərbaycanlı erməni vandalizminin qurbanı oldu. Bununla da indiki Ermənistan ərazisi monoetnik dövlətə çevrildi və minillik Türk varlığı fiziki olaraq oradan çıxarıldı.
Nəticələr və təkliflər.
Sovet tarixşünaslığı uzun illər boyu Türk dünyasının tarixi bütövlüyünü pozmaq, Azərbaycan xalqını öz minillik etnik və coğrafi köklərindən ayırmaq üçün ideoloji "tarix mühəndisliyi" ilə məşğul olmuşdur. Bu siyasətin ən ağır fəsadları Qərbi Azərbaycanda özünü göstərmiş, türk varlığı həm etnik təmizləmələr, həm də toponimik, epiqrafik və mədəni soyqırımla silinməyə çalışılmışdır.
Ancaq akademik Məşədixanım Nemətovanın epiqrafik kəşfləri, İrəvan xanlığının zəngin dövlətçilik arxivləri, Budaq Budaqov və Qiyasəddin Qeybullayevin toponimik tədqiqatları sübut edir ki, Qərbi Azərbaycan Birləşmiş Türk dünyasının və Azərbaycan sivilizasiyasının qədim və ayrılmaz beşiyidir.
Müasir Azərbaycan tarixşünaslığının və akademik çevrələrin qarşısında duran əsas vəzifələr aşağıdakılardır:
1. Qərbi Azərbaycanın epiqrafik, toponimik və arxeoloji xəritəsinin beynəlxalq dillərdə (ingilis, fransız, rus) elektron bazasının yaradılması və BMT/YUNESKO çərçivəsində təqdim olunması;
2. Sovet dönəmində təhrif edilmiş arxiv sənədlərinin orijinal Osmanlı, Səfəvi və Qacar dilli mənbələr əsasında yenidən elmi dövriyyəyə daxil edilməsi;
3. Qərbi Azərbaycan İrsi ilə bağlı xüsusi elmi-tədqiqat mərkəzlərinin formalaşdırılması və bu mövzunun dərsliklərə salınması.

Ömrün əbədi işığında:

Bir ziyalı ömrünün salnaməsi

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Əməkdar müəllim Nəcəf Nəcəfov
Hər bir insanın xarakteri, mənəvi dünyası və həyat yolu onun köklərindən, doğulub boya-başa çatdığı torpaqdan və ailə ocağından qida alır. Tanınmış təhsil təşkilatçısı, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Əməkdar müəllim, "Qızıl Qələm" mükafatı laureatı Nəcəf Həsən oğlu Nəcəfovun da ömür salnaməsi Qərbi Azərbaycanın qədim və zəngin maarifçilik ənənələrinə malik Ağbaba-Şörəyel mahalının, Amasiya rayonunun uca dağlar qoynunda yerləşən Oxçoğlu kəndindən başlayır.
Sınaqlardan keçən şərəfli irsi
Oxçoğlu kəndinin sayılan-seçilən, el arasında böyük hörmət və nüfuz sahibi olan sakinləri — Həsən Nəcəfovun ocağı hər zaman mərdlik və xeyirxahlıq mücəssəməsi olmuşdu. Lakin 1937-ci ilin dəhşətli repressiya dalğası bu ocaqdan da yan keçmədi. Həsən kişi stalinizm repressiyasının qurbanı olaraq Qazaxıstanın sərt çöllərinə sürgün edildi. Sürgün əzablarına sinə gərən Həsən kişi illər sonra doğma kəndinə qayıtsa da, aldığı ağır xəstəlik səbəbindən yalnızca əzizləri ilə vidalaşaraq dünyasını dəyişdi.
Atasını cəmi 14 yaşında itirən Nəcəf Nəcəfov gənc yaşlarından həyatın bütün ağırlığı ilə üz-üzə qaldı. O illərdə İrəvan Müəllimlər Seminariyasının və İrəvan Pedaqoji İnstitutunun Azərbaycan şöbələrinin qapadılması gənclər üçün əsl mənəvi deportasiya idi. Bu manelərə baxmayaraq, Nəcəf müəllim elmdən və təhsildən çəkinmədi; o, təhsilini Xanlar Pedaqoji Texnikumunda, daha sonra isə Həsən bəy Zərdabi adına Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Tarix-filologiya fakültəsində əla qiymətlərlə başa vurdu.

Nəcəf Nəcəfov gənclik illərində
Yenicə qurduğu gənc ailəsini, anasını və yoldaşını itirmiş bacısını da özü ilə birgə Şamaxının Sündü və Nərimankənd kəndlərinə apararaq burada pedaqoji fəaliyyətə başladı. Nəcəf müəllim qısa zamanda həm şagirdlərin, həm həmkarlarının,həm də kənd sakinlərin böyük sevgisini, hörmətini qazandı.
Paytaxt illəri və təhsil təşkilatçılığı
Nəcəf müəllimin Şamaxıdakı səmərəli fəaliyyəti tezliklə respublika miqyasında diqqəti cəlb etdi. Paytaxtdan gələn sanballı dilçi alimlərin, o cümlədən Əziz Əfəndizadənin diqqətini çəkən gənc müəllim Bakıya — Azərbaycan Mərkəzi Müəllimləri Təkmilləşdirmə İnstitutuna dəvət olundu. Burada metodist və kabinet müdiri kimi çalışan Nəcəf müəllim, öz təşkilatçılıq bacarığı, prinsipiallığı və dərin biliyi ilə sürətlə pillələri ucaya doğru addımladı.

Nəcəf müəllim təhsil sahəsindəki fəaliyyəti zamanı


SSRİ müəllimlərinin III Ümumittifaq qurultayında, Moskva Kreml: qurultayın mandat komissiyasının sədri

1976–1988-ci illərdə Maarif Nazirliyinin Kadrlar idarəsinin rəisi, daha sonra Baş inspeksiya müavini, Elmi-Metodik Mərkəzin direktoru və Təhsil Nazirliyində dərslik və nəşriyyat şöbəsinin müdiri kimi ən məsuliyyətli vəzifələrdə şərəflə çalışdı.
Elmi fəaliyyət və ADPU pedaqoji mühiti
O, yalnız təşkilatçı deyil, həm də dərin elmi təfəkkürlü alim idi. Sevimli elmi rəhbəri akademik Əziz Mirəhmədovun rəhbərliyi ilə 1937-ci il repressiya qurbanı olan Salman Mümtazın elmi və ədəbi fəaliyyətinə həsr olunmuş dissertasiyanı böyük müvəffəqiyyətlə müdafiə etmişdi. Nəcəf müəllim Salman Mümtazın yandırılmış irsini, onun gizli "Şeyx Şeypur" imzası ilə çap olunan qiymətli əsərlərini üzə çıxararaq Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığına yeni bir nəfəs gətirdi.

Nəcəf Nəcəfov elmi konfransda həmkarları və ziyalılar arasında
Nazirlik sistemindən təqaüdə çıxdıqdan sonra fəaliyyətini bitirməyən Nəcəf müəllim Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin (ADPU) Filologiya fakültəsində dosent kimi dərs demiş, auditoriyalarda gənc nəslə elmin sirlərini öyrətmişdir.
"Azərbaycan Məktəbi" və unudulmaz xatirəsi
2006–2018-ci illərdə respublikanın ən köklü və nüfuzlu mətbuat orqanlarından olan "Azərbaycan məktəbi" jurnalının baş redaktoru vəzifəsində çalışan Nəcəf müəllim pedaqoji mətbuatın inkişafına əvəzsiz töhfələr verdi. 15 dərslik və kitabın, 100-dən çox elmi-metodik məqalənin müəllifi olan, "Qabaqcıl maarif xadimi", "Əməkdar müəllim" kimi ali adlara layiq görülən Nəcəf Nəcəfov həm də xeyirxah bir ailə başçısı, övladlarına ali təhsil bəxş edən işıqlı bir ata olmuşdur.

Nəcəf Nəcəfov “Azərbaycan məktəbi “ jurnalının redaktorları arasında
Yaşasaydı, bu avqustun 15-də onun 91 yaşı tamam olacaqdı... Çox təəssüf ki, gözəl insani keyfiyyətləri, səmimiyyəti və alim təvazökarlığı ilə ətrafına nur saçan bu unudulmaz insan bu gün fiziki olaraq aramızda yoxdur. Lakin onun işıqlı xatirəsi hər zaman onu tanıyanların, tələbələrinin və həmkarlarının qəlbində yaşayacaqdır.

“Azərbaycan məktəbi” jurnalının Respublika Təhsil Nazirliyi səviyyəsində keçirilən yubiley tədbirindən
Ölümündən sonra onun zəngin əsərlərini, dostlarının və həmkarlarının onun haqqındakı kövrək xatirələrini, elmi-ədəbi fəaliyyətini əks etdirən xüsusi kitabı işıq üzünə çıxararaq atamın əziz xatirəsinə ithaf etmişəm. Bu nəşr atama olan sonsuz övlad sevgisinin və mənəvi ehtiramın ən gözəl rəmzidir.
Böyük zəhmətlə, ləyaqətlə keçən bu şərəfli ömür yolu hər zaman qəlbimizdə əbədi bir işıq saçmağa davam edəcəkdir. Allah rəhmət eləsin, ruhu şad olsun!

Prezident İlham Əliyevin

Naxçıvan səfərindən

mühüm mesajlar

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev avqustun 11-də Naxçıvana səfəri çərçivəsində Azərbaycan Televiziyasına müsahibə verib. Dövlət başçısı müsahibəsində Naxçıvanın sosial-iqtisadi inkişafı, müdafiə və enerji təhlükəsizliyi, sənaye, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, turizm və tarixi-mədəni irsin qorunması, eləcə də Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılması ilə bağlı mühüm məsələlərə toxunub.
Dövlət başçısı bildirib ki, bu, onun Prezident kimi Naxçıvana 17-ci səfəridir. O, son illərdə muxtar respublikada bir sıra mühüm layihələrin həyata keçirildiyini və bundan sonra da Naxçıvanın sürətli sosial-iqtisadi inkişafının təmin ediləcəyini qeyd edib.
Müdafiə məsələlərinə toxunan Prezident Naxçıvanın təhlükəsizliyinin xüsusi əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb. Bildirib ki, Əlahiddə Ordunun yaradılması, ən müasir hərbi texnika ilə təchizat və yeni komando qüvvələrinin formalaşdırılması istiqamətində mühüm işlər görülüb. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin bölgədə söz sahibi olduğunu deyən dövlət başçısı Naxçıvanın hərbi potensialının bundan sonra da gücləndiriləcəyini bildirib.
Müsahibədə Naxçıvan Sənaye Parkının təməlinin qoyulması da xüsusi qeyd olunub. Prezident bildirib ki, parkın yaradılması yeni sənaye müəssisələrinin və iş yerlərinin açılmasına mühüm imkan yaradacaq. Sənaye Parkının tərkibində 300 meqavat gücündə istilik elektrik stansiyasının inşası da nəzərdə tutulur. Bu stansiyanın həm Naxçıvanın dayanıqlı enerji təminatına, həm də gələcəkdə elektrik enerjisinin ixracına xidmət edəcəyi bildirilib. Qeyd edib ki, muxtar respublikada qazlaşma 100 faizdir, Günəş və su elektrik stansiyaları fəaliyyət göstərir. Naxçıvanda Günəş enerjisinin istehsalı üçün 600 hektardan çox ərazi müəyyən edilib və burada yüzlərlə meqavat gücündə yeni stansiyaların yaradılması planlaşdırılır. Prezident yalnız Günəş enerjisi hesabına Naxçıvanda ən azı 500 meqavat, perspektivdə isə 1000 meqavatadək elektrik enerjisi istehsalının mümkün olduğunu bildirib.
Dövlət başçısı Naxçıvanın zəngin tarixi və mədəni irsinin qorunmasının da mühüm istiqamət olduğunu qeyd edib. Möminə xatun məqbərəsinin bərpası, digər tarixi abidələrin konservasiyası və qorunması ilə bağlı işlərin davam etdiriləcəyi bildirilib. Prezident Naxçıvanın Azərbaycan xalqına Ulu Öndər Heydər Əliyev kimi dahi şəxsiyyət bəxş etdiyini vurğulayaraq, milli kimliyin, tarix və mədəniyyətin qorunmasının xüsusi əhəmiyyət daşıdığını qeyd edib.
Müsahibənin əsas mövzularından biri də Zəngəzur dəhlizi olub. Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirəcək bu nəqliyyat bağlantısının ölkə üçün strateji əhəmiyyət daşıdığını bildirib. Horadiz–Ağbənd avtomobil yolunun demək olar ki, hazır olduğunu, dəmir yolunun tikintisinin isə davam etdiyini qeyd edən dövlət başçısı Naxçıvan ərazisində dəmir yolunun bərpası istiqamətində işlərə başlanıldığını açıqlayıb.
Yeni texniki-iqtisadi əsaslandırmaya əsasən Naxçıvan dəmir yolunun uzunluğunun 194 kilometr olacağı və gələcəkdə onun yükdaşıma qabiliyyətinin ildə ən azı 15 milyon tona çatdırılmasının planlaşdırıldığı bildirilib. Prezident Naxçıvanın Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin mühüm qovşaqlarından birinə çevrilə biləcəyini vurğulayıb.
Dövlət başçısı Zəngəzur dəhlizinin yalnız avtomobil və dəmir yolundan ibarət olmayacağını da qeyd edib. Gələcəkdə bu istiqamətdə elektrik xətlərinin, fiber-optik kabellərin və zərurət yaranacağı təqdirdə digər enerji infrastrukturlarının yaradılmasının mümkün olduğu bildirilib.
Prezident şəhərlərarası və rayonlararası sərnişindaşmanın yaxşılaşdırılması üçün 217 müasir avtobusun alınacağını, həmçinin muxtar respublikada 420 kilometr uzunluğunda yolların tikintisi və əsaslı təmiri nəzərdə tutulduğunu açıqlayıb.
Naxçıvanın turizm potensialından da danışan İlham Əliyev muxtar respublikanın zəngin tarixi abidələrə, gözəl təbiətə və əlverişli iqlimə malik olduğunu bildirib. Turizmin inkişafı üçün müasir mehmanxana infrastrukturunun yaradılmasının vacibliyini qeyd edən Prezident Naxçıvan şəhərində yeni beşulduzlu mehmanxananın təməlinin qoyulduğunu və onun təxminən 2028-ci ildə istifadəyə veriləcəyini bildirib.
Prezident Naxçıvanın kənd təsərrüfatı, suvarma və yol infrastrukturunun inkişafının da diqqətdə saxlanıldığını qeyd edib. Yeni artezian quyularının qazılması, müasir suvarma sistemlərinin qurulması və kənd təsərrüfatı üçün istifadə olunan torpaqların genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.
İlham Əliyev Naxçıvan şəhərinin Baş Planının hazırlanmasının vacib addım olduğunu bildirib. Eyni zamanda, Naxçıvanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla birlikdə vahid inkişaf konsepsiyası əsasında inkişaf etdirilməsinin vacibliyini vurğulayıb.
Dövlət başçısı Naxçıvanda idarəetmə sisteminin də təkmilləşdiriləcəyini bildirib. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda tətbiq olunan yeni idarəetmə modelinin üstünlüklərinin nəzərə alınacağını qeyd edən Prezident Naxçıvan Muxtar Respublikasının muxtar statusunun qorunacağını xüsusi vurğulayıb və Naxçıvanın gələcək inkişafı ilə bağlı dövlət tərəfindən bütün zəruri tədbirlərin həyata keçiriləcəyini bildirib.
Firdovsi Calalov,
Masazır bələdiyyəsinin sədri

Laçın Şəhəri Günü:

“Böyük Qayıdışın Zəfər Salnaməsi”

10 avqust 2026-cı il tarixində Laçın Şəhəri Günü münasibətilə “Böyük Qayıdışın Zəfər Salnaməsi” adlı tədbir keçirilib.

Zirvə Gənclərin İnkişaf Klubu və Əbədi Birlik Gənclərin İctimai Birliyinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən tədbir Laçının tarixi, milli-mədəni irsi, işğaldan azad olunmasından sonra həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri, eləcə də Böyük Qayıdış prosesinin əhəmiyyətinin gənclər arasında təbliği baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyıb.
Tədbirin açılış nitqi Zirvə Gənclərin İnkişaf Klubunun İdarə Heyətinin sədri Maqsud Əhmədzadə tərəfindən edilib. O, çıxışında Laçının Azərbaycan xalqının yaddaşında xüsusi yeri olduğunu qeyd edərək, Böyük Qayıdış prosesinin yalnız ərazilərin yenidən qurulması deyil, həm də milli irsin, tarixi yaddaşın və gələcəyə olan inamın bərpası baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb.
Tədbirdə Milli Məclisin deputatları Ceyhun Məmmədov, Aydın Mirzəzadə və Rövşən Muradov iştirak ediblər. Deputatlar çıxışlarında Laçının tarixi və strateji əhəmiyyətindən, şəhərin işğaldan azad edilməsinin tarixi Zəfərimizdəki rolundan, Böyük Qayıdış çərçivəsində görülən işlərdən və gənclərin bu prosesdə üzərinə düşən vəzifələrdən bəhs ediblər.
Həmçinin Əbədi Birlik Gənclərin İctimai Birliyinin Könüllü rəhbəri Səma Qarayeva ,Zirvə Gənclərin İnkişaf Klubunun İdarə Heyətinin I müavini Səid Əmrahlı, sədrin ümumi işlər üzrə müavini Cavidan Həzizadə, Nəzarət-Təftiş Komissiyasının sədri Kənan Heydərli çıxış edərək Laçının tarixi əhəmiyyəti, milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunması, gənclərin vətənpərvərlik ruhunda formalaşması və Böyük Qayıdış prosesində gənclərin rolu ilə bağlı fikirlərini bölüşüblər.
Tədbir iştirakçılar üçün həm maarifləndirici, həm də motivasiyaedici məzmunu ilə yadda qalıb. Çıxışlar zamanı Laçının keçmişi, bu günü və gələcəyi ilə bağlı fikirlər səsləndirilib, gənclərin tarixi hadisələrə daha dərindən yanaşmasının və milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığının əhəmiyyəti diqqətə çatdırılıb.