Bütün həyatının

qayəsi Azərbaycan

olan dahi

Azərbaycanın görkəmli dövlət, siyasi və ictimai xadimi, istiqlal məfkurəsinin daşıyıcısı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin anadan olmasının 142-ci ildönümünə həsr olunmuş tədbir keçirilib. Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyində təşkil olunan tədbirin proqramı Varşava Universitetinin müəllimi, universitetin Azərbaycan Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri Şəhla Kazımovanın “Mühacirətdə - fikir və missiya: seçim yoxsa zərurət?” adlı M.Ə.Rəsulzadənin Avropa mühacirəti dövrünə dair məruzəsi üzərində qurulub.

M.Ə.Rəsulzadənin vətəndən uzaqda fəaliyyət göstərdiyi illəri doğma yurddan qaçış yoxsa şüurlu şəkildə öz müqəddəs ideyaları uğrunda şəxsi rifahından imtina kimi qiymətləndirmək olar? – suallarına cavab axtarılan bu məruzədə 1922-ci ildə aparılan siyasi müzakirələr, həmin illərin siyasi vəziyyəti göz önündə canlandırılıb. M.Ə.Rəsulzadənin Stalinlə olan məktublaşmalarına geniş şəkildə müraciət olunmuş bu tədqiqatda Stalinin çıxışından sitat gətirilərək Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanın ittifaq daxilində xüsusi mövqeyi onların milli hərəkatlarının gücünün müstəqillik təcrübəsi ilə bağlı olduğu, bu milli ideyanın yalnız daxili inam deyil, rəqib tərəfindən də qəbul edilən siyasi reallıq olduğu qeyd edilirdi.
M.Ə.Rəsulzadənin xatirələri əsasında ərsəyə gələn səhifələrdən də göründüyü kimi, təqdimatla çıxış edən Şəhla Kazımova Rəsulzadənin mövcud şəraitlə barışmaq əvəzinə, ondan şüurlu şəkildə imtina etdiyini vurğulayaraq Rəsulzadənin Moskvadan gedişinin təhlükədən qaçış deyil, siyasi sığınacaq axtarışı deyil, həyatının qayəsi olan ideyasını qorumaq üçün şəxsi seçimi olduğunu bildirdi: “Ona elmi və ictimai sahələrdə vəzifələr təklif olunsa da, Rəsulzadə sistemin daxilində xüsusi rol oynayacağına dair məlumatlandırılsa da mövcud şəraitlə barışmır, ondan şüurlu imtina edir”.
“Mühacirətdə - fikir və missiya: seçim yoxsa zərurət?” adlı təqdimatda periodik olaraq bütün siyasi məqamlara toxunulsa da, Məmməd Əmin Rəsulzadənin mühacirət həyatının və mətbu fəaliyyətinin Polşa ilə əməkdaşlıq sayəsində canlanmasına xüsusilə diqqət yetirilirdi. Bu əməkdaşlığın nəticəsində mühacir mətbuatının davamlılığı təmin edilmiş, siyasi mübarizəyə yeni imkanlar açılaraq Azərbaycan məsələsi beynəlxalq müstəviyə çıxarılmışdı.
Məruzə əsnasında araşdırılan Mərkəzi Avropada Polşa səfirliyinin məxfi raportunun (Ankara) 18.11.1926-cı il tarixli sənədindən də göründüyü kimi, Rəsulzadə Polşaya getmək seçiminin Türkiyə hakim dairələrinin etimadını itirmək bahasına başa gələcəyini anlayırdı. Lakin o şəxsi rifahını deyil, siyasi mübarizəni üstün tuturdu.
“Bolşevik tapdağı altında inləyən səs üçün yol axtarışı” yarımbaşlığında Rəsulzadənin 1926-cı ildə Türkiyədəki fəaliyyətini dəyişən beynəlxalq siyasi vəziyyət, xüsusilə Ankaranın Sovet Rusiyası ilə yaxınlaşan münasibətləri fonunda yenidən dəyərləndirməsindən bəhs edilir. Polşa ilə əlaqələr onun milli ideyalarının yaşaması üçün yeganə çıxış yolu idi. Azərbaycanın müstəqilliyi məsələsində güzəşt olmadığından bu, öz mənafeyi üçün deyil, milli ideyanın qorunması uğrunda verilmiş siyasi qərar idi.
Çıxışında Tadeuş Holüvkonun məruzəsinə müraciət edən araşdırmaçı-alim Şəhla Kazımova Polşa baxışının fərqliliyinin səbəbini də məhz mətbuata ən təsirli vasitə kimi baxılmasında, ukraynalıların, qafqazlıların məqalələrini dərc etmək, eləcə də Polşada baş verən hadisələri işıqlandırmaq qarşılığında “Yeni Qafqaziya” qəzetinin borclarını ödəmək üçün aylıq 150 dollar (qəzetə) vəsait ayrılmasında görürdü. Çətinlikləri gözə alan Məmməd Əmin Rəsulzadə Varşavada keçiriləcək Qafqaz İstiqlaliyyət Komitəsinin Qurultayında iştirak edir. Bu onun Azərbaycan istiqlal ideyasını dərin mənəvi şüurda dərk etməsilə bağlı idi.
Tədbirdə ANS Şirkətlər qrupunun prezidenti Vahid Mustafayevin təqdimatında Məmməd Əmin Rəsulzadənin yaşadığı binaya virtual xatirə lövhəsi – barelyefin vurulması layihəsilə tanışlıq olub, Rəsulzadənin “rasulzademuzeyi.org” virtual muzeyinə ziyarət təşkil edilib.
Tədbirin təşkilatçısı və moderatoru AMEA-nın akademik Ziya Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunun baş elmi işçisi, tarix elmləri doktoru Solmaz Rüstəmova-Tohidi çıxış edərək M.Ə.Rəsulzadənin fərqli düşüncə tərzinə sahib şəxsiyyətindən, bütöv Azərbaycan məfhumunu unutmayan istiqlalçının Güney Azərbaycanı xalqına vəsiyyət etməsindən, həmçinin artıq formalaşmış Rəsulzadəşünaslıq ideologiyasından söz açıb. Beynəlxalq Rəsulzadə qiraətlərinin çap edildiyini xatırladan Solmaz Tohidi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin mübarizəsini antikommunizm və antisovetizm istiqamətində apardığını, ömrünü ideyaları, amalları üçün doğma yurddan kənarda keçirən mühacirlərimiz sırasında öz dəyanəti ilə fərqləndiyini iştirakçıların diqqətinə çatdırıb.
İldönümündə M.Ə.Rəsulzadənin nəvəsi Rais Rəsulzadə, filologiya elmləri doktoru, professor Qulu Məhərrəmli, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Firdovsiyyə Əhmədova və digərləri çıxış edərək ədib, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banisi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının sədri, ictimai-siyasi və dövlət xadimi Məmməd Əmin Rəsulzadə və onun vətən-millət uğrunda xidmətləri, fədakarlıqları barədə öz dəyərli fikirlərini bölüşüblər.
Tədbirdə, həmçinin AMEA Rəyasət Heyəti aparatının Elmi irs şöbəsinin müdiri, tarix elmləri doktoru, dosent Zemfira Hacıyeva və şöbənin əməkdaşları iştirak ediblər.
Sonda Dilqəm Əhmədin şəxsi kolleksiyasında Məmməd Əmin Rəsulzadəyə aid eksponatlardan ibarət sərgiyə baxış keçirilib.

Gülnar HACIYEVA
AMEA Rəyasət Heyəti aparatının
Elmi irs şöbəsinin baş mütəxəssisi