Türk dünyasında

əməkdaşlığın yeni hədəfləri

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxsləri ilə görüşdə TDT-nin beynəlxalq arenadakı rolunun gücləndirilməsi, regional təhlükəsizlik, enerji və nəqliyyat bağlantıları, eləcə də üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə bağlı mühüm fikirlər səsləndirib.
Dövlət başçısı bildirib ki, TDT artıq beynəlxalq gündəliyin müxtəlif məsələlərinin müzakirə edildiyi və üzv ölkələr arasında qarşılıqlı əlaqələrin inkişaf etdiyi mühüm təşkilata çevrilib. Onun sözlərinə görə, təşkilata üzv dövlətlərin böyük potensialı və əlverişli coğrafi mövqeyi enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyi baxımından TDT-nin rolunu daha da artırır.
Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın bu proseslərdə xüsusi rolunu qeyd edərək bildirib ki, ölkə həm dünya bazarlarının enerji resursları ilə təchizatında, həm də Mərkəzi Asiya ölkələrinin enerji resurslarının Xəzər vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında iştirak edir. Azərbaycanın Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşməsi nəqliyyat və enerji layihələrinin həyata keçirilməsi üçün mühüm imkanlar yaradır.
Çıxışında Türk dünyası ilə əlaqələrə də toxunan dövlət başçısı TDT-yə üzv ölkələrlə ikitərəfli münasibətlərin yüksək səviyyədə olduğunu bildirib. Azərbaycan Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanla müttəfiqlik münasibətlərini rəsmiləşdirib, Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaradıb.
Prezident İlham Əliyev TDT-ni birləşdirən amillər sırasında ümumi etnik kökləri, dil və mədəniyyət yaxınlığını xüsusi vurğulayıb. O bildirib ki, bu mənəvi birlik təşkilat daxilində həmrəyliyin möhkəmlənməsinə mühüm təsir göstərir.
Təhlükəsizlik məsələlərinə toxunan dövlət başçısı regionda baş verən müharibələrin və artan geosiyasi gərginliyin yeni çağırışlar yaratdığını qeyd edib. Onun sözlərinə görə, dövlət təhlükəsizliyinə cavabdeh qurumlar arasında məlumat və təcrübə mübadiləsinin, operativ əməkdaşlığın və koordinasiyanın gücləndirilməsi mümkün təhdidlərin qarşısının alınması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
İlham Əliyev TDT çərçivəsində gənclər təşkilatları arasında əlaqələrin genişləndirilməsinin vacibliyini də qeyd edib. Dövlət başçısı gənclərin müxtəlif forum və tədbirlər vasitəsilə bir-biri ilə daha sıx ünsiyyət qurmasının Türk dünyasında qarşılıqlı əlaqələrin gələcək inkişafına töhfə verəcəyini bildirib.
Prezident çıxışında beynəlxalq hüququn roluna da diqqət çəkib. O, Azərbaycanın uzun illər ərzində beynəlxalq hüquqla təsbit olunmuş hüquqlarının təmin olunması ilə bağlı çətinliklərlə üzləşdiyini qeyd edib və beynəlxalq hüquq normalarının bütün dövlətlər üçün eyni prinsiplərlə tətbiq edilməsinin vacibliyini vurğulayıb.
Dövlət başçısı TDT-nin gələcək perspektivlərinə toxunaraq bildirib ki, təşkilatın üzv ölkələri birgə səylərlə beynəlxalq təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat və ticarət məsələlərində daha fəal rol oynaya bilər. Onun sözlərinə görə, mövcud potensialdan səmərəli istifadə etməklə TDT-nin beynəlxalq arenadakı mövqeyinin daha da gücləndirilməsi mümkündür.
Prezident İlham Əliyev çıxışının sonunda TDT-nin qarşısında duran əsas vəzifələr sırasında üzv ölkələr arasında qarşılıqlı fəaliyyətin gücləndirilməsini, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsini və təşkilatın beynəlxalq proseslərdə rolunun artırılmasını qeyd edib.

Zəminə Nuriyeva
M.Adıgözəlov adına Xırdalan şəhər 4 №li tam orta məktəbin direktoru

BEYNƏLXALQ HÜQUQUN

TƏNTƏNƏSİ Və REGİONAL

SÜLHƏ QARŞI RADİKAL

ERMƏNİ REAKSİYASININ

TƏHLİLİ

Cənubi Qafqaz regionu Azərbaycanın 2020-ci il Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Zəfərdən və suverenliyini tam bərpa etməsindən sonra yeni bir inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Azad edilmiş ərazilərin beynəlxalq aləmə inteqrasiyası və formalaşmış yeni status-kvonun qəbul edilməsi prosesinin mühüm tərkib hissələrindən biri də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin, beynəlxalq təşkilatların rəhbərlərinin və hərbi attaşelərin mütəmadi olaraq bu bölgələrə səfərlərinin təşkil edilməsidir. Ölkəmizdə fəaliyyət göstərən xarici səfirliklərin iştirakı ilə baş tutan növbəti genişmiqyaslı Qarabağ və Şərqi Zəngəzur səfəri növbəti dəfə Ermənistanın daxilindəki müəyyən radikal və revanşist dairələrdə dərin siyasi böhran və isterikaya səbəb olmuşdur. Bu reaksiya regionda gedən normallaşma prosesinə zərbə vurmaqla yanaşı, həm də beynəlxalq hüququn təməl prinsiplərinə qarşı açıq bir çağırışdır.

Hüquqi Müstəvi: Müstəqil Dövlətin Suveren Hüququ və Beynəlxalq Legitimlik
Erməni radikal qüvvələrinin, eləcə də erməni kilsəsi və diasporunun xarici diplomatları Qarabağa səfər etdikləri üçün hədəf alması ilk növbədə hüquqi savadsızlığın və reallıq hissinin itirilməsinin göstəricisidir. BMT prinsiplərinə və beynəlxalq hüquqa əsasən, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq səviyyədə tanınmış suveren ərazisidir.
Rəsmi Bakının öz suveren torpaqlarında diplomatik heyət üçün hərəkət marşrutu təyin etməsi, bərpa layihələrini nümayiş etdirməsi sırf daxili işidir və hər hansı üçüncü tərəflə müzakirə predmeti ola bilməz. Diplomatların bu səfərlərdə tam heyətlə iştirak etməsi isə dünya birliyinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü birmənalı şəkildə dəstəkləməsinin və Ermənistanın keçmiş irredentist iddialarının qüvvədən düşdüyünü qəbul etməsinin vizual təsdiqidir.
İdeoloji Böhran: "Urbisid"in İfşası və Tarixi Saxtakarlıq Qorxusu
Radikal erməni dairələrinin aqressiv ritorikasının arxasında dayanan əsas amillərdən biri, Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərdə gerçəkləşdirdiyi nəhəng bərpa-quruculuq işlərinin xarici dövlətlərin nümayəndələri tərəfindən yerindəcə müşahidə olunmasıdır. 30 illik işğal dövründə törədilmiş vandalizm, məscidlərin və tarixi abidələrin dağıdılması (urbisid) faktları bu səfərlər vasitəsilə dünya paytaxtlarına hesabat şəklində göndərilir.
Bundan əlavə, diplomatların Qarabağdakı qədim Alban-Udi mədəni irsinə (məsələn, Xudavəng və Gəncəsər monastırları) baş çəkməsi erməni revanşistlərinin onilliklər ərzində formalaşdırdığı tarixi saxtakarlıq mifini darmadağın edir. Bu səbəbdən həm kilsə, həm də radikal media resursları diplomatları guya "Azərbaycanın propaqandasında iştirak etməkdə" ittiham edərək marginal təhdidlər səsləndirirlər.

Regional Sülhə Təhdid: Revanşizm Kimin Dəyirmanına Su Tökür?
Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması və sülh müqaviləsinin imzalanması istiqamətində addımların atıldığı bir vaxtda, İrəvandakı radikal qüvvələrin xarici elçilərə qarşı qarayaxma kampaniyası yürütməsi Ermənistan cəmiyyətinin daxilində sülhə müqavimət göstərən ciddi elementlərin hələ də qaldığını nümayiş etdirir. Qərbi Azərbaycan İcması başda olmaqla, bir çox ictimai institutlar bu cür destruktiv addımları iki ölkə arasında etimad mühitinin zədələnməsinə yönəlmiş birbaşa təxribat kimi qiymətləndirirlər. Sülh gündəliyinə kölgə salmaq cəhdləri Ermənistanı regional logistik və iqtisadi layihələrdən kənarda saxlamaqla yanaşı, onun suveren dövlət kimi gələcək inkişaf perspektivlərini də heçə endirir.
Nəticə
Azərbaycanda fəaliyyət göstərən diplomatik missiyaların Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərləri sadəcə növbəti protokol tədbiri deyil. Bu, beynəlxalq hüququn təntənəsi, ədalətin bərpası və bölgədə geriyədönməz şəkildə bərqərar olmuş yeni geosiyasi reallığın rəsmən qəbuludur. Ermənistanın radikal və revanşist qüvvələrinin nümayiş etdirdiyi aqressiv və tamamilə qəbuledilməz reaksiya regionda sülh arxitekturasının qurulmasını ləngitsə də, Azərbaycan dövlətinin iradəsi və beynəlxalq hüququn gücü qarşısında iflasa məhkumdur. Cənubi Qafqazın gələcəyi radikal çağırışlarda deyil, suverenliyə hörmət və daxili işlərə müdaxilə edilməməsi prinsiplərinə əsaslanan davamlı sülhdədir.

Almaz Ülvi
Filologiya elmləri doktoru, professor

Harayçı üzərindən

yumruq atan revanşistlərə:

Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərindən bir müddət əvvəl Zəngilana, Laçına, Ağdama, Şuşaya səfər etmişəm. Gördüklərim yalnız erməni faşistlərinin çəkdirdiyi göz dağı olub. Hər yan viran qoyulub. Daş üstə daş, bir dənə olsun, üstü örtülü dam qalmayıb. Torpaqlarımız işğaldan azad olunandan sonra Kəlbəcərə gedib ata ocağını viran görən kəlbəcərlilərin hönkürtüsünə şahidlik etmişəm. 44 günlük müharibədən sonra məğlub olub, Kəlbəcəri rahat tərk eləmək üçün 10 gün möhlət istəyən ermənilərin həmin 10 gün ərzində hər yanı minalayıb evlərə, meşələrə necə od vurduqlarını gördüm.
Azərbaycan torpaqlarında törətdiklərini təbii qəbul edirəm, çünki daşnak ermənilərin xislətində qan tökmək, yandırıb yaxmaq, bayquş kimi xarabalıqlarda yuvalanmaqdır.
Qəribə orasıdır ki, mənim ata yurdum, indi Ermənistan adlanan Qərbi Azərbaycanda da haylar eyni vəhşilikləri törədiblər. Yəni Azərbaycan türklərini ordan silah gücünə qovduqdan sonra, mal-mülkümüzə sahiblənsələr də, evlərimizi darmadağın ediblər. Kəndləri nə günə qoyublarsa xarabalıqları da bilinmir.
Kurud kəndi 1988-də
Bu rasistlər hələ sovetlər dönəmində Zəngəzur mahalı, Qafan rayonunun mən doğulduğum Kurud kəndində bizim- Əfəndi uşağına məxsus məscidimizi, babam Əbdürrəhimin 1880 -ci ildən 1930-cu ilə qədər fəaliyyət göstərmiş mədrəsəsini dağıtmışdılar. Ətrafımızdakı Səncəraulu, Çiriş, Dərməzür, Gərd kəndlərinin əhalisini köçürüb kəndlərini xaraba qoymuşdular. 1983-cü ildə gözlərimizin önündə Baharlı kəndini və kənd qəbiristanlığını dağıdıb izini itirdilər.
1960-cı ildə Oğuz türklərinin yaşadığı Kirs kəndində Yunusov Yunus Hacı oğlu ev tikərkən bünövrə üçün qazdığı yerdən bir qoç, bir qoyun heykəli çıxmışdı. Qoçun boyun hissəsindən başlayan yazıda Cəlal paşanın adı yazılmış və əl-ələ tutan beş uşaq şəkli həkk olunmuşdu. Ermənilər xəbər tutan kimi Qafan Rayon İcraiyyə Komitəsinin sədri Ovanesyan Qarnik milislərin təzyiqilə abidəni götürüb Qafana apardı. Kirs və Kurud kəndlərindəki Alban kilsələri məbədlikdən çıxarılıb kölxoz anbarı kimi istifadə olunurdu.
1988-ci il deportasiyasından sonra kəndlərimizdə daş üstündə daş qalmayıb. Acıbac kəndindəki Alban kilsəsinin divarlarına haylara məxsus əcaib şəkillər döyüblər. Azərbaycanlılara məxsus maddi-mənəvi dəyərləri özününküləşdirə bilməyəndə məhv etmək yolunu tutublar.
XX əsrdə indi Ermənistan adlanan ərazilərimizdə 15 mindən çox Türk-Azərbaycan mənşəli toponim saxtalaşdırılıb. İrəvan şəhərindən tutmuş bütün şəhərlərimizin adı dəyişdirilib.

Kirs kəndinin xarabalıqları
Bu qədər həngamədən sonra utanmadan Gəncəsər və Xudavəngi də erməni irsi kimi təqdim edirlər. Yenə deyəsən Azərbaycanın Ermənistana göndərdiyi dizel, Aİ-92 və Aİ-95 markalı yanacaqlar hayları qızışdırıb. Terror yuvası olan Ermənistan Parlamentində revanşistlər baş qaldırır. Azərbacan ərazisində qan tökənlərin xatirəsini anmaqla köhnə xəstəliklərinin sağalmadığını büruzə verir, gənclərin zəhərlənmiş şüurunu bir az da zəhərləyirlər. Daha düşünmürlər ki, Vətən müharibəsində 13 min əsgərin fərarilik etməsi erməni uşaqlarına Azərbaycn düşmənçiliyi, Türk xofu aşılamağın nəticəsi idi.
Mənə elə gəlir ki, Azərbaycan dövlətinin sülh siyasəti yeritməsi qonşularımızı çaşdırıb. Şuşada yallı gedən Paşinyan indi də dədə-baba yurdumuz olan Xustub dağının bulaqlarından su içməklə, Göyçə gölündə çimməklə bizə göz dağı verir.
Dəmir yumruğu unudanlara xatırladıram ki, sülhə belə hazırlaşmırlar. Daha 100 illərlə xalqımıza qarşı törətdiklərinizi unutmaq fikrində deyilik.
7 dekabr 1988-ci ildə 11923 saylı hərbi hissənin heyətindən ibarət xilasedici dəstə hərbi hissənin komandiri Vaqif Əhmədovun rəhbərliyi ilə Ermənistanın zəlzələ baş vermiş Spitak şəhərinə çatan azərbaycanlı briqada yüzlərlə yaralı ermənini dağıntılar altından xilas etdi. Dekabrın 11-də isə Azərbaycandan Spitaka yardıma gedən 78 nəfər könüllüdən ibarət ikinci qrupu aparan “İL-76” təyyarəsi Ermənistan ərazisində vuruldu. Fransız xilasedicilər axtarış zamanı hər iki başı bağlanaraq qaynaqlanmış borulara diri-diri yığılmış Azərbaycan uşaqlarını tapıblar. Budur dünya sivilizasiyasına idiaçıların xisləti.
Demək istəyirəm ki, bədnam qonşular havadarlarına güvənərək həmişə yaxşılığımıza yamanlıqla cavab veriblər. Xalqımız yenə də böyüklük edərək bütün pislikləri unub. Yenə də barışıq əlini uzadıb. Amma daha belə getməz. Sənəd imzalamaqla sülh yaranmır. Sülh həm də insanların düşüncəsində yaranmalıdır. Bunun üçün nifrəti artıran fikirlərdən uzaqlaşmaq, keçmişin ağrılı səhifələrindən nəticə çıxarmaq lazımdır.

İndi kəndimizin yeri bilinmir, dağıdılıb, yerini kol-kos basıb, bu dağıdılmamış halıdır
Ermənistanın xəstə təfəkkürlü ideoloqlarının yürütdüyü avantürist siyasət ucbatından 38 ildir doğulduğumuz torpağa ayaq basa bilmirik. Bunun hamısının günahkarı erməni analarının da, azərbaycanlıların da göz yaşını axıdan “böyük ermənistan” xəyalpərəstləri, onları öz Qafqaz siyasətinə alət edən böyük dövlətlərdir.
Qonşular, alət olmayın, harayçı üzərindən bizə kəllə atmayın! Kəlləniz Dəmir yumruğa dəyib əzilər!

Tamxil Ziyəddinoğlu,
Qərbi Azərbaycanın Kurud kəndlisi

Bakıda Qədim Sazın və

Sözün Möhtəşəm Zəfəri

Borçalı Aşıq Mühiti Yenidən Paytaxt Səhnəsində

2026-cı il sentyabrın 14-də Bakı şəhərinin qədim və zəngin mədəniyyət ocaqlarından biri olan R.Behbudov adına Dövlət Mahnı Teatrında Azərbaycanın mənəvi tarixini, saz və söz sənətini özündə yaşadan möhtəşəm bir tədbir baş tutdu. Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin 2026-cı il üçün kiçik qrant müsabiqəsinin qalibi olmuş “Borçalı aşıq mühitini tanıyaq və tanıdaq” layihəsi çərçivəsində Borçalı aşıqlarının böyük konsert proqramı keçirildi. “Ozan Dünyası” Aşıq Yaradıcılığının Təbliği İctimai Birliyi tərəfindən böyük peşəkarlıqla ərsəyə gətirilən bu gecə, təkcə musiqi tədbiri deyil, həm də köklərə, tarixi yaddaşa və milli kimliyə qayıdış simvoluna çevrildi. Salonda əyləşən yüzlərlə tamaşaçı həm milli musiqimizin bənzərsiz nümunələrini dinləmək, həm də Borçalı saz-söz məktəbinin tarixi irsinə bir daha şahidlik etmək imkanı qazandı.

Respublikamızın görkəmli elm və sənət adamlarının, millət vəkillərinin, ictimai-siyasi xadimlərin də qatıldığı tədbiri giriş sözü ilə “Ozan Dünyası” Aşıq Yaradıcılığının Təbliği İctimai Birliyinin sədri, Əməkdar mədəniyyət işçisi Musa Nəbioğlu açdı. O, Borçalı aşıq mühitinin keçdiyi tarixi yola qısa ekskurs etdi, bu mühitin Azərbaycan aşıq sənətinə verdiyi böyük töhfələrdən danışdı. M.Nəbioğlu layihənin həyata keçirilməsində əsas məqsədin aşıq sənətinin inkişafında tarixən mühüm rol oynamış Borçalı aşıq mühiti haqqında ətraflı məlumat vermək, bu mühiti daha geniş müstəvidə təqdim etmək, xüsusən də bu mühitin aşıqlarına, onların ifalarındakı özünəməxsusluqlara diqqəti cəlb etmək olduğunu vurğuladı. Çıxışda Bakıda Borçalı aşıqlarının ayrıca konsertinin sonuncu dəfə ötən əsrin 80-ci illərinin əvvəllərində təşkil olunduğu xüsusi olaraq diqqətə çatdırıldı. Qeyd edildi ki, ötən uzun onilliklər ərzində bu səviyyədə toplu bir konsertin keçirilməməsi böyük bir boşluq idi və bugünkü tədbir həmin qırx illik mədəni həsrətə son qoyur. M.Nəbioğlu həmçinin mədəniyyətimizin çox mühüm qolu olan aşıq sənətinə ölkə rəhbərliyinin qayğı və diqqətinin son illərdə daha da artdığını xüsusi qeyd etdi.
Daha sonra çıxış edən millət vəkili Aydın Hüseynov “Ozan Dünyası” AYT İB-nin son illərdə həyata keçirdiyi layihələrin əhəmiyyətini qeyd edərək, “Borçalı aşıq mühitini tanıyaq və tanıdaq” adlı bir layihənin reallaşdırılmasının günümüzdə çox aktual olduğunu diqqətə çatdırdı. O, Borçalı aşıq mühiti və bütövlükdə Borçalıda yaşayan soydaşlarımızla bağlı belə mədəni layihələrin davamlı xarakter almasının vacibliyini bildirdi. Millət vəkili vurğuladı ki, Borçalı mahalı təkcə coğrafi məkan deyil, Azərbaycanın mənəvi sərhədlərini qoruyan, ana dilimizi və qədim ozan ənənələrimizi təmiz şəkildə saxlayan bütöv bir mədəniyyət qalasıdır.Milli Məclisin əməkdaşı, Beynəlxalq “Alaş” ədəbi mükafatı laureatı, şair-publisist Əkbər Qoşalı “Ozan Dünyası” AYT İB-nin fəaliyyətini yaxından izlədiyini və təqdir etdiyini vurğulayaraq, təşkilatın rəhbəri Musa Nəbioğlunun eyni zamanda aşıq sənəti ilə bağlı bir çox dəyərli kitabların müəllifi olduğunu auditoriyanın diqqətinə çatdırdı. Ə.Qoşalı qeyd etdi ki, Musa müəllimin fədakar araşdırmaları sayəsində Borçalının unudulmaqda olan bir çox ustadlarının adları və yaradıcılığı yenidən elmi dövriyyəyə qaytarılmış, gələcək nəsillər üçün yazılı bir salnamə yaradılmışdır.
ADMİU-nun dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, ustad aşıq Altay Məmmədli Borçalı aşıq mühitinin havacatda və ifa tərzindəki özəlliklərindən, bu mühitin zaman-zaman sənətdə öz sözünü demiş ustad aşıqlarından ətraflı söhbət açdı. O, Borçalı saz məktəbinin texniki baxımdan özünəməxsus barmaq vuruşları, pərdə düzümü və sərt səs tembri ilə digər aşıq mühitlərindən fərqləndiyini, buradakı ustad-şagird münasibətlərinin bu gün də qədim qanunlarla qorunub saxlanıldığını elmi detallarla izah etdi.

Gənc tədqiqatçı, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, bu günlərdə Milli Konservatoriyada yeni yaradılan “Aşıq sənəti” kafedrasının müdiri vəzifəsi etibar edilmiş Hafiz Kərimov isə çıxışında Borçalı aşıq mühitinin özünəməxsusluğuna dərin elmi baxış sərgilədi. H.Kərimov yeni yaradılan kafedranın bu cür fundamental regional məktəbləri akademik səviyyədə araşdıracağını və Borçalı havalarının nota köçürülərək tədris proqramlarına daxil edilməsinin aşıq elminin inkişafına böyük töhfə verəcəyini vurğuladı.

Konsertin bədii hissəsində Borçalı aşıq mühitinin istedadlı təmsilçiləri bir-birinin ardınca səhnəyə çıxaraq öz bənzərsiz ifaları ilə tamaşaçıların zövqünü oxşadılar. İfaçılar təkcə öz səsləri və barmaqlarının sehri ilə deyil, həm də geyindikləri ənənəvi aşıq libasları və səhnə mədəniyyətləri ilə qədim ozan məclislərinin ab-havasını teatra daşıdılar. Ustad aşıq Hüseyn Saraclının sonuncu səyirdi olan Murad Kövrəyin ifasında səslənən və məclisə ciddiyət gətirən “Baş divani” havası ilə açıldı, Cahangir Quliyevin təqdimatında incə qəlb çırpıntılarını əks etdirən “Zarıncı” havasını, Nargilə Mehdiyevanın şirin avazı və qadın aşıq ən-ənəsinin zərifliyi ilə yadda qalan “Mansırı” və Ramin Qarayevin ifa etdiyi gur səsli “Osmanlı divanisi” tamaşaçılarda böyük coşqu yaratdı. Ardınca Qabil Abdıyevin ifasında Borçalı dağlarının havasını gətirən “İncəgülü”, Əşrəf Qəriboğlunun (Təmirovun) təqdimatında qədim köklərə bağlayan “Göyçəgülü”, Fikrət Cəfərovun dastan dünyasından söz açan “Dastanı”, Ayişə Səyyadqızının məlahətli və ürəyəyatan səsi ilə ifa etdiyi “Aran gözəlləməsi”, Fatimə Məmmədovanın təqdimatında sazın zəngin imkanlarını nümayiş etdirən “Naxçıvanı” və Murad Həsənovun yüksək ifaçılıq texnikası və ustad ustalığı ilə təqdim etdiyi “Ruhani” aşıq havaları salonda əsl sənət fırtınası qopardı. Səlsənən hər bir hava, pərdələrin dili ilə danışan hər bir nəğmə Borçalı aşıq mühitinin bu günü ilə bağlı canlı, dinamik və zəngin bir mənzərəni gözlər önündə canlandırdı. Zalda əyləşən tamaşaçılar hər ifanın sonunda sənətkarları ayaq üstə alqışlayırdılar.

Aşıq Nargilə Mehtiyeva tamaşaçıların israrlı və gur alqışları, dinmək bilməyən xahişləri ilə yenidən səhnəyə dəvət olundu. Səhnəyə ayaq basdığı an zaldakı coşqu bir qədər də artdı. Ustad aşıq Kamandar Əfəndiyevin ruhunu səmada şad edən, sözləri və musiqisi ustadın özünə məxsus olan möhtəşəm bir əsər səslənməyə başladı: "Atatürküm, doğma qanım, bir də Azərbaycanım..."Aşığın telli sazından süzülən hər bir pərdə, hər bir kəlmə zaldakı yüzlərlə insanın qəlbinə birbaşa yol tapdı. Nəğmənin sədaları yüksəldikcə, zaldakı milli ruh və ehtiram hissi pik nöqtəyə çatdı. Tamaşaçılar bu təsirli ifanın qarşısında heyranlıqlarını gizlədə bilməyərək bir-bir ayağa qalxdılar. Bütün zal ayaq üstə, gözlərində qürur hissi ilə aşığı sürəkli alqışlara qərq etdi, musiqinin ecazkar gücü ilə bütövləşdi.

Konsert proqramının möhtəşəm və rəmzi finalı isə aşıq Ramin Qarayevin yenidən səhnəyə gəlişi ilə tamamlandı. Onun XIX əsrin sonlarında və XX əsrin ortalarında yaşamış, Borçalı saz məktəbinin ən böyük sütunlarından biri olan dahi ustad aşıq Ağacanın məşhur “Samovar” müxəmməsini bənzərsiz bir şövqlə, ustadın ruhuna layiq bir əzəmətlə səsləndirməsi konsertə unudulmaz bir nöqtə qoydu. Bu ifa sazın və sözün nəsillərarası körpüsünə çevrilərək salondakı coşqunu ən yüksək zirvəyə çatdırdı.

Tədbirin sonunda səhnəyə qalxan görkəmli dövlət xadimi, tarixçi alim Həsən Həsənov çıxış edərək layihənin aktuallığını və daşıdığı milli missiyanı xüsusi qeyd etdi. O, Borçalı aşıqlarının bir-birindən maraqlı ifalarının səsləndirilməsi ilə yanaşı, bu tədbirin həm də çox vacib olan maarifləndiricilik və tarixilik xarakteri daşıdığını vurğuladı. Həsən Həsənov bildirdi ki, bu cür tədbirlər sadəcə əyləncə deyil, xalqın öz soy-kökünə, tarixinə və coğrafiyasına sahib çıxması prosesidir. O, “Ozan Dünyası” AYT İB-nin sədri Musa Nəbioğlunun aşıq sənətinə verdiyi dəyəri, onun ömrünü bu yola həsr etməsini və sənətin təbliği istiqamətindəki çoxşaxəli fəaliyyətini yüksək qiymətləndirdi, tədbirin belə yüksək səviyyədə baş tutmasına görə təşkilatçılara və layihəyə dəstək verən qurumlara öz dərin minnətdarlığını bildirdi.

Gecənin ən qürurlu və həyəcanlı anı isə tədbirdə çıxış edən və Borçalı sazını Bakı səhnəsində layiqincə təmsil edən aşıqların “Ozan Dünyası” Aşıq Yaradıcılığının Təbliği İctimai Birliyinin “Fəxri diplomu” ilə təltif edilməsi oldu. Saz və söz sənətimizi yaşadan, ustadların əmanətini çiynində daşıyan aşıqlara bu dəyərli diplomları görkəmli dövlət xadimi Həsən Həsənov, deputat Aydın Hüseynov və Elnur Məmmədov böyük ehtiramla təqdim etdilər. Təqdimat zamanı sənətkarların və ziyalıların üzündəki qürur hissi gecənin əsl mahiyyətini ortaya qoyurdu. Tədbir, gələcək nəsillərə böyük bir tarixi irs yadigarı, silinməz bir salnamə olaraq qalacaq və bütün iştirakçıların, ziyalıların və aşıqların səhnədə bir araya gəldiyi möhtəşəm xatirə şəkillərinin çəkdirilməsi ilə yekunlaşdı. Bu konsert sübut etdi ki, kökü minilliklərə dayanan Azərbaycan aşıq sənəti və onun Borçalı qolu bu gün də etibarlı əllərdədir və gələcəyə doğru inamla addımlayır.

Hüseyn İsaoğlu,
yazıçı - publisist,
AYB və AJB üzvü

Abid Şamiloğlu,
Müəllim,
Quba, Afurca kəndi

Dostluq

(Şəki Xan sarayı haqqında düşüncələrim)

Şəkinin sərin dağ havası üzümə toxunanda bu dünya gözümdə daha da gözəlləşdi. Addımlarım məni Yuxarı Baş Dövlət Tarix - Memarlıq Qoruğunun qədim qala divarları daxilinə, əsrlərin şahidi olan o möhtəşəm tikilinin - Şəki Xan Sarayının qarşısına gətirmişdi.
Başımı qaldırıb sarayın fasadına baxdım. Günəşin son şüaları minlərlə rəngli şüşənin - şəbəkənin üzərində bərq vurur, həyətdəki əzəmətli, qoca Xan çinarın yaşıl budaqları binanın divarlarına kölgə salırdı. O an beynimdə yalnız bir fikir fırlanırdı: insan əli bu qədər incəliyi və əzəməti necə yarada bilərdi?
Həyətdəki oturacaqda əyləşib gözlərimi o pəncərələrdən çəkə bilmədim. Heç bir mismar və ya yapışqan istifadə edilmədən sadəcə taxta və şüşənin bir-birinə geydirilməsi ilə yaranmışdı bu şəbəkələr. Mən sarayın qarşısında xəyala dalarkən, sanki XVIII əsrin sədaları qulağımda əks olundu. Bu divarların arxasında kim bilir hansı gizli fərmanlar verilib, hansı xanların amiranə səsi divarları titrədib.
"Zalım xan sarayı" deyirdilər bura. Gözəlliyin ortasında gizlənən bu amansızlıq mənə insan təbiətinin ziddiyyətini söyləyirdi: "Bir tərəfdə kainatı heyran qoyan sənət, digər tərəfdə isə hakimiyyət hərisliyi."
Yüngül bir meh əsdi. Xan çinarın yarpaqları xışıldadı. Elə bil qoca ağac mənə təsəlli verirdi: "Keçmiş əhvalatlar qan və göz yaşları ilə yazılsa da, geriyə qalan yalnız bu gözəllikdir. İnsanlar gəldi-gedərdi, amma sənət və ruh əbədidir."
Bu saray bütöv bir xalqın səbrinin, zövqünün və dözümünün vizual simfoniyasıdır.
Binaya daxil oldum. Divarlardakı döyüş və ov səhnələrinə, Nizaminin poemalarından süzülüb gələn o zərif divar rəsmlərinə diqqətlə baxdım. Otaqların birində olarkən bələdçi qadın bizə bir tarixi həqiqəti söylədi:
"Bu sarayı inşa edən Məhəmmədhüseyn xan "Müştaq" təxəllüsü ilə qəzəllər yazmış, dövrünün görkəmli şairi olmuşdur. Həmişə bu otağa şairləri toplayardı. Həmin dövrün görkəmli Azərbaycan şairləri Molla Pənah Vaqif və Molla Vəli Vidadi onun dostları idilər. Bu otaqda şeir məclisləri keçirərdilər."
Maraq məni bürüdü. Otağın hər bir künc-bucağına nəzər yetirdim. Bura mənə doğmalaşdı. Bu gözəl insanların burada qalan ayaq izlərini axtardım. Divarlara dəyərək, əks-səda verən danışıqları qulaqlarımda səsləndi. Şəki Xan sarayının qarşısından ayrılarkən mən artıq bir neçə dəqiqə əvvəlki insan deyildim. Ruhum rəngbərəng şəbəkə şüşələrdən süzülən işıqla yuyulmuş, tarixin həm qanlı, həm də möhtəşəm tərəfi ilə barışmışdı. Ürəyimin bir parçasını o rənglərin, o qədim çinarın yarpaqlarının xışıltısı arasında qoyaraq gedirdim.
Bu səfərdən aldığım təəssürat məni xəyallar aləminə apardı. Bələdçi qadının söylədikləri bir kino lenti kimi gözlərim qarşısından gəlib keçdi. Ən axırda bədii bir yazıya çevrildi.

Hekayə
Şəki xan sarayının şəbəkəli pəncərələrindən süzülən rəngbərəng günəş şüaları otağın naxışlı divarlarına xalça kimi səpələnmişdi. Havada təzə dəmlənmiş kəklikotu çayının və Şəki şirniyyatlarının ətri vardı. Xanlığın rəhbəri, eyni zamanda həzin qəzəllər müəllifi olan Məhəmmədhüseyn xan Müştaq baş tərəfdə əyləşmişdi. Onun sağında şair Molla Pənah Vaqif, solunda isə dərin, kədərli misraların ustadı Molla Vəli Vidadi əyləşib söhbət edirdilər.
Məhəmmədhüseyn xan Müştaq bir qurtum çay içərək dedi: "Xoş gəlmisiniz, mənim söz sərraflarım, könül dostlarım. Bu gün siyasəti, xanlığın ağır yüklərini bir kənara qoymuşam. Sarayımın pəncərələrindən baxanda Şəkinin bu gözəl təbiəti mənə ancaq yazıb-yaratmaq tövsiyə edir. Vaqif, de görüm, Qarabağdan bura hansı gözəl misraları töhfə gətirmisən?"
Molla Pənah Vaqif təvazökarlıqla baş əyib dedi: "Sağ olun, xan! Sizin bu möhtəşəm sarayınız, divarlardakı hər bir naxış özü bir sənət əsəridir. Bura ayaq basan şairin ilhamı coşmaya bilməz. Mən hər zaman gözəlliyi, yaşamaq sevincini tərənnüm etməyi sevirəm. Dünya fanidir, amma onun bəxş etdiyi gözəlliklərdən zövq almaq lazımdır."
Molla Vəli Vidadi ağsaqqal müdrikliyi ilə ah çəkib dedi: "Ah, Molla Pənah, sən yenə dünyanı bəzəməkdən, gözəllərdən danışırsan. Bu dünyanın vəfası yoxdur. Ona belə ürək bağlama. Xan sağ olsun, mənim könlüm bu gün yenə bir az qəmlidir. Dünya gəldi-gedərdir. Fələyin gərdişi məni daha çox düşündürür."
Məhəmmədhüseyn xan Müştaq Vidadinin çiynini sıxıb dedi: "Gözəl dostum Vidadi, sənin o həzin, qəmli şeirlərin olmasaydı, Azərbaycan şeirinin bu qədər dərinliyi olmazdı. Sənin kədərinin də fəlsəfi mənası var. Amma gəlin bu gün ruhumuzu təzələyək. Hamıdan bir təzə misra eşitmək istəyirəm. Vaqif, sən başla!"
Molla Pənah Vaqifin gözləri parıldadı, əlini sinəsinə qoyub "Pəri" qoşmasını söylədi:
Boyun sürahidir, bədənin büllur,
Gərdənin çəkilmiş minadan, Pəri.
Sən ha bir sonasan, cüda düşübsən,
Bir bölük yaşılbaş sonadan, Pəri!
Vaqif gülərək xana baxdı, dedi: "Amma bura gələndən, sizin bu məclisinizdəki şuxluğu görəndən sonra daha da nikbin şeirlər yazacağam."
Məhəmmədhüseyn xan Müştaq uca səslə güldü, sonra dedi:
"Yaşa, Vaqif! Sənin bu hazırcavablığın və incə yumorun qaranlıq otağı belə işıqlandırar. Bəs, sən nə deyirsən, Vidadi? Vaqifin bu şuxluğuna cavabın nədir?"
Molla Vəli Vidadi sakit səslə, süzgün baxışlarla misraları pıçıldadı:
Ey həmdəmim, sənə çoxdur sözlərim,
Məni ağlar qoyub hara gedirsən?
Həsrətindən yol üstədir gözlərim,
Məni qəmli qoyub hara gedirsən?"
Vidadi sonra Vaqifə baxdı, dedi: "Molla Pənah, dünya həmişə sənin gördüyün kimi toylu-büsatlı deyil. Həyatın acılı, kədərli günləri də çoxdur. Bu gün varıq, sabah yoxuq. Dostların ayrılığı var, hicranı var."
Molla Pənah Vaqif Vidadinin əlini tutub dedi: "Doğru deyirsən, ustad. Amma bu gün biz bir yerdəyik, bu gün Şəki xanının məclisində sözün, sənətin zirvəsindəyik. Gəl, bu anın qiymətini bilək. Şairin qəmi də gözəldir, sevinci də."
Məhəmmədhüseyn xan Müştaq ayağa qalxdı, hər iki şairə ehtiramla baxdı, dedi: "Dostlarım, sizin bu mübahisəniz, bu səmimi söhbətiniz elə poeziyanın özüdür. Biri bədbin, biri nikbin, amma hər ikisi bənzərsiz. Nə qədər ki, bu saray var, nə qədər ki mən bu taxtdayam, Şəki sizin kimi ustadların ocağı olacaq."
Üç dost xanın işarəsi ilə çay qədəhlərini qaldırdılar. Çay içdikdən sonra Məhəmmədhüseyn xan Müştaq özünün "Qurban olduğum" adlı şeirini oxudu:
Ağ üzdə xalları filfilə nisbət,
Can quşu bağında bülbülə nisbət,
Ləbləri çiy düşmüş bir gülə nisbət,
Əhrər yanağına qurban olduğum.
Həmin gecə Şəki xan sarayının o kiçik otağında bədii sənətkarlığın zirvəsi yaşandı. Vidadi fəğan dolu qəzəllərini oxudu, Vaqif ona şux və şən qoşmaları ilə cavab verdi. Müştaq isə öz bədii yaradıcılığı ilə bu məclisə xanlıq əzəməti qatdı. Üç fərqli tale, üç fərqli yaradıcılıq üslubu, amma tək bir sarsılmaz dostluq.
Səhər açılarkən onlar ayrıldılar. Amma otağın divarlarına, rəngli şəbəkələrinə və tarixin yaddaşına bu üç sənətkarın bədii nəfəsi, bir də heç vaxt unudulmayacaq dostluq hekayəsi əbədi olaraq həkk olundu.
Üç dostun taleyi
İllər keçdi. Sənətkarlarımız bu dünyadan köçüb haqq dünyasına qovuşdular.
1759-cu ildən 1780-ci ilə kimi Şəki xanı olmuş Məhəmmədhüseyn xan Müştaq avqust ayında törədilən saray çevrilişi nəticəsində qətlə yetirildi. Molla Vəli Vidadi onun ölümünə "Müsibətnamə" əsərini yazdı.
1797-ci ildə Qarabağ xanının baş vəziri olan Molla Pənah Vaqifi və onun oğlu Əli bəyi İbrahimxəlil xanın qardaşı oğlu Məhəmməd bəy Cavanşir qətlə yetirdi. Molla Vəli Vidadi onun faciəvi ölümünə "Ey həmdəmim can, getdin" rədifli mərsiyəsini yazdı.
Qazaxın II Şıxlı kəndində yaşayan Molla Vəli Vidadi Molla Pənah Vaqiflə həm dost, həm də quda olmuşlar. Vaqifin 2 qızını Vidadi 2 oğluna almışdı. Vidadi yüz il ömür sürmüş, 1809-cu ildə Şıxlıda vəfat etmişdir.
Sənətkarlarımız xalqımıza böyük ədəbi miras qoyub getdilər. Qədirbilən Azərbaycan xalqı onları heç vaxt unutmur. Əsərləri sevilə-sevilə oxunur.

YADA DÜŞƏN

İŞIQLI XATİRƏLƏR

Zaman ötür, lakin ömrün elə anları olur ki, onlar yaddaşın ən işıqlı küncündə əbədi məskən salır. Biz o vaxt V. İ. Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun (APİ) filologiya fakültəsinin üçüncü kursunda oxuyurduq. Dörd qrup, iki axın (patoq) idik. Gəncliyin, tələbəliyin ən coşqun çağları idi. 1985-ci ilin yay semestri yenicə başlamışdı. Bir gün qrup nümayəndələri bizə gözlənilməz və möhtəşəm bir xəbər çatdırdılar: sabahdan etibarən "Qədim və antik ədəbiyyat" fənninin tədrisinə başlayırdıq və ən əsası – bizim axına bu fənni Xalq yazıçımız, ustad sənətkar İsmayıl Şıxlı keçəcəkdi. Bu xəbəri eşidəndə auditoriyada qopan sevinci, tələbələrin gözlərindəki o parıltını təsvir etmək çətindir. Sevincimizin həddi-hüdudu yox idi; axı biz "Dəli Kür"ün müəllifindən, canlı klassikdən dərs alacaqdıq!
Səhəri gün hamımız həyəcan və ehtiramla onun yolunu gözləyirdik. Qapı açıldı və İsmayıl Şıxlı özünəməxsus vüqarla, qoltuğunda dəri qovluğu (papkası) auditoriyaya daxil oldu. Onun gəlişi ilə otağa sanki müdrik bir nur çökdü. Bizimlə çox səmimi, doğma bir şəkildə salamlaşdı. Qrup nümayəndələrinə yaxınlaşıb öz tövsiyələrini, tapşırıqlarını verdi. Davamiyyətə diqqət etməyi tapşırıb: "Jurnalları vaxtı-vaxtında yazıb mənə məlumat verərsiniz", – dedi. Sözünü bitirdikdən sonra duruxdu, bir anlıq mehriban nəzərlərlə hamımızı süzdü və üzünü auditoriyaya tutub bir qədər də xəcalətli, təvazökar bir səslə dilləndi:
– Uşaqlar, sizə bir söz deməyi unutdum. Mən şəkər xəstəsiyəm, danışanda dilim-dodağım quruyur. Ona görə də özümlə balaca bir termosda su götürürəm. Hərdən bir qurtum su içməli oluram. Buna görə əvvəlcədən sizdən üzr istəyirəm, məni bağışlayın...
Böyük yazıçının gənc tələbələr qarşısında göstərdiyi bu nəzakət, bu böyüklük hər birimizin qəlbinə toxundu, ona olan hörmətimizi qat-qat artırdı. O, icazə alıb mühazirəsinə başladı. Artıq bir neçə gün idi ki, Qədim və antik ədəbiyyatın tilsimli dünyasına İsmayıl müəllimin o sehrli, məlahətli səsi ilə səyahət edirdik. Onun mühazirələri dərs yox, sanki bir mənəviyyat məktəbi idi. Günlərin bir günü İsmayıl müəllim dərsə gəlmədi. Dekanlıqda işləyən Məsmə xanım yanında başqa bir müəllimlə auditoriyaya daxil oldu. Hamımızın ürəyinə bir nigaranlıq düşmüşdü. Məsmə xanım sanki bu nigaranlığı hiss edib dedi: "Uşaqlar, İsmayıl müəllim bir az xəstələndiyi üçün bir neçə günlüyə dərsləri gələnə qədər onu BDU-nin müəllimi Məmmədbağır Həyatzadə əvəz edəcək". Bu sözləri deyib auditoriyanı tərk etdi.

BDU- nin tanınmış müəllimlərindən olan Məmmədbağır müəllim kürsüyə keçdi. Bizim gərginliyimizi azaltmaq üçün gülümsəyərək söhbətə başladı:
– Biz İsmayıl müəllimlə çox möhkəm, yaxın dostuq. Dünən axşam mənə zəng edib bildirdi ki, bəs bir-iki günlük APİ-də məni əvəz edəsən. Mən ona həmişə hörmətlə "mirzə" deyə müraciət edirəm. Dedim, baş üstə, mirzə, sən dincəl, gözün arxada qalmasın.
Məmmədbağır müəllim də sağ olsun, iki gün ərzində dərslərimizi boş qoymadı, maraqlı mühazirələr keçdi. Lakin hamımızın gözü qapıda idi, ustadın sağalıb qayıtmasını gözləyirdik. İki gündən sonra İsmayıl Şıxlı yenidən doğma auditoriyaya daxil oldu. Biz onu böyük sevinclə qarşıladıq. Müəllimimiz yenicə mühazirəsinə başlamışdı ki, qəfildən auditoriyanın qapısı ehtiyatla döyüldü.
İsmayıl müəllim danışığını kəsib: "Buyurun", – deyərək qapıya tərəf çevrildi.
Qapı açılanda hamımız təəccübləndik. Auditoriyaya ağ xalatlı bir neçə gənc qız daxil oldu. Onların filologiya fakültəsinə və bu dərsə aidiyyəti yox idi. İsmayıl müəllim təmkinlə dilləndi: Buyurun, qızlarım, eşidirik sizi. Qızlar bir az utancaq, bir az da həyəcanlı səslə müraciət etdilər:– İsmayıl müəllim, bizi bağışlayın, biz Tibb İnstitutunun tələbələriyik. Eşitmişik ki, burada mühazirə keçirsiniz. İcazə versəniz, bu iki saatı biz də arxa sıralarda oturub sizin mühazirənizi dinləyərik...
İsmayıl müəllimin simasına o atalara məxsus nurani təbəssüm qondu. Heç bir tərəddüd etmədən, böyük bir məmnuniyyətlə:
"Əlbəttə, buyurun, keçin, boş oturacaqlarda əyləşin", – dedi. Tibb tələbələri sevinə-sevinə boş yerlərdə əyləşdilər. O gün iki qoşa saat (dörd yarımqrup) ərzində tibb işçiləri də bizim qədər filoloq oldular. İsmayıl Şıxlının hər kəlməsini can-başla, böyük bir heyranlıqla dinlədilər. Dərs bitəndə onlar auditoriyadan böyük bir fərəh və coşqu ilə çıxırdılar. Dəhlizdə bir-birlərinə pıçıldadıqları o sözlər isə ömrüm boyu yaddaşımdan silinmədi:– Çox şükürlər olsun, bu həyatda bizə İsmayıl Şıxlını canlı-canlı dinləmək, onun o müdrik səsini eşitmək qismət oldu!
Bəli, İsmayıl Şıxlı təkcə filoloqların yox, bütün Azərbaycan gəncliyinin, bütöv bir xalqın qəlbinə yol tapan unudulmaz bir şəxsiyyət idi. Bu gün o illərdən çox uzun zaman keçsə də, onun dərslərinin istisi hələ də ruhumuzu isidir.

Hüseyn İsaoğlu,
yazıçı-publisist,
AYB və AJB üzvü.

ÖMRÜN PAYIZ

ÇAĞINDA

YAZ DÜŞÜNCƏLƏRİ

Naxçıvan ədəbi mühitinin istedadlı qələm sahiblərindən şair Ramiz Babayevin imzası ədəbiyyatsevərlərə çoxdan məlumdur. Xüsusilə yaradıcılığındakı Zəfər tərənnümü ilə diqqət mərkəzinə gələn şairin yaradıcılıq mövzuları olduqca müxtəlifdir: sevgi, el-oba, vətən məhəbbəti, ana dili, söz vurğunluğu, əxlaqi-mənəvi zənginlik və s. Şair yaradıcılığında xalqın ümumi kədəri və qayğılarına qoşulub Vətən torpağının işğalına qəmləndiyi kimi, bir gün qələbənin də əldə ediləcəyinə ümidlərini ifadə etmişdi. Artıq 2020-ci ildə qazanılan möhtəşəm qələbə ilə duyğular yeni coşqu ilə aşıb-daşdığı kimi, ədəbiyyatımız da, şair Ramiz Babayevin yaradıcılıq təbi də bu mövzuda böyük həvəslə yazıb-yaratmağa başladı. Xalqımızın Zəfər təntənəsini dilə gətirən sənətkarlarımızdan biri də məhz Ramiz Babayev idi. “Salam, Şuşa” adlı şeirlər kitabında şairin məhz zəfər duyğuları əks edilən şeirləri toplanmışdı. Şair artıq növbəti bir kitabını ərsəyə gətirmiş və çap etdirmişdir. Bu kitabda hər bir mövzu özünün layiqli yerini tapmışdır. Qarışıq mövzularda yazılmış şeirlərdən ibarət bu kitab sənətkarın ömrün “payız çağında” ərsəyə gəldiyi üçün də adı “Ömrün payız çağında” adlandırılmışdır. Nəşrin redaktoru Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi Rövşən Hüseynovdur. Kitaba ön sözünü əməkdar jurnalist Muxtar Məmmədoğlu yazmışdır. Kitabın rəyçisi filologiya elmləri doktoru, dosent, AMEA Naxçıvan Bölməsinin Ədəbiyyatşünaslıq şöbəsinin müdiri Ramiz Qasımovdur. Kitab Naxçıvanın “Əcəmi” Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyində nəfis tərtibatla çap edilmişdir.
Şairin nostalji duyğularını poetik ifadə etmiş əsərləri bu kitabda məxsusi yer tutmuşdur. Məhəbbət, həsrət, niskil, ümid, inam, sevgi bu şeirlərin başlıca mövzusu, mətləbi, duyğularıdır. “Hara aparırsan bu gözəlliyi?”, “Kaş arzular qədər ömrüm olaydı”, “Nağıl imiş bu məhəbbət”, “Əgər məni sevməsən”, “Getmə”, “Qonaq gəl”, “Sənsiz”, “Sənsiz sevgim qocalıbdır”, “Sevgi günahı” və bu kimi şeirlər insanı insan edən, duyğulandıran, ona heysiyyət, hissiyyat, ağrı, sevinc, kədər, xoşbəxtik, bədbəxtlik kimi duyğular verən məhəbbət mövzusunda yazılmışdır. Əlbəttə, sevginin yaşı yoxdur deyiblər. Amma bu şeirlərdəki sevgi ömrün ahıl vaxtındakı xatirələr, nostaljilik kəsb edən sevgi duyğularıdır. Eşqin geri dönüşümü, yaddaşın, duyğuların oyanışı, insanlığın özünü təsdiqidir. Yəni bu şeirlərdəki məhəbbət gerçəklikdən daha çox müdriklik təzahürüdür. Necə ki şair misralarından birində deyirdi: “Axı mənim bu ürəyim Məhəbbətdən yorulubdur!”. Müdrikliyə qovuşmuş insanın özünü xatırlaması və özü ilə vida kədəridir: gəncliyinə vida edən ahıl insanın özünü qəbul etmək əzmidir. Ona görə də bu şeirlərdəki sevgidə saflıq, ülviyyət, müqəddəslik, günahsızlıq, məsumiyyət var. “Sənsiz sevgim qocalıbdır” şeirində ifadə edildiyi kimi:

Məni oda salan gözəl,
Ürəyim səndə qalıbdır.
Sən allahın, bir qayıt gəl,
Sənsiz sevgim qocalıbdır.

Düşür yarpaq-yarpaq ilim,
Lal olubdu sənsiz dilim.
Səni illərdir gözlədim,
Ürəyimi dərd alıbdır.

“Hara aparırsan bu gözəlliyi” şeirində insana sevgi bəxş edən bir gözəlliyin talesiz gedişi, aqibəti sanki təcəssüm olunubdur. Allahın xoş günündə yaranmış gözəlliyə sahib, gözlərindən eşq, vurğunluq yağan bır qızın aqibəti, sonu bəlli olmayan taleyə doğru gedişi şairin nəzərincə misralara alınmşdır. Şair xalq dilindəki gözəlliyi təsvir vasitəsi olan “Aya deyir sən çıxma, mən çıxım, Günə deyir, sən çıxma, mən çıxım” ifadəsini öz ifadə tərzinə uyğunlaşdıraraq “Günəş də düşübdür sənin dalına, Yanında-yörəndə kölgəyə dönür” şəklində improvizə edərək işlətmişdir.
“Sənin məhəbbətindir” şeirində eşq, məhəbbət əsl mənasını taparaq mövzu edilmişdir. İnsanı insan edən, onda insaniliyi var edən eşq bu şeirdə əsl mətləbini, izahını taparaq obrazlaşdırılmışdır. Burada bəhs edilən eşq insanı var edən, mənən zənginləşdirən, ruhən insaniləşdirən, əsl və əsil canlıya, heysiyyətli varlığa çevirən bir vacib keyfiyyət kimi yer almışdır. Klassik fəlsəfi və bədii fikirdə yer alan idealist, romantik, fəlsəfi məhəbbət bu şeirin ədəbi cövhərini təşkil etmişdir. O eşq ki insanı kamilləşdirir, insanı bütün vacib keyfiyyətlərilə insan edərək zənginləşdirir, bütövləşdirir. O eşq ki Qeysi Məcnunlaşdırıb əfsanələrə döndərmişdi, o eşq ki Yusifi Tanrısına yetişdirmişdi, Züleyxanı dillərə salmışdı, o eşq ki Kərəmi yandırıb-yaxmışdı, Qəribi yollara salmışdı. Məhz bu ilahi, müqəddəs, ülvi eşq şairin “Sənin məhəbbətindir” şeirinin mövzusu olaraq lirik mənin mənəvi keyfiyyətlərini üzə çıxarmışdır.
Ramiz Babayevin yaradıcılığında ciddi ictimai məzmunlu lirikaya da rast gəlmək olur. Şair elliklə gələn dərd-bəladan, insanı acıdan xoşəgəlməz hallardan dərdi-gileyini ictimailəşdirərək ifadə edir. “Dərdim çoxdu, üstümü ört” şeirində ictimai eyib və eybəcərliklər, mənəvi çatışmazlıqlar, əxlaqi nöqsanlar poetik şəkildə yer alaraq tənqid edilmiş, rast gəlinən xoşagəlməz hallar haqda giley olunmuşdur:
Dərdim çoxdu, üstümü ört,
Dərd üstünə dərd tökülər.
Zaman belə gəlib, qağa,
Dövran sürür boz sərçələr.

Şairin “Dilənçi” başlıqlı şeirində də bir ictimai dərd, kədər, qəm yer alıbdır. Şair ictimai səbəblərlə bağlı olaraq kasıblığa düçar olub dilnəçilik edən insanın faciəsini və mənəvi acısını, kədərini əks etdirmişdir. Bu şeir konkret ünvanı göstərməsə də, konkret təbəqəni, nümayəndəni işarə etməsə də, ümimilikdə cəmiyyətdə yer alan ictimai hallardan biri kimi dilənçilərin taleyi haqda bəhs olunmuşdur. Özü üçün həyatda qalma, yaşama sənətinə çevirənlər istisna olunmaqla bəzi dilənçilik halları bir insanın faciəvi taleyi, kədərli aqibətidir, işsizliyin, mənəvi məsuliyyət olaraq çarəsizliyin atladılması yoludur. Buna görə də bu şeir bizə bir zamanlar müəllimlərin yoxsulluqdan dilənçiliyə məhkum edildikləri halların təsirli tənqidi ifadəsi olan professor və şair Famil Mehdinin “Dilən, professor, dilən” şeirini və buna oxşar digər əsərləri yada salır. Ümumiyyətlə, şair Ramiz Babayevin növbəti kitabındakı “Dərdim çoxdu, üstümü ört”, “Dilənçi”, “Deyirlər, dünyanın axırı çatıb”, “Tənhalaşmış ağacların qəfil sınmaq qorxusu var”, “Söz vermə naşıya”, “Paxıllar” və bu kimi şeirləri ictimai məzmunlu lirika örnəkləri kimi kitaba ciddi ictimai məzmun verir.

Şair Ramiz Babayev ilhamla yazdığı əsərlər sirasında əziz dostlarını, sevdiklərini də unutmur, onlara olan sədaqətini, bağlılığını, onlar üçün duyğularını, sevincini, kədərini, təəssüfünü dilə gətirir, poetik ifadəli ədəbi nümunəyə çevirir. “Qayıt gəl”, “Nə tez qocalmısan, qardaş”, “Qəriblik” şeirləri məhz bu tipli əsərlərdəndir. “Qayıt gəl” şeirində yaxın dostun həyat yoldaşının itkisinə, “Nə tez qocalmısan, qardaş” şeiri isə dostu, şair və jurnalist Rövşən Hüseynova, “Qəriblik” şeiri Mürvət Qədimoğlu Həkəriyə həsr edilmişdir.
“Ana”, “Analı günlərim” şeirləri ana məhəbbətinə həsr olunan qiymətli əsərlərdir. Ümumiyyətlə, Azərbaycan ədəbiyyatında ana mövzusu həmişə əhəmiyyətli bir yerə sahib olub. Bütün zamanlarda ana sevgisi, bala məhəbbəti tərənnüm olunmaqla bərabər, irihəcmli əsərlərin başlıca mövzusuna çevrilib, qiymətli əsərlər ərsəyə gəlib. Qadına yüksək dəyər verən Azərbaycan cəmiyyətində qadın həmişə ucalıq nümunəsi olub: Qadın anadır, bacıdır, gəlindir, qızdır, övladdır, xoşbəxtliyin və sevginin rəmzidir. Buna görə də şair Ramiz Babayevin də yaradıcılığında ana mövzusu ayrıcalıq təşkil edib. Ana sevgisi, ana mehri, ana məhəbbəti “Analı günlərim” şeirində belə əks olunub:
Anamın laylası çıxmır başımdan,
Həyət-bacamızın mehri azalıb.
Onun gülüşündən, xoş baxışından,
Bizə göz yaşları xatirə qalıb.

Yatdığı çarpayı tənha-tək durub,
Elə bil əyilib qəddi onun da.
Analı günlərim yolda oturub,
Gözləyir qayıdam günün sonunda.

Şeir məzmun, ruh etibarilə Xalq şairi Məmməd Arazın yaradıcılığını, onun ana mövzusunda yazdığı əsərlərin ruhunu xatırladır. Əlbəttə, bu, Naxçıvan ədəbi mühitində möhkəmlənən Məmməd Araz məktəbinin təzahür formasıdır ki, diqqəti cəlb edir. Şair çox haqlı olaraq ana xatirəsini ananın əli dəyən, bədəni toxunan bütün əşyalarda qorunduğunu diqqətə çatdırır, hər əşyadan, hər şeydən ana mehrini hiss etdiyini ifadə edir. Bir zaman ananın istifadə əşyası olan şeylər indi onun yoxluğunda ananın əziz xatirəsini yaşadan və hiss etdirən vasitələr, əşyalar aləmi kimi təqdim edilir. Əlbəttə, ədəbiyyatda bu ifadə tərzi ana məhəbbətinin ən özəl, ən özünəməxsus ifadə imkanı olaraq müəyyənləşmişdir.
Ramiz Babayevin yaradıcılığında təbiət lirikası da özünəməxsusdur. “Batabata gəlmisən”, “Məmməd Araza”, “Əgər bu torpağın qədrini bilsən”, “Yağışın şəkilləri”, “Bahar” kimi şeirlərdə təbiətin əsrarəngizliyi, gözəlliyi, təbiət və insan münasibəti öz əksini tapıb. ədəbiyyatımızda əhəmiyyətli bir istiqamət təşkil edən təbiət lirikasının da bütün ədəbiyyat adamlarının yaradıclığında xüsusi yer tutduğunu qətiyyətlə söyləyə bilərik. Çünki insan həm də təbiətlə həmahəngdir. Təbiətin taleyi insanın taleyidir. Təbiət insanı bütün duyğu və düşüncələrilə ortaya çıxarmağa qabil bir varlıq mühitidir. Təbiət həm də gözəllikdir, gözəlliyin obyektiv simasıdır, anadangəlmə varoluşudur. Təbiətin gözəlliyini yağı. Hadisəsilə əks etdirmək özü də ədəbiyyatda bir ənənə təşkil etmişdir. Ən çox sevilən şeirlərdən biri kimi Müşfiqin “Yağış yağır” şeiri bir çox yeni əsərlərin meydana gəlməsinə vəsilə olmuşdur. Ramiz Babayevin də yağış mövzulu şeirlərində təbiətin sevgi halı öz əksini tapmış, yağışın yağması ilə insanın sevgi coşğunluğu arasında oxşarlıq hadisəsi olaraq təsvir olunmuşdur.
Beləliklə, öz imzası, öz sözü olan şair Ramiz Babayevin yeni kitabı özünün payız duyğularını ifadə tərzinə görə daha çox seviləcəyi və oxunacağına qətiliklə inanmaq olar.

Ramiz QASIMOV
AMEA Naxçıvan Bölməsinin şöbə müdiri,
filologiya elmləri doktoru, dosent

Təranə Dəmirin

poeziyası

1

Gündüzkü istinin rütubəti vururdu adamı gecənin səssizliyində,
Səhər o qədər çırpınmışdı ki,külək də deyəsən yorğunluğunu çıxarırdı gecə-gecə,
Mürgü döyürdü göy üzündə səssizcə.
Pərdələr pəncərələri yelpikləmirdi,
Nəfəsi tıncıxırdı şəhərin,
Ağaclar utandığından yarpaq-yarpaq tər tökürdü.
Yuxusu qaçmış qadın da bu səssiz,havasız iyun gecəsini acgözlüklə ciyərinə çəkirdi.

2

Bəzi sevgilər nöqtəylə başlayır,
Əlindən tutub gedirsən
cümlənin sonunacan.
Bəzi sevgilərəsə nöqtə
qoymaq olmur ,
Möhkəm -möhkəm yapışırsan
bir əyri vergülün yaxasından
Ömrünün son ucunacan!

3

Anamın saçlarına dən,əllərinə qırış düşməmişdi hələ.
Evimiz də əvvəlkiydi,
Üstünü,başını dəyişməmişdik hələ--
Yeddi daş kürsülü,iki göz otaq,bir açıq eyvan,
Eyvandan asılan qaranquş yuvaları,
Yuvaların içində ətcə qaranquş balaları..
Hirslənəndə zəncir gəmirən ala itimiz də ölməmişdi hələ.
Səhərdən axşamacan hürürdü-
Uçan quşa,qaçan dovşana,
Pişiyə,siçana..
Hər gün evdən qəpik-quruş oğurlayıb
qaçardıq Gülağa dayının dükanına.
Rəhmətliyin qəribə gülümsəməyi vardı,
Satdığı şirinquşların üstündə bir şirin təbəssüm də hədiyyə edirdi adama,
Biz də bu təbəssümə təbəssümlə cavab verırdik utana-utana.
Naxırçı Əhəd dayını həmişə atın üstündə görmüşdüm deyə,elə bilirdim ki,o gecələr də at belində yatır.
Qonşumuz Xanım xala..
haçan baxırdın,görürdün ki,siqaret damağında oturub evinin qabağında tum satır,
Hərəmiz bir ovuc götürüb qaçırdıq,
Arxamızca söylənə-söylənə qalırdı yazıq.
Televizorlar da pult tanımırdı hələ,
Hələ ağ-qara paltarındaydı içindəki quşlar,uşaqlar,adamlar,ağaclar,
Buludlar,yağışlar,dağlar,yamaclar.
Hələ öz gücümü sınamamışdım,
Hələ atam çəkirdi yükümü...
Sonra payız düşdü,

Sonra yağışlar başladı ,
Sonra yarpaq tökümü..
Eh, bilirsiz bir də nə vaxt böyüdüm mən?
Anamın saçlarına dən,
mənim ürəyimə qorxu düşəndən..

4
Balaca arzularımız vardı,
Əlçatan, ünyetən.
Könlümüzün bir sığal təbəssümlə ovunan vaxrlarıydı,
Göz yaşlarımız da yaz yağışı kimiydi,
Bir anda şimşək çaxardı,
Selə,suya qərq edərdi dünyanı,
sonra gün çıxardı
və biz də unudardıq hər şeyi,
Və bizim həyat hekayəmiz təzədən başlayardı
yanağımızın yağış yerindən.
Yastı-yapalaq evlərdə,lampa işığında rəngli-rəngli
xəyallar qurardıq,
Bir dəst paltarımız olardı,
Onunla yatıb durardıq.
Qızlar gəlincik sevdasıyla,
Oğlanlar velosiped həvəsiylə gecəni səhər edərdi.
Səhər olunca qızlar suya,
oğlanlar naxıra gedərdi.
Azad idi o vaxtlar çöllər,çəmənlər,quşlar,
yuvalar,ağaclar,dağlar,yamaclar,
adamlar,yollar,çiçəklər,daşlar.
İllər keçdi,
Əvvəlcə dünya böyüdü,sonra biz,sonra qayğılar,
Sonra ümid yordu adamı,sonra arzular,
Sonra savaşlar,sonra qorxular,
sonra məhrumiyyətlər,sonra uzaq şəhərlər,qaranlıq küçələr, heykəllər,afişalar,dəyişik ünvanlar,
yad baxışlar,
Bir də yanağının yağış yerindən asılan qırışlar.
Sonra yasaq sevdalar,
Sonra təyyarə biletləri,sonra ayrılıqlar,
Divarlarından hörümçək toru asılan darısqal otel otaqları,
başında həsrət havası,
burnunda acı qəhvə qoxusu və qulaqlarında Şopenin"Yağış valsı".

5

Hələ təzə hörülmüsən,
Suvağın,daşın təzədi,
Ayağın,başın təzədi.
Hələ ki,tuş gəlməmisən
Yerin,Göyün töhmətinə.
Hələ ki,şükr eləyirsən
Durub hasar qismətinə.
Hələ ki,yormayıb səni
Küləklər,yağışlar,hasar,
Adamlar,baxışlar,hasar.
Hər gələn bir sığal çəkir,
Tumarlanırsan hələ ki.
Qamətin dik,başın dikdi,
Hasarlanırsan hələ ki.
Hələ ki,qıran olmayıb
Sənin bu daş inadını.
Hasar-hasar çıxarırsan
Hələ dünyanın dadını.
Hələ ki,xumarlanırsan,
Hələ ki,sığallanırsan,
Sabahdan xəbərsiz, hasar.
Hələ bunun irəlidə
Hasar-hasar tökülməyi,
Hasar-hasar əyilməyi,
Hasar-hasar yıxılmağı,
Hasar-hasar uçmağı var.

6

Qoyduğun qanunlar pozulub gedir,
Hamı kölgəsinə qısılıb gedir,

Əlimiz hər şeydən üzülüb gedir,
İlahi!

Qınına çəkilib söz adamları,
Əyib sındırırlar düz adamları,
Qoymur yaşamağa hirs adamları,
İlahi!

Yalına yalmanan itlərə yazıq,
Namərdə əl açan mərdlərə yazıq,
Bu bərli-bəzəkli bütlərə yazıq,
İlahi!

Gedənlər qayıtmır yurd-yuvasına,
Qalanlar çıxırlar taxt davasına,
Biz də oynayırıq bəy havasına,
İlahi!

7

Bürkülü avqust gecəsi,
Yorğun şəhər,
Yuxulu küçələr,
Göyə dırmaşan binalar,
Sabaha açılan pəncələr,
Pəncərələrin arxasındakı tənhalıq,
Tənhalığın başı üstündə dayanan nigaran qadın kölgəsi..
Dörd tərəfdən qaranlıq baxır ac canavar kimi,
Ölüm qoxusu gəlir gecənin yaş köynəyindən,
Tanış mənzərədi,deyilmi?

8

Qoşuldu yaz küləyinə,
Dərə-təpə əsib getdi.
Gözümüzün qabağında
Bir bahar da küsüb getdi.

Çiçək-çiçək,naxış-naxış,
Sevda-sevda,baxış-baxış,
Bulud-bulud,yağış-yağış
Bir bahar da küsüb getdi.

Payız tutdu yaxasından,
Quşlar düşdü avazından,
Bir qarışqa yuvasından
Bir bahar da küsüb getdi.

9
Çarmıxa çəkilmiş "Adam" şəkliyəm,
Ruhum göylərin əsarətində,
Cismim "Mən"də zəncirlənib.
Ətrafımda "mələk"lər dolaşır--
Qanadlı,qanadsız.
Üstümdə min ilin günahı
Çırpınıram həyatla ölüm arasındakı dar çərçivədə.
Boğuluram,
Əl atıb tutmaq istəyirəm özümdən,
Əllərim qana batır..
Məni bağışla,İlahi!

YAP Abşeron rayon təşkilatının

XII konfransı keçirilib.

Əvvəlcə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirilib. Daha sonra Yeni Azərbaycan Partiyasının qurucusu, xalqımızın Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin və Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda canlarından keçmiş şəhidlərin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib.

YAP Abşeron rayon təşkilatının sədri Abbas Əliyev hesabat məruzəsi ilə çıxış edib. O bildirib ki, Prezident, Yeni Azərbaycan Partiyasının Sədri cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən məqsədyönlü siyasət nəticəsində ölkəmizin sosial-iqtisadi inkişafı, beynəlxalq nüfuzunun yüksəldilməsi və vətəndaşların rifahının daha da yaxşılaşdırılması istiqamətində mühüm nəticələr əldə olunub. Qeyd olunub ki, YAP Abşeron rayon təşkilatı fəaliyyətini partiyanın Proqram və Nizamnaməsinin tələblərinə, Mərkəzi Aparatın tapşırıq və tövsiyələrinə uyğun quraraq rayonun ictimai-siyasi həyatında fəal iştirak edib.
Abşeron Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Abdin Fərzəliyev çıxışında Yeni Azərbaycan Partiyasının ölkənin ictimai-siyasi həyatında mühüm rolunu qeyd edib, rayon təşkilatının səmərəli fəaliyyətinin əhəmiyyətindən danışıb. O, təşkilatın fəaliyyətində əldə olunan nəticələri yüksək qiymətləndirərək qarşıya qoyulan vəzifələrin icrasında uğurlar arzulayıb.
Milli Məclisin deputatı Ramid Namazov çıxışında müasir dövrdə siyasi təşkilatların qarşısında duran çağırışlardan, informasiya təhlükəsizliyinin və cəmiyyətlə düzgün kommunikasiya qurulmasının əhəmiyyətindən bəhs edib. O, həmçinin YAP Abşeron rayon təşkilatının ictimai-siyasi proseslərdə fəal iştirakını vurğulayıb.
Milli Məclisin deputatı Nigar Məmmədova çıxışında ölkəmizin beynəlxalq nüfuzunun yüksəlməsinin, tarixi Zəfərin milli iradənin və məqsədyönlü dövlət siyasətinin nəticəsi olduğunu bildirib. O, Yeni Azərbaycan Partiyasının bu inkişaf prosesinin siyasi dayaqlarından biri olduğunu vurğulayıb.
YAP Mərkəzi Aparatının Təşkilat şöbəsinin baş məsləhətçisi Orxan Bayramov rayon təşkilatının hesabat dövründə həyata keçirdiyi tədbirlərin önəminə diqqəti cəlb edib. O, qarşıda duran yeni vəzifələrdən, yerli təşkilatların fəaliyyətinin müasir çağırışlara uyğun qurulmasının vacibliyindən danışıb.
Daha sonra Əkinçilik və Elmi Tədqiqat İnstitutunun direktoru Faiq Xudayev, “Saray 3 saylı” ərazi partiya təşkilatının sədri Təyyubə Hüseynova çıxış ediblər.
Konfransda YAP Abşeron rayon təşkilatının hesabat dövrü ərzindəki fəaliyyəti qənaətbəxş qiymətləndirilib və Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII qurultayına nümayəndələr seçilib.
Sonda Yeni Azərbaycan Partiyasının Himni səsləndirilib.

Zəngəzur Keçidindən

Qlobal Şəbəkəyə

1990-cı illərin əvvəllərində Naxçıvan Muxtar Respublikasının qarşılaşdığı çətin şərait – tam nəqliyyat və kommunikasiya blokadası, qaranlığa qərq olmuş şəhər və kəndlər, kəskin enerji qıtlığı – regionun yaddaşında dərin izlər buraxıb. Lakin bu gün mənzərə kökündən dəyişib. Heydər Əliyevin uzaqgörən qərarları ilə Türkiyə və İranla qurulan ilk enerji körpüləri Naxçıvanı fəlakətdən xilas etdisə, son illərdə həyata keçirilən məqsədyönlü dövlət siyasəti Muxtar Respublikanı tam enerji müstəqilliyinə çatdırdı. Dövlət başçısı İlham Əliyevin Naxçıvana son səfəri bir daha göstərdi ki, vaxtilə blokadada olan diyarımız bu gün təkcə daxili ehtiyaclarını təmin etmir, həm də Cənubi Qafqazın yeni enerji xəritəsini formalaşdıran strateji bir aktora çevrilir.
Naxçıvanın enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması istiqamətində həyata keçirilən layihələr regionun sosial-iqtisadi inkişafına da mühüm təkan verib. Müasir elektrik stansiyalarının, yarımstansiyaların və yeni ötürücü xətlərin inşası enerji sisteminin dayanıqlılığını əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Xüsusilə günəş və digər bərpaolunan enerji mənbələrindən istifadə imkanlarının genişləndirilməsi Naxçıvanın gələcək enerji strategiyasında xüsusi yer tutur. Bu istiqamətdə görülən işlər həm ənənəvi enerji mənbələrindən asılılığın azalmasına, həm də ekoloji cəhətdən daha təmiz istehsalın inkişafına şərait yaradır.
Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında yeni enerji bağlantılarının yaradılması isə Muxtar Respublikanın enerji sisteminin regional şəbəkələrə daha sıx inteqrasiyasına imkan verəcək. Prezidentin səfəri çərçivəsində xüsusi vurğulandığı kimi, planlaşdırılan beynəlxalq enerji və nəqliyyat layihələri Naxçıvanın geostrateji əhəmiyyətini daha da artıraraq onu Şərqlə Qərb arasında mühüm bir enerji qovşağına çevirir. Beləliklə, vaxtilə ağır blokada və enerji böhranı yaşayan Naxçıvan bu gün enerji təhlükəsizliyi sahəsində əldə etdiyi nailiyyətlərlə yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyur. Bu transformasiya yalnız Muxtar Respublikanın deyil, bütövlükdə Azərbaycanın enerji siyasətinin və regional əməkdaşlıq imkanlarının mühüm göstəricilərindən biridir.
Prezident İlham Əliyev tərəfindən Naxçıvanın "Yaşıl Enerji" zonası elan olunması regionun inkişaf modelində yeni səhifə açdı. Muxtar Respublikada ümumi elektrik enerjisi istehsalı güclərində bərpa olunan enerji mənbələrinin payı artıq 60%-ə yaxınlaşmaqdadır ki, bu da ölkə üzrə ən yüksək göstəricilərdən biridir. İqlim göstəriciləri və illik 2600-2800 saatlıq günəş radiasiyası intensivliyi Naxçıvanı regional bərpa olunan enerji mərkəzinə çevirir. Araz, Biləv və Vənənd kimi su elektrik stansiyaları ilə yanaşı, ümumi gücü 22 meqavatı aşan Naxçıvan Günəş Elektrik Stansiyası və hər birinin gücü 25 meqavat olan “Şəms 1” və “Qərbi Üfüq” layihələri daxil olmaqla, alternativ enerji obyektləri regionun daxili tələbatının böyük hissəsini təmiz enerji ilə qarşılayır.
Dövlət başçısının son Naxçıvan səfəri zamanı təməli qoyulan və ya müzakirə edilən xarici investisiyalı yeni günəş və külək elektrik stansiyası layihələri bu göstəriciləri daha da yuxarı qaldıracaq. Bu layihələrin həyata keçirilməsi Naxçıvanın enerji sisteminin həm dayanıqlılığını, həm də ekoloji səmərəliliyini artırır. Xüsusilə günəş enerjisindən geniş istifadə regionun zəngin təbii potensialının iqtisadi inkişafa yönəldilməsinə imkan yaradır. Yeni bərpa olunan enerji layihələrinin reallaşdırılması nəticəsində gələcəkdə elektrik enerjisinin istehsal həcminin daha da artırılması və artıq enerjinin Türkiyə başda olmaqla qonşu ölkələrə və Avropaya ötürülməsi üçün geniş imkanlar formalaşır. Bu isə Naxçıvanın yalnız öz enerji tələbatını ödəyən deyil, eyni zamanda regional enerji əməkdaşlığında fəal iştirak edən mühüm bir mərkəzə çevrilməsi deməkdir.
“Yaşıl Enerji” zonasının yaradılması həm də müasir texnologiyaların tətbiqinə, enerji səmərəliliyinin yüksəldilməsinə və karbon emissiyalarının azaldılmasına xidmət edir. Bu baxımdan Naxçıvanın yaşıl enerji strategiyası iqtisadi inkişaf, enerji təhlükəsizliyi və ətraf mühitin qorunması arasında mühüm balans yaradır. Qarşıdakı illərdə xarici tərəfdaşlarla birgə həyata keçirilməsi nəzərdə tutulan yüzlərlə meqavatlıq yeni günəş stansiyaları Muxtar Respublikanın bərpa olunan enerji potensialını daha da gücləndirəcək. Beləliklə, Naxçıvan tədricən Azərbaycanın yaşıl enerji siyasətinin əsas dayaqlarından birinə və Cənubi Qafqazda alternativ enerji sahəsində nümunəvi inkişaf modeli formalaşdıran strateji məkana çevrilir.
Prezident İlham Əliyev Naxçıvana son səfərindəki çıxışlarında və keçirdiyi görüşlərdə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat və enerji əlaqələrinin bərpasının strateji əhəmiyyətini xüsusi vurğuladı. Dövlət başçısı bildirdi ki, Naxçıvanın blokada şəraitindən tam çıxarılması, onun Azərbaycanın ümumi iqtisadi və enerji sisteminə inteqrasiyası ölkənin qarşısında duran prioritet vəzifədir. Bu məqsədlə son dövrdə həm Zəngəzur dəhlizi (və Araz dəhlizi) layihəsi, həm də Naxçıvanla birbaşa elektrik və digər enerji kommunikasiyalarının yaradılması istiqamətində praktiki addımlar sürətlənib. Şərqi Zəngəzur və Naxçıvanda formalaşdırılan böyük bərpa olunan enerji potensialının vahid enerji infrastrukturunda birləşdirilməsi Azərbaycanın uzunmüddətli enerji strategiyasının mil daşıdır.
Bu istiqamətdə görülən işlər təkcə gələcək planlarla məhdudlaşmır. Naxçıvanın enerji sisteminin modernləşdirilməsi, yeni yarımstansiyaların və elektrik ötürücü xətlərin inşası, bərpa olunan enerji mənbələrinin şəbəkəyə inteqrasiyası və beynəlxalq enerji əlaqələrinin genişləndirilməsi üzrə ardıcıl layihələr həyata keçirilir. Eyni zamanda, Naxçıvanın Türkiyə və İranla mövcud enerji əlaqələrinin gücləndirilməsi Muxtar Respublikanın enerji təhlükəsizliyinin etibarlı şəkildə təmin olunmasında mühüm rol oynayır. Gələcəkdə Azərbaycanın əsas enerji şəbəkəsi ilə birbaşa bağlantının yaradılması isə bu imkanları daha da genişləndirəcək.
Zəngəzur koridorunun reallaşması ilə paralel olaraq, Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında birbaşa enerji kommunikasiyalarının bərpası və Vahid Enerji Şəbəkəsinin tamamlanması regional sabitlik və iqtisadi artım üçün həlledici rol oynayacaq. Şərqi Zəngəzurda və Naxçıvanda yaradılan yaşıl enerji güclərinin xarici bazarlara çıxarılması layihənin iqtisadi dividendlərini bir neçə dəfə artıracaq.
Cənab Prezidentin son səfəri bir daha sübut etdi ki, Naxçıvan Dəhlizi təkcə mühəndislik və infrastruktur layihəsi deyil; bu, regional geosiyasətdə blokadanın qırılması, yaşıl keçidin təmin olunması və gələcəyin dayanıqlı iqtisadiyyatına atılan strateji bir addımdır. Regionun yeni enerji nəbzi məhz burada – Naxçıvanda vurur.

Cavanşir Zeynalov,
Naxçıvan Dövlət Universiteti
Memarlıq və mühəndislik fakültəsinin dekanı
Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar müəllimi, professor