İrəvan kitabları Konqres Kitabxanasının kataloqunda

Professor Fəridə Səfiyevanın İrəvanın tarixinə və Azərbaycan xalqının bölgədəki zəngin tarixi-mədəni irsinə həsr olunmuş iki kitabı ABŞ Konqres Kitabxanasının kataloquna daxil edilib. Kitabxanadan müəllifə ünvanlanan rəsmi məktubla bu fakt təsdiqlənib. Beləliklə, hər iki kitaba aid ümumilikdə beş nəşr vahidi dünyanın ən nüfuzlu kitabxanalarından birinin kataloqunda öz yerini alıb.

EDnews xəbər verir ki, “IRAVAN Through the language of Historical Documents” (“İrəvan tarixi sənədlərin dili ilə”) kitabı ingilis dilində nəşr olunub və Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə işıq üzü görüb.
“İrəvan: tarixin və itirilmiş irsin əks-sədası” kitabı isə Azərbaycan, ingilis, fransız və rus dillərində nəşr edilib. Bu kitab Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın dəstəyi ilə çap olunub.

Nəşrlərdə İrəvanın tarixi keçmişi arxiv sənədlərinin, fotoşəkillərin, şəxsi və ailə arxivlərinin, şəcərə materiallarının dili ilə təqdim olunur. Kitabların diqqətçəkən cəhətlərindən biri də indiyədək geniş ictimaiyyətə və elmi dövriyyəyə məlum olmayan bir sıra sənədləri üzə çıxarmasıdır. Bu materiallar tarixi faktları sənədlər əsasında araşdırmağa, unudulmaqda olan yaddaşı bərpa etməyə və Azərbaycan xalqının bölgədəki irsini gələcək nəsillərə çatdırmağa xidmət edir.

“İrəvan tarixi sənədlərin dili ilə” kitabının təqdimat mərasimi oktyabrın 11-i Nyu-York, oktyabrın 16-sı isə Vaşinqton şəhərlərində keçirilib.

Kitabların ABŞ Konqres Kitabxanasının kataloquna daxil edilməsi müəllifin araşdırmalarının beynəlxalq elmi məkanda tanıdılması baxımından əlamətdar hadisədir. Bu, nəşrlər haqqında məlumatların dünyanın müxtəlif ölkələrindəki tədqiqatçılar, tarixçilər və oxucular üçün əlçatan olmasına imkan yaradır. Eyni zamanda, İrəvanın tarixi və Azərbaycan irsi ilə bağlı sənədli materialların beynəlxalq elmi mühitdə daha geniş tanıdılmasına töhfə verir.

Günel Natiq

Xatirələrdə yaşayan qəhrəman


Aysu əlini köhnə albomun üzərində gəzdirdi. Elə bil, əli tarixin səhifələrinə toxunurdu. O tarixə ki, qan-qada ilə yazılır, hər günü döyüş və şəhid xəbəri ilə yadda qalırdı...
Bu albomda həmin döyüşlərin xatirələri uyuyurdu. Əynində əsgər forması, çiyinlərində leytenant paqonları, başında komandir papağı olan bu adam... Onun babası idi. Aysu qazi babası haqqında çox eşitmişdi, amma bu gün həmin tarixin dərinliklərinə özü baş vurmaq istəyirdi. Çünki Zəfər Günü münasibətilə məktəbdə hazırlanacaq stenddə Birinci Qarabağ müharibəsi döyüşçülərinin də fotoları yer alacaqdı. Aysu da qazi babasının xatirələrini, onun döyüş yolunu bu stendə gətirmək istəyirdi. Bunun üçün isə əvvəlcə o tarixi qəlbən yaşamalı, babasının keçdiyi yolları xəyalən də olsa, addım-addım izləməli idi...
***
Muxtar Məhəmməd oğlu Qarayev 1950-ci ildə Ağdam rayonunun Bağbanlar kəndində dünyaya göz açmışdı. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Bakı Politexnik Texnikumunun radiotexnika fakültəsində təhsil almışdı. Təhsilini başa vurub Ağdam rayonunun «Kosmos» zavodunda texnik-müəllim vəzifəsində çalışırdı.
Həyat öz axarı ilə davam edirdi. Sevdiyi işi, isti ailə ocağı, dörd övladı vardı. Ən böyük arzusu övladları Məhəmməd, Mais, Samir və Samirəni sülh və əmin-amanlıq şəraitində böyütmək, onlara gözəl gələcək bəxş etmək idi. Lakin bu sakit və xoşbəxt həyat tezliklə müharibənin sərt reallıqları ilə üz-üzə qaldı.
1991-1992 ci il... Ağdamın başı üzərini qara buludlar almışdı. Belə bir vaxtda Muxtar Qarayev ailəsinə heç nə deməsə də, qərarını vermişdi. Artıq gənc olmasa da, Vətənin müdafiəsi üçün silaha sarılmalı idi. Doğma torpağın bu ağır günündə kənarda qalmağı özünə yaraşdırmırdı.
Beləliklə, Muxtar Qarayev Ağdam rayonunda yaradılan ilk könüllü batalyonun sıralarına qoşuldu. Milli Qəhrəman Şirin Mirzəyevin komandirliyi altında Ağdam, Ağdərə və Xocavənd istiqamətlərində gedən döyüşlərdə, bir çox kəndin azad olunması uğrunda aparılan əməliyyatlarda iştirak etdi. İxtisasca hərbçi olmasa da, cəbhədə qazandığı təcrübə, soyuqqanlılığı və məsuliyyət hissi onu döyüş yoldaşlarının etimadını qazanan mübariz döyüşçüyə çevirdi.

O, cəbhədə Vətənin müdafiəçisi, evdə isə qayğıkeş ata idi.[/color]

Muxtar Qarayev gözəl ailə başçısı, mehriban və qayğıkeş ata idi. Döyüşlərin qızğın çağında daim postlarda olduğu üçün övladları bəzən onu günlərlə görə bilmirdilər. Buna baxmayaraq, uşaqlara diqqət və qayğı göstərməyi unutmur, sevgisini hiss etdirirdi. Müharibənin bütün ağırlığına rəğmən, ailəsinə olan bağlılığını qoruyub saxlayırdı.
Bir dəfə Muxtar evə xeyli gec qayıtdı. Üst-başı toz-torpaq içində, özü isə yorğun və susqun idi. Həyat yoldaşı Valya xanım narahatlıqla nə baş verdiyini soruşsa da, o, danışmadı. Sonradan məlum oldu ki, həmin gün döyüş yoldaşı ilə birlikdə Ağdamın Mərzili kəndi ətrafında mühasirəyə düşmüş, qeyri-bərabər döyüşdə düşmənin iki əsgəri məhv edilmişdi.

Ata ilə çiyin-çiyinə

Bir gecə Muxtar müəllimin döyüş yoldaşları ona rabitə vasitələrinin sıradan çıxdığını xəbər verdilər. Vəziyyət təcili müdaxilə tələb edirdi.
Muxtar müəllim dərhal lazımi ləvazimatları şəxsi avtomobilinə yığaraq yola düşməyə hazırlaşdı. Maşını işə salanda kiçik oğlu Samirin də avtomobildə olduğunu gördü.
— Oğlum, sən burada nə edirsən? Dərhal düş maşından, evə get!
— Yox, ata, mən də səninlə gedəcəyəm!
— Getdiyim yol təhlükəlidir. Bu dəqiqə maşından düş!
Ata oğlunun bir cüt köz kimi yanan gözlərinə baxdı və susdu. Samirin xarakterinə bələd idi. Oğlu da özü kimi iradəli idi; bir qərar verdikdə asanlıqla geri çəkilməzdi.
Muxtar müəllim oğlunun israrı qarşısında daha bir söz demədi. Ata ilə oğul yola düşdülər. Qarşıda onları təhlükəli və çətin bir yol gözləyirdi. Düşmənin diqqətini cəlb etməmək üçün avtomobili işıqsız idarə etmək lazım idi. Gecənin qaranlığında hər an ehtiyatlı olmaq, hər addımı düşünərək atmaq vacib idi.
Nəhayət, bütün çətinliklərə baxmayaraq, çətin yolu qət edərək döyüşçülərə lazım olan ləvazimatları çatdırmağa nail oldular.
Bu hadisə Samirin yaddaşında silinməz iz buraxdı. Həmin gecə o, atasını başqa bir tərəfdən də tanıdı. Muxtar müəllim indi onun üçün yalnız sevən, qayğı göstərən ata deyil, həm də Vətən uğrunda öz həyatını təhlükəyə atan cəsur bir döyüşçü idi.

Yaralarından güclü olan Vətən sevgisi

Muxtar Qarayev dəfələrlə mühasirədə qalmış, Füzuli ətrafında gedən döyüşlərdə yaralanmış, ağır kəllə-beyin travması almışdı. Ancaq aldığı yaralar onu Vətənin müdafiəsindən çəkindirə bilməmişdi. Müalicəsini başa vurduqdan sonra yenidən cəbhə bölgəsinə qayıdır, döyüş yoldaşlarının sıralarında yer alırdı.
1994-cü ildə atəşkəs əldə edildikdən sonra leytenant rütbəsi ilə ehtiyata buraxıldı. Cəbhədəki xidməti başa çatsa da, ruhən hələ də döyüş meydanlarında, doğma yurdunun dağında, daşında idi. Ağdamın işğalının ağrısı cismani yaralarından da dərin idi. Doğma yurdun düşmən tapdağında qalması ilə barışa bilmir, torpaqların azad olunacağı günü gözləyirdi.
Müharibənin ağrı-acısı, aldığı yaraların ağır fəsadları və doğma yurd həsrəti Muxtar Qarayevin ömründən illər aldı. Qəhrəman döyüşçü 2001-ci ilin may ayında dünyasını dəyişdi. Muxtar Qarayev doğma yurduna qayıda bilmədi. Ancaq Vətən uğrunda göstərdiyi şücaət onu həmin torpağın əbədi sakinlərindən birinə çevirdi. Bu gün Ağdamın azad torpaqlarında atılan hər addımda onun da izi var.

***
Zəfər Günü münasibətilə məktəbdə yaradılmış stendin qarşısında dayanan şagirdlər diqqətlə fotolara baxır, Birinci Qarabağ müharibəsinin döyüşçüləri haqqında xatirələri maraqla dinləyirdilər. Hər xatirə tarixin qanla, canla yazılmış səhifələrini gözlər önündə canlandırırdı.
Aysu qürurlu idi; babasından qalan ən qiymətli əmanəti- qəhrəmanlıq xatirəsini məktəb yoldaşlarına çatdıra bilmişdi.
Bəlkə də bundan böyük mənəvi miras yoxdur: insanların yaddaşında sevgi ilə yaşamaq, gələcək nəsillərə örnək olmaq və illər keçsə də, adının qürurla çəkilməsi...

Siyasət daha

mürəkkəb oyundur

Siyasət də şahmat oyunu kimidir: ağıl və səbir qələbəni təmin edən əsas şərtlərdir, emosiyalara qapılan tez uduzar! Şahmatda fiqur o vaxt qurban verilər ki, ya yeni yollar açılsın, ya da daha əlverişli mövqeyə keçilsin. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın hicab məsələsinə görə Azərbaycan hakimiyyətini sərt tənqid edən baş müşaviri Oktay Saralı istefaya göndərməsi də zəiflik və geriçəkilmə deyil, rəsmi Ankaranı gərginləşən Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərində yeni yollara götürən və daha üstün bir mövqeyə keçirə biləcək ikinci əhəmiyyətli siyasi gedişdir.
Prezident Ərdoğanın birinci addımı münasibətlərin gərginləşdiyi və hər iki tərəfdən qarşılıqlı ittihamların dərinləşdiyi vaxt prezident Əliyevə ilk zəng vurması və onu oktyabrın 29-30-da Ankarada keçiriləcək TDT zirvəsinə şəxsən dəvət etməsi idi. Deməli, ikinci addım – müşavirin istefaya göndərilməsi - birincinin davamıdır: Ərdoğan hər şey edir və edəcək ki, qəfil ortaya çıxmış “hicab əməliyyatı” və ardınca da “heç kəs burnunu bizim işlərimizə soxmasın” kimi olduqca sərt, itələyici ritorikayla başlamış Türkiyəylə məsafəli davranmaq siyasəti davam etməsin, münasibətlər pozularaq geridönməz xarakter almasın!
Çünki Ərdoğan təkcə Azərbaycan - Türkiyə münasibətlərində yox, həm də Rusiya - Azərbaycan, ABŞ - Azərbaycan, İsrail - Azərbaycan, İran - Azərbaycan, Ermənistan - Azərbaycan münasibətlərində hal-hazırda nəyin baş verdiyini, nələrin planlaşdırıldığını və Azərbaycanın da üzərində hansı ağır yükün, məsuliyyətin olduğunu elə çətin geopolitik seçim qarşısında qalmış Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev qədər bilən çox informasiyalı və təcrübəli dövlət başçısıdır. Üstəlik, o dövlət başçısıdır ki, Azərbaycanın taleyinin ən həlledici anında bütün komandasıyla birgə yanımızda olub, 44 günlük Vətən Savaşında qələbə qazanmağımızda müstəsna dərəcədə rol oynayıb - hər hansı məbləğ, pul-para bu zəhmətin, xidmətin və qələbənin qarşılığı ola bilməz! 200 illik bir problemdən qurtuluşumuzun, azadlığımızın və son 50 ildə bir xristian ölkə üzərində qalib gələn ilk müsəlman dövlət olmağımızın qürurunu, sevincini və üstünlüyünü heç bir maddi sərvət əvəzləyə bilməz və bu, heç dilə də gətirilməməlidir!
Deməli, məsələ heç də, Azərbaycan mediasının iddia etdiyi kimi, pulda-parada deyil, gələcəyin birgə dizaynında ortaya çıxmış fundamental baxış fərqlərində, kəskin düşüncə ziddiyyətlərində, strateji yanaşmadadır!
Hazırda Türkiyə tərəfində ciddi narahatlıq var ki, Azərbaycan hakimiyyəti son 1 ay ərzində yaşananları bəhanə edərək, ondan daha da uzaqlaşma xətti seçə, TDT-nin 29 - 30 oktyabrdakı Ankara zirvəsi pozula və ya sönük keçə, Rusiya - Çin - İsrailə münasibətdə ortaq qərar ala bilməyən bu qurumun daxilinə çat düşə, beləcə, Türkiyənin TDT üzərindən planlaşdırılan xüsusən hərbi-siyasi layihələri puça çıxa bilər. Çünki yeni dünya düzəninin, daha dəqiqi, dünyanın yeni təsir zonalarına bölüşdürülməsinin təməllərinin atılması üçün noyabrın 18 - 19-da Çində keçirilməsi planlaşdırılan Tramp - Si - Putin görüşünə qədər Aralıq dənizi - Cənubi Qafqaz - Mərkəzi Asiya xətti boyunca qurulan TDT-nin də hansı gücün yanında yer aldığını nümayiş etdirmək çox vacibdir.
Türkiyə Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı ilə bu ilin 7 avqustunda “Məkkə”, 21 oktyabrında isə Qətər, Pakistan və İndoneziya ilə “Bədr” müdafiə sazişlərini imzalamaqla, faktiki olaraq, sünni müsəlman dünyasının lideri olduğunu ortaya qoyub, ciddi-cəhdlə şiə İranın da bu ittifaqlara cəlb edilməsinə çalışır və bununla da yeni nizamda bütün İslam coğrafiyasının əsas özək dövləti ola biləcəyini göstərir. Belə bir ərəfədə, əsas etibarilə müsəlman türklərdən ibarət TDT-ni (həm də MDB təmsilçilərini) öz yanına almağı bacarması onu ABŞ, Çin və Rusiya ilə gözlənilən sövdələşmədə daha da güclü edə bilər.
İndi baxaq, görək, Ankarada TDT zirvəsi necə keçəcək: bu qurum, həqiqətən, dildə, fikirdə, işdə birliyin olmasına çalışacaq, yoxsa “SSRİ şineli”ndə qalmağa üstünlük verəcək?!

Elxan Şükürlü

Musiqi doktoru

Leyli Əfşar

(Azərbaycan əsilli sənətkar və dünya klassik gitara tarixində silinməz iz qoymuş sənətkar)
Tehrandan dünya musiqisinin nüfuzlu səhnələrinə: klassik gitara ifaçılığı üzrə doktorluq dərəcəsi alan ilk qadın və Azərbaycanla İranın mədəni irsini dünya musiqi səhnəsinə bağlayan sənətkar.
Klassik gitara ifaçılığının görkəmli nümayəndəsi, Azərbaycan əsilli iranlı sənətkar Leyli Əfşar əzmkarlığı, peşəkar biliyi və bədii yenilikləri sayəsində dünya musiqisində özünəməxsus mövqe qazanmış şəxsiyyətlərdən biridir. O, klassik gitara ifaçılığı sahəsində doktorluq dərəcəsi alan ilk qadın olmuşdur. Bu tarixi nailiyyət onun adını həmin sahənin qabaqcılları sırasına daxil etmişdir.
Əfşarın həyat və yaradıcılığının əhəmiyyəti yalnız akademik uğurları və beynəlxalq çıxışları ilə məhdudlaşmır. Onun Azərbaycan və İran mədəniyyətinə bağlılığı, bu torpaqların musiqi ənənələri ilə tanışlığı və yerli melodiyaları klassik gitara vasitəsilə təqdim etmək səyləri sənətkar kimliyinin mühüm hissəsini təşkil edirdi. Əfşar Qərbin akademik və bədii mühitində uğur əldə etməklə yanaşı, doğma yurdunun musiqi irsi ilə əlaqəsini də qoruyub saxlamışdır.
Azərbaycan kökləri və musiqi yolunun başlanğıcı
Leyli Əfşar Tehranda, musiqi ənənələrinə malik və Azərbaycan köklərinə bağlı bir ailədə dünyaya gəlmişdir. Ailədəki musiqi mühiti, sənətə maraq və müxtəlif musiqi alətləri ilə tanışlıq onun istedadının inkişafı üçün əlverişli şərait yaratmışdır. Nənəsi tar çalır, atası isə skripka və piano ilə tanış idi. Əfşar uşaqlıqdan gitara ilə maraqlanmış və ailəsinin dəstəyi ilə bu alətdə ifa etməyi öyrənməyə başlamışdır.
Əfşarın Azərbaycan əsilli olması onun mədəni mənşəyinin mühüm hissəsini təşkil edirdi. Qərb klassik musiqisi üzrə aldığı təhsillə yanaşı, bu mənşə ona müxtəlif musiqi ənənələri ilə tanış olmaq və onların arasında əlaqə yaratmaq imkanı verirdi. Onun yaradıcılığının müəyyən hissəsində İran musiqisinə və yerli melodiyalara göstərdiyi diqqət bu köklərin əhəmiyyətini nümayiş etdirir. Bununla belə, konkret əsəri və ya ifa üslubunu Azərbaycan musiqisi ilə əlaqələndirmək üçün sənədləşdirilmiş aranjimanlara və səs yazılarına müraciət etmək lazımdır. Eyni zamanda, sənətkarın mədəni kimliyini yalnız rəsmi vətəndaşlığına və ya doğulduğu yerə əsasən müəyyənləşdirmək düzgün olmazdı.
Əfşar 1977-ci ildə təhsilini davam etdirmək üçün ABŞ-yə getmiş və peşəkar inkişaf yolunu nüfuzlu musiqi təhsili müəssisələrində davam etdirmişdir. O, 1981-ci ildə Boston Musiqi Konservatoriyasında bakalavr dərəcəsi almış, 1984-cü ildə isə Yeni İngiltərə Musiqi Konservatoriyasında magistratura təhsilini başa vurmuşdur. Daha sonra Florida Dövlət Universitetində Brüs Holtsmanın rəhbərliyi altında gitara ifaçılığı üzrə təhsilini davam etdirmiş və 1989-cu ildə musiqi doktoru dərəcəsi almışdır.
Bu nailiyyət ona tarixi mövqe qazandırmışdır: Əfşar klassik gitara ifaçılığı üzrə doktorluq dərəcəsi alan ilk qadın olmuşdur. O, həmçinin klassik gitara sənətinin görkəmli nümayəndəsi, ispan musiqiçisi Andres Seqoviyanın da iştirak etdiyi ustad dərslərində və ixtisas kurslarında iştirak edərək texniki biliklərini və ifaçılıq təcrübəsini genişləndirmişdir.
Memfis Universitetindən dünya səhnələrinə
Əfşar 1989-cu ildə ABŞ-nin Tennessi ştatında yerləşən Memfis Universitetinin müəllim heyətinə qəbul edilmiş və klassik gitara üzrə təhsil proqramına rəhbərlik etmişdir. O, 34 illik akademik fəaliyyəti ərzində çoxsaylı ifaçılar yetişdirmiş, Memfis Beynəlxalq Gitara Festivalının təşkilində və tələbələr, müəllimlər, eləcə də peşəkar musiqiçilər arasında əlaqələrin genişləndirilməsində iştirak etmişdir. 2023-cü ildə universitetdən təqaüdə çıxmışdır.
Əfşarın sənət fəaliyyəti universitetlə məhdudlaşmırdı. O, müxtəlif ölkələrdə konsertlər vermiş, Londonun nüfuzlu Uiqmor Hollda, Parisdəki Korto zalında və Vaşinqtondakı Kennedi İfa Sənətləri Mərkəzində çıxış etmişdir. Aspen və Qrand-Teton musiqi festivallarında iştirakı da onun beynəlxalq yaradıcılıq fəaliyyətinin mühüm hissəsini təşkil edirdi.
Əfşar klassik əsərlərin təfsirində texniki dəqiqliyə və gitara alətinin ifadə imkanlarına xüsusi diqqət yetirir, eyni zamanda yeni yaradıcılıq təcrübələrinə açıq yanaşırdı. Müasir bəstəkarlarla əməkdaşlığı, az tanınan əsərləri ifa etməsi və müxtəlif musiqi nümunələrini lentə alması klassik gitara üçün ifa edilə bilən əsərlərin dairəsinin genişlənməsinə kömək etmişdir. Bu yolda o, klassik musiqi ənənələrinə sadiq qalmaqla yanaşı, müxtəlif mədəniyyətlər və musiqi üslubları arasında əlaqə yaratmağa da çalışmışdır.
Azərbaycan və İran irsinin klassik gitara dilində ifadəsi
Leyli Əfşarın yaradıcılığının mühüm cəhətlərindən biri doğma yurdunun musiqisinə göstərdiyi diqqət və onu beynəlxalq auditoriyaya tanıtmaq səyləri idi. O, Qərb klassik bəstəkarlarının əsərlərini ifa etməklə yanaşı, İran melodiyalarını gitara üçün işləyib hazırlayır, bu alətin müxtəlif mədəniyyətlərə məxsus musiqiləri yenidən ifadə etmək imkanlarını nümayiş etdirirdi.
Onun “Cami və Şərabi” albomu və “Beş məşhur İran mahnısı” toplusu İran melodiyalarına göstərdiyi diqqətin nümunələrindəndir. Bu əsərlər göstərir ki, Əfşar klassik musiqiyə yalnız bir ənənə ilə məhdudlaşan qapalı sahə kimi baxmır, onu mədəniyyətlərarası dialoq vasitəsi hesab edirdi. Bu sənətkarın mədəni kimliyini daha dərindən anlamaq üçün onun Azərbaycan köklərinə də diqqət yetirmək lazımdır. Zəngin muğam ənənələri, vokal sənəti və yerli musiqi alətləri ilə seçilən Azərbaycan regionun mühüm musiqi mərkəzlərindən biridir. Bu irsin dünya klassik musiqisi ilə əlaqələndirilməsi Azərbaycan əsilli sənətkarların beynəlxalq yaradıcılıq təcrübəsinin araşdırılması üçün dəyərli imkanlar yaradır. Bununla belə, konkret əsərin Azərbaycan muğamı və ya musiqi ənənəsi ilə əlaqəsini müəyyənləşdirmək üçün melodiyaya, aranjimana və ya ifaya dair aydın sübutlar tələb olunur.
Əfşar bəzi ifalarında setardan da istifadə edir, İran musiqi ənənələri ilə barokko musiqisində melodiyanın bəzədilməsi üsulları arasında əlaqə yaradırdı. 2006-cı ildə işıq üzü görən “Yarımkürələr” albomu onun müxtəlif musiqi ənənələri arasında dialoq yaratmaq yanaşmasının nümunəsidir. Bu albom Billboard jurnalının klassik albomlar siyahısında yeddinci yerə yüksəlmişdir.
Əfşarın yaradıcılığında mədəni kimliklə beynəlxalq peşəkar fəaliyyət bir-birinə zidd deyildi. O, Qərb klassik musiqisi çərçivəsində fəaliyyət göstərməklə yanaşı, doğma yurdunun melodiyalarına və musiqi irsinə də diqqət yetirməyi bacarmışdır. Bu təcrübə İran və Azərbaycan əsilli sənətkarların dünya musiqi səhnəsindəki yerini anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir.
Əsərləri, mükafatları və pedaqoji irsi
Leyli Əfşarın tanınmış əsərləri sırasında “24 Qoya kaprisi”, “Cami və Şərabi”, “Təməlük”, “Yarımkürələr”, “Min bir gecə”, “Kamera musiqisi” və “Alov içində Bax” albomlarını qeyd etmək olar. O, həmçinin “Baxın əsas əsərləri — gitara üçün işlənmiş variantda” kitabı və klassik gitara tədrisinə aid müxtəlif video dərslər də daxil olmaqla çoxsaylı tədris materialları nəşr etdirmişdir.
2000-ci ildə klassik gitara üzrə ən yaxşı qadın ifaçı nominasiyasında Orvil H. Gibson mükafatını, 2008-ci ildə Memfis Universitetinin seçilən müəllim mükafatını, 2011-ci ildə isə Boston Musiqi Konservatoriyasının görkəmli məzunu mükafatını almışdır. Əfşar gitara ifaçılığı müsabiqələrində və Aspen Musiqi Festivalında da mükafatlar qazanmış, ABŞ İnformasiya Agentliyinin Afrikadakı bədii səfiri kimi fəaliyyət göstərmişdir.
Onun pedaqoji fəaliyyəti də gitara ifaçılığı biliklərinin yayılmasında mühüm rol oynamışdır. Universitetdə dərs deməsi, ixtisaslaşmış ustad dərsləri keçməsi, beynəlxalq festivallarda iştirakı və tədris resursları nəşr etdirməsi onilliklər ərzində qazandığı peşəkar təcrübəni yeni nəsil ifaçılara çatdırmasına imkan yaratmışdır. İrana qayıdaraq burada tələbələr və musiqiçilər üçün təlim kursları keçməsi də həmin təcrübənin ötürülməsi baxımından əhəmiyyətli olmuşdur.
Azərbaycan və İran musiqi yaddaşında silinməz iz
Leyli Əfşar 2023-cü il oktyabrın 24-də, 1402-ci il aban ayının 2-də İranda vəfat etmişdir. Memfis Universiteti onun vəfatı ilə bağlı yaydığı məlumatda 34 illik akademik fəaliyyətini və musiqi ictimaiyyətinə təsirini xüsusi qeyd etmişdir. Əfşar həyatının son dövründə, ABŞ-də uzun illər fəaliyyət göstərdikdən sonra İrana qayıtmışdı.

Qafil Əliyev-75

Könüllərdə taxt

quran kişi

Bu bir dost görüşümü, yoxsa yubiley tədbirimi, deyə bilmirəm. Mənə elə gəldi ki, bu bir insana olan sevginin, sayğının, hörmətin, ehtiramın, inamın, etibarın harmoniyası-dostluğa sədaqət simfoniyası idi. Təəssüf ki, bir qədər gecikmişdim. Amma məclis əhli mənə nə utanmağa imkan verdi, nə də üzrxahlıq eləməyə. Elə hərarətlə qarşıladılar ki, yubandığımı da, içəri necə daxil olduğumu da unutdum. Belə hərarətli qarşılama münasibəti yalnız Qafil müəllimin qonağına göstərilərdi ki, o da mənim qismətimə düşdü. Mən də məmnuniyyətlə və minnətdarlıq hissi ilə bildirirəm ki, belə isti münasibət Qafil müəllimə olan sevginin ifadəsi, hörmətin təzahürüdür.

Qeyd edim ki, o arada Qafan Rayon İcmasının rəhbəri, professor Eldar Abasov ürək sözləri yazılmış plaketi yubilyara təqdim edərək rəhbərlik etdiyi icma adından təbrik edib: "Hörmətli Qafil müəllim! Bu gün ömrünüzün ən müdrik mərhələsinə-75 illik yubileyinizə qədəm qoyursunuz. 75 il bir insan ömrü üçün sadəcə bir rəqəm deyil, bu qazanılmış təcrübənin, zəhmətin və el-obaya bağlılığın zirvəsidir. Siz öz fəaliyyətinizlə hər zaman Qafan elinin ruhunu yaşadan, adət-ənənələrinə sadiq qalan, insanlara örnək olan ziyalı kimi tanınırsınız. Sizin kimi dəyərli insanların varlığı icmamızın birliyi və mənəvi gücünü daha da artırır. İnanırıq ki, tükənməz enerjiniz və həyat eşqiniz sizə arzuladığımız 100 illik ömür yolunuza daim işıq saçacaq. Qafil müəllim, sizi Qafan Rayon İcmasının üzvləri adından təbrik edir, möhkəm can sağlığı, ailə səadəti arzulayırıq."

Plaket təqdim olunduqdan sonra ortaq dostlarımız-fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru Rauf Tağıyev, kimya üzrə fəlsəfə doktoru Hüsü İbrahimov, “Şəhərlərə sığmayan Şəhərcik” və digər kitabların müəllifi, şair Əliş Əhmədoğlu, Nazim Əsədov, İlya həkim Rzayev, şair Seyfulla Abbasov, Nizami Tağıyev Qafil müəllimi 75 illik yubileyi münasibəti ilə təbrik edib, uşaqlıq, gəclik illərinin xatirələrindən danışıb, xoş arzularını bildirmişdilər.

Qafil müəllimi məclisdəkilərin hamısı yaxşı tanısa da “Bütöv Azərbaycan”ın oxucularının tanımasında da fayda var.
Əliyev Qafil Atakişi oğlu 19 oktyabr 1951-ci ildə Qafan rayonunun Şəhərcik qəsəbəsində anadan olub. 1958-1968-ci illərdə doğma qəsəbədə orta təhsil alıb. Orta məktəbi bitirən ili AZNKİ mühəndis-iqtisadiyyat fakültəsinə qəbul olub. 1973-cü ildə ali məktəbi bitirdikdən sonra ixtisasına əlavə olaraq riyaziyyatın iqtisadiyyata tətbiqi ilə bağlı daha 6 ay təhsilini davam etdirib. 1974-cü ildə Sənaye Tikinti Nazirliyinin 1 saylı Trestində əmək fəaliyyətinə başlayıb. Eyni zamanda pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olub. Beləki 1978-ci ilə qədər həm də Sumqayıt Şəhər 44 saylı Texniki-Peşə məktəbində iqtisadiyyat fənnini tədris edib. 1978-ci ildən trest daxilində fəzifə yükü artdığına görə pedaqoji fəaliyyəti dayandırmağa məcbur olub. 1981-ci ilə qədər iqtisadiyyat şəbəsinin rəisi vəzifəsində işləyib. Sonra elə həmin nazirliyin 2 saylı trestində maliyyə şöbəsinin müdiri, baş iqtisadçı, 1987-ci ildən isə iqtisadi məsələlər üzrə müdir müavini vəzifələrində çalışıb. Sonra Sumqayıt Sənaye Kommunal Tikinti Birliyinin kommersiya və iqtisadi əlaqələr üzrə müdir müavini vəzifəsində fəaliyyətini davam etdirib.
1996-cı ildən fəaliyyət sferasını dəyişən Qafil Əliyev Böyük Britaniyanın Severn Trent Water Şirkətində “Abşeronsu” ASC-nin kadrların təlimi üzrə menecer işləyib. 2003-cü ildən 2010-cu ilə kimi Azərsu ASC kadrlar şöbəsinin rəisi, 2010-cu ildən Suölçmə Cihazlarının İstismarı Təsərrüfatının və Su Satışı Müəssisəsinin rəisi, Birləşmiş Sukanal Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətin sədr müavini vəzifələrində işləyib. Ailəlidir, iki övladı 3 nəvəsi var. Böyük oğlu Elnur fəlsəfə doktorudur, Aviasiya Akademiyasını bitirən oğlu Anar tikinti sektorunda çalışır. Babasının yubileyinə gələn nəvəsi isə Qafil müəllimin öz adını daşıyır.

Onu tanıyanlar bilir ki, Qafil müəlim harda işləməsindən, hansı vəzifəni tutmasından asılı olmayaraq heç vaxt xarakterini, tutduğu düz yolu, haqqın, haqlının tərəfində olmaq mövqeyini dəyişməyib. Bütün nəcib işləri, xeyirxahlığı, səmimiyyəti, humanistliyi və alicənablığı ilə könüllərdə taxt qurub. Bunu təkcə bu yazının müəllifi, Qafil müəllimin dostları, doğmaları demir. Onu tanıyanların hamısı dönə-dönə təkrarlayır.
Onun dostları arasında yaş məhdudiyyəti deyilən bir sədd yoxdur. Özündən kiçiklərə nəvaziş, qayğı, sevgi göstərə-göstərə sevilir. Böyüklərə ehtiram, diqqət göstərə- göstərə böyüyür. Bunu cavan dostları Cəbrayıl Nuriyevlə Mövəcət Həbibovun dilindən eşitmək daha xoş oldu.
Məclisin aparıcısı, Gığı Kənd İcmasının koordinatoru Bəhruz Piriyev öz şirin zarafatları, şeir, lətifə qarışıq söhbətlərinin hamısının məhvərində Qafil müəllimi saxlamağa cəhd etsə də, yubilyar o qədər təvazökardır ki, özü haqqında yox ətrafındakılar haqqında danışaraq fikri, diqqəti özündən yayındırmağa çalışırdı. Elə ona görə də hər kəs haqqında danışdığı ürəkdoluu xoş sözlərin, əxlaqi dəyərlərin, insani keyfiyətlərin hamısı öz simasında əks olunurdu. Bu məqamda Hacı İbrahim Xuduyev məclisə dəvət aldıqlarına görə məmnun olduğunu bildirdi. Öz adından, qardaşı İzzətin adından, ailələri və Qafil müəllimi yaxşı tanıyan nəsilləri adından təbrik elədi. Bu iki nəslin mənəvi bağları barədə, örnək olası, xeyli xatirələr bölüşdü.
Uzun illər Qafil müllimlə birgə işləmiş, iş yoldaşlığını dostluğa çevirməyi bacarmış Mətləb Heydərov və “Şəfa” klinikasının baş həkimi Həsən Məmmədov da yubilyarı təbrikə gələnlər arasında idi. Qafil müəllim Mətləb Heydərovun etibarından, dostluğa sədaqətindən, həkimin peşəkarlığından, mərhəmətindən, şəfqətindən ürəkdolusu danışdı.
Dayılarının qazandığı hörmətdən, cəmiyyət içindəki nüfuzundan qürur duyan bacısı oğlanları Ənvər və Əfqan Hüseynov qardaşları Qafil müəllimə bir daha sağlam uzun ömür arzuladılar. Dayılarına sevgi, sayğı göstərən hər kəsə minnətdarlıqlarını bildirdilər.
Onu da qeyd edək ki, Qafil müəllim ictimai-siyasi həyatda da çox aktivdir. O, uzun müddət od-ocağından didərgin salınmış həmvətənlərini bir araya toplamaq, ehtiyacı olana yardım eləmək, bir-birinin dərdinə dərman aramaq amacı ilə xeyli çaba göstərib. Qərbi Azərbaycan İcmasının formalaşmasından xeyli əvvəl Qafil müəllim Zəngəzur camaatının, xüsusilə qafanlıların icma şəklində birliyinin təmin olunması üçün az qala dəridən, qabıqdan çıxır, əldən düşüncəyə qədər çalışırdı. Bu məqsədlə rayonun tanınmış adamlarını, ziyalılarını dönə-dönə bir yerə yığıb. Fədakarlıq göstərib, bəzən xərcə düşüb, amma bu nəcib, səbr, təmkin tələb edən işindən əl çəkməyib.

Xatırlatmaq yerinə düşər ki, birlik, yurda qayıdış sevdalısı 2019-cu ilin oktyabrında mahalımızın ziyalılarının təntənəli görüşünü təşkil etmək üçün dəvətnamələr çap elətdirmişdir. Tədbirin keçirilməsi üçün yer behləmişdi. Amma kimlər tərəfindənsə, qeyri- müəyyən, gözlə görünməyən maneələr göstərildi. Beləliklə Qafan Rayon İcmasının formalaşması 2023-cü ilə qədər əngəlləndi. Nəhayət ki, rayon və kənd icmaları təşəkkül tapıb. Qafil müəlim icmanın yaradıcılarından və ən fəal, təəssübkeş üzvlərindən biri kimi hər zaman öndə gedənlərdəndir.
Əziz oxucular, bu qeydlər sadəcə bugünkü görüşün qısa təəssüratları idi. O dostların, doğmaların, iş yoldaşlarının ellilərinin danışdıqları, bildikləri nə varsa, yaza bilsək Əliyev Qafil Atakişi oğlu haqqında cild-cild tərənnüm kitabları yaranar.
Hörmətli Qafil müəllim, bütün sadalanan ali keyfiyyətlərinizə görə, sizə sayğı və sevgimiz sonsuzdur. Sizi “Bütöv Azərbaycan Media Qrupu” adından təbrik edir, sağlam- uzun ömür arzulayırıq.
Hörmətlə: Tamxil ZİYƏDDİNOĞLU,
Media qrupunun rəhbəri

24 oktyabr 2026-cı il

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent


TƏHSİL TARİXİMİZİN

SÖNMƏYƏN

ÇIRAQLARI

Qərbi Azərbaycanın təhsil tarixi xalqımızın milli şüurunun, mədəniyyətinin inkişafında və formalaşmasında böyük rol oynamış şəxsiyyətlərlə zəngindir. Onlar cəhalətə qarşı mübarizədə, milli oyanışda və bütöv bir nəslin yetişməsində alışıb yanan, sönməyən çıraqlar olmuşlar. Bu şəxsiyyətlər hər cür təqibə, maddi-mənəvi çətinliklərə baxmayaraq, xalqın gələcəyini təhsildə görmüşlər. Ömürlərini xalqın ömrünə qatmış bu böyük maarifpərvər və pedaqoqların örnək həyatını, zəngin irsini öyrənib onu gələcək nəsillərə ötürmək özü də bir milli qeyrət və təəssübkeşlik tələb edir. Bunu bacarmaq da hər kəsin işi deyil. Məhz cəfakeşlərin, min bir əziyyətə qatlaşmağı bacaran kəslərin işidir. Bu mənada, xalqımızın fəxri ziyalılarından olan, görkəmli alim, tibb elmləri doktoru, professor Eldar Abbasovun ideya müəllifliyi və redaktorluğu ilə nəşr edilmiş “Sönməyən çıraqlar: Qafan müəllimləri” adlı kitab maraqlı və təqdir olunası zəhmətin nəticəsidir. Burada Qafanda milli maarifçilik mühiti ilə bağlı olan fədakar pedaqoqların barəsində yığcam məlumat verilir və onların kimliyi oxucuya təqdim olunur. Əslində, belə bir üslubda kitab ilk işlərdən biridir.

Tərtibçilərin bu kitaba daxil etdikləri materiallar unudulmuşları, yaddan çıxmışları tarixə çevirməyin nə qədər vacib olduğunu gündəmə gətirir. “Sönməyən çıraqlar: Qafan müəllimləri” adlı topluda 500 maarif xadiminin barəsində yığcam məlumat verilir. Onların sırasında Qafan maarifçilik mühitinin nəhəng sütunları Cəlal Zeynalov, Nurəli Qurbanov, Cahangir Rüstəmov, Ağabala Babayev, Həbib İsmayılov, Səriyyə Həsənova, Həsən Şəkərəliyev, Durna Qədiməliyeva, Firəngiz İmaməliyeva, Dadaş Orucəliyev, Əliş Qarayev, Səməd Qarayev, Ağəli Bədəlov, Nüsrət Şıxəliyev, Qabil Həsənov və digərlərinin adları xüsusi yer alır. Onu da qeyd edək ki, adlarını çəkdiyimiz bu şəxsiyyətlərin əksəriyyəti İrəvan Azər-baycanlı Pedaqoji Texnikumundan çıxıb nəinki Qafanın, demək olar ki, bütün coğrafiyanın dörd bir yanına işıq saçmışlar. Ümumiyyətlə, İrəvan Azərbaycanlı Pedaqoji Texnikumu Qərbi Azərbaycanda böyük bir ziyalı ordusu yetişdirmişdir. Bu müəllimlərin fəaliyyətini qəhrəman pedaqoqlar zirvəsinə yüksəldən həm də onların erməni şovinizmi əhatəsində son dərəcə ağır, dözülməz, min əziyyətlərlə dolu bir şəraitdə çalışmaları idi. Onlar ən çətin maneələri belə böyük mərdlik və mübarizliklə dəf edərək bölgədə Azərbaycan təhsilinin möhkəmlənməsinə çalışmışdılar. Hətta sağlamlıqlarını bu yolda fəda etməkdən belə çəkinməmişdilər.
“Sönməyən çıraqlar: Qafan müəllimləri” kitabı təhsil tariximiz üçün çox dəyərli bir töhfədir. Bu toplu həm də Qərbi Azərbaycanda milli təhsil tariximizin öyrənilməsi baxımından ən gərəkli mənbə, qaynaq rolunu oynayır. Burada toplanmış materiallar Qafanda milli təhsil tariximizlə bağlı möhürdür, silinməyən, itməyən abidədir. Bəli, onlar tariximizin yaddaşına elə bir imza atmışlar ki, bu silinməz imzanı hər bir gələcək nəsil zirvələrə daşımağa məhkumdur.

Zərifə Sufinin 65 illik

müəllimlik və poeziya işığı

Həyat elə bir məkandır ki, orada hər kəs öz izini qoyur. Amma elə insanlar var ki, onların qoyduğu iz sadəcə cığır deyil, gələcəyə işıq saçan bir magistral yoldur. Bu yolu öz zəhməti, fədakarlığı, göz nuru və qəlbinin sevgisi ilə inşa edənlərdən biri də dəyərli pedaqoq, tanınmış şairə və publisist Zərifə Dünyamalı qızı Mikayılovadır (Sufi). Bu il oktyabrın 10-da onun ömrünün 65-ci baharı – uca bir müdriklik zirvəsi tamam olur. Bu yubiley sadəcə təqvim dəyişikliyi deyil, millətin savadlanmasına, gənc nəslin yetişməsinə həsr olunmuş ləyaqətli bir ömrün təntənəsidir.
Zərifə müəllim 10 oktyabr 1961-ci ildə Gürcüstanın qədim Borçalı mahalının, Başkeçid (Dmanisi) rayonunun Yuxarı Qarabulaq kəndində ziyalı ailəsində dünyaya göz açıb. Doğma kəndində orta təhsilini tamamladıqdan sonra o, böyük maarifpərvər M.Ə.Sabir adına pedaqoji texnikuma daxil olur. Təhsilə, elmə olan böyük sevgisi onu daha uca zirvələrə səsləyir və o, V.I.Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutuna daxil olunur. Zərifə xanım 1983-1988-ci illərdə təhsil aldığı bu ali ocağı fərqlənmə diplomu ilə bitirərək öz istedadını sübut edir. Onun elmi potensialı hələ gənc yaşlarından diqqəti cəlb edir. Elə həmin il institutun Filologiya fakültəsində "Azərbaycan dilçiliyi" kafedrasına müəllim təyin olunur və aspiranturaya daxil olur. Zərifə xanımın elmi rəhbəri, Azərbaycan dilçilik elminin görkəmli siması, rəhmətlik akademik Afad Qurbanov olur. 1989-1992-ci illərdə aspirantura illərində o, elmin çətin yollarında qətiyyətlə addımlayır və hələ 1989-cu ildə fəaliyyəti yüksək qiymətləndirilərək "Baş müəllim" adına layiq görülür.
Sonralar yaşayış yeri ilə əlaqədar olaraq Zərifə müəllim fəaliyyətini Bakı şəhəri 196 nömrəli tam orta məktəbdə davam etdirir. Bu günə qədər də o, müqəddəs müəllimlik peşəsini şərəflə, layiqincə yaşadır. Onun keçdiyi saysız-hesabsız respublika səviyyəli "Açıq dərslər", təşkil etdiyi tədbirlər hər zaman pedaqoji ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. O, sadəcə dərs demir, şagirdlərinin qəlbinə Vətən sevgisi, ana dili məhəbbəti sevdirir. Təsadüfi deyil ki, onun yetişdirdiyi şagirdlər arasında Respublika fənn olimpiadalarında qızıl medal qazanan uşaqlar da var. Müəllimlik fəaliyyətini o, öz şeirində belə vəsf edir
Ağac bar verəndə başını əyər
,İnsan yetişdirər, yanar müəllim.
Gözünün nurunu şagirdə verər,
Şagirddən məhəbbət umar müəllim.
***
Səhərlər hamıdan erkən oyanar,
Səsindən şəfəqlər nura boyanar,
Şagird şıltağına dözər, dayanar,
Gecəni gündüzə qatar müəllim.
***
"Quran"dır, Kəbədir müəllim sözü,
Başdan ayağadək dözümdür özü,
Yandırar ocağı, közərdər közü,
Əbədi məşəldir yanar müəllim.
Zərifə xanım həm də böyük yaradıcılıq yolunun yolçusudur. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Jurnalistlər Birliyinin üzvü olan Zərifə Sufinin bu günə qədər 8 möhtəşəm kitabı işıq üzü görüb. Oxucuların rəğbətini qazanmış "Ümid" (2003), "Qırxbulaq nağılı" (2013), "Gəl daha biz sevgidən danışmayaq" (2015), ardıcıllıq olmaqla "Həsrət" (2021) kitabları onun zəngin daxili dünyasının, fəlsəfi düşüncələrinin məhsuludur. Eyni zamanda respublika mətbuatında 30-dan çox elmi-metodik məqaləsi çap olunub. Onun yaradıcılığı dövlətimiz və ictimaiyyət tərəfindən hər zaman yüksək dəyərləndirilib. O, Prezident mükafatına, "Qızıl Qələm" və "Xurşudbanu Natəvan" mükafatlarına layiq görülüb. Zərifə Sufi poeziyasında dünya fəlsəfəsi, insanın mənəvi ucalığı ön plandadır:
Həyat yaranandan, bina olandan,
Olubsan zalıma arxa, a dünya.
Çətin olaylarda, qeylü-qallarda,
Dolandın tərsinə çarxa, a dünya.
***
Namərdə, nadana sən yoldaş oldun,
Çx sevib onları lap qardaş oldun,
Yaxşının yolunda qara daş oldun,
Sirrini özündə saxla, a dünya.
Buna baxmayaraq, şairə dünyadakı yaxşıların varlığına inanır, dostluğa, səmimiyyətə çağırır və öz şeirində gözəl duyğularını belə ifadə edir:
Deyirəm mən sənə, ay gözəl dostum,
Bağçada, budaqda gül inciməsin.
Könlünü oxşasın şirin kəlmələr,
Danışanda çalış dil inciməsin.
****
Ey Sufi, nə yaxşı bu yaxşılar var
,Dünyanı bəzəyən bu naxışlar var,
Ömürdə bahar var, ömürdə qış var,
Elə yaz, yazanda qol inciməsin.
Zərifə müəllimin yaradıcılığının şah damarı Vətəndir, doğma yurd yeridir. Hər bir borçalılı kimi onun da qəlbi doğulduğu Qarabulaq kəndinin havası, suyu ilə döyünür. Valideynlərinin əziz xatirəsi onun üçün ən müqəddəs and yeridir:
Sağ idi atam, anam, qayğısızdı hər anım,
Onlar idi dayağım, onlar idi həyanım.
Arzuları sinəmdə çiçəktək bəsləyərdim,
Xəyalımda onları sevib əzizləyirdim.
****
Şirindir ana yurdun doğma xatirələri,
Unutmaq olmaz bir an orda ötən illəri.
Ürəyimə köç edib Qarabulağım mənim,
Necə şirindir mənə doğma, əziz Vətənim.
****
Sufiyəm, sevmədim, dövləti, malı,
Vətəndən uzaqda qəlbim yaralı,
Vurğunam yurduma, olsam haralı,
Deyin, o yerləri necə sevməyim?
Bu gün Zərifə xanım arxaya boylanarkən fəxr ediləsi 45 illik rəsmi fəaliyyət və hesabat görür. Bu uğurlar onun həyatın çətin mübarizə meydanında, özünün halal zəhməti ilə qazandığı qələbələrdir. O, hər zaman qətiyyətlə vurğulayır: "Bu mənim ata-anamın ruhları qarşısında hesabatımdır. Allah onlara rəhmət etsin. Onlar mənə bu sənəti sevdirdiyi və miras verdikləri üçün ruhları qarşısında baş əyirəm. Bu qədər çətinliklərə, haqsızlıqlara baxmayaraq, həyata yenidən gəlsəm, yenə bu sənəti seçərdim". Budur əsl ziyalı böyüklüyü, budur əsl müəllim fədakarlığı! Əziz və dəyərli Zərifə müəllim! Tələbə yoldaşlarınız, yetirmələriniz və Sizi sevən hər kəs adından Sizi 65 illik yubileyiniz münasibətilə ürəkdən təbrik edirik! Sizə cansağlığı, uzun ömür, tükənməz yaradıcılıq enerjisi arzulayırıq. Yaxşı ki varsınız, yaxşı ki Azərbaycan təhsilini və poeziyasını öz varlığınızla bəzəyirsiniz.
Hüseyn İsaoğlu,
yazıçı - publisist,
AYB və AJB üzvü

Azadlıq Mübarizəsinin

Şəhidləri və Davamçıları


Əvvəli linkdəhttps://butov.az/guneyin_sesi/56699-qni-mirz-aabala-olu-brahimi.html

Ənuşirəvan

Qəni oğlu İbrahimi

Ənuşirəvan İbrahimi 12 may 1926-cı ildə Güney Azərbaycanın Astara şəhərində milli azadlıq hərəkatının tanınmış şəxsiyyətlərindən olan Qəni Ağabala oğlu İbrahiminin ailəsində anadan olmuşdur. O ibtidai təhsil almağa Astarada başlasa da, atasının Nəhavədə sürgün edildiyinə görə ibtidai təhsilini orada davam etdirməli olur. 12.12.1945-ci ildə Güney Azərbaycanda Milli Hökumət qurulduqdan sonra Ənuşirəvan atasının məsləhəti ilə Təbrizə gələrək, orada yeni təsis edilmiş polis məktəbinə daxil olur. SSRİ və İngiltərə danışıqlarında Sovet qoşunlarının Güney Azərbaycandan çıxarılacağından xəbər tutan Firidun və Ənuşirəvan qardaşları vətənin azadlığını qorumaq məqsədilə gənc könüllülərdən ibarət “Babək” adlandırdıqları gənc fədailər dəstəsi təşkil edirlər. Lakin Sovet qoşunları Güney Azərbaycandan çıxarılmasından əlavə SSRİ xüsusi xidmət orqanlaına bağlı olan səhra komandirlərinin vasitəsilə fədai dəstələrinin əsas hissələrini SSRİ ərazisinə keçirərək, orada tərksilah edilməsindən sonra, son dərəcə canlı hərbi qüvvə, hərbi texnika, silah-sursat baxımından zəifləmiş milli hərbi qüvvələr ingilislərin ağır hərbi texnika, o dövrün müasir silah, sursatla təmin etdiyi Rza Palani hərbi dəstələrinin hücumuna tab gətirə bilməyərək, çoxlu itkilər verməklə öz mövqelərindən geri çəkilməkdə idi. Bu zaman ölkənin Baş Prokuroru olan, böyük qardaşı Firidun İbarhimi Ənuşirəvanı yanına çağıraraq, təcili Astaraya gedərək bacılarının SSRİ ərazisinə keçməsinin qarşısını almaq tapşırığı verir. Bu zaman Palani rejiminin xüsusi hərbi qüvvələri Güney Azərbaycanda bir neçə istiqamətdən daxil olaraq, qonşu ölkələrlə, xüsusilə SSRİ ilə sərhədd xətlərini nəzarət altına alıb və bir-birinə yaxın məsafələrdə sərhədd postları qurmuşdular. 20 yaşlı gənc Ənuşirəvan qışın qarlı, şaxtalı, ara-sıra yollarda hərbçiləri, döyüş texnikası, sursatı və digər yük daşıyan yük avtomobillərdən başqa nəqliyyatın olmadığı bir vaxtda qardaşı Firidunun ona verdiyi tapşırığı yerinə yetirmək üçün Təbrizdən Astaraya yola düşür. Güney Azərbaycanın yaşayış mətəqələrinin Palani rejimi hərbiçilərinin qətlə yetirdiyi bəzi yerlərdə, xüsusilə Ərdəbildə, qalaq-qalaq yığılmış insan meyitlərinin arasından keçərək güclü qar yağması və çovğunun nəticəsindhə bağlanmış, mənim dünyaya gəldiyim Heyran gədiyində irəli gedə bilməyən maşınların texniki heyəti və sərnişinləri məcburən dayanmalı olur. Ənuşirəvan Heyran gədiyindən Astaraya qədər olan yolu piyada getməyi qərara alaraq yola çıxır. Bir müddətdən sonra hündürlüyü dizinə çatan qarlı yol şaxta və aclıq onu taqətdən saldığından yolun kənarında olan bir qəhvəxanaya girib nəsə yemək, bir qədər özünə gəlmək istəyir. Orada uşaqlıqdan tanıdığı bir nəfər tanıdığı adama rast gəlib, onunla söhbət zamanı Astaraya getdiyini və məqsədini ona danışır. Qısa bir istirahətdən sonra yola çıxan Ənuşirəvan bir qədər getdikdən sonra təsadüfən geriyə nəzər saldıqda həmin adamın, başqa birisi ilə onu təqib etdiyini görüb məsələnin nə yerdə, özünün isə hansı təhlükə ilə üzbəüz olduğunu başa düşür. Təqibdən yaxa qurtarıb, çaykənarı cığırla Astaraya gedib çatmaq məqsədilə özünü Astara çayı boyunca uzanan sıldırımdan qarlı dərəyə atır. Qarlı sıldırımdan sürüşüb çayın kənarına düşən kimi qarşısında iki nəfər silahlı Sovet sərhəd keşikçisini görür. Məqsədini onlara dedikdə, sərhədçilər ona öz qohumlarını Sovet İttifaqına pənah gətirənlərin arasında axtarmağı məsləhət görürlər. Ona bildirirlər ki, sərhədd hələ bağlanmayıb, sonra o geriyə qayıda bilər, gediş-gəliş azaddır. Sərhədd məntəqəsinə gətirilən Ənuşirəvanı qısa sorğu-sualdan sonra bir həftə sərhəd həbsxanasında saxlayırlar. Heyran gədiyindən piyada getdiyi yolda, qarlı sıldırıma özünü atanda şaxtalı havada, sonra da soyuq həbsxanada o xəstlənir, xəstəxanaya aparılır. Sağaldıqdan sonra onu bacıları və digər qohumlarının yanına gətirirlər.
Ənuşirəvan onlara Firidunun tapşırığını çatdırdıqda, onlar hamısı geriyə Güney Azərbaycan Astarasındakı evlərinə qayıtmaq qərarına gəlib, sərhəd məntəqəsinə çatdıqda onlara bildirirlər ki, artıq sərhəddin açıq qalma müddəti bitib və onları sərhəddən o taya buraxa bilməzlər. Bununla da bu ailə ikiyə bölünmüş olur.
Güneydən Quzey Azərbaycana mühacirət edən milli azadlıq hərəkatı iştirakçılarına dörd illik fəlakət saçan ağır müharibədən çıxmış ölkəyə məxsus çətin şəraitin verdiyi imkanlar daxilində mühacirlər Quzey Azərbaycanın müxtəlif regionlarında yerləşdirilib, işlə təmin edilmiş, təhsil almaları üçün müəyyən güzəştli kvotalar müəyyən edilmişdir.
Bakının Mərdəkan kəndində məskunlaşdırılan İbrahimilər təhsil almaq üçün Bakıya köçürlər. Ənuşirəvan İbrahimi Bakı Dövlət Universitetində tarix üzrə ali təhsil alır və sonra Moskvada “İran Xalq Partiyasının (Tudə) 1944-1946-cı illərdə reaksiyaya qarşı mübarizəsinin Məclisdə və hökumətin tərkibində fəaliyyəti timsalında” adlı dissertasiya işini müdafiə edərək alimlik dərəcəsi də alır. Qeyd edim ki, Ənuşirəvan İbrahimi bu dissertasiyada İran Xalq Partiyası (Tudə) rəhbərlərinin Güney Azərbaycan Demokrat Firqəsinə, ümumiyyətlə türklərə, türk milli hüquqlarına şovinist fars mövqeyi sərgiləməsi faktlarını göstərməklə bərabər, onların yeritdiyi siyasətin eybəcərliyini konkret faktlarla, obyektiv tənqid etdiyinə görə həddən artıq çox maneələrlə üzləşsə də, o mövqeyindən geri çəkilməmiş və komissiya onun göstərdiyi, danılması mümkün olmayan faktların obyektiv, məntiqi təhlili qarşısında təslim olmaqdan başqa çarələri olmadığından, onunla razılaşmalı olaraq, ona, tarix elmləri namizədi, alimlik dərəcəsi vermişlər. Lakin Moskva bu dissertasiyanın çap edilməsini qadağan edərək, dissertasiya işinin üstündə “xidməti istifadə üçün” yazaraq, bu günə qədər məxfi saxlanılmasına baxmayaraq, bir müddət öncə Güney Azərbaycan mucahidlərinin sonrakı nəslinin nümayəndələri Ənuşirəvan İbrahiminin bu namizədlik dissertasiyasının surətini əldə edib, Azərbaycan türkcəsinə tərcümə etmiş və sonradan bir çox dillərə də tərcümə edəcəklər.
Ənuşirəvan İbrahimi Bakıda ingilis dili üzrə də ali təhsil alır və bu zaman Rəfiqə xanım Axundova ilə tanış olub, ünsiyyət bağlayaraq evlənirlər. Bu evlilikdən onun Firidun, Fuad, Fəraməz adlı oğulları dünyaya gəlir. Əmisinin adını daşıyan Firidun əmisi kimi hüquqşünas, Fuad tibbi təhsil alaraq cərrah, Fəraməz isə iqtisadçı olur.
Ənuşirəvan İbrahimi siyasi fəaliyyətinə ADF-nin cavanlar təşkilatında başlayaraq, qısa bir zamanda ADF-nin Mərkəzi Komitəsinin üzvü, daha sonra ADF-nin I sədr müavini olmaqla firqənin ən fəal və nüfuzlu rəhbərinə çevrilir.
1960-cı ildə Kremlin göstərişi ilə “Vəhdət konfransı” keçirilirməkdə məqsədi SSRİ-nin baş ideoloqu, Sov.İKP MK Siyasi Bürosunun üzvü, M.Suslovun 11.01.1957-ci il tarixli “məsləhəti” ilə avqust ayının 1-2-ndə ADF və İXP MK üzvlərinin iştirakı ilə bu iki siyasi təşkilatın “fəhlə sinfinin vahid təşkilatı” adı ilə, bütövlükdə Qacar yurdunu öz əsarətinə alıb rus imperiyasının tərikbinə qatmaq, ən azından isə, orada öz mürtəce quruluşu kimi bir quruluş yaratmaqla, dövlətin başına bir şovinist ələ baxan fars qoymaqla, Qacar türklərini fars şovinizminin əsarətində saxlayaraq, türkləri birləşmə imkanından məhrum etmək idi. ADF-nin bu prosesdə yeganə nailiyyəti, ADF-nin öz adını, MK-sını saxlamaq şərti ilə İXP-nın Azərbaycan Əyalət Komitəsi kimi muxtariyyət statusu əldə edə bilməsi oldu. Bununla da uzun müddətdə ADF-nin müstəqil partiya olaraq fəaliyyətinə yekun vurulmuş oldu. ADF-nin nümayəndələrindən biri olaraq bu konfransda iştirak etmiş Ənuşirəvan İbrahimi öz xatirələrində təsdiq edir ki, “həqiqət ondan ibarətdir ki, bu konfransın qərarı ilə ADF ZORLA Tudənin içərisinə yerləşdirildi”.
1978-1979-cu ildə İranda inqilab baş verənə qədər, bir müddət öncə Ənuşirəvan İbrahimi Berlinə göndərilərək İXP İcraiyyə Heyətinin üzvü olaraq bu partiyanın İranla qonşu olan Türkiyə, Hindistan və bu kimi bir neçə ölkədə olan təşkilatlarının işlərinə rəhbərlik edir. Şahlıq rejimi çökdükdən sonra, Ənuşirəvan İbrahimi də İXP rəhbərləri sırasında Şərqi Almaniyadan İrana gəlir. İXP-nin şəhər, vilaət, əyalət təşkilatları bütün ölkə üzrə fəaliyyətini bərpa edərək işə başlayır. Ənuşirəvan İbrahimi də Təbrizdə Azərbaycan Demokrat Fİrqəsinin katibi olaraq fəaliyyətə başlayır. Ənuşirəvan anası Fatimə xanımın yanına 32 il ayrılıqdan sonra görüşə gedərkən, ailə üzvləri ilə birgə orada olan böyük bacısı İqlimə xanım dörd oğlunu ona təqdim edərək, – “Bunlar sənin fədailərindir” – deyir. Bu sözləri İranda islam inqilabının bütün cəmiyyətə mütləq hakim olduğu, bütün ölkə fanatik molla gözü və qulaqlarının nəzarəti şəraitində, ancaq qanında İbrahimilər nəslinin geninidaşıyıb, Qəni İbrahiminin milli azadlıq ideyasının mütləq hakim olduğu mühitdə tərbiyə almış dişi aslanı deyə bilərdi.
Ənuşirəvan İbrahimi sonra Nəhavəndə gedib atasının məzarını ziyarət edəndən sonra, Təbrizdə qardaşı Firidun İbrahiminin məzarı önündə, qardaşına müraciət edərək deyir: “Əziz qardaşım! Böyük ustadım! Mən çox istədim ki, son ana qədər sənin yanında olum. Amma sənin tapşırığına əməl etmək, məni səndən ayırdı. Mən bütün illər boyu səninlə birgə yaşamışam və mənə öyrətdiyini hər şeyə əməl etmişəm. Sənə qovuşmaq üçün də yolunu davam etdirirəm”.
32 il fasilədən sonra ADF Ənuşirəvan İbrahiminin rəhbərliyi ilə özünün leqal fəaliyyətini bərpa edir, “Azərbaycan” qəzeti anadilində çap edilir, bu qəzet vasitəsilə onun ətrafında mühacirətdə MK-nın üzvləri olan Seyidağa Onullahi, Məhəmmədhüseyn Xoşginabi, Tağı Musəvi, Mirvahab Əfxəmi, Məhəmməd Əli Fərid, Məhəmmədəli Müciri, Fəqih, İranduxt İbrahimi, Firidun Kazimi, Abdul Əmir Haşimi (Cavanşir) və başqaları birləşir, Azərbaycan xalqının milli-demokratik və mədəni hüquqlarının əldə edilməsi uğrunda birlikdə, çiyin-çiyinə mübarizəni davam etdirirlər. Ənuşirəvan da qardaşı Firidun kimi özü məqalələr yazaraq dərc etməklə bərabər, qəzetin hər sayında gedən məqalələri redaktə edir. O Güney Azərbaycanın şəhər və qəsəbələrində ADF-nin şöbələrinin yaradılmasının, onlara məsul şəxslərin təyin edilməsinə ehtiyatlı, diqqətli və həssaslıqla yanaşır. O işlərin təşkilində tələbkar olduğu qədər, insanlara münasibətində çox sadə və təvazökar idi. Ona görə də qısa bir müddətdə cəmiyyətdə böyük nüfuz sahibi olmaqla yanaşı, firqənin statusunu da çox yüksəkliyə qaldırmış oldu. Ənuşirəvan İbrahiminin rəhbərliyi və yuxarıda adıçəkilən ADF məsullarının və ADF təəssübkeşlərinin dəstəyi ilə “Yoldaş” və “Dədə Qorqud” jurnalları işıq üzü gördü, 300-dən artıq üzvü olan Azərbaycan Şair və Yazıçılar Cəmiyyəti yaradıldı. Tudənin rəhbərliyindən olan farsların əksər hissəsi, o cümlədən Tudənin rəhbəri Kiyanuri, Güney Azərbaycanda görülüb, türk milli-mədəni prosesləri canlandıran bu işləri dəstəkləməməklə özlərinin şovinist fars xislətini daim biruzə verirdilər. Fars şovinizmi bu gün də türklərə qarşı daha çox azğınlıq nümayiş etdirir.
Ənuşirəvan İbrahimi Tudə partiyasının namizədi kimi İran İslam Respublikasının ilk parlament seçkilərinə də qatılır və Tudənin digər namizədi Cövdət ilə birlikdə dəfələrlə seçki öncəsi televiziya debatlarında iştirak edir. Bu debatlarda ADF və Tudənin mövqeləri ilə müxalif olanlarla eyni mövqedə dayanan vermiş aparıcıları özləri ADF-nin tarixini saxtalaşdırmağa cəhd göstərəndə belə, 21 Azər hadisələrinin, Azərbaycan Milli Hökumətinin bir illik fəaliyyəti dövründə Firqənin fəaliyyətinin canlı şahidi olmuş Ənuşirəvan İbrahimi aydın, səlis məntiqi, inkaredilməz faktlarla onların bütün suallarına və yalan, böhtanlarına əsaslı cavablar verirdi. Onun bu cavabları və əsaslandığı faktlar az bir müddətdə cəmiyyətin bütün təbəqələrindən olan əhali arasında ADF-nin keçmişinə və fəaliyyətinin məzmununa böyük rəğbət və marağı artırdığına görə yeni yaradılmış islam dövləti bu debatları və verilişləri dərhal dayandıraraq qadağan etdi. Ənuşirəvan İbrahiminin sərgilədiyi mövqei nəinki islam dövləti hətta şovinist fars Tudə rəhbərləri tərəfindən dəstəklənmir. 1981-ci ilin may ayında Tudə partiyasının Tehranda keçirilən son plenumu Kiyanuri üçün ADF-yə zərbə vurmaq üçün bir fürsət olur. Tudənin 9 (doqquz) nəfərdən ibarət ali orqanı olan idarə heyyətinə Ənuşirəvan İbrahiminin seçilməsinə mane ola bilməsə də, başqa heç bir türk seçilmir.
1982-ci ilin əvvəllərində Tudənin birinci katibi Kiyanuri və bir sıra rəhbərləri həbs edilir. 1983-cü ilin aprelində İran Xalq Partiyası qadağan edilir. Bütün bunlardan xəbərdar olub, sərhəddə yaxın olan Ənuşirəvan İbrahiminin mühacirət imkanları hamıdan daha çox olsa da, o İranı tərk etmir. Siyasi fəaliyyətin daha mümkün olmadığı belə bir ağır və son dərəcə həyat üçün təhlükəli olan şəraitdə israrla təkrarlayır, – “Mən öz məsləkdaşlarımdan 30 il artıq ömür sürmüşəm, o zaman da qardaşım kimi xalqımın yanında olmağı daha üstün tutdum. Amma şərait məni mühacirətə məhkum etdi. Mən qardaşımın vəsiyyətinə vəfadar qalacağam. Bu dəfə şüarım, “öldü var, döndü yoxdur”dur.
Ənuşirəvan İbrahimi özü real həbs və ölüm təhlükəsi ilə üz-üzə olduğu halda Güney Azərbaycanda, o cümlədən Təbrizdə firqənin kadrları və fəallarının təhlükəsizliyini təmin etmək üçün tədbirlər həyata keçirərək onların məxfi iş rejiminə keçirilməsini təşkil edir. Bu səbəbdən də inqilab keşikçilərinin basqınları zamanı heç biri ələ keçmir. O özü Tehrana, Ruhulla Homeyninin şovinist molla faşizminin yuvasına çevrilmiş Tehrana gedir və orada həbs edilir. Zindanlarda məhbuslara ağlasığmaz işgəncələr verilərək xarici ölkələrə casusluq etdiyini etiraf etmək tələb olunurdu, elə 1937-ci illərdə NKVD-nin zindanlarında günahsız insanlara verilən müdhiş işgəncələr kimi, Ənuşirəvan da həm türk, həm də xalqın sevimlisinə çevrilmiş türk rəhbəri olduğundan bu işgəncələrin ən qorxunclarına məruz qalsa da məsləkindən dönmür. O 1946-cı ildə ailə üzvləri iki yerə parçalandığı zaman Güney Azərbaycanda qalmış böyük bacısı İqlimə xanımla zindanda ona verilən son görüşdə ona vəsiyyət olaraq deyir ki, – “Bunlar məni edama məhkum etmişlər. Yəqin bilirəm ki, hamımızı öldürəcəklər. Əgər bacarsan, cənazəmi onlardan alıb Astaraya apar və anamın ayaqları altında dəfn et. Əgər verməsələr, digər mübarizə yoldaşlarımla birgə öldürsələr, mənim dəfn olduğum yeri yadında saxla. Əgər övladlarım bu istibdad rejimi devrildikdən sonra gəlib, məni tapmaq istəsələr, qoy çətinlik çəkməsindər. Əminəm ki, bu rejim devriləcəkdir. Mənim ölüm xəbərimi heç kimdən, hətta övladlarımdan belə gizlətmə. Dözümlü, səbirli ol, özünü qoru. Əgər bir gün nəvələrimi görmək üçün bir şərait yaransa, mənim əvəzimə onların üzündən öpərsən. Hamıya mənim salamımı yetir. Mənə görə narahat olma. Mən gərək qardaşım Firidun və Firqənin şəhidləri ilə birlikdə öləydim. Mən həmin gündən indiyə kimi artıq ömür sürmüşəm”. İbrahimilər nəslinin milli azadlıq mübarizəsinə rəhbərlik edən ikinci nümayəndəsi də, atası Qəni, qardaşı Firidun kimi şərəflə yaşayıb, son nəfəsinə qədər millətinin, vətəninin azadlığı uğrunda mübarizədə şərəflə şəhidlik zirvəsinə ucalıb.
Davamı var
"Bütöv Azərbaycan" qəzeti,
Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xüsusi buraxılışından
16 Oktyabr 2026

Şapur Qasimi

Azadlıq Mübarizəsinin Şəhidləri və Davamçıları



Qəni Mirzə Ağabala oğlu İbrahimi
Əvvəli linkdə
https://butov.az/guneyin_sesi/56691-azadlq-mubarizsinin-hidlri-v-davamclar.html

Qəni İbrahimi – dövrünün tanınmış ziyalıları və sadə insanları arasında böyük nüfuz sahibi olmuş Mirzə Ağabalanın ailəsində anadan olmuşdur. Qəni, böyük tacirlərdən olan atası ilə, hələ gənc yaşlarından ticarət işləri ilə əlaqədar Qafqazın bir çox şəhərlərində, o cümlədən Bakıda dəfələrlə olmuş, bu şəhərlərin əksəriyyətində bir çox tacirlər və cəmiyyətin nüfuzlu adamları ilə etibarlı əlaqələr qurmuşdu. O Azərbaycan türkcəsindən başqa, fars, ərəb, rus, fransız dillərində sərbəst danışa, yazıb-oxuya bilirdi. Fars, ərəb dillərini hələ uşaq ikən mədrəsədə öyrənməyə başlasa, rus, fransız dillərini ticarət əlaqələri zamanı şifahi olaraq öyrənsə də, dərin mütaliə və zəka sahibi olması səbəbindən bu dillərdə yazıb-oxumağı müstəqil öyrənmişdi. Yaşadığı Astara şəhərində ən savadlı adamlardan biri və müstəqil fikir sahibi kimi böyük nüfuza malik idi. Qəni İbrahimi Bakıda Sosial-Demokrat partiyasının üzvləri, inqilabçı və mübariz insanlarla əlaqələrini, tanışlığını möhkəmlədərək onların ictimai-siyasi dünyagörüşlərini bəyənib, onlara qoşulur və yaşadığı Astara şəhəri və onun ətrafında bu ideyaları təbliğ etməklə, əhalini maarifləndirməyə səy göstərir. İranda “Ədalət” partiyası təşkil olunanda bu partiyaya üzvü və bu partiyanın fəal üzvləri sırasında olur.
1920-ci ilin iyun ayında Ənzəli şəhərində keçirilən “Ədalət” partiyasnın I qurultayında bu partiyanın “Kommunist” partiyası adlandırılması haqqında qərar qəbul edilir. 1925-ci ildə ingilislərin köməyilə hərbi çevriliş etməklə Qacar hakimiyyətini devirib, hakimiyyəti ələ alaraq, ölkədə müdhiş istibdad rejimi yaratdıqdan sonra, milli azadlıq prosesinin fəallarına, müasir düşüncəli aydınlara qarşı tətbiq edilən terror və kütləvi həbslər Qəni İbrahimidən də yan keçmir. O da, həbsə alınaraq, uzun müddət zindanda ağır işgəncələrə məruz qoyulduqdan sonra, zindandan buraxılaraq Nəhavənd şəhərinə ömürlük sürgün edilir.

Firidun Qəni oğlu İbrahimi

Firidun İbrahimi 21.11.1918-ci ildə Güney Azərbaycanın Astara şəhərində. Milli azadlıq hərəkatının fəal üzvlərindən olub, özünün kamil zəkası ilə çoxlarından fərqlənən Qəni Mirzə Ağabala oğlu İbrahiminin ailəsində anadan olub. O, ibtidai təhsilini Astara şəhərində almış, atasının Nəhavəndə sürğün edilməsinə baxmayaraq, atasının himayəsi sayəsində elə Astarada 9-cu sinfi bitirdikdən sonra Ənzəliyə gedərək 10-cu sinfi orada bitirmişdir. Daha sonra Təbrizə gedib 11-12-ci sinifləri Firdovsi məktəbində oxuyaraq orta təhsilini tamamlamışdır.
Firidun ali təhsil almaq üçün Tehrana gedərək Tehran Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olur. O, Tehran Universitetinin hüquq fakültəsinin tələbəsi olduğu zaman, milli ruhlu azadlıq mübarizi kimi yetişərək formalaşır. İkinci dünya müharibəsi illərində İranda azadlıq hərəkatı canlanmağa başladığı dövrdə Fİridun İran Xalq Partiyasının fəal üzvlərindən biri olur. O demokratik qüvvələrə məxsus olan qəzetlərlə sıx əməkdaşlıq edir, “Rəhbər”, “Ajir”, “Mərdom” və bir sıra mötəbər qəzetlərdə ölkənin iqtisdai-ictimai, o cümlədən real siyasi durumunu dəqiqliklə əks etdirən məqalələrlə çıxış edir. Universitetdə təhsilini başa vurduqdan sonra, ona Tehranda və başqa şəhərlərdə ixtisası üzrə samballı vəzifələr verilməsi təkliflərini rədd edərək 1945-ci ildə Güney Azərbaycana, Təbrizə gəlir. O zaman onun İran Xalq Partiyasının mətbuat orqanı olan “Xavərno” (Yeni Şərq) qəzetində çap olunan məqalələri Rza Palani irtica rejiminin iç üzünün cəmiyyətə bir çox təfərrüatı ilə çatdırılmasında mühüm rol oynamışdır.
Firidun İbrahimi “Azərbaycan danışır” adlı tarixi keçmişimizi əks etdirən məqalələrini yazması səbəbini izah edərək, yazırdı ki, – “Öz həqiqi məqamını əldə etmək üçün bu gün üsyan edən Azərbaycan xalqını azad dünyaya tanıtmaq, bəşəriyyətin mədəniyyət tarixində Azərbaycanın nə kimi bir məqama malik olduğunu göstərmək istəyirəm”. Güney Azərbaycanda Azərbaycan Demokrat Firqəsi təşkil olunanda o, bu firqənin sıralarına daxil olur. S.C.Pişəvərinin başçılıq etdiyi “21 Azər” hərəkatında çox qısa bir müddətdə hərəkatın mətin, dönməz və önəmli şəxsiyyətlərindən birinə çevrilir.
Firidun İbrahimi 1946-cı ildə Parisdə təşkil olunmuş sülh konfransında Güney Azərbaycan mətbuatını təmsil edir. Təbrizə qayıtdıqdan sonra konfrans haqqında öz təəssüratını “Azərbaycan” qəzetində çap olunmuş məqalələrində ictimaiyyətə təqdim edir. “21 Azər” hərəkatı qalib gələrək Güney Azərbaycanda Milli Hökumət qurulanda 26 yaşlı gənc Firidun İbrahimi Güney Azərbaycan Milli Hökumətinin Baş Prokuroru təyin edilir və Millət Vəkili olaraq Milli Məclisin üzvü seçilir. O Milli Hökuməin mövcud olduğu bir il ərzində Güney Azərbaycanda keçirilən böyük və əsaslı iqtisadi-ictimai islahatların keçirilməsi, ümumiyyətlə ölkədə qanunvericilik bazasının yaradılması, Rza Palani rejiminin əsassız həbs və məhkum etdiyi insanların azadlığa buraxılması, icraatda olan cinayət və mülki işlərə ədalətli, obyektiv baxılmasını təşkil edərək, bir çox konkret proseslərə şəxsən nəzarət etmişdir. 1945-cı il tarixdə SSRİ və İngiltərənin mənafe anlaşması əsasında SSRİ qoşunları Güney Azərbaycandan çıxarılıb, S.C.Pişəvəri və M.Bağırzadə (Biriya) istisna olmaqla hökumət üzvlərinin və səhra komandirlərinin əksəriyyətinin tabeliyində olan hərbi qüvvələrlə birlikdə Sovet Azərbaycanına keçirilərək tərksilah olunduqdan sonra, çox zəifləmiş Milli Hərbi qüvvələr, İngilislərin ağır zirehli texnika və o dövrün müasir silahları ilə təmin etdiyi Rza Palaninin hərbi qüvvətlərinin hərbi təcavüzünün qarşısını ala bilmədiyindən 12.12.1946-cı ildə Milli Hökumət süqut edənə qədər ölkənin Baş Prokuroru olan Firidun İbrahimi də, Sovet Azərbaycanına çox asanlıqla mühacirət edə bilərdi. Lakin, qanında türk ərənlərinin genetik kodunu daşıyan Mirzə Ağabala nəslinin nümayəndəsi, Qəni İbrahiminin oğlu olub, daim milli azadlıq amalı ilə nəfəs alıb yaşayan ailədə tərbiyə almış Firidun İbrahimi bunu edə bilməzdi və etmədi də. O yaxın silahdaşlarını başına toplayaraq, Təbrizdə Azərbaycan Demokrat Firqəsinin binasında barrikada qurub, düşmənin gəlməsini gözlədi.
Silahdaşları onun mühacirət etməməsinin səbəbini soruşduqda, cavab verir ki, – “Xalqı bu mübarizəyə biz cəlb etmişik. Düşmən qarşısında onları yalqız qoymağa haqqımız yoxdur. Onların yanında qalıb ölmək, qaçmaqdan və vətəni tərk etməkdən daha yaxşı və şərəflidir”. Düşmən yaxınlaşdıqda onların təslim olmaq tələbinə atəşlə cavab verən bu azsaylı dəstə düşməni ağır texnika və müasir silahlarla silahlandırılmış çoxsaylı hərbi qüvvəsi ilə 34 saat döyüşdükdən sonra, Firidun yaralanaraq əsir alınır. Təbrizin Tehranın zindanlarında verilən ağır ağlagəlməz işgəncələr, nə də düşmənə müti olacağı halda ona vəd edilən təntənəli həyat şəraiti, onu amalına xəyanət etməyə sövq edə bilmir və edə bilməzdi də. Edam edilən günün öncəsi anası ilə son görüşündə, anasından təzə kostyumunu, ağ köynəyini və qırmızı qalstukunu gətirməyi xahiş edir. Onunla birgə həbs edilmiş silahdaşlarından biri, – “Onsuz da sabah edam edəcəklər, bunlar nəyinə lazımdır ki?” – sualına Firidun, – “Bütün həyatımız boyunca düzlük və şərəf ilə yaşamışıq. Nədən, dar ağacı altında pozğun görünməliyik?” – cavabını verir. 22 may 1947-ci ildə Təbrizdə böyük canlanma var idi. Şəhərin Səttarxan xiyabanında əhali “Gülüstan” bağının qarşısında yığışmışdı, meydanda isə dar ağacı qurulmuşdu. Əhaliyə məlum idi ki, bu gün Milli Hökumətin Baş Prokuroru Firidun İbrahimini dar ağacından asacaqlar. “Gülüstan” bağı rejimin hərbi qüvvələri və jandarm ilə əhatə olunmuşdu. Gündüz saat 12-yə yaxın uca boylu, enli kürək, əynində miləmil pencək, ağ köynək, qırmızı qalstuk taxmış, şux geyimli Firidun İbrahimini jandarmların əhatəsində dar ağacının qabağına gətirdilər. Qəfildən əhali təlatümə gəldi və jandarmlara, hərbçilərə hücum etmək istədilər. Bu zaman Firidun İbrahimi əlini yuxarı qaldıraraq dedi, – “Mənim əzizlərim, həmvətənlərim, səbr edin, qoy qan tökülməsin! Çox keçməz ki, Azərbaycan xalqı qələbə çalacaq və yenidən Azərbaycanda Milli Hökumət qurulacaq. Yaşasın Azərbaycan xalqı! Yaşasın doğma ana vətənimiz Azərbaycan!” Fars faşizmi mənən məğlub edə bilmədiyi Güney Azərbaycanın polad iradəli, əyə, sındıra bilmədiyi Baş Prokurorunu edam edib, cismən məhv etsə də, bir ölüb, min dirirlən bu millətin, o cümlədən İbrahimilər nəslinin nümayəndələri Güney Azərbaycan milli azadlıq müabrizəsini dayandırmadı.
Davamı var
"Bütöv Azərbaycan" qəzeti,
Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xüsusi buraxılışından
16 Oktyabr 2026

Zəngilan Azərbaycanın

ən gözəl güşələrindən

birinə çevriləcək

Hər il oktyabrın 20-də Zəngilan şəhəri günü qeyd olunur. Prezident İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərin şəhər günləri təsis edilib və Zəngilan üçün bu gün 2020-ci il oktyabrın 20-si seçilib. Məhz həmin gün Azərbaycan Ordusu Zəngilan şəhərini və rayonun bir sıra kəndlərini düşmən tapdağından azad edib.
Zəngilan Azərbaycanın cənub-qərbində, dağətəyi zonada yerləşir. Şimaldan Qubadlı, şərqdən Cəbrayıl, cənubdan Araz çayı boyunca İran, qərbdən isə Ermənistanın Mehri və Qafan rayonları ilə həmsərhəddir. Araz, Oxçuçay, Həkəri və Bəsitçay rayonun ərazisindən keçir. Torpağı da zəngindir: tikinti daşı, qızıl, qara mərmər, əhəng xammalı yataqları var. Tarixi irsi də az deyil. İmam Hüseyn məscidi, Şərifan abidələri, orta əsr sərdabələri, Bartaz Qız qalası, Tağlı körpüsü və onlarla ziyarətgah bu diyarın qədim keçmişindən xəbər verir. Təəssüf ki, işğal illərində bu abidələrin xeyli hissəsi dağıdılıb.
1993-cü ilin payızında Füzuli və Cəbrayıl işğal olunduqdan sonra zəngilanlılar 67 gün mühasirədə vuruşdular. Oktyabrın 25-29-da rayon əhalisi 235 nəfər şəhid və itkin verərək Araz çayını keçdi, İran ərazisi ilə Azərbaycanın 43 rayonunda müvəqqəti məskunlaşdı. Qaçqınlıq illəri uzun sürdü, amma insanlar doğma yurdu heç vaxt unutmadılar.
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsində Cəbrayıl istiqamətində qazanılan qələbələr Silahlı Qüvvələrimizin Zəngilanın inzibati sərhədlərinə çatmasına şərait yaratdı. Oktyabrın 18-də Zəngilanın azad edilməsi əməliyyatı başladı, iki gün sonra isə Prezident İlham Əliyev xalqa müraciətində Zəngilan şəhərinin, həmçinin Havalı, Zərnəli, Məmmədbəyli, Həkəri, Şərifan və Birinci Muğanlı kəndlərinin azad olunduğunu elan etdi. Döyüşlər nəticəsində şəhər, 4 qəsəbə və 49 kənd işğaldan azad edildi. Azərbaycan-İran dövlət sərhədinin işğal altında qalmış 132 kilometrlik hissəsi bərpa olundu. Döyüşlərdə şəxsi igidlik göstərmiş 6974 hərbi qulluqçu “Zəngilanın azad olunmasına görə” medalı ilə təltif edildi.
Mən inanıram ki, bu qələbə təkcə torpaqların geri qaytarılması deyil, həm də xalqımızın iradəsinin, birliyinin və ədalət duyğusunun təntənəsidir. Azad olunan hər kənd, hər qarış torpaq şəhidlərimizin qanı bahasına əldə edilib.
Bu gün Zəngilan “Böyük Qayıdış” proqramının ən gözəl nümunələrindən biridir. 2026-cı il oktyabrın 1-nə olan məlumata görə, şəhərdə 84 ailə, Ağalı kəndində 234 ailə, Məmmədbəyli kəndində 179 ailə artıq doğma yurda qayıdıb. Ağalı “ağıllı kənd”i dünyanın ən müasir kəndlərindən biri sayılır. Orada enerji Həkəri çayı üzərindəki Arximed tipli su elektrik stansiyasından və günəş panellərindən alınır, evlər istiliyi saxlayan termobloklarla tikilib, sürətli internet, tele-səhiyyə və e-təhsil xidmətləri var. Kənddə məktəb, bağça, tibb məntəqəsi, “ASAN” və “DOST” mərkəzləri fəaliyyət göstərir. İlk sakinlər 2022-ci ilin may ayında köçüb.
Şəhərin özü də yenidən qurulur. 2023-cü ildə Nazirlər Kabineti Zəngilanın 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planı təsdiq edib. 2026-cı il mayın 10-da şəhərdə 104 mənzilli ilk yaşayış kompleksi istifadəyə verilib. İşğal dövründə tövlə kimi istifadə olunmuş tarixi məscid Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə bərpa edilib, yanında isə iki minarəli yeni məscid tikilib.
Zəngilan həm də mühüm nəqliyyat qovşağına çevrilir. Beynəlxalq Hava Limanı ağır yük təyyarələrini də qəbul edir, Horadiz-Zəngilan-Ağbənd dəmir yolunun birinci mərhələsinin böyük hissəsi tamamlanıb, 126,3 kilometrlik avtomobil yolunun isə 2026-cı ilin ikinci yarısında yekunlaşdırılması planlaşdırılır. Turizm və kənd təsərrüfatı sahəsində də işlər gedir: Ağalı hoteli fəaliyyətdədir, “Zangilan City Park Hotel”in təməli qoyulub, Azərbaycan və Türkiyə şirkətlərinin birgə layihəsi olan “Dost Aqropark” isə tam başa çatdıqda 500 nəfəri işlə təmin edəcək.
Əminik ki, bir neçə ildən sonra Zəngilan Azərbaycanın ən abad və gözəl guşələrindən birinə çevriləcək.
Prezident İlham Əliyevin 2020-ci ildən bəri Zəngilana çoxsaylı səfərləri bu bölgənin bərpasının dövlət siyasətinin prioriteti olduğunu göstərir. Dağıdılmış şəhər və kəndlər yenidən qurulur, sakinlər doğma yurda qayıdır. 20 oktyabr Zəngilan şəhəri günü həm tarixi xatirəni yaşadır, həm də bu torpaqda başlanmış yeni inkişaf mərhələsini simvolizə edir.

Rasif Dünyamalıyev
Şəhid Abduləzimli Emilin atası, Abşeron rayon sakini