Təbrik edirik!

Əzizim Səməd Vəkilov, səni bir vicdanlı, ədalətli hüquqşünas olaraq tanıdım. Qürurunu, şərəfini, seçdiyin haqq yolunu sevdim. Cəsarətinə, ləyaqətinə və təmənnasızlığına görə səninlə dost oldum. Etibarına, dürüstlüyünə, sədaqətinə güvənib 15 ildir səninlə birgə milli hədəfimizə doğru yol gedirəm. Əziz qardaşım, səni yaxından tanıyanlar ictimai-siyasi xadim dəyərini yaxşı bilirlər. Növbəti doğum gününü öz adımdan, Rəhbəri olduğum Hərbi Jurnalistlər Birliyinin İdarə Heyəti adından və "Bütöv Azərbaycan" qəzetinin redaksiya heyəti adından təbrik edirəm.!Uğurunu uğurum, sevincini sevincim bilirəm. Allah səni, ailəni, millətimizi, dövlətimizi qorusun!
Sayğılarla: Tamxil Ziyəddinoğlu

Hər qadının içində səssiz

yazılan bir kitab var…
Həyat - hər səhər yenidən başlanan, hər axşam isə bir qədər daha sona yaxınlaşan, davamlı yazılan və bir gün mütləq tamamlanacaq bir kitabdır. Bu kitabın səhifələrində bəzən işıq saçan ümid dolu sətirlər, bəzən isə insanı dərin düşüncələrə qərq edən qaranlıq, ağrılı hekayələr yer alır. Mən bu kitabın həm yazarı, həm də oxucusuyam; hər səhifəsində öz izlərimi qoyaraq, hər səhifəsini ürəyimlə yaşayaraq, hər yeni günün sonunda bu yolun bir az daha başa çatmağa doğru irəlilədiyini dərk edirəm.Hər səhər gözlərimi açdıqda, həyatın mənə təqdim etdiyi yeni səhifəni yazmaq məsuliyyətini çiyinlərimdə hiss edirəm və hər axşam bu səhifənin bitdiyini qəbul edərkən içimdə yaranan tənhalığın nə qədər dərindən kök saldığını anlayıram.Güclü bir qadın olduğumu söylədikdə, bu gücün yalnız fiziki dayanıqlıq olmadığını, əksinə, ruhumun ən dərin qatlarında yaşadığım ağrılara, itkilərə və sınaqlara qarşı dayanıqlı qalmaq olduğunu vurğulamaq istəyirəm.Həyatın məndən alıb apardığı insanlara, arxamca bağlanan qapılara və bitən hekayələrə baxmayaraq, hər bir ayrılığın məni daha da gücləndirdiyini, hər bir göz yaşının məni daha da təmizlədiyini və hər bir sarsıntının məni yenidən qurduğunu öyrəndim.Gedənlərin arxasınca əl sallamağın, içimdə fırtınalar qopsa da, səssizcə və təmkinlə vida etməyin məni kiçiltmədiyini, əksinə, məni mənliyimə daha da yaxınlaşdırdığını dərk etdim.
Həyatın ən sərt sınaqlarından biri də, insanın yalnız öz gücünə güvənməyi öyrənməsidir. Düşdüyüm zaman, ətrafımda kömək gözlədiyim əllərin heç vaxt uzanmadığını, hər yıxıldığımda özüm qalxmağın yollarını tapmalı olduğumu, bu yolda öz iradəmə, öz cəsarətimə və daxili gücümdən başqa heç nəyə arxalana bilməyəcəyimi qəbul etdim. İnsanların çoxunun yalnız xoş günlərdə yanımda olduğunu, çətinliklər üzə çıxanda isə bir-bir uzaqlaşdığını gördükcə, həyatda öz ayaqları üstündə möhkəm durmağın necə vacib olduğunu anladım. Bu fərqindəlik, hər dəfə məni daha da sərtləşdirdi, amma eyni zamanda ruhumun daha incə, daha dərin qatlarını da üzə çıxardı.
Öyrəndim ki, həyat sona doğru irəlilədikcə, tənhalıq bir kölgə kimi insanın yanında yer alır və bu kölgə ilə barışmağı bacarmaq insanı daha da gücləndirir.Tənhalıqdan qaçmağa çalışmadım, əksinə, onunla dostlaşdım və onun içində öz səsimi, öz varlığımı tapdım. Ən qaranlıq gecələrdə belə, bir kiçik işığın insan ruhunu necə isidə biləcəyini kəşf etdim və anladım ki, qorxularımın üzərinə getdikcə, onlar mənim gözlərimdə kiçilərək yox olurlar. Yatağımın altında gizləndiyinə inandığım o xəyali canavarlardan daha qorxulusu insanların öz qəlblərində gizlətdikləri qaranlıq niyyətlər və dəyişkən duyğulardır.
Həyat mənə insanların nə qədər mürəkkəb, nə qədər gözlənilməz olduğunu göstərdi və mən bu təcrübələrin içində öz məni qorumağı öyrəndim.Heç kəsin mən olmadığını, heç kəsin mənim yaşadıqlarımı tam olaraq anlaya bilməyəcəyini dərk etdikcə, öz dəyərimi başqalarının fikirlərindən asılı etməməyi seçdim. İnsanların qəlbindəki zülmətə, bəzən özümə qarşı yönələn haqsızlıqlara və mənəvi zərbələrə qarşı dözümlü olmağı öyrəndim, amma bu dözümlülüyün içində həssaslığımı da qorumağa çalışdım.
Artıq mən bilirəm ki, həyatın mənə verdiyi hər yüksəlişin bir enişi də var və hər yıxılışda ayağa qalxmağın yeni bir yolunu tapmaq mümkündür. Mən güclü bir qadınam, çünki hər göz yaşı axanda içimdə bir gülüş gizləməyi, hər acını yaşadıqca özümü təskinliklə sarmağı öyrəndim. Həyat mənə sevginin gücünü öyrətdiyi qədər, sevdiyim yerdə incinməkdən qorxmamağı, lazım gəldikdə ayrılmağı və gedərkən arxaya baxmadan irəliləməyi də öyrətdi. Qüruruma məğlub olmamağı, amma öz dəyərimi qorumağı və özüm üçün savaşmağı bacardım.
Həyat hər gün birazda qısalır, amma bu sona doğru irəlilədikcə mənim gücüm daha da artır, mənliyim daha da möhkəmlənir. Hər səhər yeni bir səhifəni ümidlə açmaq, hər axşam isə minnətdarlıqla bu səhifəni bağlamaq mənim üçün yeni bir mərhələ, yeni bir fürsətdir. Həyatın sonunu dərk edərək, bu yolun hər anını dəyərləndirməyi, hər sətirdə öz izimi buraxmağı və xoşbəxtliyi layiqincə yaşamağı öyrəndim.
Ey həyat, mən sənin bütün dərslərini aldım, sınaqlarından keçdim və hər səhifəni yazarkən öz gücümü kəşf etdim. Sənin başa çatacağın gün gələcək, amma mən o günə qədər öz hekayəmi sevgi, ümid və qürurla yazmağa davam edəcəyəm.
Gecə düşüncələri silsiləsindən…

Farsın Hikkəsi

Ölkəsi darmadağın edilmiş Fars hakimiyyəti özünü qalib yerinə qoyub təzminat, Hörmüz boğazını, nüvə proqramının davamını, Hizbullaha toxunulmamasını, zənginləşdirilmiş uranı özündə saxlamağı... istəyir. Bunun adı gerçəklik hissini itirməkdir. Nədən? Çünki Farsın yerə-göyə sığmayan hikkəsi gerçəkliyi görməyə mane olur.
“Farsın hikkəsi” dedik, “İranın” deyil. Çünki 1925-dən bu yana bu çoxmillətli coğrafiya Fars dövləti xarakteri alıb. Prezidentinin, hətta ali rəhbərinin kimliyindən asılı olmadan.
Bu xəstəlik indi yaranmayıb. Tarixi kökləri var. Bu köklərdən bəzilərini deyək.
Sultan Bayəzid zamanında oğlu saydığı Şah İsmayıla yazdığı məktubunda bu Perslərə güvənmə deyirdi, onlar özlərindən olmayan hökmdarlara itaət etməyən xalqdır, iddialılar deyirdi.
Onlar Sünni çoxluğunda əriməmək üçün Şiəliyi özünüqoruma mexanizmi kimi istifadə etdilər. İslam dünyasını parçaladılar (Əhməd Ağaoğlu gözəl izah edir).
Quranı deyil, Şahnaməni ana kitabı saydılar, tərbiyə sistemini bu əsərə dayandırdılar. Bu kitab Fars ünsürünə etnik şüur vermiş olsaydı, nə əla! Onlarda etnik üstünlük xəstəliyi yaratdı. Ərəbi, Türkü aşağıladı.
1000 illik Türk hökmdarları Fars dilini, şeirini, katibini-məmurunu himayəsi altına aldı. Rəsmi İran tarixçiliyi isə onları yad, dağıdıcı, işbilməz ünsür olaraq yerdən yerə vurur (halbuki bu hökmdarları qınamağa qalırsa, buna bizim daha çox haqqımız çatır).
İrqçiliyin Avropada yayıldığı dönəmdə Farslar üzə çıxarıldı. Hindistanla Avropa arasındakı körpü kimi, daha çox da Avropanı təhdid edən Türklərə qarşı qullanmaq üçün. Əhəmənilər, Sasanilər tarixi o qədər şişirdildi ki, yeni ayaq açan Fars millətçiliyi İranı dünyanın mərkəzi sandı (Fuller’in “Center of the Universe” kitabına baxın).
XİX yüzildə İngilislər bunları o qədər öyməli idilər ki, hədəf, bu miflərə inanmış olsun. Qədimdə böyük imperiyalar qurmuş, böyük mədəniyyət yaratmış bu xalq Türk hakimiyyətini (Qacarları) qəbul etməyi özünə yaraşdırmamalı idi. Elə də oldu.
1919-da savaşda iştirak etməyən İran nümayəndələrinin müstəqil Quzey Azərbaycanı, Şərqi Gürcüstanı, Ermənistanı tələb etmələrini Paris Sülh Konfransındakı dünya böyükləri acı gülüşlə qarşıladılar.
1925’də hakimiyyətə yiyələnən bu xalq havalandı. Çoxmillətli İranı özününküləşdirdi. İran, Fars milli dövləti oldu. Türkə eşşək, Giləyə balıq başı sömürən, Ərəbə kərtənkələ yeyən... adı qoydu. Onları lətifə qəhrəmanı etdilər, aşağıladılar. Onların dili, mədəniyyəti, varlığı inkar edildi. Son illərdə stadionlarda “Türkə ölüm!” deyə bağırmağa başladılar.
Pəhləvi XX əsrin sonunda İranı dünyanın dördüncü qüdrətli dövlətinə çevirəcəyini vəd edirdi.
Farslar, Pəhləvi şovinizminin tarix olmasından sonra bu dəfə dini alət etdilər. Müsəlman dünyasının hamisi iddiasında bulundular. Halbuki bu haqqı onlara heç kim verməmişdi. Əslində bunların islamçılığı da, şiəçiliyi də Fars/İran dövlətinin genişlənməsinə xidmət etməli idi. Daha böyük əzmlə Şiələri silahlandırdılar. Livan, İraq, Yəmən, Fələstində əlaltı qüvvələrini yaratdılar. Türkiyədə, Azərbaycanda, Gürcüstanda, Rusiyada və başqa ölkələrdə dini təşkilatlar qurdular...
Bu arada İranın şərqində ona düşmən olan Taliban (2001), qərbində Səddam rejimini (2003) Amerikanın devirməsi əlini- qolunu açmış oldu. Genişlənən, böyüyən Fars dövlətinin (yəni İran İslam Cümhuriyyətinin) iddiaları yerə-göyə sığmaz oldu. Bircə atom bombasına sahib olmaq xəyalı qalırdı. Amerikanın israrlarına, İsrailin saçını yolmasına baxmayaraq, danışıqlar adı ilə zaman qazanmağa çalışdılar.
Olmadı.
12 Günlük Savaşda (2025) Fars dövlətinə (Farsların özgüvəninə) tərs şapalaq dəydi. Bu da kar etmədi. Nüvə araşdırmaları davam edəcək dedilər. Dinc məqsədlə istifadə edəcəksənsə, uranı 60%-dək zənginləşdirməyə nə ehtiyac soruşulanda yenə içiboş izahlar verildi.
Savaşın ilk mərhələsi 40 gün çəkdi. Elə birinci gün ali rəhbərini və 40’dan artıq komandanını itirdi. Fars dövlətinin artıq nə hərbi hava gücü, nə havadan müdafiə sistemi, nə donanması var. Hərbi sənayesinə böyük zərbə dəyib. Güvəndiyi raketləri atmalı olan qurğuları qorxa-qorxa deşikdən çıxarda bilirlər. Önəmli sənaye müəssisələri dağıdılıb. İqtisadiyyatı çöküb...
İslamabad danışıqları pozuldu. “İslam Cümhuriyyəti” rəhbərləri yekə-yekə bəyanatlar verirlər. Yenə də asarıq-kəsərik deyirlər. Niyə? Çünki hikkə deyilən bir xəstəlik var. Bu xəstəliyin də cərrahi əməliyyatdan başqa çarəsi yoxdur.
P.S. Lütfən, yazının müəllifini Amerikan imperializminin, İsrail qəssablığının müdafiəçisi sanmasınlar. Bu, ayrı mövzudur.
P.P.S. Yazını “Bütöv İrançılar”, “Türklərin İranı” deyənlər daxil, bütün İran heyranlarının oxuyub düşünmələri arzu edilir.
Azərbaycanın İrandakı keçmiş səfiri, professor.

“Ədalət axtarma sən

bu dünyada”

Şair qəlbinin inciləri
(İsmayıl Çeşməlinin şeirləri barədə qısa təfərrüatlarım)
Şeir qəlb aynasıdır. Bu aynada şair ürəyinin çırpıntılarını aydınca görə bilirik. Bu misralarda da şair öz səmimi fikirləri ilə qəlb aynasının necə olduğunu hansı qəlbə, hansı ürəyə malik olduğunu göstərir. Bu mənada İsmayıl Çeşməlinin şeirlərində xalqın ürəyindən gələn səsləri də eşidirik, xalqın ürəyinin hansı hisslərlə, duyğularla döyündüyünü də görürük. İsmayıl Çeşməli qəlbinin inciləri onun şeirlərində gün işığı kimi nəzərə çarpır. Şairin poetik fikirləri oxucunu həyacanlandırır. Gəlin bu misralara diqqət yetirək :
Gündüzlər günəşdi, gecələr Aydı,
Könlümdə bəslənən çiçəkdi qadın.
Gözəllik tanrıdan bil ona paydı,
İçimdə yaranan istəkdi qadın.
Kövrək duyğulardan yoğrulmuş bu misralar şair ürəyinin eşqsiz, məhəbbətsiz bir an da döyünə bilmədiyinin təsdiqidir. Şairin sevgi şeirlərində Füzuli, Müşfiq poeziyasının ətri rayihəsi duyulur. Və yaxud bu misralardan gələn sevgi ətrini bənövşə ətri kimi "qoxlayaq"
Ətrini ruhuma yaydı küləklər,
Açıldı bəxtimdə solmaz çiçəklər.
Dil açdı qəlbimdə susqun diləklər,
Sən mənim gözümdə huri- mələksən.
Onun şeirlərindəki poetik anlam bu baxımdan diqqətimizdən yayınmır. Müəllifin səmimi hisləri oxucuda xoş ovqat yaradır.
Qısa tərcümeyi-hal:
İsmayıl Çeşməli (İsmayıl Qəməndər oğlu İsmayılov) 30 sentyabr 1983-cü ildə Tovuz rayonunun Çeşməli kəndində anadan olub. İlk təhsilini həmin məktəbdəki kənddə alıb, sonra təhsilini Araz Hüseynov adına Aşağı Öysüzlü kənd orta məktəbində davam etdirib. Daha sonra Tovuz Texniki Peşə liseyini bitirib. Xüsusi hərbi təhsil alıb, 6 il Azərbaycan Milli Ordusunda gizir kimi çalışıb. Tovuz rayonunda Su Meliorasiya idarsində işləyib. Hazırda işləmir. Ailəlidir, bir övladı var.
İsmayıl Çeşməlinin şeirlərində sevginin tərənnümü diqqəti cəlb edir. Qeyri təbiilik, süni notlar onun sevgi şeirlərinin ruhuna yaddır. O, şeirlərini qəlbinin hərarəti ilə cilalayır, ictimai nüansları əsas poetik hədd kimi qabardır. Fikrimizin təsdiqi kimi bu misralara diqqət yetirək:
Gəlişin bəxtimə nur saçdı, gülüm,
Ay mənim qəlbimə hakim olan qız.
Lal olan arzular dil açdı, gülüm,
Ay mənim qəlbimə hakim olan qız.
...Baxışlar rəssamtək şəklimi çəkdi,
Varlığın ömrümdə çiçəklər əkdi...
Qısa təfərrüatla nümunə kimi verdiyim bu misralarda istedadlı şair həyatdan güc aldığımızı heyranlıqla dilə gətirir, yaddaşımızda parlaq obrazlar yaratmaqla həm də sənət məbədində sağlam xarakterlər göstərmək məqsədi güdür.
Pisləşir, get-gedə dəyişir zaman,
Qartal, o zirvədən bir daha enmə.
Şeytanın cibinə giribdi insan,
Qartal, o zirvədən bir daha enmə.
Bu misralarda şair dövranın gərdişindən gileylənir, qartala elə qalxdığı zirvədə qalmasını diqtə edir. Əslində, “Qartal, o zirvədən bir daha enmə” fikrində çox incə və ciddi mətləblər var və şair bunu bizə eyhamla bildirir, bizi ciddi düşündürür, ictimai həyatın nə üçün belə formada cərəyan etməsi onda dərin məyusluq doğurur.
Bulaqtək sinəmdə qaynayıb-daşdın,
Sən mənim gözümdə huri-mələksən.
Dəryatək titrədin, sel kimi coşdun,
Sən mənim gözümdə huri-mələksən.
Buradakı fikir qatında sevgi hissi qırmızı xətt kimi görünür. Bu hiss geniş mənada hər kəsi təbdən təbə salır. Burada diqqət çəkən fikirlər oxucunu xoş duyğulara qərq edir:
O xumar gözündən gülən sevgilim,
Gəl, mənim qeydimə qal, yavaş yeri.
İstərəm uyuyum qolunun üstə,
Uşaqtək laylamı çal, yavaş yeri.
Bu misralardakı poetik duyğular ümumi fikirdir. Hər şey – deyilə biləcək nə varsa, hamısı bu fikirdə cəmləşib. Tək bu “Gəl, mənim qeydimə qal, yavaş yeri” misrasındakı gerçək bəs edir ki, oxucu şairin nə dediyinin fərqinə vara bilsin.
Neştərlə xəlvətdə gözün oyacaq,
Ədalət axtarma sən bu dünyada.
Cəlladtək dərini vallah, soyacaq,
Ədalət axtarma sən bu dünyada.
Bu misralarda da şairin kövrək, duyğuları ilə üz-üzəyik. O, burada qəlb çırpıntılarını həyata sevgidən daha çox yanlış məqsədlərə kin-küdurət kimi verir, təəssüflə “Ədalət axtarma sən bu dünyada” deyir. Bu isə hamımızın bildiyimiz həqiqətdir...
Mötəbər bir addı, mənalı sözdü,
Hər yetən adama müəllim demə.
Gur yanan çıraqdı, sönməyən közdü,
Hər yetən adama müəllim demə.
Burada ürəklərə meh kimi düşən bir sözün – “müəllim” sözünün nə qədər müqəddəs olması diqqət çəkir. Şair bu anlamda sanki hayqırır ki, hər yetənə müəllim deməyin. Çünki bu sözü hörmətdən salmış olarıq...
Şairlər məskəni, saz-söz diyarı,
Həmişə ucadır başı Tovuzun.
Tanıdım sizlərə aşıq Xanları,
Tarixdən bəllidir yaşı Tovuzun.
Doğulduğu yurdun böyüklüyünə, görkəmli sənətkarlarına sevgi hissi İsmayıl Çeşməlinin ədəbi ehtiramıdır. Yurd adını babalarımız da həmişə müqəddəs tutub, elə şair də bu adı müqəddəs hesab edir.
Əzəldən vurğunam incə gülüşə,
Cəlladtək canımı aldın, a gözlər.
Dodağı məst edən bircə öpüşə
Xəlvətcə könlümü çaldın, a gözlər.
İsmayıl Çeşməli bu misralarda can alan gözlərin əslində, həm də yaxıcı, nifrət dolu baxışlarla süsləndiyini demək istəyir. Oxucu da elə şairin dediklərini eyni sevgi hissi ilə qavrayır, bu misralarda milli xüsusiyyətlər görür. Bu bənddəki poetik görüntü bir insanın həyata nə qədər sevgi ilə yanaşması faktı ilə diqqət çəkir. Göründüyü kimi, nümunə gətirdiyim şeir parçalarında istedadlı şair İsmayıl Çeşməli sözü sanki əvvəlcə su kimi içir, sonra da ruhumuza elə üfürür ki, gözlərimiz məmnunluq hissi ilə dolur.
İsmayıl Çeşməlinin şeirlərində bizi heyran qoyan ədəbi göstəricilərdən biri də onun güclü müşahidələri, eyni ədəbi təfsilatla xarakterizə etdiyi ictimai nüanslardır. Və ən nəhayət, demək istəyirəm ki, İsmayıl Çeşməli halal söz adamıdı, sözünün qüdrətilə seçilən söz sahibidir. O, həm də ürək adamıdır, doğulduğu torpağa, yurd yerinə bağlı adamdır. Doğma Tovuza yazdığı " Tovuzun" şeirilə o, özünün Vətən sevgisini, yurd sevgisini bir daha anlatmışdır.
Şairlər məskəni, saz-söz diyarı,
Həmişə ucadır başı Tovuzun
Və yaxud
Bülbüllər məftundur bağında gülə,
Qızıldan üstündür daşı, Tovuzun.
Bəli İsmayıl Çeşməlinin hər şeirində, hər misrasında ilahi bir nur var. Bu nurun işığında onun könül dünyası ilə az- çox tanış ola bildim. Onu da hisselədim ki, İsmayıl Çeşməli olduqca duyğulu şairdi. Duyğuları bulaq kimi qaynayır.
Şairin şeirlərindən bəzi nümunələri nəzərdən keçirdim, fikrimi bildirdim, poetik dünyasına könül ziyarəti elədim.
Şözlə nəfəs alan şairin şeirlərindən onu da anladım ki, İsmayıl Çeşməli şeir yazmaq üçün dünyaya gəlib. Dünyaya xoş gəlib, şair. Yaz-yarat böyük sənətkar. Sənin işıqlı şeirlərinə ədəbiyyatımızın böyük ehtiyaçı var.
Yeni şeirlərinlə dünyamızı, həm də poeziya sevərlərin qəlbini nura döndər.

Hüseyn İsaoğlu,

yazıçı-publisist,
AYB və AJB üzvü

21 saatlıq

danışığın sonu

İslamabadda İranla danışıqlarda ABŞ heyətinə rəhbərlik edən ABŞ-ın vitse-prezidenti J Vens, Pakistanın İslamabad şəhərində düz 21 saatlıq danışıqlara baxmayaraq, iki tərəfin razılığa gələ bilmədiyini söylədi.
Vens danışıqlar başa çatdıqdan sonra verdiyi qısa açıqlamada bunları deyib:
"Pis xəbər odur ki, razılığa gələ bilməmişik və düşünürəm ki, bu, Amerika Birləşmiş Ştatları üçün yox, daha əslində, İran üçün pis xəbərdir."
Danışıqların hansı sahələrdə pisləşdiyi barədə suala cavab olaraq, Vens hələ ətraflı məlumat verməkdən imtina edib, lakin qeyd edib ki, ABŞ İrandan şərtlərə əməl etmə öhdəliyini gözləyir. .

Dil tarixinə

dair praktikum

Həmyerlimiz filologiya elmləri doktoru, professor İsmayıl Kazımovun universitet tələbələri üçün dərs vəsaiti məqsədilə “Azərbaycan dilinin tarixi” (praktikum) adlı kitabı (“Elm və təhsil”, 2025) işıq üzü görüb. Kitabın elmi redaktoru professor Nadir Məmmədli, rəyçiləri professor Sevil Mehdiyeva və dosent Təranə Şükürlüdür. Kitab giriş və 4 bölümdən ibarətdir. Təxminən 50 səhifəni əhatə edən girişdə müəllif geniş izahatlar verməklə Azərbaycan dilinin tarixi və metodologiyasına dair məlumatları ümumiləşdirib yazır: “Azərbaycan dilinin tarixi və metodologiyası (060201 – “Filologiya” ixtisası üzrə).
“Azərbaycan dilinin tarixi və metodologiyası” kursunun tədrisində başlıca məqsəd tələbələrə Azərbaycan ədəbi dili tarixinin, tarixi qrammatik quruluşunun keçib gəldiyi inkişaf mərhələlərini, dilimizdə baş verən fonomorfoloji, leksik-semantik, qrammatik dəyişmələri mənimsətməkdən ibarətdir.
Fənn üzrə tələblər:
1. Dilin tarixi vəziyyətini öyrənsinlər;
2. Azərbaycan dilinin tarixən mövcud olmuş fonetik, orfoqrafik, orfoepik və qrammatik (morfoloji və sintaktik) və s. norma qanunauyğunluqlarını mənimsəsinlər.
Mövzular
1. Dil tarixi təhlil predmeti kimi
2. Folklor dili və üslubu
3. Azərbaycan dilinin arxaik layı
4. Nitq hissələrinin (isim, sifət və sayın) formalaşması və inkişaf tarixi
5. Əvəzliyin inkişaf tarixi
6. Feilin inkişaf tarixi
7. Feil şəkillərinin formalaşması tarixi
8. Zərfin inkişaf tarixi
9. Köməkçi nitq hissələrinin formalaşması və inkişafı” (səh. 6).
Göründüyü kimi, alimin əsas məqsədi ali məktəbdə tədris etdiyi fənnin əsas proqram materiallarını təqdim etmək və bu əsasda fikirlərini sistemli şəkildə şərh etməkdən ibarətdir. Başqa sözlə, bu vəsait mühazirə materiallarını tələbələrə necə öyrətmək və başa salmaq üçün bir növ izahlı proqram sənədi rolu oynayan kitabdır. Belə ki, professor 30 mühazirə saatının olduğunu diqqətə çəkib, yazır:
1. “Azərbaycan dili tarixi qrammatikası” fənni, mövzusu və vəzifələri
2. Fənnin digər elmlərlə (ümumi dilçilik, müasir Azərbaycan dili, Azərbaycan ədəbi dili tarixi, Azərbaycan dialektologiyası, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, Azərbaycan tarixi) əlaqəsi.
3. Azərbaycan dili tarixi qrammatikasının əsas mənbələri (Orxon-Yenisey, uyğur yazılı abidələri, ərəb əlifbasında yazılmış Azərbaycan dili abidələri, dialektlər və şivələr, müasir türk dilləri, qonşu dillər, Azərbaycan folkloru, toponimlər).
4. Azərbaycan dili tarixi qrammatikası fənnində istifadə olunan əsas tədqiqat metodu: müqayisəli-tarixi metod” (səh. 8).
Məhz bu cür sistemli ümumiləşdirmədən sonra professor İsmayıl Kazımov “Azərbaycan dili tarixinin qaynaqları” mövzusuna keçid edir və bunların aşağıdakı şəkildə ümumi səciyyəsini verir:
Şumer dili. Orxon-Yenisey abidələri. Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” əsəri. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı. Azərbaycan şifahi və yazılı əsəbiyyatı. Onomastik vahidlər. Dialekt və şivələr. Qohum dillər. Qohum olmayan dillər. “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası”, “Dil tarixi” kursunun bir qolu kimi. Tarixi qrammatikanın predmeti, obyekti, məqsəd və vəzifələri (səh. 9).
Bu minvalla professor İ.Kazımov fənnin əhatə etdiyi mövzu dairəsinin geniş icmalını verir. Göstərir ki, 1930-cu illərdə Bəkir Çobanzadə, daha sonra Əbdüləzəl Dəmirçizadə, Tofiq Hacıyev, Nizami Xudiyev kimi nəhəng alimlərimiz Azərbaycan ədəbi dilimizin tarixi ilə bağlı tədqiqatlar aparıb, əsərlər ortaya qoymuşlar.
İsmayıl Kazımov yeri gəldikcə keçilən mövzuya uyğun olaraq suallar və tapşırıqlardan ibarət cümlələri də tələbələrin diqqətinə çatdırır ki, bu da kitabın praktiki olaraq funksionallığını artırır. Həmçinin alim qeyd edir ki, “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası” fənninə 15 saat mühazirə, 30 saat seminar dərsləri planlaşdırılmışdır. Bu minvalla professor ayrı-ayrı mövzular üzərində dayanır, Şumer dili (mətnlər) başlığı ilə verdiyi hissədə dərs saatlarını mövzu üzrə belə qruplaşdırır: “Müxtəlif qaynaqlar Azərbaycan dili tarixinin öyrənilməsində mühüm rol oynayır. Bunlar aşağıdakılardır: Şumer dili (mətnləri). Orxon-Yenisey abidələri. Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk”əsəri. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı. Azərbaycan şifahi və yazılı əsəbiyyatı. Onomastik vahidlər. Dialekt və şivələr. Qohum dillər. Qohum olmayan dillər” (səh. 27).
Daha sonra bu mövzu ətrafında mövcud elmi mənbələrə üz tutur və mövzunun dərindən mənimsənilməsi istiqamətində konspektləşdirilmiş tezislər irəli sürür. “Orxon-Yenisey abidələri türk dillərinin, o cümlədən Azərbaycan dilinin tarixinin öyrənilməsindən ötrü ən mühüm qaynaqlardandır”, - deyən İ.Kazımov bildirir ki, “Bu abidələr şərqdə Sarı dənizdən qərbdə Macarıstanadək, şimalda Şimal Buzlu Okeandan cənubda Tibet yaylasınadək geniş bir ərazidə tapılmışdır.” Daha sonra isə bu abidələr haqda mühüm bilgiləri nəzərə çatdırıb yazır: “Orxon abidələri bunlardır: Ongin abidəsi, Gültiginin şərəfinə qoyulmuş abidə, Bilgə xaqan abidəsi, Tonyukuk abidəsi, Küli Çor abidəsi, Moyun çor abidəsi, Suci abidəsi və s.
Yenisey abidələri: 120 belə abidə qeydə alınmışdır”.
Alim Orxon-Yenisey abidəsində 18 samit səsin olmasını göstərir, saitlərin hansı sözlərdə işlənməsinə dair misallar çəkib, bir sıra leksik vahidlərdən də bəhs açır.
Daha sonra professor İ.Kazımov Mahmud Kaşğarinin “Divani-lüğət-it-türk” əsəri, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı, “Şühədanamə” əsəri, Azərbaycan şifahi və yazılı ədəbiyyatı, onomastika (tayfa və yer adları), dialekt və şivələr, qonşu dillər və qohum dillər üzrə müvafiq bəhslərdə bunlardan Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikasının öyrənilməsindəki mühüm qaynaqlar kimi söz açır.
Professor İsmayıl Kazımov praktikum materiallarının 1-ci bölümünü Azərbaycan dilinin diaxron fonetikası, 2-ci bölümünü Azərbaycan dilinin diaxron leksikologiyası, 3-cü bölümünü Azərbaycan dilinin diaxron morfologiyası və 4-cü bölümünü isə Azərbaycan dilinin diaxron sintaksisi üzərində qurub, əlavələr bölməsi ilə tamamlayır. Dilimizin tarixinin tədrisi metodikasına dair dəyərli bir kitaba imza atan professora yeni-yeni uğurlar arzulayıram.

Küləyə Pıçıldanmış Həqiqət

Əvvəli linkdə...
https://butov.az/edebiyyat/55773-kuly-pcldanm-hqiqt.html
-Hansı əziyyətdən danışırsan, Zeynəb? -Səlimin səsi otağın divarlarına çırpılıb geri qayıdırdı. -Hacı Fəttahın tərəzisinə əlavə etdiyi o daşları görməyib göz yummağımızdanmı? Baqqal Məmmədin borc dəftərində rəqəmləri böyüdəndə mənim susmağımdanmı?
Zeynəb nəsə demək istədi, amma Səlim əlini qaldırıb onu susdurdu.
- Biz əziyyət çəkməmişik, biz sadəcə başqalarının əziyyətini süfrəmizə aş eləmişik. Sən o "isti evimiz" dediyin bu divarların hər kərpicində neçə yetimin haqqı, neçə dul qadının göz yaşı olduğunu bilmirsən? Bu gün məsciddə Kərimin palçıqlı dizlərini görəndə anladım ki, o palçıq əslində mənim ruhuma yapışıb. Mən o çirkabı yumaq üçün gecikmişəm, Zeynəb. Amma bu saxta cənnətdə çürüməyəcəyəm.
Zeynəb divara söykəndi. Səlimin sözləri ona plovun buğundan daha ağır, daha boğucu gəldi.
-Sən nə danışırsan?.. -Zeynəb hıçqırdı. - Hamı belə yaşayır. Dünya belə qurulub!
- Dünya belə qurulmayıb, Zeynəb. Dünyanı biz belə qurmuşuq. Mən o dünyanı bu gün məscidin qapısında qoyub gəldim. Sən o dünyada qal, mən isə özümü axtarmağa gedirəm. Bəlkə o şaxtada, o palçıqda, o tənhalıqda Allahı tapdım. Çünki bu zəfəran qoxulu evdə O, çoxdan yoxdur.
Zeynəb cavab vermədi. Sandığı açdı. Ən dibdən, güvə yemiş, köhnə yun çuxasını çıxardı. Bu paltar onun gəncliyinin – hələ yalan danışmağı öyrənmədiyi vaxtların yadigarı idi. Səlim bahalı əbasını – o saxta ehtiramın son nişanəsini – yerə, ağ sarığın yanına atdı. Köhnə çuxasını çiyninə salıb qapıya yönəldi. Artıq arxasına baxmağa nə ehtiyacı, nə də cəsarəti qalmışdı.
Zeynəb qapının ağzını kəsdi. Ağlayırdı, amma bu göz yaşları həm də qəzəbdən idi. - Getmə! Çöldə qiyamətdir! Donub öləcəksən! - ərinin qolundan yapışdı, dırnaqları çuxanın yununun içinə keçdi. - Bəs mən? Mən camaatın üzünə necə baxacağam? "Mirzənin arvadı" deməyəcəklərmi mənə?
Səlim onun əllərini yavaşca qolundan ayırdı. Zeynəbin əlləri isti və yumşaq idi. Bu istilik ən böyük tələ idi.
-Sənə heç kim heç nə deməyəcək, Zeynəb. Amma mən... -Səlim qapını açdı. Çöldən gələn soyuq hava içərinin istiliyi ilə toqquşdu, ani bir duman yarandı. — Mən bu istilikdə çürüyürəm. Mənə şaxta lazımdır ki, ruhumun qurd-quşu ölsün.
-Qayıtmayacaqsan? -Zeynəb çarəsizliklə soruşdu.
Səlim arxasına baxmadı. Sadəcə qısa bir an dayandı. - Qayıdan o adam olmayacaq, Zeynəb. O adamı bu qapının ağzında basdırdım.
O, qaranlığa qarışdı. Zeynəb açıq qapının ağzında qaldı. Evin istisi çölə qaçır, çölün soyuğu içəri dolurdu. Amma o istiliyin artıq heç bir mənası qalmamışdı.
IV Hissə: Palçıq İçindəki Nur
Kənd geridə qalmışdı. Evlərin pəncərələrindən süzülən sarı işıqlar indi uzaqda sayrışan canavar gözlərinə bənzəyirdi. Səlimin bahalı çəkmələri palçıqlı qara batıb ağırlaşmışdı, amma o, dayanmırdı. Kəndin kənarında, çayın o tayındakı köhnə dəyirmanın xarabalıqları bir qaraltı kimi görünürdü. Səlim içəri girəndə burnuna kəskin rütubət, yanmış odun və nəm heyvan qoxusu vurdu. Bu qoxu məscidin gül suyu və buxur qoxusundan o qədər fərqli, o qədər “çiy” idi ki, Səlimin başı hərləndi.
Dəyirmanın damı çoxdan uçmuşdu, ulduzlar içəriyə baxırdı. Küncdəki ocağın qırağında bir qaraltı tərpəndi. Bu, Dəli Qasım idi. O, ocağa odun atmırdı; sanki ocaqla söhbət edirmiş kimi əlindəki quru budaqları bir-bir əzizləyib alova buraxırdı. Yanında böyük, tükləri bir-birinə yapışmış bir çoban iti uzanmışdı.
Səlim bir addım atdı. Ayağının altındakı daş xırçıldadı. İt dərhal başını qaldırdı. Xırıltılı bir səslə hürdü, dişlərini qıcadı.
- Sakit! - Qasımın səsi qırıq-qırıq, paslı metal kimi çıxdı. O, başını qaldırıb Səlimə baxmadı, sadəcə alova baxaraq danışdı. - O səni tanımır, Mirzə. Səndən hələ "insan" iyi gəlmir. Səndən qorxu iysi gəlir, yalan iysi gəlir. İtlər yalanı sevmir.
Səlim donub qaldı. Soyuqdan dişləri bir-birinə dəyirdi.- Mən... mən Mirzə deyiləm artıq, Qasım. Mən qaçdım.
Qasım qəfil qəhqəhə çəkdi. Bu gülüş xarabalıqda elə əks-səda verdi ki, sanki divarlar da ona qoşuldu. Çevrilib Səlimə baxdı. Qasımın üzü hisə bulanmışdı, saç-saqqalı bir-birinə qarışmışdı. Amma gözləri... o gözlərdə elə bir itilik vardı ki, Səlim özünü rentgen şüası qarşısındakı kimi hiss etdi.
- Qaçdın? - Qasım ayağa qalxdı, əynindəki cırıq pəl-pəltələri düzəltdi. Səlimə yaxınlaşdı, düz burnunun ucuna qədər gəldi. - Sən qaçmadın, sən sadəcə yerini dəyişdin. Məsciddəki xalçadan qaçıb, buradakı palçığa gəldin. Amma içindəki o "ağa" hələ də sağdır. Bax, duruşundan bəllidir. Hələ də gözləyirsən ki, sənə "xoş gəldin" deyim, yer göstərim. Qasım qəfil əlini uzadıb Səlimin çiynindəki nimdaş çuxanı dartdı. - Bu nədir? Kasıb libası geyinmisən ki, Allah səni tanısın?- Qasım istehza ilə başını buladı.- Allah paltara baxmır, Səlim. O, dərinin altına baxır. Sən hələ də "mənəm-mənəm" deyirsən. "Mən qaçdım", "Mən tərk etdim". Hər cümlənin başı "Mən"dir.
Səlimin dizləri taqətdən düşdü. Soyuq və Qasımın sözlərinin ağırlığı onu yerə yıxdı. Dizinə soyuq, yapışqan palçıq toxundu. Əllərini yerə dayadı. O an, illərdir təmiz saxladığı, hər gün dəfələrlə yuduğu o ağ əllərin qara palçığa batdığını gördü.
-Bax, - dedi Qasım, onun yanına çömələrək. Yerdən bir ovuc palçıq götürüb ovcunda sıxdı. Qara su barmaqlarının arasından süzüldü. -Həqiqət budur. Çirkli, soyuq, amma həqiqi. Məsciddəki o qızılı naxışlar, o təmiz divarlar... onlar hamısı sizin uydurmanızdır. Allahı təmizliyə həbs etmisiniz. Amma O, buradadır. Bu çürümüş yarpaqda, bu itin bitli xəzində, sənin o titrəyən qorxaq ürəyində.
İt yavaş-yavaş Səlimə yaxınlaşdı. Əvvəl burnunu uzadıb iylədi, sonra xırıltısı kəsildi. Səlimin palçığa bulaşmış əlini yaladı. İtin dili isti və kələ-kötür idi. Bu sadə təmas, Səlimin içindəki sonuncu bəndi də qırdı. O, hönkür-hönkür ağlamağa başladı. Bu, Hacı Fəttahın məclisindəki saxta ağlaşma deyildi; bu, doğulan uşağın ilk fəryadı kimi təmiz və ağrılı idi.
Qasım ona toxunmadı, təsəlli vermədi. Yenidən ocağın başına qayıtdı.- Ağla, - dedi ocağı qarışdıraraq.- Ağla ki, içindəki o "Mirzə" yuyulub getsin. Sabaha qədər ölməsən, bəlkə yaşayarsan.
Qasımın daxmasında, ocağın zəif işığında Səlim gözləri ilə divara zillənmişdi. Çöldə quduzlaşmış külək daxmanın qapısını döyür, sanki onu geri - o yalançı istiliyə çağırırdı. Amma Səlimin daxili dünyasında başqa bir fırtına qopmuşdu. Gözlərini yumanda illər əvvəlki bir payız günü canlandı.
Həmin gün Hacı Fəttahın yanına kəndin ən kasıb ailələrindən olan Dul Səkinə gəlmişdi. Səkinənin əri vəfat edəndə Fəttah "borc" adı ilə onların tək gəlir mənbəyi olan kiçik bağçanı əllərindən almışdı. Səkinə məscidin həyətində Mirzə Səlimin ayaqlarına qapanmışdı: "Mirzə, sən Allah adamısan, sən de, bu haqdırmı? Yetimlərin boğazından kəsilən o torpaq Fəttaha halaldırmı?"
Səlim o günü xatırladıqca barmaqları titrədi. O zaman Hacı Fəttah kənardan ona baxıb gülümsəyirdi – o gülüşdə həm təhdid, həm də növbəti ay Səlimin evinə göndəriləcək un çuvalının vədi vardı. Səlim isə başını aşağı salıb pıçıldamışdı: "Bacı, ruzi verən Allahdır. Hacı qanunla hərəkət edir, səbir elə, Allah sənə başqa qapı açar..."
İndi, bu soyuq dəyirmanda o "səbir" kəlməsi Səlimin qulaqlarında bir lənət kimi səslənirdi. O, Allahın adından istifadə edərək bir zülmə möhür vurmuşdu. Səkinənin o çarəsiz baxışları indi daxmanın qaranlıq künclərindən ona baxırdı.
- Mən rəhbər deyildim,- Səlim pıçıldadı, səsi soyuqdan titrədi. -Mən sadəcə quldarlığın mühafizəçisi idim. Dini xalq üçün yox, Hacı Fəttahın xəzinəsi üçün qalxan eləmişdim.
Qasım ocağa bir odun da atdı. Alovun rəqsi Səlimin üzündəki peşmanlıq qırışlarını daha da dərinləşdirdi. Səlim anladı ki, dondurucu şaxta onun bədənini öldürsə də, bu xatirələr ruhunu çoxdan çürüdüb. O, təmizlənmək üçün gəlmişdi, amma keçmişin palçığı bədənindən deyil, birbaşa ruhunun qatlarından sızır, onu içəridən boğurdu.
"Məni bağışlama, Səkinə bacı," -deyə daxilində inlədi. "Çünki mən özüm-özümü bağışlaya bilmirəm."
Gecə boyu külək dəyirmanın daşlarına layla çalan kimi uğuldadı. Səlim ocağın istisindən uzaqda, küncdə, itin yanında qıvrılıb yatdı. Palçıq quruyub üzünü dartırdı, paltarı nəm idi. Amma həyatında ilk dəfə idi ki, yuxusunda cənnəti, huriləri və ya cəhənnəm əzabını görmürdü. Yuxusunda sadəcə geniş, ucsuz-bucaqsız, səssiz bir qar düzü görürdü. Və o düzdə heç kim yox idi. Hətta özü də.
Səhər açılanda Qasım yox idi. Ocaq sönmüşdü. Səlim ayağa qalxdı. Bədəni ağrıyırdı, amma beyni büllur kimi təmiz idi. Dəyirmanın yarıuçuq qapısından dağlara baxdı. Zirvələr ağappaq idi. Artıq ora qorxulu görünmürdü. Ora onun evi kimi görünürdü.
Səlim kəndə aparan yola bir dəfə də baxmadı. Üzünü o uca zirvəyə tutub addımlamağa başladı. İt bir müddət onun arxasınca baxdı, sonra quyruğunu bulayıb xarabalıqdakı yerinə qayıtdı.
________________________________________
V Hissə: Əbədi Sükutla Görüş
Zaman anlayışı itmişdi. Günlər günəşin doğuşu ilə yox, kölgələrin uzanıb-qısalması ilə ölçülürdü. Səlimin sığındığı mağara yer üzündəki bir dəlik deyil, dağın açılmış ağzı idi; sanki dağ onu udmuş, öz bətnində yenidən formalaşdırırdı.
Davamı var...
"Bütöv Azərbaycan" qəzeti
10 aprel 2026

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,
AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu
“Azərbaycan-Türkmənistan-Özbəkistan ədəbi əlaqələri”
şöbəsinin elmi işçisi



“Molla Nəsrəddin”dən

özbək “Müştüm”ünə

uzanan satira yolu

XX əsrin əvvəllərində Türküstanda yaranan ədəbi mühitin formalaşmasında Azərbaycan ədiblərinin rolu böyük olmuşdur. Hər iki ölkədə paralel şəkildə inkişaf edən ədəbiyyat, mədəniyyət, incəsənət və mətbuat bir-biri ilə sıx əlaqədə olmuşdur. “Molla Nəsrəddin” jurnalı 1906-cı il aprelin 7-dən Tiflisdə nəşr olunmağa başladı, Orta Asiyada və bütün Yaxın Şərqdə yayılaraq demokratik mətbuatın yaranmasında, inkişafında mühüm rol oynadı. Onun naşiri və redaktoru məşhur Azərbaycan yazıçısı, dramaturq, ictimai xadim C.Məmmədquluzadə idi. Jurnal 1912-ci ilin mart ayına qədər fasiləsiz nəşr olundu və müvəqqəti olaraq bağlandıqdan sonra 1913-cü ilin aprel ayından çapı yenidən bərpa edildi. 1931-ci ildə jurnal ikinci dəfə bağlandı. “Molla Nəsrəddin” Azərbaycan mətbuatı tarixində ilk satirik jurnal idi. “Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbi universal xarakterə malik olub, özündə tənqidi-realist ədəbiyyat məktəbini, satirik publisistika və karikatura məktəbini birləşdirmişdir. “Molla Nəsrəddin” jurnalı qısa zaman ərzində bütün türk xalqlarında, o cümlədən Türküstanda yayılmış və öz təcrübələrini bölüşməyi, xalqlararası əməkdaşlığı təmin etməyi bacarmışdır. Belə ki, özbək yazıçı və şairlərinin jurnalın nəşr olunduğu Tiflis, Bakı şəhərlərinə gəlməsi, C.Məmmədquluzadə və M.Ə.Sabirlə yaxından dostluğu iki xalqın satirik ədəbiyyatı və mətbuatı arasında bir körpüyə çevrilmişdir. Bu jurnalların tədqiqi və öyrənilməsi müasir dövrdə də davam edən bir prosesdir. Hər iki jurnal Nazim Axundov, Qulam Məmmədli, İsa Həbibbəyli, Akif Azalp (Bağırov), Yaşar Qasımov, Almaz Ülvi, Vüqar Əhməd, Gülbəniz Babayeva tərəfindən geniş şəkildə tədqiq olunmuşdur. Xüsusən, Akif Bağırovun “Sabir və Əczi” (1976), Yaşar Qasımovun “Sabir və XX əsr özbək satirası” (1979), Almaz Ülvi Binnətovanın “Azərbaycan-özbək (cığatay) ədəbi əlaqələri (dövrlər, simalar, janrlar, təmayüllər)” monoqrafiyasında ayrıca bölmə kimi işlənmiş “XX əsr özbək ədəbiyyatı və “Molla Nəsrəddin” jurnalı (Şərq satira məktəbi və cədid cığatay (özbək) poeziyası)” (2008) tədqiqatlarını misal deyə bilərik.
Bütün Şərq ölkələrində yayılıb əks-səda doğuran bu jurnal A.Qədirinin cədidçilik görüşlərinə, eyni zamanda satirik publisistik yaradıcılığının formalaşmasına ilkin və ciddi təsir göstərən mənbələrdəndir. “Molla Nəsrəddin” jurnalının ədəbi-bədii, publisistik imkanlarından bəhrələnən yazıçı “Müştüm” (1923) jurnalının yaranması və formalaşmasında fəal iştirak etmişdir. “Müştüm” Türküstan mətbuatında ilk satirik jurnal hesab olunur.
Qazi Yunus və Abdulla Qədirinin redaktorluğu ilə Daşkənddə ayda bir dəfə nəşr olunan məşhur “Müştüm” jurnalı özbək mətbuatı tarixində satirik jurnal kimi ilklərə imza atan mətbu orqanlarından biridir. “Müştüm”ün ilk nömrəsi 1923-cü il fevralın 18-də “Türküstan” qəzetinə əlavə kimi, sonra “Qızıl Özbəkistan” qəzetinə əlavə olaraq 3000 nüsxə çap olunmuşdur. Jurnalın ilk nömrəsində Abdulla Qədirinin “Müştüm təsvirində” adlı məqaləsi dərc olunmuşdur. Məqalədə jurnalın nəşri ilə bağlı bir sıra məqamlar yer almışdır. “Müştüm” Azərbaycan dilinə tərcümədə “Yumruq” mənasını verir. Abdulla Qədirinin sözləri ilə “Yumruq” zorakılıq yumruğu deyil, ədalət yumruğudur, bu “Yumruq” zalımların yumruğu deyil, məzlumun yumruğudur. Onun “Siyasət meydanlarında”, “Salamnamə”, “Tərəqqi”, “Yaman göz”, “Birinci may”, “Üzr”, “Qarışıq”, “Daşkənd xəbərləri”, “Mətbuat günü” kimi yüzlərlə məqalə və felyetonları “Müştüm”ün müxtəlif səhifələrində Culqunbay, C., Molla Culqunbay, Mirzə Culqun, Ciyan, Ovsar, Dumbul, Dumbulnisə, Çiçora, Kalvayı Məhzum və bir sıra imzalarla yer almışdır.

“Müştüm” jurnalı nəşr olunduğu ilk gündən bu günə qədər ölkədə mövcud olan bütün problemləri işıqlandırmış, satira, yumor vasitəsilə bu problemlərə tənqidi aspektdən yanaşmışdır. Yüzlərlə tənqidi məqalə və felyetonlar cəmiyyətin müxtəlif pisliklərdən təmizlənməsində jurnalın əsas silahı olmuşdur. A.Qədiri dürüst və şəffaf tənqidin cəmiyyət və onun mövcud yaraları üçün əsl məlhəm olduğuna inanmış, bu fikri jurnalın əsas qayəsi hesab etmişdir. “Müştüm” ciddi olduğu qədər gülməli, gülməli olduğu qədər də ciddi bir mətbuat orqanı idi – “Molla Nəsrəddin”in əsas xətti kimi...!
“Molla Nəsrəddin” və “Müştüm” jurnallarını bir-birinə bağlayan əsas amil onlarda olan mövzu eyniliyidir. “Molla Nəsrəddin”in müraciət etdiyi mövzuların əksəriyyəti “Müştüm” səhifələrində də əks olunmuşdur. Jurnal öz səhifələrində özbək xalqının ictimai-siyasi və sosial həyatının, onun çoxəsrlik ədəbiyyatının və milli mətbuatının işıqlandırılmasına geniş yer vermişdir. Qarşılıqlı olaraq özbək ədəbiyyatı və mətbuatında “Molla Nəsrəddin” jurnalının ideoloji mübarizə üsulu işıqlandırılmışdır. Nəticə etibarilə, hər iki jurnal qarşılıqlı münasibət və əlaqədə olmuş, iki qardaş xalqın ədəbi əlaqələrinin müasir dövrdə də inkişafına təkan vermişdir.
“Molla Nəsrəddin” jurnalında daha geniş yer verilən məsələlərdən biri də qadın problemidir. Əsrin bəlasına çevrilən qadın hüquqsuzluğu məsələsi “Molla Nəsrəddin” jurnalı ətrafında toplaşan bir çox ədiblərin felyetonlarında işıqlandırılmışdır. Ümumilikdə, “Molla Nəsrəddin” jurnalı bütünlükdə Şərq aləmində bir inqilab idi. Jurnal toxunduğu məsələlərdə bütün müsəlman dünyasının yaralarını açır, bütün İslam Şərqinə aid olan naqislikləri qamçılayır, yalnız Şərqlə kifayətlənməyib Qərbin müstəmləkəçi siyasətini damğalayırdı.
Qadın problemi məsələsi, həmçinin, A.Qədirinin publisistikasında yer alan məsələlərdən olmuşdur. Yazıçının qələmə aldığı “Hüquq” felyetonu 1923-cü ildə “Türküstan” qəzetində çap olunmuşdur. İctimai-siyasi məsələlərlə paralel olaraq, bu felyetonda özbək qadınlarının hüquqsuzluqları bütün çılpaqlığı ilə əks olunmuşdur. Hüquq söz bilməyən, bu həyatdan baş açmayan Zeynəb kimi qadınların deyil. Hüquq şeytana nökərçilik edən Hacı Əbdüllərin, Səlahəddin müftilərindir.

Jurnalda özbək xalqının şifahi xalq yaradıcılığı ənənələrindən geniş istifadə olunmuşdur. Eyni zamanda, jurnal qardaş ölkələrin xalqları ilə dostluq əlaqələrinin genişləndirilməsinə böyük diqqət və qayğı göstərirdi. “Molla Nəsrəddin” jurnalında da folklor nümunələrindən istifadə olunmuşdur. Bununla yanaşı, jurnalda Azərbaycan klassik ədəbiyyatı, Şərq poeziyası nümunələrinə də yer verilmişdir. “Molla Nəsrəddin” səhifələrində dünya ədəbiyyat ilə bağlı məqalələr nəşr olunmuşdur. Məhz bu jurnallar oxucuları digər xalqların satirik və yumoristik ədəbiyyatının ən yaxşı nümunələri ilə tanış edir, xarici klassiklərin əsərlərinin tərcümələrini dərc edirdi.
“Müştüm” də “Molla Nəsrəddin” kimi karikaturaları ilə məşhur olan satirik jurnaldır. Onun ilk rəssamı İştvan Tulya olmuşdur.
Abdulla Qədiri jurnalın ilk səhifələri və nömrəsindən fəaliyyətə başlasa da, “Müştüm” jurnalının baş redaktorları sırasında yer almamışdır. “Müştüm” jurnalının müxtəlif dövrlərdə çap olunmasına Q.Yunus (1923-1924), K.Alimov (1925-1926), Z.Səid (1927-1931), Q.Qafurov (1931-1934), C.Mahmudov (1939), H.Şəms (1940-1941), M.Məhəmmədov (1952-1955), A.Polad (1956-1960), Z.Yoldaş (1961-1962), Mirmöhsün (1962-1971), İ.Rəhim (1972-1984), M.Koriyev (1985-1988), C.Sadullayev (1989-1990), N.Aminov (1990-1996), A.Curayev (1997-2006) və nəhayət N.Daşmatov (2007) redaktorluq etmişdir.
Abdulla Qədiri yaradıcılığının əsasını onun nəsr əsərləri – romanları təşkil etsə də, 1923-cü ildə yaranan “Müştüm” jurnalında yaxından fəaliyyət göstərməsi onun ədəbi fəaliyyətinin parlaq səhifələri hesab olunur. “Müştüm” jurnalı onun ölümündən sonra da 2019-cu ilə qədər nəşr olunmuş, Vətəninə, millətinə xidmət etmiş, daha sonra bir çox iqtisadi problemlər və abunələrin kəskin azalması səbəbindən fəaliyyətini dayandırmış, 2025-ci ildən Nəsircan Daşmatovun redaktorluğu ilə yenidən nəşr olunmağa başlamışdır.
Nəticədə, Azərbaycan-özbək ədəbi əlaqələrinin mətbuata sirayət etməsi “Molla Nəsrəddin” jurnalı və “Müştüm” dərgisi əsasında üzə çıxmış, Mirzə Cəlilin redaktorluğu ilə nəşr olunan məcmuə özbək satirası və mətbuatına ciddi təsir göstərmişdir.

TƏBRİK EDİRİK!

Əziz sinif yoldaşlarım, Qafan Şəhər 4 nömrəli orta məktəbin 1973-cü il məzunları, məktəb illərimin xoş xatirələri ilə dolu gözəl insanlar Gülşən xanım Allahverdiyeva və Adilə xanım Aslanova! Sizi 70 illik yubileyiniz münasibəti ilə öz addımdan, ailəmiz, sinif yoldaşlarımız adından ürəkdən təbrik edirəm. Sizə möhkəm can sağlığı, uzun, xöşbəxt, mənalı ürəyinizcə olan gözəl bir ömür arzu edirəm. Növbəti yubileylərinizi doğma yurdumuzda Zəngəzurumuzda, doğulub boya -başa çatdığınız dədə-baba ocağında toy- bayram kimi qeyd edək. Nəvə- nəticə toyu görəsiniz!
Aşağıdakı ürək sözlərimi Zəngəzur çiçəklərindən bağlanmış buket əvəzi qəbul edin:



Ay, apreldə ad gününləri olanlar,
Yetmiş yaşı tamam olan uşaqlar.
Ad gününüz mübarəkdir, mübarək!
Biri Adilədir o biri Gülşən,
Həyatda həmişə olasınız şən!

Bu bahar çağının açılan gülü,
Nərğizi, bənövşəsi, şehli çəməni,
Məktəb illərimizin xatirələri:
Biri Xələcdəndi, biri Bəkdaşdan,
Bunların sorağı gəlir Qafandan.

Həyatda həmişə hörmətli olun,
Ruhunuz sağlam olsun, başınız uca,
Dostluqda, yoldaşlıqda önlərdə olun!
Ömür kitabınız sevinclə dolsun,
Nəvəli, nəticəli ömrünüz olsun,
Tutub əllərindən yüz il yaşayın!
Yurdumuz Zəngəzurun adın daşıyın!

Əlövsət Xalıqverdiyev.
25.03.2026

Hacı Oruc Quliyevin

həyat hekayəti

(53 illik dostluğun tarixçəsi)

Cəbrayıl rayonunun Şıxalıağalı kəndindəki hündür təpələrin birinin üstündə yerləşirdi Hacı Oruc Quliyevin evi. Buradan bir neçə yüz metr irəlidə Xan Arazın ləpələri öz həzin nəğmələrini oxuya-oxuya üzü aşağı axır, Suqovuşanda Kürlə birləşənədək Qarabağın, Mil və Muğanın əkin-biçin yerlərinə dirilik suyu, ruzi, bərəkət bəxş edirdi. Arazın sol sahili boyunca sıralanan taxıl, üzüm sahələrində, eləcə də tut (Cəbrayıllılar ondan may, iyun aylarında barama hazırlayırdılar), meyvə bağlarında bu qədim və gözəl kəndin halal zəhmətə alışmış saf qəlbli insanları gündoğandan günbatana qədər çalışırdılar.
1980-cı illərin əvvəlləri idi. Tələbəlik illərindən dostluq etdiyim Oruc Quliyev halal əmək haqqı ilə tikib ərsəyə gətirdiyi evinə təzəcə köçmüşdü. O gün mən həyat yoldaşım və körpə qızımla birlikdə onlara ilk dəfə qonaq gəlmişdik. Çay içib Orucla həyətə çıxdıq. Evin ətrafında çoxlu gül-çiçək əkilmişdi. Araz tərəfdən əsən meh həyətdəki güllərin ətrini ətrafa yayırdı. Orucun evinin düz qarşısından Araz tərəfdəki üfüqlərə nəzər yetirəndə gördüm ki, çayın sağ sahilindən, yəni Güney tərəfdən Quzeyə dəstə-dəstə uçub gələn qaranquşlar birdən-birə haradasa qeyb olur, sonra yenidən səmada pərvazlanaraq qanad çalırdılar. Maraq məni bürüdüyündən soruşdum:
–Onlar niyə birdən-birə gözdən itirlər?
–Araza enərək bir qurtum su içirlər!
Hər şeyi anladım. Başa düşdüm ki, qaranquşlar Arazdan məhz burada su içəndən sonra Cəbrayılın digər kəndlərinə, oradan külli Qarabağa və Azərbaycanımızın hər yerinə yayılırlar. Bu heyrətamiz səhnəni o vaxtdan bugünədək bir an belə unutmadım və unutmağa da haqqım yoxdur.
Bəli, o gün mən də, yenicə təzə evinə köçən Oruc da çox xoşbəxt idik. Qeyd etməliyəm ki, Cəbrayılı, Qarabağı ilk dəfə mənə tanıtdırıb sevdirən məhz Oruc olmuşdur. Burada, Şıxalıağalı kəndində doğulub boya-başa çatan, orta məktəbi bitirəndən sonra Bakıda ali təhsil alan, bir müddət Soltanlı kənd orta məktəbində müəllimlik edən, sonra Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Köçəri Babayevin sədri olduğu “26 Bakı komissarları” kolxozunda komsomol komitəsinin katibi, ardınca isə həmkarlar təşkilatının sədri vəzifələrndə işləyən, ağır qaçqınçılıq illərində “Xəzər” Universitetində pedaqoji fəaliyyət göstərən, son 30 ilə yaxın müddətdə isə Cəbrayıl və Füzuli camaatının xeyir-şər məclislərini məharətlə idarə edən izzətli din xadimi, el ağsaqqalı, xətir-hörmət sahibidir Hacı Oruc Quliyev!
Əziz oxucu! Hacı Oruc həyatda mənim ən yaxın dostumdur və bu dostluq mənim üçün çox əzizdir. Bizim dostluğumuzun artıq 53 ilə yaxın yaşı var və bu yarım əsr ərzində, Allaha min şükür ki, bir-birimizdən zərrə qədər də olsun inciməmişik. Bizim həyat yoldaşlarımız da doğma bacı qədər yaxındırlar. Övladlarımız bir-birlərinə qardaş, bacı deyərək müraciət edirlər!
Mən onun haqqında nəfəsimi dərmədən bir kitaba bəs edən qədər ürək sözlərimi danışar və bu dastanın adını “Bir dostluğun tarixçəsi” də qoya bilərdim. Amma indiki zamanda insanların kitab oxumağa həvəssiz olduğunu bildiyimdən və bu reallıqla razılaşmağa məcbur olduğumdan, Oruc müəllimin həyat yolu barədə qısa da olsa, öz səmimi qeydlərimi qələmə almağı özümə borc bildim. Ona görə də bu yazını lütfən axıradək oxumağınızı xahiş edirəm!
Beləliklə, mən onu ilk dəfə 1973-cü ilin qızmar iyul ayının axırlarında, Bakı Dövlət Universitetinin 3 saylı yataqxanasında hər ikimizin qəbul imtahanlarına hazırlaşdığımız günlərdə görmüşəm. Mən sənədlərimi universitetin jurnalistika fakültəsinə vermişdim, o isə filologiya fakültəsinə daxil olmaq arzusunda idi. Yataqxanada bizdən başqa respublikanın, demək olar ki, hər yerindən yüzlərlə abituriyent qalırdı.
Oruc hündürboy, gülərüz, sarışın saçlı gənc idi. Həm qeyri-adi təsir bağışlayan mehribanlığı, həm də hədsiz xeyirxahlığı ilə fərqlənirdi. Məsələn, ingilis dilini əla bildiyi üçün bu əcnəbi dil üzrə imtahanlara hazırlaşanların hamısına böyük həvəslə kömək edirdi. Halbuki, özünün, məsələn, tarix imtahanına hazırlaşması üçün az vaxtı qalırdı. Sonradan artıq onu lap yaxından tanıyandan, xarakterinə bələd olduqdan sonra əmin oldum ki, Oruc Quliyev heç vaxt ondan kömək uman insanlara yox deməyib.
O, yataqxanada qonşu otaqda qalırdı. Orucla tanışlıqdan bir neçə gün sonra hiss etdim ki, onu görməyəndə darıxıram. Münasibətlərimiz səmimi və qarşılıqlı idi. O, da mənə ürək qızdırmağa başlamışdı. Kənddəki doğmaları barədə, sevdiyi, əhd-peyman bağladığı qız barədə (onlar artıq yarım əsrə yaxındır ailə qurublar) ürək sirlərini mənə danışırdı. Yataqxanada hamı onun xətrini çox istəyirdi. Mən isə onunla dost olduğuma görə artıq forslanırdım. Forslanmağım əbəs deyildi, həyatda özümə ürək qızdıracaq sirdaş, güvəniləcək dost qazanmışdım. Zaman göstərdi ki, xoşbəxtlikdən, bu seçimimdə yanılmamışam.
Həmin il mən universitetə daxil oldum, amma Orucun cəmi 1 balı çatmadığı üçün o, kəndə qayıtmalı oldu. Onun universitetə qəbul olunmaması məni mütəəssir etmişdi. Mən onun həvəsdən düşə biləcəyindən çox narahat idim. Onu həvəsləndirmək üçün bir-birinin ardınca məktublar yazaraq israrla vaxtını boş keçirməyib növbəti il üçün qəbul imtahanlarına ciddi hazırlaşmasını xahiş edirdim. O, isə mənə cavab yazaraq imtahanlara daha yaxşı hazırlaşacağını vəd edirdi.
Oruc, sağ olsun, vədinə xilaf çıxmadı. Növbəti il Azərbaycan Dövlət Dillər Universitetinin ingilis dili fakültəsinə daxil oldu və artıq hər ikimiz Bakıda tələbə olduğumuzdan əlaqələrimiz daha da gücləndi. Tez-tez görüşür, bir-birimizdən hal-əhval tutardıq.
1976-cı ildə mən artıq təhsilimi M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetində davam etdirməli olduğum üçün bir neçə ilə Orucla əlaqə saxlaya bilmədim. Yalnız 1983-cü ildə Vətənə qayıdıb “Bakinskiy raboçiy” qəzetində Mil-Muğan bölgəsi üzrə zona müxbiri işləməyə başlayanda köhnə dostumu arayıb-axtarıb tapdım. O, yuxarıda qeyd etdiyim kimi, bizim görüşümüzə çox sevinirdi. Məni ən çox kövrəldən məqam isə bu oldu ki, Orucgilin ailəsinin hər bir üzvünün mənim ona göndərdiyim məktublardan xəbəri vardı və bu məktubları nadidə tapıntı kimi, evin ən hörmətli yerində urvatla qoruyub saxlamışdılar!
...2006-cı ilin martın 30-da atamın Qubanın I Nügədi kəndində rəhmətə getməsini eşidən Hacı Oruc həyat yoldaşı Şəhla xanımla birlikdə dərhal Bakıdan kəndimizə gələrək mənə və ailəmizə bu ağır itki ilə əlaqədar dərin hüznlə başsağlığı verdi. Dərdimizə şərik oldu. Atamın hüzn məclisinin 3-cü günü isə olduqca gözəl avazla elə bir Yasin sürəsi oxudu ki, təkcə məclisdə süfrə başında əyləşənlər deyil, həyət-bacada qonaqlara xidmət göstərən qohum-qonşular da ayaq saxlayıb onun oxuduğu Quran ayəsini dinləyirdilər. Bəli, o, həmin gün “Yasin” surəsini sonsuz bir şövqlə çox ürəkdən oxuyurdu. Çümki o, atamın, atam da onun xətrini çox istəyirdi.
1993-cü il avqustun 23-də Cəbrayıl rayonu Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunandan düz 2020-ci ilin oktyabrın 7-də Cəbrayıl şəhərinin düşməndən azad edildiyi günədək paytaxt Bakıdan tutmuş, ölkəmizin müxtəlif şəhər və bölgələrinə səpələnmiş Cəbrayıl camaatının bir gözü güləndə, bir gözü də ağlayırdı. Doğma torpaq nisgili, ata-baba yurdundan ayrı düşməyin möhnəti Orucun da həssas qəlbinə ağır şırımlar çəkmişdi. Amma 27 ildən sonra ilahi ədalət bərpa olundu! Hacı Oruc hər dəfə Qarabağın şəhər və kəndlərinin azad edilməsi xəbərini Ali Baş Komandan, möhtərəm Prezidentimiz İlham Əliyevin dilindən eşidəndə göz yaşları axıtdı. Bu, sevinc göz yaşları idi.
Bu gün vaxtilə erməni vandallarının vəhşicəsinə dağıdaraq viran qoyduqları Qarabağın bütün şəhər və kəndləri kimi, Şıxalıağalı kəndi də dövlətimizin və xalqımızın birgə səyləri ilə yenidən bərpa edilir. Burada bir-birindən gözəl, yaraşıqlı evlər inşa olunur, küçə və xiyabanlar salınır, yeni yollar çəkilir! Yaxın həftələr, aylar ərzində kəndin bir çox ailələri kimi, Hacı Oruc Quliyevin də ailəsi doğma yurda qayıtmağa hazırlaşır. İnsan üçün qalib xalqın övladı kimi doğma yurda qayıtmaqdan böyük xoşbəxtlik ola bilərmi?! Əlbəttə, olmaz!
Cəbrayılda görüşənədək, çox hörmətli Oruc müəllim! Bu il mayın 3-də sənin mübarək 70 yaşın tamam olur. Mən səni, 53 illik ürək dostumu yubileyin münasibətilə səmimi-qəlbdən təbrik edir, sənə möhkəm cansağlığı arzulayıram! Sən mənim həyatda yaxından tanıdığım ən saf, təmiz qəlbli insanlardan birisən! Mən səninlə dostluğumdan sonsuz qürur duyuram. Allah səni, bütün doğmalarını, yaxınlarını qorusun! Mən sənə nəvələrinin toyunda ürəkdolusu qol götürüb oynamağını arzulayıram!
...Deyilənlərə görə, Cəbrayıl rayonu işğal altında olanda qaranquşlar Şıxalıağalı kəndinə bir dəfə də olsun uçub gəlməyiblər. Böyük səbirsizliklə bu kəndin əsl sahiblərini, qədirbilən camaatını gözləyiblər. Şübhə etmirəm ki, şıxalıağalılar kəndə qayıdan kimi qaranquşlar onları öz gözəl nəğmələri ilə yenidən salamlayacaqlar!
Allah xalqımızı pis gözdən və bəd nəzərdən qorusun! Cəbrayıl Qarabağdır, Qarabağ isə Azərbaycandır. Azərbaycana, xalqımıza eşq olsun!

Məsaim Abdullayev,

Əməkdar mədəniyyət işçisi.
Bakı, 4 aprel, 2026-cı il.