Bircə arzum var idi...

“...Hər şənbə, bazar günləri ata yurduma gedirəm. Evimizdə əzizlərimi xatırlayıram; Atamı, anamı, 2 ildi dünyasını dəyişən qardaşımı, qəhrəman bacımı, itkin qardaşımı... Qapını açıb içəri keçəndə onların mənim yanımda olduqlarını hiss edirəm. Hiss edirəm ki, hətta küçədə də mənimlə addımlayırlar...” Xankəndi sakini, doğma yurduna qayıtmış Nəzakət Lətif qızı İsmayılova belə deyir. Nəzakət xanımın həyat hekayətini səssiz, ağrısız dinləmək olmur.

O, 1973-ci ildə Xankəndidə anadan olub. Ailənin 8 övladının sonuncusudur. Uşaqlıq, yeniyetməlik illəri Xankəndidə keçib. Burada erməni separatizminin baş qaldırdığı 1988-ci ildə ailəliklə evlərini tərk emək məcburiyyətində qalıblar. Evi ermənilər zəbt ediblər. Nəzakətgil əvvəlcə Ağdama gəliblər, sonra isə Xocalı şəhərində məskunlaşmalı olublar. O, 1991-ci ildə bu şəhərdə ailə qurub. Cəmi doqquz ayın gəlini olan Nəzakətin həyat yoldaşı Vidadi Xocalı soyqırımının qurbanlarındandır. Soyqırım hadisəsindən bir ay sonra qızı Ülviyyə dünyaya gəlib.

Onu da qeyd edək ki, Nəzakət xanımın özündən iki yaş böyük bacısı Zöhrə Quliyeva Xocalı özünümüdafiə batalyonunda döyüşçü, tibb bacısı olub. Gəncə Texnologiya Texnikumunda qiyabi təhsil alan vətənpərvər qız doğma yurdun müdafiəçiləri sırasına qoşulub. Nəzakət onun haqqında belə deyir: “1990-cı ilin noyabrında bir dəfə bacım avtobusla Ağdamdan Xocalıya gəlirmiş. Əsgərandan keçəndə ermənilər avtobusu güllə-barana tuturlar. Sürücü İlqar Novruzov yaralanır. Həmin anda Zöhrə özünü itirmir, sükan arxasına keçərək avtobusu idarə edir və 32 nəfər sərnişini sağ-salamat Xocalıya gətirib çıxarır...”

Zöhrənin igidliyi haqqında başqa bir hekayət də var. Xocalı soyqırımı zamanı o, qonşu qadının körpəsinə gücü çatmadığını görüb uşağı öz kürəyinə şəlləyir. Ancaq yolda yaralandığı üçün uşağı doğmalarına verir. Yaralı vəziyyətdə belə özünü itirmir, döyüş yoldaşlarına tibbi yardım göstərir. Və nəhayət, düşmənə əsir düşməsin deyə, son gülləsini öz sinəsinə sıxır. “Zöhrənin məzarı Ağdamın Şəhidlər Xiyabanındadı. Torpaqlarımız işğaldan azad edildikdən sonra Zöhrə bacımın da məzarını tapıb ziyarət etdim, onunla xeyli söhbətləşdim,” – deyə Nəzakət xanım bildirir. Cəsur döyüşçü qızın şücaətini ulu öndər Heydər Əliyev layiqincə dəyərlərndirib, özünün 25 fevral 1997-ci il tarixli Sərəncamı ilə onu ölümündən sonra "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edib.
Nəzakət xanımın qardaşı Zakir Quliyev də iyirmi səkkiz yaşında Xocalı soyqırımında itkin düşüb. Bu günədək ondan bir xəbər yoxdur.

…Xocalıda 3 əzizini itirən Nəzakət xanım körpə qızı və valideynləri ilə birlikdə məcburi köçkünlüyün ağrı-acısını yaşayıb. Əvvəlcə Naftalanda, sonra Goranboyda müvəqqəti məskunlaşıb. Köçkünlük illərində ata-anasını da itirib. Həmin dövrü xatırlayan Nəzakət xanım deyir: “Əvvəldən körpələr evində işləmişdim. Goranboyda da öz işimlə bağlı çalışdım. Qızımı böyütdüm, indi şükür, ailəsi, 3 övladı var. Düz 36 il doğma vətənimə - Xankəndimə həsrət qaldım. Onda mənim bircə arzum var idi - Xankəndiyə qayıtmaq! Düşünürdüm ki, yurduma qayıtsam itirdiyim doğmalarımın da ruhları şad olar. Şükür, torpağıma qayıtdım”.

…Nəzakət xanım ən böyük arzusuna çatıb. İndi Xankəndidə yaşayır. Burada 1 nömrəli uşaq bağçasında dərzi kimi çalışır. Özünü xoşbəxt sanır. O deyir: “Qoy, bu sevinc dogma-yurd yuvasını itirmiş hər bir kəsə nəsib olsun! Bizə bu xoşbəxtliyi yaşadan şəhidlərimizə borcluyuq. Allah qazilərimizə can sağlığı versin, yaşasın müzəffər Prezidentimiz!”

Mina RƏŞİD

Mükəmməl tədqiqat

əsəri

15 aprel 2026-cı il tarixində Qərbi Azərbaycan İcmasında, İcmanın Nəzarət Təftiş Komissiyasının üzvü, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Cəlal Allahverdiyevin “İrəvanda Azərbaycan təhsil tarixi” adlı monoqrafiyasının təqdimatı keçirilib. Tədbirdə Qərbi Azərbaycan İcmasının İdarə Heyətinin üzvləri, icma sədrləri, şura sədrləri, millət vəkilləri, ziyalılar və ictimaiyyət nümayəndələri iştirak ediblər.

Təqdimatı açan Qərbi Azərbaycan İcmasının İdarə Heyətinin sədri, millət vəkili Əziz Ələkbərli bildirib ki, nəşr Qərbi Azərbaycanın təhsil tarixinin sistemli şəkildə araşdırılması baxımından mühüm elmi mənbədir. O qeyd edib ki, monoqrafiya İrəvanda Azərbaycan maarifçiliyinin zəngin ənənələrini üzə çıxararaq tarixi həqiqətlərin bərpasına və gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir.

Qərbi Azərbaycan İcmasının sədr müavini, millət vəkili, professor Hikmət Babaoğlu vurğulayıb ki, əsər yalnız elmi deyil, həm də ictimai-siyasi baxımdan əhəmiyyətlidir. Onun sözlərinə görə, kitab Qərbi Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq elmi dövriyyəyə çıxarılması və milli yaddaşın möhkəmləndirilməsi baxımından xüsusi rol oynayır.

Tədbirdə həmçinin Qərbi Azərbaycan İcması Müşahidə Şurasının üzvü, Milli Məclisin komitə sədri, millət vəkili Musa Urud,

İcmanın İdarə Heyətinin üzvü, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, Dövlət Mükafatı laureatı Nazim Mustafa,
Amasiya Rayon İcmasının sədri, akademik Abel Məhərrəmov,
İcmanın Qadınlar Şurasının sədri, millət vəkili Məlahət İbrahimqızı, Millət vəkili Rizvan Nəbiyev, AMEA-nın müxbir üzvü, professor Könül Bünyadzadə, İcmanın Qadınlar Şurasının üzvü, millət vəkili Tənzilə Rüstəmxanlı və İcmanın Hüquq Komissiyasının sədri, Böyük Qarakilsə İcmasının sədri, professor

Zahid Cəfərov çıxış edərək əsərin elmi əhəmiyyətini yüksək qiymətləndiriblər. Qeyd edilib ki, əsər Azərbaycan tarixşünaslığı və pedaqoji fikir tarixində mühüm yer tutur və monoqrafiya Qərbi Azərbaycanın təhsil irsinin sistemli şəkildə araşdırılması ilə yanaşı, bu sahədə mövcud olan boşluqların doldurulmasına və tarixi həqiqətlərin elmi əsaslarla ortaya qoyulmasına ciddi töhfə verir.

Çıxışlarda o da vurğulanıb ki, bu fundamental tədqiqat Qərbi Azərbaycanın təhsil və maarifçilik tarixinin öyrənilməsi istiqamətində mühüm elmi hadisə olmaqla yanaşı, milli yaddaşın bərpasına xidmət edən dəyərli mənbədir.

Kitabın müəllifi, Qərbi Azərbaycan İcması Nəzarət Təftiş Komissiyasının üzvü, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Cəlal Allahverdiyev təqdimata qatılan hər kəsə təşəkkürünü bildirib. Qeyd edib ki, bu əsərin əsas məqsədi Qərbi Azərbaycanın təhsil və maarifçilik tarixini elmi əsaslarla araşdıraraq gələcək nəsillərə çatdırmaq, eyni zamanda tarixi həqiqətləri obyektiv şəkildə ortaya qoymaqdır. Müəllif vurğulayıb ki, bu istiqamətdə araşdırmalar gələcəkdə də davam etdiriləcək.

Qeyd edək ki, 536 səhifəlik “İrəvanda Azərbaycan təhsil tarixi” monoqrafiyası qədim İrəvan mahalında təhsil sisteminin formalaşması və inkişaf mərhələlərini ilk dəfə sistemli şəkildə araşdırır. Müəllif bu əsərdə Ümumtürk mədəni sisteminin ayrılmaz hissəsi olan bölgədə məscid məktəbləri, mədrəsələr və rus-Azərbaycan məktəblərinin yaranması və inkişafını ilk dəfə olaraq sistemli şəkildə elmi dövriyyəyə daxil edib. Araşdırma arxiv sənədləri əsasında sübut edir ki, Qərbi Azərbaycanda təhsil sistemi əsrlər boyu xalq pedaqogikasına və islam mənəviyyatına söykənərək milli varlığın qorunmasında mühüm rol oynayıb.

Monoqrafiyada İrəvanın maarifçilik mühitində mühüm rol oynamış Mirzə Cabbar Məmmədzadə, Haşım bəy Vəzirov, İbrahim Səfi, Vahid Şadiyev kimi ziyalıların fəaliyyəti geniş təhlil olunur. Xüsusilə Mirzə Cabbar Məmmədzadənin pedaqoji və metodiki fəaliyyəti, “Azərbaycan dili” dərsliklərinin hazırlanmasındakı xidmətləri yüksək qiymətləndirilir.

Eyni zamanda əsərdə İrəvan Kişi Gimnaziyasının fəaliyyəti xüsusi yer tutur. Müəllif arxiv sənədləri əsasında göstərir ki, bu təhsil ocağı yalnız bilik verməklə kifayətlənməyib, həm də Azərbaycanın gələcək dövlət xadimlərinin, diplomatlarının yetişməsində mühüm rol oynayıb. Gimnaziyanın məzunları sırasında Teymur bəy Makinski və Əkbər ağa Şeyxülislamov kimi tarixi şəxsiyyətlərin adı çəkilir.

Monoqrafiyanın elmi redaktorları sırasında filologiya elmləri doktoru, professor Mahirə Nağıqızı və siyasi elmlər doktoru, professor Hikmət Babaoğlu yer alır. Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Nazim Mustafanın məsləhətçiliyi ilə hazırlanmış əsər tanınmış alimlər tərəfindən yüksək dəyərləndirilib.
Kitaba filologiya elmləri doktoru Almaz Ülvi ön söz yazıb.

Pərvanə Zəngəzurlu

Məryəm xanım

təbrik edir!

Zəngəzurun dəyərli xanımı, qələmi və öz ədəb- ərkanı ilə sevilib- seçilən Pərvanə xanımı doğum günü münasibəti ilə səmimi qəlbdən təbrik edirəm. Bu yaş dövrü insanın kamilliyinin püxtələşmiş ən gözəl zamanıdır. Dünyanın bu gəlimli- gedimli dövründə hörmətli, izzətli bacımıza xeyirxah əməlində uğurlar arzulayıram.
Dünyanın düzənində, cəmiyyətin inkişafında xüsusi rol oynayan qüvvə qadındır. Qadın olan yerdə həyat var, işıq var, sevinc var, dostluq, ailə bütövlüyü var. Qadın olan yerdə həmişə birlik olur, güvən olur, həyata ümid çoxalır, yaşamaq eşqi artır. Qafanlı olub insanların ümidini ölməyə qoymayan, qələmi ilə vətənə yol salan, yurdumuzu unutdurmağa qoymayan şairəmizə sağlam ömür, xoşbəxt günlər arzulayıram. Arzu edirəm, ocağının işığı həmişə gur yansın, şöləsi aləmi nura qərq etsin!

Sevgi və sayğılarla: Məryəm Gəncəliyeva

P.S. Aşıq Pəri Məclisinin sədri Pərvanə xanımı "Zəngəzur Cəmiyyətləri" İctimai Birliyi İdarə Heyəti adından Tamxil Ziyəddinoğlu da təbrik edir. Pərvanə xanıma yaradıcılıq uğurları, sağlamlıq, övladlarına xoşbəxtlik arzulayır.

Qərib sənətkar

Uzaqdan uzağa yaxşı tanıyırdım. Amma yaxın münasibətimiz yox idi. İlk dəfə yolumuz M.A.Qasımov adına Respublika Klinik Xəstəxanasının yanında kəsişdi. O vaxt AzTV-də işləyib, I Alatavada kirayədə qalırdım. İşdən çıxıb evə gedəndə qulağıma zurna səsi gəldi. Uşaqlıqdan öyrəşdiyim və kənd toylarında sevə-sevə dinlədiyim o səs məni yolumdan elədi. Bu o vaxtlar idi ki, sosializm deyilən ictimai-siyasi formasiya dağılmış, daşnak-erməni-rus faşizminin zülmü Qərbi Azərbaycan, Qarabağ və ətraf rayonlarda soydaşlarımızın növrağını pozmuş, 1 milyondan çox əhalimiz qaçqın, köçkün vəziyyətinə düşüb sərgərdan qalmışdı. Hər kəs balasına bir tikə çörək tapmaq üçün hər cəbrə qatlaşır, öz bacardığı işin qulpundan tutub axşama qədər çalışırdı.

Sənət adamları da bu qəbildən idi. Səhər-səhər sazı olan sazını, sözü olan sözünü götürüb evdən çıxır, Allahın yetirəcəyinə tapınıb yola düşürdü. Bu dəfə yolda gördüyüm tanınmış bir nəslin, Zəngəzur mahalına ün salmış bir şəcərənin nümayəndəsi idi. Görünür yuxarıda qeyd etdiyim sıxıntılar onu da yolqırağı yeməkxanalarda öz ifaçılıq məharətini göstərməyə vadar etmişdi. Yaxınlaşmaq, gözəl ifasını dinləyib yorğunluğumu çıxarmaq, adətimiz üzrə zurnasının ağzına nəmər taxmaq, bir az da dərdləşmək istədim. Amma niyyətim baş tutmadı...

O, aralıdan məni tanıyıb daldalandı. Mən də onun o məqamda keçirdiyi duyğusal hissləri duyub görməzdən gəldim. Yerin sahibinə yaxınlaşıb sənətkarın nəmərini və ismarıcımı özünə çatdırmasını xahiş elədim. Dedim,- o zurna ifaçısına de ki, onu yaxşı tanıyıram. Sovet riyaziyatçılarını, xüsusilə Ermənistandakıları kök altına salan riyaziyyat müəllimi Həsən Şəkərəliyevin oğlu Abbas müəllimdir. Özü halal çörəklə böyüyüb. İndi də ruhunu, nəfəsini xərcləyərək ailəsinə çörək pulu qazanır. Balalarına zəhməti ilə qazandığını aparmaqdan, süfrəsinə halal çörək qoymaqdan utanmasın. Qoy bizi çöllərə salanlar, növrağımızı pozub sərgərdan qoyanlar utansın!..
Aradan xeyli vaxt keçmişdi. Mənə bir zəng gəldi. Telefona cavab verdim. Telefonun o başındakı salam-kəlam eləmədən dedi:
-Müəllim, sənnən yayındığım üçün məni bağışla!
Əslində burda bağışlanası heç bir qəbahət yox idi. Bir məğrur müəllim öz ləyaqətinə qısılmış, qüruruna sığınmışdı ki, qaçqınlığın gətirdiyi zilləti, Qərbi Azərbaycan ziyalısının düçar olduğu əzab - əziyyətləri görən, duyan olmasın...
Abbasın doğulduğu Pürülü kəndi

Tanıtım: Şəkərəliyev Abbas Həsən oğlu 1948-ci il dekabrın 6-da Zəngəzur mahalının Qafan rayonunun Pürülü kəndində ziyalı ailəsində anadan olub. Atası riyaziyyat müəllimi, anası Saçlı xanım Əli qızı ibtidai sinif müəllimi idi. Abbas 1954-1962-ci illərdə Pürülü kənd 8 illik məktəbini, 1966-cı ildə isə Gığı kənd orta məktəbində on birinci sinfi bitirib. Elə həmin ildən Pürülü kənd məktəbində laboratoriya müdiri işləməyə başlayıb. Bir il sonra Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Coğrafiya fakültəsinin qiyabi şöbəsinə daxil olaraq təhsilini davam etdirib.
Abbasın musiqiyə həvəsi o qədər güclü olub ki, məktəb illərində dərsdən kənar vaxt tapan kimi müstəqil olaraq ifaçılıq öyrənməyə çalışıb. Hətta boyu balaca olduğu üçün tay- tuşları sənin zurna çalmağa nəfəsin çatmaz,- deyiblər. Amma Abbas hamısının iddialarını alt-üst edərək sübut eləyib ki, onun nəfəsi nəinki zurna çalmağa hətta Zəngəzura, Qafqaza, Turan ellərinə ün salmağa da yetər.
Əmisi oğlu Arif Şəkərəliyevlə

O, öz inadkarlığı, səyi nəticəsində tütək, yastı balaban və qara zurna kimi nəfəs alətlərində çalmağı mükəmməl öyrənib. 20 yaşında rayonda musiqiçi kimi tanınmağa başlayıb. Toylara, bayram şənliklərinə dəvət alıb, Ermənistanda ümumrespublika festivallarında iştirak edib. 1976, 1979, 1982, 1983-cü illərdə uğurlu çıxışlarına görə Fəxri fərmanlarla təltif edilib.
1988-ci ilin qanlı deportasiyasına qədər, fasiləsiz olaraq həm pedaqoji fəaliyyətlə, həm də musiqi ifaçılığı ilə məşğul olub. Azərbaycana pənah gətirəndən sonra Bakı mühiti onun qarşısında yeni fəaliyyət üfüqləri açıb, sənətkarlıq imkanlarının üzə çıxmasına stimul verib. 1995-ci ilə qədər Abşeron rayonunun Əli Qulu Qışlaq natamam orta məktəbində müəllim işləyib. Amma musiqiyə, incəsənətə o qədər ürəkdən bağlanıb ki, müqəddəs müəllimlik peşəsinə sayğısızlıq etməmək üçün 47 yaşında məktəbdən ayrılıb.
Abbas müəllimin türk uluslarına məxsus nəfəs alətlərini toplayıb Azərbaycan avazına uyğun səsləndirməsi ümumtürk incəsənətinə verdiyi əvəzsiz töhfədir. Azərbaycanda qədimdən yayılmış zurnalar səs tembri və ölçülərinə görə cürə zurna, orta zurna və qaba zurna olmaqla təsnifləşdirilir. Abbas Şəkərəliyev isə deyirdi ki, hər sənətkarın öz sənət yolu olmalıdır və bu yolda özündən sonraya bir iz qoyub getməlidir. Mənim öz bəstələrim-5 melodiyam var. Abbası rəqsi, Yallı, Novruz gəlir, Ay dostlar və s.
O, dediyini əməli fəaliyyəti ilə təsdiqləmək, sənət yolunda iz qoymaq üçün musiqi alətlərindən təkcə ifaçı kimi istifadə etməyib, həm də onların təkmilləşdirilməsinə çalışıb. İncəsənətin, musiqinin çox sahələrində qabiliyyətini sınayıb. Özünün təbirincə desək, 5 cür xüsusi tembrli zurna icad edib. Bunları - böyük, bir az böyük, orta, kiçik, bala olmaqla öz adı ilə-Abbasçı adlandırıb.

Abbas Şəkərəliyev 1993-cü ildə Sidqi Mustafayevin dəvəti ilə “İrs” folklor ansamblına daxil olub. Əvvəlcə bayram şənliklərində iştirak edib. Ansamblın rəhbəri onun ustad sənətkar olduğunu görəndən sonra beynəlxalq tədbirlərə, xarici səfərlərə aparıb. 1998-ci və 2002-ci illərdə Türkiyədə keçirilən Uluslararası Festivallarda iştirak edərək Fəxri fərmanlara layiq görülüb. Sonra Tehrana dəvət alaraq bir neçə konsertdə iştirak edib.
Müxtəlif nəfəs alətlərində yüksək peşəkarlıqla ifa edən Abbas müəllim 1995-ci ildə “Cəngi” Pəhləvanlar Folklor Qrupuna dəvət alıb. Tez-tez müxtəlif hərbi hissələrə görüşə gedərək əsgərləri “Cəngi” üstündə torpaqlarımızı düşmən işğalından azad etməyə səfərbər edib. 2001-ci ildə qrupun tərkibində Fransaya Ümumdünya Festivalına gedərək, bir neçə şəhərdə çıxış edib. Sonra İngiltərənin paytaxtı Londonda çıxışları olub.
Ustad sənətkar dünyanın harasına getsə də ürəyi Azərbaycanla döyünür, öz milləti ilə nəfəs alırdı. Bakıda özünü daha rahat, daha xoşbəxt, daha gərəkli hiss edirdi. Zəngəzur mahalının əhalisi, xüsusilə öz camaatımız onun musiqisinə, ifa tərzinə o qədər öyrəşmişdilər ki, toylarda, ən xırda məclislərdə belə gözləri onu axtarırdı. O da bunu yaxşı bildiyi üçün musiqi alətini həmişə qoltuq cibində, ürəyinin başında gəzdirirdi.
Abbas qara zurnanı götürəndə sanki ifa etmirdi, cəng tuturdu, meydan sulayıb döyüşə çıxırdı, özünü mənən sənətinə fəda edirdi. İliklərinə qədər bütün sümükləri oynayırdı. O qədər emosional təsir bağışlayırdı ki, adam düşünürdü,-indicə alətin nəfəsliyini çeynəyib qıracaq. Əhatəsindəkiləri baxışları ilə nəzarətdə saxlayırdı. Dəmkeşini, nağaraçını bir an gözdən qoymurdu. Tamaşaçıya elə gəlirdi ki, ustad sağa, sola tərs baxışı ilə öz ansamblını, komanda yoldaşlarını şövqsüzlükdə, ruhsuzluqda ittiham edir. Onların da özü kimi cövlan etməsini istəyirdi.
Musiqi ifaçılığında kamilləşəndən, sənətdə şöhrətlənəndən sonra Abbas Şəkərəliyevi televiziya kanalları tez-tez studiyalara dəvət edirdi. Bir dəfə AzTV-nin həyətində rastlaşdıq. Şirin-şirin söhbət elədiyimizi görən dostum-parodiya ustası Həsən Cəbrayılov bizə yaxınlaşdı, hal-əhval tutandan sonra dedi:
Tamxil bəy, eloğlunuz Abbas “Cəngi”ni qara zurnada havalandıranda adamın damarlarında qanı coşur, bütün azərbaycanlıların və anadoluluların yaşadığı faciələri isə yastı balabanın iniltisiylə dilə gətirir. Ayrı-ayrı türk xalqlarına, əcnəbilərə məxsus olan neçə-neçə nəfəs alətlərini təkmilləşdirərək “türkcə danışmağa” məcbur edib.
Həmişə hamı ilə ünsiyyətdə mehriban olan dostumuzu bir dəfə az qala ağlayan gördüm. 2005-ci ildə İstambulda keçiriləcək Uluslararası Festivalda iştirak etmək üçün Türkiyəyə uçurduq. Təyyarəmiz Naxçıvana yaxınlaşanda onun şən çöhrəsi bir andaca kədərə büründü. Səbəbini soruşdum, dedi:
“Bax, doğma Zəngəzurumun üstündəyik, o görünən dağlar oymağım, həmdəmim, şiş qayalar sirdaşım olub. İndi o yerlərin həsrətindəyəm.”
Bəli, Abbas Şəkərəliyev gənclik illərində oymaq-oymaq gəzdiyi yaşıl yaylaqlar, Nağdalı yurdu, Kilədərə, Qaryalı, Daşbaşı, Çiçəkli, Meydanlar, Boğazyurd, Əriməz dağları, büllur sularından doya-doya içdiyi Yalçeşmə, Qırxlar bulağı və Gülü bulağının həsrəti sinəsini yandırırdı. Həzin, yanıqlı, bəzən üsyankar melodiyaları ilə nə qədər cəhd etsə də bu yanğını söndürüb, o həsrəti çöysüdə bilmirdi. Bəlkə də Vətən dərdini, yurd həsrətini musiqinin dililə ürəyi istədiyi kimi ifadə edə bilmədiyi üçün qələmə sarılıb. Düşünüb ki, yazanda yadına düşən xatirələrin nisgilindən içinə axan göz yaşı o ağrı-acını dindirə, o atəşi söndürə bilər. Elə ona görə də “Vətən həsrətimdir, ay ellər mənim”- deyib, haray çəkirdi:
Vətən dedim, dilim-ağzım qurudu,
Düşdüm qürbətlərə canım çürüdü,
Hicran məni dərdə, qəmə bürüdü,
Sənə gəlim, orda ölüm a dağlar!
Üzünü çəhlim-çəhlim gəzdiyi dağlara tutub, sizə gəlim, orda ölüm, a dağlar,- dedi. Fəqət gedə bilmədi. O böyük arzunu, o bitməyən həsrəti daşıyan ürəyi dərdin zorbalığına dözmədi, qəfil dayandı. Özü də nə zaman, harda, necə dayandı?!

...7 iyul 2022-ci ildə, “Həyat” şadlıq sarayında. Qardaşı oğlu Həsənin toyunda, həm də ürəyinin başında gəzdirdiyi könül sirdaşı- qara zurna əlində, toy adamlarını ehtizaza gətirən ifası zamanı...
O qədər coşqulu, o qədər ehtiraslı, o qədər emosiayalı çalırdı ki, həyəcandan ürəyi durdu. Hamıya elə gəldi ki, Abbas öldü. Amma o ölmədi. Bir andaca ruhunu ilahi sevdaya möhürləyib Haqqın dərgahına yolladı. Haqq sahibi də onu dərgahına alıb əbədiyyətə apardı. Böyük sənətkar əbədiyaşarlıq qazandı.
Abbas Şəkərəliyev ölməyib, o qara zurnanın səsində, Zəngəzur sənətsevərlərinin nəfəsində yaşayır. Onu tanıyanların, sənətkarlığına pərəstiş edənlərin yaddaşında yaşayır. Onu daimi xatırlayanların xatirələrində, dostlarının, doğmalarının qəlbində yaşayır. Toylarda çalınan Cəngilərdə, tutulan Yallılarda el-obamızın sevgidolu ruhunda yaşayır...
Sənətkar Ruhuna sayğılarla:

Tamxil ZİYƏDDİNOĞLU

Təbrik edirik!

Əzizim Səməd Vəkilov, səni bir vicdanlı, ədalətli hüquqşünas olaraq tanıdım. Qürurunu, şərəfini, seçdiyin haqq yolunu sevdim. Cəsarətinə, ləyaqətinə və təmənnasızlığına görə səninlə dost oldum. Etibarına, dürüstlüyünə, sədaqətinə güvənib 15 ildir səninlə birgə milli hədəfimizə doğru yol gedirəm. Əziz qardaşım, səni yaxından tanıyanlar ictimai-siyasi xadim dəyərini yaxşı bilirlər. Növbəti doğum gününü öz adımdan, Rəhbəri olduğum Hərbi Jurnalistlər Birliyinin İdarə Heyəti adından və "Bütöv Azərbaycan" qəzetinin redaksiya heyəti adından təbrik edirəm.!Uğurunu uğurum, sevincini sevincim bilirəm. Allah səni, ailəni, millətimizi, dövlətimizi qorusun!
Sayğılarla: Tamxil Ziyəddinoğlu

Hər qadının içində səssiz

yazılan bir kitab var…
Həyat - hər səhər yenidən başlanan, hər axşam isə bir qədər daha sona yaxınlaşan, davamlı yazılan və bir gün mütləq tamamlanacaq bir kitabdır. Bu kitabın səhifələrində bəzən işıq saçan ümid dolu sətirlər, bəzən isə insanı dərin düşüncələrə qərq edən qaranlıq, ağrılı hekayələr yer alır. Mən bu kitabın həm yazarı, həm də oxucusuyam; hər səhifəsində öz izlərimi qoyaraq, hər səhifəsini ürəyimlə yaşayaraq, hər yeni günün sonunda bu yolun bir az daha başa çatmağa doğru irəlilədiyini dərk edirəm.Hər səhər gözlərimi açdıqda, həyatın mənə təqdim etdiyi yeni səhifəni yazmaq məsuliyyətini çiyinlərimdə hiss edirəm və hər axşam bu səhifənin bitdiyini qəbul edərkən içimdə yaranan tənhalığın nə qədər dərindən kök saldığını anlayıram.Güclü bir qadın olduğumu söylədikdə, bu gücün yalnız fiziki dayanıqlıq olmadığını, əksinə, ruhumun ən dərin qatlarında yaşadığım ağrılara, itkilərə və sınaqlara qarşı dayanıqlı qalmaq olduğunu vurğulamaq istəyirəm.Həyatın məndən alıb apardığı insanlara, arxamca bağlanan qapılara və bitən hekayələrə baxmayaraq, hər bir ayrılığın məni daha da gücləndirdiyini, hər bir göz yaşının məni daha da təmizlədiyini və hər bir sarsıntının məni yenidən qurduğunu öyrəndim.Gedənlərin arxasınca əl sallamağın, içimdə fırtınalar qopsa da, səssizcə və təmkinlə vida etməyin məni kiçiltmədiyini, əksinə, məni mənliyimə daha da yaxınlaşdırdığını dərk etdim.
Həyatın ən sərt sınaqlarından biri də, insanın yalnız öz gücünə güvənməyi öyrənməsidir. Düşdüyüm zaman, ətrafımda kömək gözlədiyim əllərin heç vaxt uzanmadığını, hər yıxıldığımda özüm qalxmağın yollarını tapmalı olduğumu, bu yolda öz iradəmə, öz cəsarətimə və daxili gücümdən başqa heç nəyə arxalana bilməyəcəyimi qəbul etdim. İnsanların çoxunun yalnız xoş günlərdə yanımda olduğunu, çətinliklər üzə çıxanda isə bir-bir uzaqlaşdığını gördükcə, həyatda öz ayaqları üstündə möhkəm durmağın necə vacib olduğunu anladım. Bu fərqindəlik, hər dəfə məni daha da sərtləşdirdi, amma eyni zamanda ruhumun daha incə, daha dərin qatlarını da üzə çıxardı.
Öyrəndim ki, həyat sona doğru irəlilədikcə, tənhalıq bir kölgə kimi insanın yanında yer alır və bu kölgə ilə barışmağı bacarmaq insanı daha da gücləndirir.Tənhalıqdan qaçmağa çalışmadım, əksinə, onunla dostlaşdım və onun içində öz səsimi, öz varlığımı tapdım. Ən qaranlıq gecələrdə belə, bir kiçik işığın insan ruhunu necə isidə biləcəyini kəşf etdim və anladım ki, qorxularımın üzərinə getdikcə, onlar mənim gözlərimdə kiçilərək yox olurlar. Yatağımın altında gizləndiyinə inandığım o xəyali canavarlardan daha qorxulusu insanların öz qəlblərində gizlətdikləri qaranlıq niyyətlər və dəyişkən duyğulardır.
Həyat mənə insanların nə qədər mürəkkəb, nə qədər gözlənilməz olduğunu göstərdi və mən bu təcrübələrin içində öz məni qorumağı öyrəndim.Heç kəsin mən olmadığını, heç kəsin mənim yaşadıqlarımı tam olaraq anlaya bilməyəcəyini dərk etdikcə, öz dəyərimi başqalarının fikirlərindən asılı etməməyi seçdim. İnsanların qəlbindəki zülmətə, bəzən özümə qarşı yönələn haqsızlıqlara və mənəvi zərbələrə qarşı dözümlü olmağı öyrəndim, amma bu dözümlülüyün içində həssaslığımı da qorumağa çalışdım.
Artıq mən bilirəm ki, həyatın mənə verdiyi hər yüksəlişin bir enişi də var və hər yıxılışda ayağa qalxmağın yeni bir yolunu tapmaq mümkündür. Mən güclü bir qadınam, çünki hər göz yaşı axanda içimdə bir gülüş gizləməyi, hər acını yaşadıqca özümü təskinliklə sarmağı öyrəndim. Həyat mənə sevginin gücünü öyrətdiyi qədər, sevdiyim yerdə incinməkdən qorxmamağı, lazım gəldikdə ayrılmağı və gedərkən arxaya baxmadan irəliləməyi də öyrətdi. Qüruruma məğlub olmamağı, amma öz dəyərimi qorumağı və özüm üçün savaşmağı bacardım.
Həyat hər gün birazda qısalır, amma bu sona doğru irəlilədikcə mənim gücüm daha da artır, mənliyim daha da möhkəmlənir. Hər səhər yeni bir səhifəni ümidlə açmaq, hər axşam isə minnətdarlıqla bu səhifəni bağlamaq mənim üçün yeni bir mərhələ, yeni bir fürsətdir. Həyatın sonunu dərk edərək, bu yolun hər anını dəyərləndirməyi, hər sətirdə öz izimi buraxmağı və xoşbəxtliyi layiqincə yaşamağı öyrəndim.
Ey həyat, mən sənin bütün dərslərini aldım, sınaqlarından keçdim və hər səhifəni yazarkən öz gücümü kəşf etdim. Sənin başa çatacağın gün gələcək, amma mən o günə qədər öz hekayəmi sevgi, ümid və qürurla yazmağa davam edəcəyəm.
Gecə düşüncələri silsiləsindən…

Farsın Hikkəsi

Ölkəsi darmadağın edilmiş Fars hakimiyyəti özünü qalib yerinə qoyub təzminat, Hörmüz boğazını, nüvə proqramının davamını, Hizbullaha toxunulmamasını, zənginləşdirilmiş uranı özündə saxlamağı... istəyir. Bunun adı gerçəklik hissini itirməkdir. Nədən? Çünki Farsın yerə-göyə sığmayan hikkəsi gerçəkliyi görməyə mane olur.
“Farsın hikkəsi” dedik, “İranın” deyil. Çünki 1925-dən bu yana bu çoxmillətli coğrafiya Fars dövləti xarakteri alıb. Prezidentinin, hətta ali rəhbərinin kimliyindən asılı olmadan.
Bu xəstəlik indi yaranmayıb. Tarixi kökləri var. Bu köklərdən bəzilərini deyək.
Sultan Bayəzid zamanında oğlu saydığı Şah İsmayıla yazdığı məktubunda bu Perslərə güvənmə deyirdi, onlar özlərindən olmayan hökmdarlara itaət etməyən xalqdır, iddialılar deyirdi.
Onlar Sünni çoxluğunda əriməmək üçün Şiəliyi özünüqoruma mexanizmi kimi istifadə etdilər. İslam dünyasını parçaladılar (Əhməd Ağaoğlu gözəl izah edir).
Quranı deyil, Şahnaməni ana kitabı saydılar, tərbiyə sistemini bu əsərə dayandırdılar. Bu kitab Fars ünsürünə etnik şüur vermiş olsaydı, nə əla! Onlarda etnik üstünlük xəstəliyi yaratdı. Ərəbi, Türkü aşağıladı.
1000 illik Türk hökmdarları Fars dilini, şeirini, katibini-məmurunu himayəsi altına aldı. Rəsmi İran tarixçiliyi isə onları yad, dağıdıcı, işbilməz ünsür olaraq yerdən yerə vurur (halbuki bu hökmdarları qınamağa qalırsa, buna bizim daha çox haqqımız çatır).
İrqçiliyin Avropada yayıldığı dönəmdə Farslar üzə çıxarıldı. Hindistanla Avropa arasındakı körpü kimi, daha çox da Avropanı təhdid edən Türklərə qarşı qullanmaq üçün. Əhəmənilər, Sasanilər tarixi o qədər şişirdildi ki, yeni ayaq açan Fars millətçiliyi İranı dünyanın mərkəzi sandı (Fuller’in “Center of the Universe” kitabına baxın).
XİX yüzildə İngilislər bunları o qədər öyməli idilər ki, hədəf, bu miflərə inanmış olsun. Qədimdə böyük imperiyalar qurmuş, böyük mədəniyyət yaratmış bu xalq Türk hakimiyyətini (Qacarları) qəbul etməyi özünə yaraşdırmamalı idi. Elə də oldu.
1919-da savaşda iştirak etməyən İran nümayəndələrinin müstəqil Quzey Azərbaycanı, Şərqi Gürcüstanı, Ermənistanı tələb etmələrini Paris Sülh Konfransındakı dünya böyükləri acı gülüşlə qarşıladılar.
1925’də hakimiyyətə yiyələnən bu xalq havalandı. Çoxmillətli İranı özününküləşdirdi. İran, Fars milli dövləti oldu. Türkə eşşək, Giləyə balıq başı sömürən, Ərəbə kərtənkələ yeyən... adı qoydu. Onları lətifə qəhrəmanı etdilər, aşağıladılar. Onların dili, mədəniyyəti, varlığı inkar edildi. Son illərdə stadionlarda “Türkə ölüm!” deyə bağırmağa başladılar.
Pəhləvi XX əsrin sonunda İranı dünyanın dördüncü qüdrətli dövlətinə çevirəcəyini vəd edirdi.
Farslar, Pəhləvi şovinizminin tarix olmasından sonra bu dəfə dini alət etdilər. Müsəlman dünyasının hamisi iddiasında bulundular. Halbuki bu haqqı onlara heç kim verməmişdi. Əslində bunların islamçılığı da, şiəçiliyi də Fars/İran dövlətinin genişlənməsinə xidmət etməli idi. Daha böyük əzmlə Şiələri silahlandırdılar. Livan, İraq, Yəmən, Fələstində əlaltı qüvvələrini yaratdılar. Türkiyədə, Azərbaycanda, Gürcüstanda, Rusiyada və başqa ölkələrdə dini təşkilatlar qurdular...
Bu arada İranın şərqində ona düşmən olan Taliban (2001), qərbində Səddam rejimini (2003) Amerikanın devirməsi əlini- qolunu açmış oldu. Genişlənən, böyüyən Fars dövlətinin (yəni İran İslam Cümhuriyyətinin) iddiaları yerə-göyə sığmaz oldu. Bircə atom bombasına sahib olmaq xəyalı qalırdı. Amerikanın israrlarına, İsrailin saçını yolmasına baxmayaraq, danışıqlar adı ilə zaman qazanmağa çalışdılar.
Olmadı.
12 Günlük Savaşda (2025) Fars dövlətinə (Farsların özgüvəninə) tərs şapalaq dəydi. Bu da kar etmədi. Nüvə araşdırmaları davam edəcək dedilər. Dinc məqsədlə istifadə edəcəksənsə, uranı 60%-dək zənginləşdirməyə nə ehtiyac soruşulanda yenə içiboş izahlar verildi.
Savaşın ilk mərhələsi 40 gün çəkdi. Elə birinci gün ali rəhbərini və 40’dan artıq komandanını itirdi. Fars dövlətinin artıq nə hərbi hava gücü, nə havadan müdafiə sistemi, nə donanması var. Hərbi sənayesinə böyük zərbə dəyib. Güvəndiyi raketləri atmalı olan qurğuları qorxa-qorxa deşikdən çıxarda bilirlər. Önəmli sənaye müəssisələri dağıdılıb. İqtisadiyyatı çöküb...
İslamabad danışıqları pozuldu. “İslam Cümhuriyyəti” rəhbərləri yekə-yekə bəyanatlar verirlər. Yenə də asarıq-kəsərik deyirlər. Niyə? Çünki hikkə deyilən bir xəstəlik var. Bu xəstəliyin də cərrahi əməliyyatdan başqa çarəsi yoxdur.
P.S. Lütfən, yazının müəllifini Amerikan imperializminin, İsrail qəssablığının müdafiəçisi sanmasınlar. Bu, ayrı mövzudur.
P.P.S. Yazını “Bütöv İrançılar”, “Türklərin İranı” deyənlər daxil, bütün İran heyranlarının oxuyub düşünmələri arzu edilir.
Azərbaycanın İrandakı keçmiş səfiri, professor.

“Ədalət axtarma sən

bu dünyada”

Şair qəlbinin inciləri
(İsmayıl Çeşməlinin şeirləri barədə qısa təfərrüatlarım)
Şeir qəlb aynasıdır. Bu aynada şair ürəyinin çırpıntılarını aydınca görə bilirik. Bu misralarda da şair öz səmimi fikirləri ilə qəlb aynasının necə olduğunu hansı qəlbə, hansı ürəyə malik olduğunu göstərir. Bu mənada İsmayıl Çeşməlinin şeirlərində xalqın ürəyindən gələn səsləri də eşidirik, xalqın ürəyinin hansı hisslərlə, duyğularla döyündüyünü də görürük. İsmayıl Çeşməli qəlbinin inciləri onun şeirlərində gün işığı kimi nəzərə çarpır. Şairin poetik fikirləri oxucunu həyacanlandırır. Gəlin bu misralara diqqət yetirək :
Gündüzlər günəşdi, gecələr Aydı,
Könlümdə bəslənən çiçəkdi qadın.
Gözəllik tanrıdan bil ona paydı,
İçimdə yaranan istəkdi qadın.
Kövrək duyğulardan yoğrulmuş bu misralar şair ürəyinin eşqsiz, məhəbbətsiz bir an da döyünə bilmədiyinin təsdiqidir. Şairin sevgi şeirlərində Füzuli, Müşfiq poeziyasının ətri rayihəsi duyulur. Və yaxud bu misralardan gələn sevgi ətrini bənövşə ətri kimi "qoxlayaq"
Ətrini ruhuma yaydı küləklər,
Açıldı bəxtimdə solmaz çiçəklər.
Dil açdı qəlbimdə susqun diləklər,
Sən mənim gözümdə huri- mələksən.
Onun şeirlərindəki poetik anlam bu baxımdan diqqətimizdən yayınmır. Müəllifin səmimi hisləri oxucuda xoş ovqat yaradır.
Qısa tərcümeyi-hal:
İsmayıl Çeşməli (İsmayıl Qəməndər oğlu İsmayılov) 30 sentyabr 1983-cü ildə Tovuz rayonunun Çeşməli kəndində anadan olub. İlk təhsilini həmin məktəbdəki kənddə alıb, sonra təhsilini Araz Hüseynov adına Aşağı Öysüzlü kənd orta məktəbində davam etdirib. Daha sonra Tovuz Texniki Peşə liseyini bitirib. Xüsusi hərbi təhsil alıb, 6 il Azərbaycan Milli Ordusunda gizir kimi çalışıb. Tovuz rayonunda Su Meliorasiya idarsində işləyib. Hazırda işləmir. Ailəlidir, bir övladı var.
İsmayıl Çeşməlinin şeirlərində sevginin tərənnümü diqqəti cəlb edir. Qeyri təbiilik, süni notlar onun sevgi şeirlərinin ruhuna yaddır. O, şeirlərini qəlbinin hərarəti ilə cilalayır, ictimai nüansları əsas poetik hədd kimi qabardır. Fikrimizin təsdiqi kimi bu misralara diqqət yetirək:
Gəlişin bəxtimə nur saçdı, gülüm,
Ay mənim qəlbimə hakim olan qız.
Lal olan arzular dil açdı, gülüm,
Ay mənim qəlbimə hakim olan qız.
...Baxışlar rəssamtək şəklimi çəkdi,
Varlığın ömrümdə çiçəklər əkdi...
Qısa təfərrüatla nümunə kimi verdiyim bu misralarda istedadlı şair həyatdan güc aldığımızı heyranlıqla dilə gətirir, yaddaşımızda parlaq obrazlar yaratmaqla həm də sənət məbədində sağlam xarakterlər göstərmək məqsədi güdür.
Pisləşir, get-gedə dəyişir zaman,
Qartal, o zirvədən bir daha enmə.
Şeytanın cibinə giribdi insan,
Qartal, o zirvədən bir daha enmə.
Bu misralarda şair dövranın gərdişindən gileylənir, qartala elə qalxdığı zirvədə qalmasını diqtə edir. Əslində, “Qartal, o zirvədən bir daha enmə” fikrində çox incə və ciddi mətləblər var və şair bunu bizə eyhamla bildirir, bizi ciddi düşündürür, ictimai həyatın nə üçün belə formada cərəyan etməsi onda dərin məyusluq doğurur.
Bulaqtək sinəmdə qaynayıb-daşdın,
Sən mənim gözümdə huri-mələksən.
Dəryatək titrədin, sel kimi coşdun,
Sən mənim gözümdə huri-mələksən.
Buradakı fikir qatında sevgi hissi qırmızı xətt kimi görünür. Bu hiss geniş mənada hər kəsi təbdən təbə salır. Burada diqqət çəkən fikirlər oxucunu xoş duyğulara qərq edir:
O xumar gözündən gülən sevgilim,
Gəl, mənim qeydimə qal, yavaş yeri.
İstərəm uyuyum qolunun üstə,
Uşaqtək laylamı çal, yavaş yeri.
Bu misralardakı poetik duyğular ümumi fikirdir. Hər şey – deyilə biləcək nə varsa, hamısı bu fikirdə cəmləşib. Tək bu “Gəl, mənim qeydimə qal, yavaş yeri” misrasındakı gerçək bəs edir ki, oxucu şairin nə dediyinin fərqinə vara bilsin.
Neştərlə xəlvətdə gözün oyacaq,
Ədalət axtarma sən bu dünyada.
Cəlladtək dərini vallah, soyacaq,
Ədalət axtarma sən bu dünyada.
Bu misralarda da şairin kövrək, duyğuları ilə üz-üzəyik. O, burada qəlb çırpıntılarını həyata sevgidən daha çox yanlış məqsədlərə kin-küdurət kimi verir, təəssüflə “Ədalət axtarma sən bu dünyada” deyir. Bu isə hamımızın bildiyimiz həqiqətdir...
Mötəbər bir addı, mənalı sözdü,
Hər yetən adama müəllim demə.
Gur yanan çıraqdı, sönməyən közdü,
Hər yetən adama müəllim demə.
Burada ürəklərə meh kimi düşən bir sözün – “müəllim” sözünün nə qədər müqəddəs olması diqqət çəkir. Şair bu anlamda sanki hayqırır ki, hər yetənə müəllim deməyin. Çünki bu sözü hörmətdən salmış olarıq...
Şairlər məskəni, saz-söz diyarı,
Həmişə ucadır başı Tovuzun.
Tanıdım sizlərə aşıq Xanları,
Tarixdən bəllidir yaşı Tovuzun.
Doğulduğu yurdun böyüklüyünə, görkəmli sənətkarlarına sevgi hissi İsmayıl Çeşməlinin ədəbi ehtiramıdır. Yurd adını babalarımız da həmişə müqəddəs tutub, elə şair də bu adı müqəddəs hesab edir.
Əzəldən vurğunam incə gülüşə,
Cəlladtək canımı aldın, a gözlər.
Dodağı məst edən bircə öpüşə
Xəlvətcə könlümü çaldın, a gözlər.
İsmayıl Çeşməli bu misralarda can alan gözlərin əslində, həm də yaxıcı, nifrət dolu baxışlarla süsləndiyini demək istəyir. Oxucu da elə şairin dediklərini eyni sevgi hissi ilə qavrayır, bu misralarda milli xüsusiyyətlər görür. Bu bənddəki poetik görüntü bir insanın həyata nə qədər sevgi ilə yanaşması faktı ilə diqqət çəkir. Göründüyü kimi, nümunə gətirdiyim şeir parçalarında istedadlı şair İsmayıl Çeşməli sözü sanki əvvəlcə su kimi içir, sonra da ruhumuza elə üfürür ki, gözlərimiz məmnunluq hissi ilə dolur.
İsmayıl Çeşməlinin şeirlərində bizi heyran qoyan ədəbi göstəricilərdən biri də onun güclü müşahidələri, eyni ədəbi təfsilatla xarakterizə etdiyi ictimai nüanslardır. Və ən nəhayət, demək istəyirəm ki, İsmayıl Çeşməli halal söz adamıdı, sözünün qüdrətilə seçilən söz sahibidir. O, həm də ürək adamıdır, doğulduğu torpağa, yurd yerinə bağlı adamdır. Doğma Tovuza yazdığı " Tovuzun" şeirilə o, özünün Vətən sevgisini, yurd sevgisini bir daha anlatmışdır.
Şairlər məskəni, saz-söz diyarı,
Həmişə ucadır başı Tovuzun
Və yaxud
Bülbüllər məftundur bağında gülə,
Qızıldan üstündür daşı, Tovuzun.
Bəli İsmayıl Çeşməlinin hər şeirində, hər misrasında ilahi bir nur var. Bu nurun işığında onun könül dünyası ilə az- çox tanış ola bildim. Onu da hisselədim ki, İsmayıl Çeşməli olduqca duyğulu şairdi. Duyğuları bulaq kimi qaynayır.
Şairin şeirlərindən bəzi nümunələri nəzərdən keçirdim, fikrimi bildirdim, poetik dünyasına könül ziyarəti elədim.
Şözlə nəfəs alan şairin şeirlərindən onu da anladım ki, İsmayıl Çeşməli şeir yazmaq üçün dünyaya gəlib. Dünyaya xoş gəlib, şair. Yaz-yarat böyük sənətkar. Sənin işıqlı şeirlərinə ədəbiyyatımızın böyük ehtiyaçı var.
Yeni şeirlərinlə dünyamızı, həm də poeziya sevərlərin qəlbini nura döndər.

Hüseyn İsaoğlu,

yazıçı-publisist,
AYB və AJB üzvü

21 saatlıq

danışığın sonu

İslamabadda İranla danışıqlarda ABŞ heyətinə rəhbərlik edən ABŞ-ın vitse-prezidenti J Vens, Pakistanın İslamabad şəhərində düz 21 saatlıq danışıqlara baxmayaraq, iki tərəfin razılığa gələ bilmədiyini söylədi.
Vens danışıqlar başa çatdıqdan sonra verdiyi qısa açıqlamada bunları deyib:
"Pis xəbər odur ki, razılığa gələ bilməmişik və düşünürəm ki, bu, Amerika Birləşmiş Ştatları üçün yox, daha əslində, İran üçün pis xəbərdir."
Danışıqların hansı sahələrdə pisləşdiyi barədə suala cavab olaraq, Vens hələ ətraflı məlumat verməkdən imtina edib, lakin qeyd edib ki, ABŞ İrandan şərtlərə əməl etmə öhdəliyini gözləyir. .

Dil tarixinə

dair praktikum

Həmyerlimiz filologiya elmləri doktoru, professor İsmayıl Kazımovun universitet tələbələri üçün dərs vəsaiti məqsədilə “Azərbaycan dilinin tarixi” (praktikum) adlı kitabı (“Elm və təhsil”, 2025) işıq üzü görüb. Kitabın elmi redaktoru professor Nadir Məmmədli, rəyçiləri professor Sevil Mehdiyeva və dosent Təranə Şükürlüdür. Kitab giriş və 4 bölümdən ibarətdir. Təxminən 50 səhifəni əhatə edən girişdə müəllif geniş izahatlar verməklə Azərbaycan dilinin tarixi və metodologiyasına dair məlumatları ümumiləşdirib yazır: “Azərbaycan dilinin tarixi və metodologiyası (060201 – “Filologiya” ixtisası üzrə).
“Azərbaycan dilinin tarixi və metodologiyası” kursunun tədrisində başlıca məqsəd tələbələrə Azərbaycan ədəbi dili tarixinin, tarixi qrammatik quruluşunun keçib gəldiyi inkişaf mərhələlərini, dilimizdə baş verən fonomorfoloji, leksik-semantik, qrammatik dəyişmələri mənimsətməkdən ibarətdir.
Fənn üzrə tələblər:
1. Dilin tarixi vəziyyətini öyrənsinlər;
2. Azərbaycan dilinin tarixən mövcud olmuş fonetik, orfoqrafik, orfoepik və qrammatik (morfoloji və sintaktik) və s. norma qanunauyğunluqlarını mənimsəsinlər.
Mövzular
1. Dil tarixi təhlil predmeti kimi
2. Folklor dili və üslubu
3. Azərbaycan dilinin arxaik layı
4. Nitq hissələrinin (isim, sifət və sayın) formalaşması və inkişaf tarixi
5. Əvəzliyin inkişaf tarixi
6. Feilin inkişaf tarixi
7. Feil şəkillərinin formalaşması tarixi
8. Zərfin inkişaf tarixi
9. Köməkçi nitq hissələrinin formalaşması və inkişafı” (səh. 6).
Göründüyü kimi, alimin əsas məqsədi ali məktəbdə tədris etdiyi fənnin əsas proqram materiallarını təqdim etmək və bu əsasda fikirlərini sistemli şəkildə şərh etməkdən ibarətdir. Başqa sözlə, bu vəsait mühazirə materiallarını tələbələrə necə öyrətmək və başa salmaq üçün bir növ izahlı proqram sənədi rolu oynayan kitabdır. Belə ki, professor 30 mühazirə saatının olduğunu diqqətə çəkib, yazır:
1. “Azərbaycan dili tarixi qrammatikası” fənni, mövzusu və vəzifələri
2. Fənnin digər elmlərlə (ümumi dilçilik, müasir Azərbaycan dili, Azərbaycan ədəbi dili tarixi, Azərbaycan dialektologiyası, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, Azərbaycan tarixi) əlaqəsi.
3. Azərbaycan dili tarixi qrammatikasının əsas mənbələri (Orxon-Yenisey, uyğur yazılı abidələri, ərəb əlifbasında yazılmış Azərbaycan dili abidələri, dialektlər və şivələr, müasir türk dilləri, qonşu dillər, Azərbaycan folkloru, toponimlər).
4. Azərbaycan dili tarixi qrammatikası fənnində istifadə olunan əsas tədqiqat metodu: müqayisəli-tarixi metod” (səh. 8).
Məhz bu cür sistemli ümumiləşdirmədən sonra professor İsmayıl Kazımov “Azərbaycan dili tarixinin qaynaqları” mövzusuna keçid edir və bunların aşağıdakı şəkildə ümumi səciyyəsini verir:
Şumer dili. Orxon-Yenisey abidələri. Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” əsəri. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı. Azərbaycan şifahi və yazılı əsəbiyyatı. Onomastik vahidlər. Dialekt və şivələr. Qohum dillər. Qohum olmayan dillər. “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası”, “Dil tarixi” kursunun bir qolu kimi. Tarixi qrammatikanın predmeti, obyekti, məqsəd və vəzifələri (səh. 9).
Bu minvalla professor İ.Kazımov fənnin əhatə etdiyi mövzu dairəsinin geniş icmalını verir. Göstərir ki, 1930-cu illərdə Bəkir Çobanzadə, daha sonra Əbdüləzəl Dəmirçizadə, Tofiq Hacıyev, Nizami Xudiyev kimi nəhəng alimlərimiz Azərbaycan ədəbi dilimizin tarixi ilə bağlı tədqiqatlar aparıb, əsərlər ortaya qoymuşlar.
İsmayıl Kazımov yeri gəldikcə keçilən mövzuya uyğun olaraq suallar və tapşırıqlardan ibarət cümlələri də tələbələrin diqqətinə çatdırır ki, bu da kitabın praktiki olaraq funksionallığını artırır. Həmçinin alim qeyd edir ki, “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası” fənninə 15 saat mühazirə, 30 saat seminar dərsləri planlaşdırılmışdır. Bu minvalla professor ayrı-ayrı mövzular üzərində dayanır, Şumer dili (mətnlər) başlığı ilə verdiyi hissədə dərs saatlarını mövzu üzrə belə qruplaşdırır: “Müxtəlif qaynaqlar Azərbaycan dili tarixinin öyrənilməsində mühüm rol oynayır. Bunlar aşağıdakılardır: Şumer dili (mətnləri). Orxon-Yenisey abidələri. Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk”əsəri. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı. Azərbaycan şifahi və yazılı əsəbiyyatı. Onomastik vahidlər. Dialekt və şivələr. Qohum dillər. Qohum olmayan dillər” (səh. 27).
Daha sonra bu mövzu ətrafında mövcud elmi mənbələrə üz tutur və mövzunun dərindən mənimsənilməsi istiqamətində konspektləşdirilmiş tezislər irəli sürür. “Orxon-Yenisey abidələri türk dillərinin, o cümlədən Azərbaycan dilinin tarixinin öyrənilməsindən ötrü ən mühüm qaynaqlardandır”, - deyən İ.Kazımov bildirir ki, “Bu abidələr şərqdə Sarı dənizdən qərbdə Macarıstanadək, şimalda Şimal Buzlu Okeandan cənubda Tibet yaylasınadək geniş bir ərazidə tapılmışdır.” Daha sonra isə bu abidələr haqda mühüm bilgiləri nəzərə çatdırıb yazır: “Orxon abidələri bunlardır: Ongin abidəsi, Gültiginin şərəfinə qoyulmuş abidə, Bilgə xaqan abidəsi, Tonyukuk abidəsi, Küli Çor abidəsi, Moyun çor abidəsi, Suci abidəsi və s.
Yenisey abidələri: 120 belə abidə qeydə alınmışdır”.
Alim Orxon-Yenisey abidəsində 18 samit səsin olmasını göstərir, saitlərin hansı sözlərdə işlənməsinə dair misallar çəkib, bir sıra leksik vahidlərdən də bəhs açır.
Daha sonra professor İ.Kazımov Mahmud Kaşğarinin “Divani-lüğət-it-türk” əsəri, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı, “Şühədanamə” əsəri, Azərbaycan şifahi və yazılı ədəbiyyatı, onomastika (tayfa və yer adları), dialekt və şivələr, qonşu dillər və qohum dillər üzrə müvafiq bəhslərdə bunlardan Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikasının öyrənilməsindəki mühüm qaynaqlar kimi söz açır.
Professor İsmayıl Kazımov praktikum materiallarının 1-ci bölümünü Azərbaycan dilinin diaxron fonetikası, 2-ci bölümünü Azərbaycan dilinin diaxron leksikologiyası, 3-cü bölümünü Azərbaycan dilinin diaxron morfologiyası və 4-cü bölümünü isə Azərbaycan dilinin diaxron sintaksisi üzərində qurub, əlavələr bölməsi ilə tamamlayır. Dilimizin tarixinin tədrisi metodikasına dair dəyərli bir kitaba imza atan professora yeni-yeni uğurlar arzulayıram.