Komitə sədrindən çağırş

“Bəşəriyyət tarixin ən ağrılı və həssas dövrlərindən birini yaşayır. Qlobal miqyasda okeanların və daxili su hövzələrinin tarixdə misli görünməmiş sürətlə isinməsi bütün qitələrdə ürək ağrıdan risklər yaradır. Lakin bu ümumi mənzərənin fonunda hər birimizin canından bir parça olan unikal bir ekosistem gözümüzün önündə əriyir ki, o da qədim Xəzər dənizidir”.
Bu fikirləri Milli Məclisin Təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya komitəsinin sədri Sadiq Qurbanov “Facebook” hesabında paylaşıb.
Millət vəkili vurğulayır ki, son elmi tədqiqatlar və iqlim modelləri artıq həyəcan çağırışı yox, fəryad qoparır: “Əgər qlobal temperaturun artımı və amansız antropogen təsirlər mövcud templə davam edərsə, Xəzərin səviyyəsi əsrin sonuna qədər 18-20 metrədək aşağı düşə bilər. Bu faciə doğma sahil xəttinin 20-30 kilometr geri çəkilməsinə, gözəl yurdumuzun unikal biomüxtəlifliyinin silinib getməsinə və əsrlərlə qorunan regional sabitliyin gözümüzün önündə darmadağın olmasına gətirib çıxaracaq”.
Komitə sədri xatırladır ki, Azərbaycanın dünya ekologiyasına münasibəti həmişə vicdanlı və məsuliyyətli olub. Onun sözlərinə görə, cənab Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən qətiyyətli siyasət nəticəsində qəbul edilən mütərəqqi qanunvericilik bazası, Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyinin yaradılması, su ehtiyatlarından səmərəli istifadə proqramları və İlkin Milli Uyğunlaşma Planı ölkəmizdə iqlim idarəçiliyini və hüquqi tənzimləməni əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirib.
“Lakin bu ürəkdağlayan qlobal böhran təkbaşına hökumətlərin öhdəsində qala biləcək məsələ qalmayaraq, hər birimizin və bütün beynəlxalq birliyin birgə səylərini, fəal mübarizəsini tələb edir. Bu baxımdan Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi COP29 və VUF13 gələcəyimizi xilas etmək üçün mühüm platformalardır”, - deputat qeyd edib.
Sadiq Qurbanov hesab edir ki, dövlət tədbirləri ilə yanaşı, hər bir vətəndaşın ürəyi bu torpaq üçün döyünməli, bu müqəddəs proseslərə aktiv şəkildə qoşulmalıdır: “Ümumi problemlərin həlli və xalqımızın iqlim dəyişmələrinə müsbət töhfə verməsi üçün hər birimiz gündəlik həyatda su ehtiyatlarından şüurlu şəkildə, göz bəbəyi kimi qənaətlə istifadə etməli, məişətdə və kənd təsərrüfatında resurs itkilərinin qarşısını alan qənaətcil üsullara keçməli, ətraf mühitin qorunmasında və yaşıllaşdırma təşəbbüslərində tərəddüt etmədən fəal iştirak etməliyik”.
Millət vəkili sonda yazır: “Unutmayaq ki, laqeydlik gələcək nəsillərin yaşamaq hüququna böyük təhlükədir. Bu acı böhranı yalnız güclü qlobal həmrəyliklə və böyük məsuliyyətlə idarə edib xilas edə bilərik”.

Rasim

Mobil Vəkiloğlu

GÜRCÜSTAN VƏ GÜRCÜLƏR


Gürcülər Qafqaz dil ailəsinə aid olan çoxsaylı xalqdır. Gürcülər əsasən Gürcüstanda, Türkiyədə, Azərbaycanda, İranda, Rusiyada və dünyanın əksər ölkələrində az sayda yaşayırlar. Gürcülərin sayları barədə müxtəlif rəylər, fikirlər və faktlar var. Hal-hazırda Gürcüstanda 1 yanvar 2022-ci ilin siyahıyaalmasına görə 3 milyon 688 min insan yaşayır ki, bunun da 1 milyona qədəri qeyri-gürcülərdir. Qardaş Türkiyə dövlətində qeyri-rəsmi məlumata əsasən 3 milyona qədər gürcü mənşəli Laz, Acar, Gürcü, Çevenburi, Gelibolu adlanan xalqlar yaşamaqdadırlar və onların hamısı islam dininin sünni təriqətinə sitayiş edirlər. Azərbaycanda gürcülər əsasən Zaqatala, Qax və Bakıda yaşayırlar. Azərbaycanda yaşayan gürcülərin çoxu müsəlman inqloylar,əsasən Zaqatalanın Əliabad kəndində, xristianlar isə əsasən Qax rayonunda yaşayırlar. İranda yaşayan gürcülər Şah Abbasın( 1524-1587) zamanında zorla İrana köçürülmüşlər. Sayları təxminən 1 milyona qədər və ya daha çoxdur. İranda uzun müddətdir ki, əhalinin etnik tərkibini dəqiq açıqlamırlar. İranda yaşayan gürcülər şiə müsəlmanları olmaqla bərabər Şiraz və Mazandaran bölgəsində yaşamaqdadırlar.
Gürcülər tarix boyu daima qonşu xalqların işğalına məruz qalmışlar. Onlar orta əsrlərdə romalıların, əhəmənilərin, ərəblərin işğalına məruz qalmışlar. Daha sonra qərbi Gürcüstan daima türklərin və ya Osmanlıların, şərqi Gürcüstan isə Azərbaycanın və ya Səfəvilərin tabeliyində olmuşdur. Ərəb işğalından sonra gürcülər tədricən islama keçmiş, 10-cu əsrin sonlarında demək olar ki, gürcü xalqı tam olaraq müsəlman olmuş, 11-ci əsrdə xalqın böyük əksəriyyəti yenidən xristianlığa qayıtmışdır. Həmişə müsəlmanların əhatəsində yaşayan gürcülər sonradan yenidən tədricən İslam dininə üz tuturlar. Rusların Gürcüstanı işğal etməsi gürcülərin tamamilə müsəlmanlaşmağının qarşısını almışdır. Orta əsrlərdə gürcülərin bir qismi qul kimi Qafqaz xalqları ilə birlikdə başqa ölkələrə satılmış və ya aparılmışdır. Misir məmlük (qul) dövlətinin yaranmasında qul türklərlə bərabər gürcülər də yaxından iştirak etmişdilər. Bu səbəbdən gürcülərin sayı daima azalmışdır. Sonuncu dəfə gürcüləri Ağa Məhəmməd Şah Qacar 1795-ci ildə kütləvi şəkildə İrana (20 mindən çox) aparmışdır. İranda yaşayan gürcülər əsasən Mazandaran, Xuzistan və İsfahanda yaşayırlar, onları Firudini adlandırırlar. 1617-ci ildə Şah Abbas Gürcüstanın Kaxetiya bölgəsinə yürüş edir. Tarixi mənbələrdə 100 min insan qılıncdan keçirilmiş, 200 min gürcü isə Səfəvi (İran) ərazisinə aparılmışdır, amma bu rəqəmlər reallığı əks etdirmir. Belə ki, həmin dövrdə Gürcüstan ərazisində 1 milyondan artıq insan yaşaya bilməzdi. Misal üçün,1828-ci ildə quzey Azərbaycanın cəmi əhalisi 900 mini keçmirdi. Əgər 200 min əhalini (Gürcünü) bir yerə yığmaq, onları qidalandırmaq və aparmaq sadəcə reall görünmür, belə ki, həmin dövürlərdə kütləvi yaşayış yerləri də yox idi. Belə ki, Şah Abbas o zaman Gürcüstandan təxminən 50-60 min ən çoxu insan aparıb indiki İran ərazisində müxtəlif yerlərdə yerləşdirmişdir. Əgər 1617-ci il tarixdə şah Abbas Gürcüstandan 200 min insan aparsaydı bu gün İranda təxminən 400 min Gürcü olmalıydı. İsfahanda 10-na qədər gürcü qəsəbəsi və çox sayda gürcü kəndləri var. Ayrıca Nəcəfabad, Rəhmətabad, Yezdənşəhr və Əmirabad kimi yerlərdə də gürcülər yaşayır. Rəsmi sayları 100 min, qeyri-rəsmi 1-3 milyon ola bilər.
Azərbaycan gürcülərinin cəmi sayı 15-17 min nəfərdir ki, onların da 12-13 mini müsəlman inqloylardır. Türkiyədə yaşayan 120-150 min (1,5 milyon) , Ukraynada 35 min, Rusiyada rəsmi 198 min ,
Çevenburi (gürcülərə verilən ad) sözünün mənası "bizdən olan,bizim kimi olan" deməkdir. Gürcülərin Türkiyəyə kütləvi köçü əsasən 1828-1829-cu illərdə, daha sonra ən böyük köç isə 1877-78-ci illərdə Osmanlı-Rusiya müharibəsindən sonra başladı. Əsasən Ciresun, Rize, Ordu, Samsun, Sinop, Amasya və Tokat illərində (el-oba mənasında) ,həmçinin Bolu, Mərmərə, Düzcə, Sakariya, Kocaeli, Balıkesir illəri Çeveneburilərin məskunlaşdığı yerlərlərdir. 81 min nəfər laz dilini bilir,lakin təxminən 250 mindən 300 minə qədər olması güman edilir. Türkiyədə yaşayan müsəlman gürcülərdən tanınmış dövlət xadimləri Baş nazirlər Məsud Yılmaz və Nəcməddin Ərbakan olmuşdur.
Gürcüstanın rəsmi ərazisi 69, min kv km-dir, əhalisi 2024-cü ilin siyahıyaalmasına görə cəmi 3 milyon, 700 min, 581 nəfər təşkil edir. onlardan ən çox 3 milyon 224 min Gürcü, 233 min Türk (azərbaycanlı), 168 min Erməni, 15 min Çeçen (kistinlər), 13 min Rus və digər millətlər yaşayır. Rürcülər sayları azalan xalqlar sırasındadırlar, belə ki, dünyada finlərin, almanların, fransızların, rusların ölüm sayı doğulanları üstələyir. Gürcüstanda yaşayan gürcülərin bir qismi islam dininə sitayiş edirlər, əsasən ərazisi 1,9 min kv km olan Acariya muxtar Respublikasının əhalisi və Türkiyə sərhəddində müsəlman Gürcü kəntləri vardır. Bundan başq bizim millətin bir qolu olan Mesxeti türklərinin içində də müsəlman gürcülər var. Onu da əlavə edim ki, 2008-ci ilin avqustunda baş vermiş Rusiya- Gürcüstan müharibəsində Gürcüstan 3,9 min kv km ərazisi olan cənubi Asetiyanı və 8,6 min kv km olan Abxaziyanı itirmişdir.