Həsənxan Mədətov,
Azərbaycan Respublikası Dövlət Səs Yazıları Arxivinin sabiq direktoru


GÖZÜM

GÖZÜNÜZDƏN UZAQ

OLSA DA…
Sevimli şairimiz Səməd Vurğunun dünyaya göz açdığı vaxtdan 120 il keçir. Amma 70 il bundan əvvəlki əlamətdar bir hadisədən - şairin yarım əsrlik yaşının qeyd olunduğu yubileydən söhbət acmaq istəyirik .

12 may 1956- cı il. Həmin gün M.F.Axundov adına Azərbaycan Dövlət Opera və Balet teatrının binasında böyük təntənə vardı. Yubiley gecəsinə qocalar, cavanlar, şairin sənət dostları, hökumət nümayəndələri, xarici qonaqlar və poeziya vurğunları gəlmişdilər. Yalnız yubilyarın özü gözə dəymirdi, amansız xəstəlik şairi yatağa salmışdı. İntizarlı baxışlar onun iri portretinə dikilmişdi...
Yubiley mərasimini Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı ilə Respublika Elmlər Akademiyası təşkil etmişdi. Gecəni İttifaqın sədri, yazıçı Süleyman Rəhimov açdı. Söz yazıçı- dramaturq Mirzə İbrahimova verildi. O, qələm dostunun, neçə illərdi çiyin - çiyinə addımladığı ictimai xadimin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş geniş məruzə ilə çıxış etdi.
Azərbaycan hökumətinin yubilyara təbriki oxunduqdan sonra, müx – təlif xalqların sənətkarları bir - birinin ardınca tribunaya qalxdılar. Onlar öz ürək sözlərini deyir, təbrikləri ünvanına çatdırır, ya şairə həsr etdikləri şerlə - rini, ya da onun poeziyasından tərcümə nümunələrini oxuyurdular. Bir sözlə, yubiley gecəsi həqiqi təntənəli beynəlmiləl məclisə dönmüşdü.
Tribunaya 1947 - ci ildə S.Vurğunla London səfərinin iştirakçısı, bu səfərin təəsüratı ilə ona gözəl şeir ithaf etmiş, rus şairi K.Simonov çıxdı. O, dostunu təbrik edib, şairin «Mən tələsmirəm» və başqa şeirlərini öz tərcüməsində oxudu.
Onu kürsüdə Moskva yazıçıları adından danışan, Azərbaycan poeziyasının mahir tərcüməçisi P.Antokolski əvəz etdi.
Ukrayna şairi R.Voronko, özbək şairi Q.Qulam, gürcü şairi G.Leo - nidze, Dağıstan şairi R.Həmzətov və başqaları səmimi təbriklərini hərarətli, poetik ithaflarını yubilyara yetirdilər .
Gecədə B.Kerbabayev (Türkmənistan), Uluqzadə (Tacikstan) və Mövlamov (Qazaxstanlı) öz xalqlarının sənətkarları adından təbriklər söylə - dilər.
G.Qulia «Literaturnaya qazeta», P.Çagin «Drujba narodov» jurnalı , M.Əliyev Azərbaycan EA - sı, Ə.Şərif M.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti, Y.Məmmədəliyev Azərbaycan Dövlət Universiteti.
A.İsgəndərov M.Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Dram teatrı kollektivlərinin təbriklərini oxudular.
• •
Yubileydə bolqar qadın şairi Liana Daskalava çıxış etmişdi. Oz xalqı adından S.Vurğuna səmimi salamını yetirdi. Qeyd elmək lazımdır ki, ş
yubiley günlərində «Azərbaycan poeması» adlı şeirini qələmə almışdır. Az sonra S.Vurğunun vaxtsız ölümü onu dərindən kədərləndirmiş, bu hadisəyə ballada həsr etmişdir.
S.Vəzirov Azərbaycan neftçiləri, Əliyev Qazax rayonu əhalisi adından yubilyarı qızğın salamladılar.
Cənubi Azərbaycan yazıçılarının təbrikini şair Balaş Azəroğlu, Azərbaycan Yazıçılar ittifaqının təbrikini şair Osman Sarıvəlli oxudular.
S.Vurğun yubiley məclisinə təsirli bir təşəkkür məktubu göndərmişdi. Şairin qardaşı Mehdixan Vəkilovun oxuduğu bu məktub məclis iştirakçılarına bərk təsir etdi. Böyük şair yazırdı:
«Əziz oxucularım! Mən bugünkü məclisdə müvəqqəti bir səbəbə görə iştirak edə bilmirəm. Lakin:
Gözüm gözünüzdən uzaq olsa da,
Könüldən könülə yollar görünür.

Sizdən xahiş edirəm ki, bugünkü məclisdə iştirak edən mənim əziz qələm dostlarıma, Moskva, Leninqrad və başqa qardaş respublikalardan gəlmiş yazıçılara mənim ürək salamlarımı və təşəkkürümü yetirəsiniz.
Sağ olun! Hamınıza dünyanın ən şirin neməti olan cansağlığı arzu edirəm»
Qeyd etməliyik ki, belə bir əlamətdar hadisə görkəmli şairin 50 illik yubileyi və bu yubileydəki çıxışlar o zamankı dövri mətbuatda geniş əksini tapmamışdır. Qəzetlərdə yubiley barəsində icmal dərc olunmuş, çıxışlar yalnız radionun efirinə verilmişdir. Ona görə də oxucular, S.Vurğun yaradıcılığının tədqiqatçıları, xüsusən müasir ədəbiyyatşünaslar bu çıxışlardan xəbərsiz qalmışlar. Xoşbəxtlikdən həmin mərasimin lent yazıları ötən əsrin 70-ci illərində Azərbaycan Respublikası Dövlət Səs Yazıları Arxivi tərəfindən əldə edilmiş və fondun nadir incilərindən biri kimi qorunub saxlanılır.
(Elə həmin dövrdə daha bir nadir lent yazısını Rusiyanın arxivindən respublikamıza gətirib dövlət mühafizəsinə qəbul eləmişik. Bu iki saatlıq lent yazısıs 1954-cü ilin dekabrında Moskvada, SSRİ yazıçılarının II qurultayında Səməd Vurğunun «Sovet poeziyası» barədə möhtəşəm hesabat məruzəsi zamanı lentə alınmışdır.)
Görkəmli şairin həyat və yaradıcılığının tədqiqi, xüsusən başqa xalqların sənətkarları ilə dostluq əlaqələrinin öyrənilməsi baxımından maraqlı olacağını nəzərə alıb, çıxışlardan bəzilərinin tərcüməsini cüzi ixtisarla oxuculara təqdim edirik:

K.Simonov

Özü burada iştirak etmir. Onun xəstələnməsi hamımızı kədərləndirmişdir. Mənə elə gəlir ki, bizim buradan, nəinki zalda oturanlara, eyni zamanda, Səmədin özünə müraciət etməyə imkanımız vardır . Bilirəm ki, indi o bizi dinləyir və hisslərimizi duyur.
Əziz Səməd! Burada stol arxasında saçlarına qar yağmış elə adamlar oturublar ki, onlar çoxmillətli sovet poeziyamız naminə , xalqımız naminə illər boyu səninlə çiyin-çiyinə, qüsursuz çalışıblar. Sən poeziyanın ən cəsarətli, ən qabaqcıl əsgərlərindən birisən. Sən həmişə cəsur və mətin olmusan. Sən həmişə əsil şair, həqiqi inqilab əsgəri olmusan. Ona görə də hamımız, sənin yoldaşların, yazıçılar və oxucular bu 50 illik yubiley günündə səni belə hərarətlə salamlayırıq. Sən dərin zəkalı, qüdrətli və mərd şairsən. Sənin lirik şeirlərin insanların qəlbində və düşüncələrində daim yaşayır, onları həyat məsələlərini həll etməyə, sevməyə, yaratmağa və dostluğa ruhlandırır. İndi sən xəstəsən, bizimlə bu iclasda iştirak edə bilməzsən. Ancaq biz başa düşürük ki, bundan sonra daha böyük işlər görməyə sənin qüdrətin çatar. Sənin poeziyan həmişə cavandır, həmişə də cavan qalacaq, çünki mübarizə əzmi ilə yoğrulub, onda əbədi gənclik duyğuları hakimdir. Sən çoxlu yazıçının, minlərlə oxucunun dostusan. Sən neçə-neçə xalqın dostusan. Mən bu gün 50 illik yubileyin günündə sənə üz tuturam, sən əsərlərinlə, gözəl şerlərinlə neçə - neçə xalqı özününküləşdirdin, çox adamı öz xalqının nümayəndəsi etdin! Bax, şairin də əsil və böyük istedadı bundan ibarətdir. Sən Azərbaycanın, öz xalqının həqiqi nümayəndəsisən, bu ölkədə bircə dəfə də olmayan milyonlarla adam sənin adınla, sənin poeziyan vasitəsilə xalqına və ana yurduna məhəbbət bəsləyir. Sənin bir şair kimi xidmətin budur və bundan vüksək xidmət ola bilməz.
İstəyirəm ki, yubiley günündə sənin əbədi gəncliyindən, poeziyanın ədəbi gəncliyindən söhbət açan şeirlərindən öz tərcüməmdə bir neçəsini oxuyum.
P.Antokolski
Əzizimiz, sevimli Səməd! Mən də tam inamla sənə müraciət edirəm ki, söhbətimizi eşidir, bu zalın isti nəfəsini duyursan. Mən sənə yalnız Moskva yazıçılarından deyil, onlarla, yüzminlərlə moskvalıdan, oxucularından, köhnə pərəstişkarlarından salam yetirirəm. Bu sözlərdə Moskvanın məhəbbətini, onun minnətdarlığını hiss edirsən.
Moskvalılar tribunadan sənin səsini eşidən zaman o saatca sənə isinişir, hətta Azərbaycan dilini başa düşməsələr də duyurlar ki, onlara əsas məsələdən, əzəmətli, alovlu məhəbbətdən, qüvvətli, odlu nifrətdən söhbət açırsan. Həmişə belə olub, belə olmalı idi və belə də olacaq. Çünki sən - Səməd Vurğun, təbiətən böyük şairsən, bizim nəsillərin iftixarısan! Bu gün sənin yaradıcılığından çox şeylər, həddindən artıq çox şeylər, yada düşür ki, onları bir çıxışda əhatə elmək, sayıb sona çaldırmaq mümkün deyil.
Sənin poema və dramların, ayrı-ayrı bəndlərin, misraların təsəvvürümüzdə canlanır. Burada əfsanəvi Fərhad əlini Bakı fəhləsi Xanların çiyninə qoyub, müdrik Vaqif sadəcə olaraq öz müasirləri kimi bizim hər birimizlə söhbət edir. Sənin həqiqət günəşinin parlaq ziyasından nurlanan, qələminin qüdrəti ilə Muğam səhrasından ümumittifaq səhnəsinə çıxan neftçilər, Azərbaycan pambıqçıları, qocaman qazma ustası və komsomolçu qız göz önündə canlanır. Bunlar artıq bu gün təkcə sənin qəhrəmanların deyil, müasir və sabahkı oxucularındır.
Sən öz əmək yoluna müxtəlif kəndlərdə müəllimlik etməklə başlamısanı. Əgər bu sənəti davanm etdirsəydin, sənin yetişdirmələrin olan, əllərində gül-çiçək tutmuş yüzlərlə oğlan və qız buraya sığışmazdı.
Əgər sən mühəndis olsaydın, indi öz yaradıcılarını təbrik üçün qaldırıcı kranlar qollarını uzadar, ekskavatorlar buraya addımlayardı.
Əgər sən həkim olsaydın, gözlərinə nur verdiyin, əzələlərinə möhkəmlik bəxş etdiyin yüzlərlə adam indi səni salama gələrdi.
Ancaq sən şair oldun, buna baxmayaraq, yenə də insanların dərin minnətdarlığını qazanmısan! Tərənnüm etdiyin sovet adamlarının əlləri ilə yaradılan bu əzəmət, bu təmtəraq ümumxalq şöhrəti, sənin ləyaqətin kimi yenidən özünə qaytarılır. Çoxlu sənətkar var ki, öz həyatı ilə şairlik rütbəsinin, şair adının yüksək olduğunu sübut etmişdir. Sən bunu bir daha təsdiqlədin. Biz bu fikri nahaq yerə təkrar etmirik. Sənə çox böyük xoşbəxtlik nəsib olub, onu pərdələmək və ya danmaq qeyri- mümkündür, sən bizim iftixarımızsan!

R.Həmzətov (Dağıstan MSSR)
İstəkli, sevimli, möhtərəm Səməd Vurğun!
Əziz yoldaşlar! Bizim qocaman akınlar, yüzyaşlı xalq şairləri, Dağıstan sovet ədəbiyyatının bütün nümayəndələri, respublikanın bütün zəhmətkeşləri bu şərəfli yubiley gününüzdə Sizə və xalqınıza bir qonşu xalq kimi deyil, qardaş kimi salam yetirməyi məndən xahiş etmişlər.
İstəkli Səməd Vurğun, biz bu yubileyə çoxdan hazırlaşırdıq. Yazıçılar İttifaqının İdarə heyətində beş gün düşünüb, üç səhifə təbrik yazmışıq. Mən özüm isə on səhifəlik çıxış hazırlamışam. Ancaq bu gün həmin çıxışı oxumaq mümkün deyil. Yalnız ürəkdən bunu deyirəm: yaşasın bütün sovet xalqının və Azərbaycanın sevimli şairi Səməd Vurğun! yaşasın Səməd Vurğunu yetirən Azərbaycan xalqı! 
• • • •
Səməd Vurğunun əsərləri bizim məşhur Kubaçinli zərgərlərin işini yadıma salır. Səməd Vurğunun sözləri də illərlə hər bir nəqşənin üstündə əlləşən bizim zərgərlərin hazırladıqları ziynət şeyləri kimi işıq saçır. Mən yubiley günündə onun poeziyası ilə Dağıstan xalqının incəsənətinin doğmalığının ifadəsi kimi bizim Kubaçinli ustaların hazırladıqları hədiyyəni təqdim etmək istəyirəm ...
Nəhayət, Dağıstan Yazıçılar İttifaqı İdarə Heyətinin təbrikini təqdim etmək istəyirəm. Bir daha təkrar edirəm: yaşasın Səməd Vurğun! Yaşasın Səməd Vurğunu yetirən Azərbaycan xalqı!

G.Leonidze (Gürcüstan)
Mehriban qonşumuz və qardaşımız, nəcib, mərd Azərbaycan xalqına gürcü xalqından hərarətli qardaşlıq salamı! Odlu Azərbaycan poeziyasının və böyük Vətənimizin qüdrətli nəğməkarı, Azərbaycan xalqının Məcnunu, onun ürəyi, duyğularının ən gözəl ifadəçisi Səməd Vurğuna səmimi salamlar, təbriklər və hərarətli öpüşlər!
Əziz dostum Səməd! Sən öz yurdunun gözəlliklərini tərənnüm etdin, mənə elə gəlir ki, burada, Azərbaycanda hər bir ağac sənin adından danışır, indi sən xalqın yüksəlişini, doğma Kommunist Partiyasına sonsuz məhəbbətini, azərbaycanlıların qəhrəmanlıq keçmişini, bu günkü səadəti və xoşbəxt sabahı uğrundakı mübarizəsini tərənnüm edən əsil xalq şairisən!
Səməd, sən bizim gözəl natiqimiz, Sovet ittifaqının ən yaxşı şairlərindən birisən. Sənin yaradıcı sözün yalnız Azərbaycan ədəbiyyatını deyil, ittifaq xalqlarının ədəbiyyat xəzinəsini zənginləşdirir. Bu gün sənin əsil şadlıq, poetik bəhrə və mükafatlandırılan günündür. Bu gün hamımız sənə məhəbbətin gözü ilə baxırıq. Sovet xalqı öz şairlərini sevir, sənin yubileyin bu xalq sevgisinin və xalq minnətdarlığının canlı timsalıdır. Xalqın sənin yaradıcılığında öz poeziya cəngavərinin yaraqlarını, fikirlər qaynağını və hissləri ətirli çiçəklərini tapır. Şairlər həmişə yekdildir. Onlar heç zaman həyatın adicə seyrçisi olmamışlar...
Bizim sələflərimiz olan sənətkarlar döyüşlərdə öndə gedib öz nəğmələrində xalqı vətənin müdafiəsi naminə mübarizəyə səsləmişlər. Sovet Şairləri isə Lenin təliminin parlaq şəfəqlərindən qüvvət alaraq sülh və azadlıq uğrunda mübarizədə xalqın avanqardı kimi həmişə ön cərgədə dayanmışlar. Əziz Səməd, xalqın belə qüdrətli nəğməkar döyüşçülərindən biri də sənsən! Sən müasir poeziyanın ilk yaradıcılarından biri, qüdrətli lirik, görkəmli dra¬maturq, alim və ictimai xadimsən. Sən iki xalq arasında qardaşlıq və dostluq əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi yolunda göstərdiyin xidmətlərə görə gürcüləriın də məhəbbət və hörmətini qazanmısan. Rustavelinin ölməz «Pələng dərisi geymiş pəhləvan» poemasını tərcümə etməklə gürcü ədəbiyyatının populyarlaşması üçün böyük işlər görmüsən. Sevimli Səməd, gürcü alim və yazıçıları şairlərlə birgə sənin Azərbaycan elminin inkişafına çəkdiyin zəhmətləri yüksək qiymətləndirirlər. Sən Azərbaycan EA rəhbərlərindən biri kimi
onun yüksəlişi üçün yorulmadan qayğı göstərirsən. İctimai elmlərin bütün sahələrindəki çiçəklənmə və böyük nailiyyətlər bilavasitə sənin adınla bağlıdır. Şəxsən mən səninlə dost olduğuma görə özümü şad və xoşbəxt hesab edirəm. Xalq məhəbbəti və partiyaya olan sədaqət bizim qəlblərimizi birləşdirmişdir. Səməd, biz köhnə dostlarıq. Çaxır nə qədər saxlansa, o qədər tünd olur. Bizim dostluğumuz da belədir.
Gürcü Yazıçılar İttifaqı, Gürcüstan SSR EA və gürcü dostların adından şərəfli 50 illik yubiley günündə səni hərarətli məhəbbət duyğuları ilə salamlayır, sənə möhkəm cansağlığı və poeziya bulağının heç zaman tükənməməsini arzulayıram. Qoy heç vaxt «Cəngi» nin səsi kəsilməsin!
Qoy sənin qələminin qüdrəti daha da artsın, söz şöhrətinin qönçələri çiçəklənsin və yuz illərlə rayihə saçsın!
Sevin, Azərbaycan xalqı, sənin Səməd Vurğun kimi şairin, onun təki oğlun var!
B.Kerbabayev (Türkmənistan)
Əziz dostumuz Səməd Vurğun! Sovet Türkmənistanının yazıçıları bu xoşbəxt təsadüfdən, yubileyinizdən istifadə edərək Sizə qardaşlıq salamı və səmimi qəlbdən təbriklər göndərirlər. Türkmənistanda sizin təbii və coşqun, dərin fikirlər və canlı duyğularla dolu poeziyanızla tanışdırlar və sevirlər. Siz xəlqi, vətənpərvər, həyatsevər və görkəmli yazıçı olmaqla, türkmən oxucuları üçün yalnız müasir sevimli müəlliflərdən biri deyil, eyni zamanda sizdən daima öyrənən və ləyaqətli həmsənətləri kimi sizinlə fəxr edən respublikamızın ədəbiyyatçıları üçün böyük nümunə , canlı örnəksiniz. Siz bizim doğma çoxmillətli sovet ədəbiyyatının ilk yaradıcıları sırasında şərəfli yer tutursunuz.
Realizm ədəbiyyatının qabaqcıl yaradıcısına hərarətli salamımızı yetirirəm. Nəcib insanı, dostumuz Səməd Vurğunu uzun illər sağ-salamat görməyi arzulayırıq.
İstəyirik ki, onun ilhamlı qəlbinin, müdrik ağlının şirin meyvəsi olan yeni-yeni əsərlərini oxuyaq. Səmədcan, qardaşım! Dünya durduqca Vurğun duracaq. Vurğunun ürəyi daim vuracaq!

S.Uluqzadə (Tacikstan)
Yalnız Azərbaycan xalqının deyil, bütün xalqların sevimlisi, əziz yubilyarımız!
Əlli illik yubileyiniz günündə tacik dostlarınız və qələm qardaşlarınız Azərbaycanın xalq şairinə alovlu salamlar göndərir, adı qardaş xalqların ədəbiyyatının ən gözəl sənətkarları ilə yanaşı çəkilən böyük söz ustasının əllərini hərarətlə sıxırlar. Qardaş Azərbaycanın poeziyası Sizin yaradıcılığınızla parlaq inkişaf zirvəsinə çatmışdır. Siz öz coşğun qəlbinizin ilhamlı yaradıcılığı ilə çoxmillətli sovet poeziyamızı həmişə zənginləşdirmisiniz və yenə də davam etdirirsiniz. Sizin səsiniz, odlu sözləriniz tacik torpağında da yüksəlməkdədir. Tacikstan oxucuları görkəmli şairlərimizin tərcümə etdikləri gözəl
şeirlərinizi çox sevirlər. Pyesləriniz böyük məhəbbətlə tacik səhnələrində tamaşaya qoyulur. Yüksək sənətkarlıqla və böyük fikirlər ifadə edən poeziyanız əsrlərin dərin qatlarından axıb gələn Azərbaycan - tacik ədəbi əlaqələrinin bizim sovet dövrümüzdə möhkəmlənməsinə və daha da məhsuldar yaradıcılığa çevrilməsinə qüvvətləndirici təsir göstərmişdir. Siz bizim üçün bütün istedadını xalqa, Vətənə sərf edən görkəmli şair vətəndaşsınız. Geniş ictimai fəaliyyətiniz poetik yaradıcılığınızla möhkəm bağlanmışdır. Sizin yaradıcılığınızını, o cümlədən bütün sovet ədəbiyyatının gücü onunla səciyyələnir ki, o, ən qabaqcıl, ən gözəl, müasir dövrün ən bəşəri ideyasına xidmət edir. Əsərləriniz dünyanın bütün namuslu və əməkçi adamları, xalqlar arasında dostluq qardaşlıq və sülhə can atanlar üçün çox əzizdir .
Əziz möhtərəm Səməd Vurğunun, biz səmimi-qəlbdən Sizə cansağlığı, uzun ömür, yaradıcılıq nailiyyətləri ilə dolu bir həyat arzulayırıq!
Mən Tacikistanın nasir, şair və dramaturqları adından təbrik gətirmişəın. Qoy o bizim böyük və qardaşlıq məhəbbətimizin kiçik bir rəmzi kimi Sizdə qalsın.
A.Beyan (Latviya)
Azərbaycanın fəxri, böyük insan və qüdrətli şair Səməd Vurğuna Latviyanın ən səmimi ürək salamını yetirirəm.
Bakı və Riqa! Birlikdə necə də asan və gözəl səslənir! Azərbaycan! Bu söz latışlar üçün əziz və ürəyə yatımlıdır! Bizim nasir Pavel Rozitis nə vaxtsa burada ilk novellaların qələmə alıb. Görkəmli yazıçımız Andrey Upil öz böyük romanı «Reniqat»ı burada yaradıb. Latviyanın xalq yazıçısı Ernest Birzniyek Upits şəhərində 20 il yaşamış, özünə sədaqətli dostlar tapmış, latış dilində kitablar nəşr etdirmiş və burada özünə gözəl ömür yoldaşı seçmişdir. Azərbaycanda latış yazıçılarının dostları çoxdur. Onların və oxusularımızın ən yaxşı dostu Səməd Vurğun hesab olunur.
Latviyanın xalq şairi Yan Sudrabkaln sizə məktub göndərmişdir. Bu məktubda latış xalqının, bizim yazıçıların və oxucuların ürək sözləri var.
Möhtərəm xalq şairi, əziz Səməd Vurğun. Baltik dənizi və Dauqava çayı sahillərindən, qədim və gözəl Riqadan Sizin 50 illik yubileyinizə ən səmimi və ehtiraslı təbriklər gətirmişəm. Görünür, parlaq Cənub günəşinin altında yaşayanlara illər heç nəyi əsirgəmir. Ancaq onlar Sizin saf və kəskin ağlınız, yorulmaz və həmişəcavan ürəyiniz odlu duyğularınız qarşısında acizdir. Sizin kitablarınız xalqlarımızın gözəl və ruhlandırıcı dostluq ideyasını dərindən dərk etmək və yaxşı mənimsəməkdə bizə çox kömək göstərmişdir. Sizin kitablarınız aramızda olan məsafələri qısaldır, zamanı gözəlliyə bələyir. Siz bizim qardaşlıq ailəsində poeziyanın qızıl telləri ilə yüksəlmişsiniz… Siz öz yaradıcılığınızla Şərqi və Qərbi, bütün torpaqları və bütün xalqları bir birinə yaxınlaşdırmısınız.
Səməd Vurğun bizə pərvazlanan poeziyanı öyrədir. Onun poeziyası əsil lirikanın, həqiqi böyük ədəbiyyatın nümunəsidir.
Əziz Səməd Vurğuna Latviyada hazırlanmış bir sadə ağac mücrü hədiyyə gətirmişəm. Qoy yazıçılarımızın göndərdikləri bu kiçik hədiyyə ona yeni qüvvət, sağlamlıq gətirsin, dostluğumuzu və sevgimizi daha da gücləndirsin! Əziz Səməd Vurğun həm sizin, həm də bizimdir!

Avropa-Rusiya qarşıdurması

Rusiya ilə birbaşa hərbi qarşıdurmaya mümkün qədər yaxınlaşmaq üçün Avropaya cəmi bir ildən çox vaxt lazım idi.
Bunu rusiyalı politoloq Dmitri Yevstafyev deyib. O, bildirib ki, bu dövrə tarixi baxımdan baxsaq, çox qısadır:
"Onlar tez Rusiya ilə müharibəyə doğru qaçırlar, qorxurlar ki, vaxtında bacarmayacaqlar. Eyni zamanda avropalılar bu münaqişədə qalib gələ biləcəkləri barədə düşünmürlər. Qərb dövlətlərinin bu cür davranışı Moskva üçün meydan oxumaqdır. Xüsusilə də Rusiya Polşa və Fransanın iştirak etdiyi hərbi təlimlərdən ehtiyatlı olmalıdır".

Onun üçün mandat

sadəcə status deyil…

Azərbaycanın müasir siyasi tarixində özünəməxsus dəst-xətti olan simalardan biri, mərhum Fəzail Ağamalının həyat yolu milli məfkurəyə xidmətin və dövlətçilik ənənələrinə sadiqliyin parlaq bir nümunəsidir. Onun ictimai-siyasi fəaliyyəti təkcə bir partiyanın rəhbəri və ya millət vəkili kimi deyil, həm də xalqın taleyüklü məqamlarında məsuliyyəti öz üzərinə götürən bir ziyalının mübarizəsi kimi yaddaşlara həkk olunub. Zəngəzur mahalının Şıxlar kəndində doğulub boya-başa çatan Fəzail Ağamalı hələ gənclik illərindən tariximizin dərinliklərinə vaqif olmuş, elm sahəsində qazandığı uğurları milli oyanış prosesi ilə birləşdirmişdir.
Onun vətənpərvərlik yolunun ən həlledici mərhələlərindən biri 1980-ci illərin sonunda baş qaldıran Meydan hərəkatı idi. Azərbaycanın müstəqillik arzularının alovlandığı həmin günlərdə o, xalqın ön sıralarında yer alaraq milli azadlıq ideyalarının carçısına çevrildi. Lakin Fəzail Ağamalının siyasi uzaqgörənliyi təkcə etirazlarla məhdudlaşmırdı; o, dövlətçiliyin qorunub saxlanılması üçün güclü lider amilinin vacibliyini hər kəsdən tez dərk edirdi. 1990-cı illərin əvvəllərində ölkədə yaranmış xaos və vətəndaş müharibəsi təhlükəsi zamanı Heydər Əliyevin Naxçıvandan Bakıya dəvət edilməsi təşəbbüsü ilə çıxış edən ilk ziyalılardan biri olması onun dövlət naminə atdığı ən strateji addımlardan sayılır. O, təsisçisi olduğu Ana Vətən Partiyası vasitəsilə illərlə milli həmrəylik və Azərbaycançılıq məfkurəsini təbliğ edərək ölkənin siyasi sisteminin sütunlarından birini formalaşdırdı.
Parlament fəaliyyəti dövründə isə Fəzail Ağamalı xalqın səsi olmağı özünün əsas missiyası hesab edirdi. Uzun illər Milli Məclisin deputatı kimi çıxışlarında o, xüsusilə Vətən müharibəsi qazilərinin, şəhid ailələrinin və sosial müdafiəyə ehtiyacı olan insanların hüquqlarını ən ali kürsüdən müdafiə edib. Onun üçün deputat mandatı sadəcə bir status deyil, vətəndaşın müraciətini qanunvericilik müstəvisinə daşımaq üçün bir vasitə idi. Bir çox mürəkkəb qanunların qəbulunda iştirak edərkən o, həmişə dövlət maraqlarını ön planda tutmuş, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi mövzusunda barışmaz mövqe nümayiş etdirmişdir.
Professorun elmi fəaliyyəti və siyasi təcrübəsi onu həm də gənc siyasətçilər üçün bir məktəbə çevirdi. Bu məktəbin ən layiqli davamçısı və bu gün Ana Vətən Partiyasının sədri missiyasını şərəflə daşıyan isə Günay Ağamalıdır. Atasının vəfatından sonra onun siyasi irsinin qorunub saxlanılması və yeni dövrün tələblərinə uyğun inkişaf etdirilməsi məhz Günay xanımın üzərinə düşmüşdür. Salyan Biləsuvar Neftçala 65 saylı seçki dairəsindən namizədliyini irəli sürərək xalqın etimadını qazanan Günay Ağamalı, seçicilərinin yüksək etibarını əldə etmiş bir gənc kimi səs çoxluğu ilə Milli Məclisdə deputatlıq fəaliyyətinə başlamışdır. Milli Məclisin VII çağırış deputatı kimi fəaliyyətə başlayan Günay Ağamalı qısa müddətdə öz intellekti, psixoloji hazırlığı və prinsipial mövqeyi ilə geniş ictimaiyyətin diqqətini çəkməyi bacarmışdır. O, partiyanın rəhbərliyinə gəldiyi andan etibarən sadəcə bir ad kimi deyil, real fəaliyyət proqramı təqdim etdi. Günay xanımın liderliyi dövründə Ana Vətən Partiyası özünün ənənəvi dövlətçi xəttini qorumaqla yanaşı, qadınların və gənclərin ictimai-siyasi proseslərdə aktivliyinin artırılmasına xüsusi önəm verir.
Günay Ağamalının siyasi portreti həm müasirlik, həm də köklərə bağlılıq elementlərini özündə birləşdirir. O, atasından miras qalan xalqla birbaşa ünsiyyət qurmaq, qazilərin problemlərinə həssaslıqla yanaşmaq və milli maraqları hər şeydən uca tutmaq prinsiplərini yeni nəslin dili ilə ifadə edir. Partiyanın qurultaylarında nümayiş etdirdiyi qətiyyətli mövqe və parlamentdəki çıxışları göstərir ki, o, təkcə "Ağamalı məktəbi"nin bir nümayəndəsi deyil, həm də müstəqil, analitik təfəkkürlü bir siyasətçidir.
Sara ASLANOVA

Çempion edam edildi

İranda etirazlar zamanı həbs olunan 21 yaşlı karate çempionu Sasan Azadvar Conaqani İsfahandakı Dəstgerd həbsxanasında edam edilib.
İran məhkəmə sistemi tərəfindən yayılan məlumatda Azadvar “Allaha düşmənçilik” və “düşmənlə effektiv əməkdaşlıq” ittihamları ilə məhkum olunub.
Onun etirazlar zamanı təhlükəsizlik qüvvələrini daşıyan nəqliyyat vasitəsinə daş və kərpic atdığı, şüşələrini sındırdığı və təhlükəsizlik işçilərinə hücum etdiyi iddia edilib. Həmçinin Azadvarın nəqliyyat vasitəsini yandırmaq üçün benzin hazırlamağa çalışdığı, lakin uğursuz olduğu bildirilib. İranda Ali Məhkəmə hökmü təsdiqləyib və edam cəzası icra edilib.
“Hengaw” insan haqları təşkilatı bildirib ki, Azadvar işgəncəyə məruz qalıb və vəkillərinin müdafiəsi zamanı qarşı tərəfdə etibarlı sübut olmayıb. Vəkillər platforması isə ittihamların İran qanunvericiliyindəki “Allaha düşmənçilik” maddəsinə uyğun olmadığını vurğulayıb.

Azərbaycanla bağlı açıqlama

Ölkələrimiz arasında münasibətlər müxtəlif sahələr üzrə inkişaf edir və yaxın perspektivdə daha yüksək səviyyəyə çatdırılması mümkündür. Bunu Azərtac-a açıqlamasında İsrailin Azərbaycandakı səfiri Ronen Kraus deyib. Diplomat qeyd edib ki, Azərbaycanla İsrail arasında əməkdaşlıq kibertəhlükəsizlik, süni intellekt, turizm, aqrar və su texnologiyaları kimi istiqamətləri əhatə edir. “Kibertəhlükəsizlik əsas prioritetlərdən biridir. Süni intellekt isə münasibətlərə yeni əlavə olunan sahədir.” Ronen Kraus turizm sahəsində də müsbət dinamikanı diqqətə çatdırıb. Onun sözlərinə görə, 2025-ci ildə Azərbaycana səfər edən israilli turistlərin sayı təxminən 70 min nəfər olub və bu göstəricinin artacağı gözlənilir.
Səfir, həmçinin su resurslarının səmərəli idarə olunmasının xüsusi əhəmiyyət daşıdığını bildirərək, bu sahədə əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün potensialın yüksək olduğunu qeyd edib.

Bu yolda mən varam!

Türkçülük və Turançılıq mənim üçün sadəcə bir ideologiya deyil, bu, həyatımın mənası, varoluş səbəbimdir. Uğrunda mübarizə apardığım bu yol, hər bir Türk övladının şərəfli gələcəyi naminə seçilmiş müqəddəs bir yoldur. Milli kimliyimizin, dilimizin, tariximizin, mədəniyyətimizin qorunması və gələcək nəsillərə doğru şəkildə çatdırılması üçün göstərdiyim səylər gündəlik fəaliyyətimin əsasını təşkil edir. Yazdıqlarım, paylaşdıqlarım, qatıldığım tədbirlər və təşkil etdiyim təşəbbüslər bir məqsədə – Türk dünyasının birliyinə xidmət edir.
Bəzən həyatın təbii axarı içində yaşadığım şəxsi çətinliklər mənə yorğunluq gətirsə də, ruhən və mənən daima milli ideallarımın keşiyindəyəm. Bəziləri məni yolumdan döndərmək, inamımı qırmaq istəsə də, əksinə bu cəhdlər məni daha da möhkəmləndirir.
Çünki mən bilirəm – bu yol asan yol deyil. Amma bu yol, “Qızıl Alma” yoludur. Bu yol, Bütöv Azərbaycanın, Böyük Turanın yoludur!
İdeallarımız böyükdür, ona görə də mübarizəmiz də böyük və qətiyyətli olmalıdır. Hər bir addım, hər bir səs, hər bir fikir bu birliyə xidmət etməlidir.
Bu yolda mən varam – inamla, əzmlə, ruh yüksəkliyi ilə. Və bu yolda sonadək irəliləməyə hazıram!
Tanrı Türkü qorusun!

Avropa liderlərinə açıq məktub

Azərbaycan QHT-ləri Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Lyayenə, Avropa Şurasının prezidenti Antonio Kostaya, 8-ci Avropa Siyasi Birliyi Zirvə Toplantısında və Avropa İttifaqı-Ermənistan Zirvə Toplantısında iştirak edən dövlət və hökumət başçılarına açıq məktub ünvanlayıb.

Məktubun mətnini təqdim edirik:

“Hörmətli xanım Ursula fon der Lyayen,
Hörmətli cənab Antonio Kosta,

Hörmətli 8-ci Avropa Siyasi Birliyi Zirvə Toplantısında və Avropa İttifaqı-Ermənistan Zirvə Toplantısında iştirak edən dövlət və hökumət başçıları!

Cənubi Qafqaz ötən yay Vaşinqton Zirvə Görüşündən sonra böyük bir transformasiya yaşayır. Azərbaycan və Ermənistan davamlı sülhə doğru irəliləyir.
Avropa Cənubi Qafqazla əlaqələrini dərinləşdirdikcə, biz, aşağıda imza atan Azərbaycan vətəndaş cəmiyyəti və insan hüquqlarının müdafiəsi təşkilatlarının nümayəndələri, sizləri Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh və normallaşma prosesini dəstəkləməyə, eyni zamanda, Azərbaycanın üzləşdiyi itkin düşmüş şəxslər və mina kimi humanitar problemlərə diqqət yetirməyə çağırırıq.
Hazırda I Qarabağ müharibəsindən bəri 71 nəfəri uşaq, 287 nəfəri qadın, 319 nəfəri ahıl olmaqla, təxminən 4000 Azərbaycan vətəndaşı itkin düşüb. Güclü dəlillər ortadadır ki, bu insanlar işgəncəyə məruz qalaraq öldürülüb, bu isə müharibə cinayətləridir.
30 ildən artıqdır ki, Ermənistan bu şəxslərin taleyi və kütləvi məzarların yeri barədə məlumat vermir. Bu 4 min nəfər itkin düşmüş şəxsin ailələrinin ağrı və əzabları beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən lazımi diqqətdən kənarda qalmış humanitar faciədir.
2020-ci ildə Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad edilməsindən bəri 32 kütləvi məzarlıq aşkar edilib. Bu kütləvi məzarlıqlardan aşkar edilmiş qalıqlar əsasında 91 nəfərin kimliyi müəyyən edilib və onlar dəfn olunub. Bu şəxslərin dəfnləri ailələri üçün çoxdan intizarında olduqları təskinlik yeri olub.
Bəzi erməni səhra komandirləri I Qarabağ müharibəsi zamanı öldürülən azərbaycanlıların kütləvi məzarlıqlarının yerləri barədə məlumatlara sahib olduqlarını bildiriblər. Sizi və bütün iştirakçıları çağırırıq ki, bu şəxsləri sorğu-sual etmək və kütləvi məzarlıqların yerləri barədə məlumatları Azərbaycana təqdim etmək üçün Ermənistana təzyiq edəsiniz.
Digər vacib humanitar problem Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərinin minalarla çirklənməsidir. Ermənistanın tam və dəqiq mina xəritələrini təqdim etməkdən boyun qaçırması 2020-ci ildə II Qarabağ müharibəsinin bitməsindən bəri 400-dən çox insanın ölümünə və yaralanmasına səbəb olub. Bu "gizli müharibə" Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrində yenidənqurma işlərini ləngidir və yüz minlərlə keçmiş məcburi köçkünün təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə öz evlərinə qayıtmasına mane olur.

Yuxarıda qeyd olunanları nəzərə alaraq, sizi Ermənistanı itkin düşmüş azərbaycanlılar haqqında məlumatları açıqlamağa və Azərbaycanın azad olunmuş ərazilərinin dəqiq mina xəritələrini verməyə vadar etməyə dəvət edirik. Bu məsələlərin həlli etimad quruculuğu baxımından Ermənistan tərəfindən atıla biləcək praktiki addım ola bilər.

İnanmaq istərdik ki, Ermənistana qarşıdakı səfəriniz zamanı Azərbaycana ciddi təsir göstərən bu humanitar problemlərin həlli üçün Avropanın kollektiv qətiyyətini nümayiş etdirəcəksiniz.

İmzalar:

1. Ramil İskəndərli – Azərbaycan Milli QHT Forumunun İdarə Heyətinin sədri
2. Könül Behbudova – “Qarabağ İtkin Ailələri” İctimai Birliyinin sədri
3. Əmir Əliyev – “İnsan Hüquqlarının Təşviqi Mərkəzi” İctimai Birliyinin sədri
4. Novella Cəfərova – “D.Əliyeva adına Azərbaycan Qadın Hüquqlarının Cəmiyyətinin Müdafiə Cəmiyyəti” İctimai Birliyinin sədri
5. Səadət Bənənyarlı - "Beynəlxalq İnsan Hüquqları Cəmiyyətinin Azərbaycan Milli Bölməsi" İctimai Birliyinin sədri
6. Hafiz Səfixanov - “Minalar Əleyhinə Azərbaycan Kampaniyası" İctimai Birliyinin sədri
7. Rey Qasımov - “Azərbaycanda Minadan Zərərçəkənlərin Assosiasiyası” İctimai Birliyinin sədri
8. Əliməmməd Nuriyev – Konstitusiya Araşdırmalar Fondunun rəhbəri
9. Səidə Qocamanlı - "İnsan Hüquqlarının və Qanunçuluğun Müdafiəsi" İctimai Birliyinin sədri
10. İradə Rzazadə - “Vətəndaşların Sosial Rifahı Naminə” İctimai Birliyinin sədri
11. Oğuz Məmmədov - "Zəngi - Tarixi İrsin Öyrənilməsi" İctimai Birliyinin sədri
12. Fuad Məmmədov - “Simurq” Azərbaycan Mədəniyyət Assosiasiyasının Rəyasət Heyətinin sədri
13. Zaur İbrahimli - “Prioritet” Sosial İqtisadi Araşdırmalar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri
14. Xatirə Vəliyeva – Azərbaycan Milli QHT Forumunun İdarə Heyətinin üzvü
15. Elşad Eyvazov – “Tərəfsiz Jurnalistlər” İctimai Birliyinin sədri
16. Sevinc Əlizadə - “Zəfər” Şəhid Ailələrinə Dəstək İctimai Birliyinin sədri
17. Umud Rəhimoğlu - Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunun sədri
18. Zaur Məmmədov - “Bakı Politoloqlar Klubu” İctimai Birliyinin sədri
19. Ayaz Mirzəyev – “Azərbaycan Jurnalistlər Şəbəkəsi” İctimai Birliyinin sədri
20. Hacı Abdulla – “Zəngəzur” Cəmiyyətləri İctimai Birliyinin sədri
21. Fariz Xəlilli – "Miras" Mədəni İrsin Öyrənilməsinə Kömək İctimai Birliyinin sədri
22. Lalə Sərdarlı – “Tətbiqi Sənət Nümunələrinin Qorunmasına və Təbliğinə Yardım” İctimai Birliyinin sədri
23. Şəhla Nağıyeva - "Sönməz Məşəl" Mədəni Əlaqələr İctimai Birliyinin sədri
24. Tünzalə Abdullalimova - "Vətən Naminə" Şəhid Ailələrinə Dəstək İctimai Birliyinin sədri
25. Fəridə Mirişova - “İz” Mədəniyyətin İnkişafına Dəstək İctimai Birliyinin sədri
26. Ceyran Həsənova - "Şəhid Analarına Dəstək" İctimai Birliyinin sədri
27. Xalid Kazımov - “Regional İnsan Hüquqları və Media Mərkəzi" İctimai Birliyinin sədri
28. Kəramət İsmayılov –"İqtisadi və Sosial İnkişaf Mərkəzi" İctimai Birliyinin sədri
29. Fikrət Yusifov – “Ekonomiks” Beynəlxalq İqtisadi Araşdırmalar İctimai Birliyinin sədri
30. Aqil Camal - "Ortaq Dəyərlər" İctimai Birliyinin sədri
31. Şəlalə Həsənova - “İctimaiyyətlə əlaqələrin inkişafına dəstək” İctimai Birliyinin sədri
32. Varis Yolçiyev - Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun Baş direktoru
33. Xətai Ələsgərov - “Dədə Ələsgər Ocağı" İctimai Birliyinin sədri
34. Dilqəm Əhməd – "Çapar" Milli İrsin Tədqiqi Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri
35. Cəsarət Hüseynzadə - “İnformasiya və Sosial Təşəbbüslərə Dəstək” İctimai Birliyinin sədri”.

Evlənənlər azalır

Azərbaycanda ailə quranların sayının kəskin azalması narahatlıq doğurub. Bu barədə politoloq Turab Rzayev qeyd edib.
O, bu ilin yanvar-fevral aylarındakı statistikaya - ailə quranların sayının əhalinin hər 1000 nəfərinə nisbətdə 3,2-yə düşməsinə diqqət çəkib və bunu “demoqrafik fəlakət” adlandırıb. Politoloq bildirib ki, 1000 nəfərə düşən nikah sayı Türkiyədə 6,6, Gürcüstanda 5,9, Ermənistanda 5,1, Macarıstanda 4,9, Almaniyada 4,2, Polşada 3,7, Yunanıstanda isə 3,5-dir. Avropa ölkələri uzun illərdir ki, nikah sayının aşağı düşməsi, əhali azalmasından əziyyət çəkir. Azərbaycan hətta Avropanın bəzi ölkələrində nikah sayında geri qalır.
Qeyd edək ki, daha əvvəl Azərbaycanda bu səviyyədə nikah azalması olmayıb. Ən aşağı göstərici 1942-ci ildə İkinci Dünya müharibəsinin davam etdiyi və 2020 ildə koronavirus pandemiyasının yayıldığı zaman qeydə alınıb. 1942-ci ildə əhalinin hər 1000 nəfərinə nikahların sayı 3,6, 2020-ci ildə isə 3,5 olub.

Urmuda 1500 işçi

işsiz qaldı

“Kar və Kargar” qəzeti yazıb ki, Urmuda yerləşən “Maral Sənaye” müəssisəsi fəaliyyətini dayandırdıqdan sonra təxminən 1500 müqaviləli işçi qeyri-müəyyən vəziyyətdə qalıb. Məlumata görə, Urmu yolunun 10-cu kilometrliyində yerləşən və özəl sektor tərəfindən idarə olunan, treyler, ox və ehtiyat hissələrinin istehsalı üzrə ən böyük istehsal zənciri hesab edilən bu müəssisə fəaliyyətini dayandırıb.
Hesabatda bildirilir ki, işdən azad olunma barədə bildiriş alan bəzi köhnə işçilər üç ay müddətinə işsizlik müavinəti almaq üçün əmək idarəsinə yönləndirilib. Digər tərəfdən, əsasən sürücü olan bir sıra yeni işçilər isə birbaşa işdən çıxarılıb.
Son bir ayda bu sənaye müəssisəsində xammalın (dəmir və polad lövhələr) təminatında yaranan problemlər işəgötürəni müvəqqəti bağlanma və işçi ixtisarına məcbur edib. Eyni zamanda, işçilərin əlavə iş saatları və istifadə olunmamış məzuniyyət haqları da daxil olmaqla bəzi ödənişləri gecikdirilib.
İşçilər bildirirlər: “Bundan əvvəl şirkətin vəziyyəti çox yaxşı idi və maaşlar demək olar ki, vaxtında ödənilirdi, lakin son bir-iki ayda yaranan xammal və maliyyə çatışmazlığı bu müəssisənin fəaliyyətinin dayanmasına və işçilərin işsiz qalmasına səbəb olub.”
Onların sözlərinə görə, “Maral Sənaye”nin hazırkı rəhbərliyi problemlərin həlli üçün addımlar atır və müəssisənin yenidən fəaliyyətə başlaması üçün dövlətin dəstək kreditlərini almağa çalışır.
İşçilər əlavə ediblər ki, məsul şəxslərin problemlərdən xəbərdar olmasına və dəfələrlə müraciət edilməsinə baxmayaraq, Urmu şəhərində heç bir rəsmi qurum bu məsələyə ciddi yanaşmır və bir aydan artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, istehsalın bərpası üçün heç bir addım atılmayıb.
Bu hadisələr ABŞ və İsrailin İranla müharibəsindən sonra iqtisadi böhranın dərinləşməsi fonunda baş verir. Son aylarda ölkədə işsizlik artıb, bir çox istehsal müəssisəsi xammal çatışmazlığı, enerji problemləri və maliyyə çətinlikləri ilə üzləşib. Bu vəziyyət əmək bazarına əlavə təzyiq yaradır və müxtəlif sahələrdə ixtisarların davam edəcəyi ilə bağlı narahatlıqları artırır.

Xaqani Cəfərli yazır:

·
Rusiyanın süqutunu qaçılmaz

edən beş şərt

Rusiyanın süqutunu qaçılmaz edən çoxsaylı səbəblər olsa da, qənaətimcə əsas beş amil var. Rus xalqının tarixdə qurduğu digər iki imperiya, Rusiya İmperiyası və Sovet İttifaqı kimi Rusiya Federasiyası da militarist dövlətdir. Militarist dövlətlərin taleyini müəyyən edən ən əsas amil ordunun vəziyyəti və cəmiyyətdə orduya münasibətdir. Birinci dünya müharibəsində rus ordusunun fəlakətli itgiləri imperiyanın dağılmasını şərtləndirən əsas amil idi. Əfqanistanda uzun və yorucu müharibənin nəticəsiz bitməsi dərin iqtisadi böhran keçirən Sovet İttifaqının çöküşünü tətiklədi.
Ukraynaya qarşı cinayətkar müharibədə Rusiya ordusu çox ağır itgilər verərək sağalmaz yara alıb. Mediazona internet resursunun aprelin 24-nə olan məlumatına görə, BBC və könüllülər qrupu ilə birlikdə Ukraynaya qarşı cinayətkar müharibədə həlak olanlardan 213 858 nəfərinin adbaad kimliyini müəəyyən edə bilib. Açıq mənbələr üzərindən tərtib edilmiş siyahıda təbii ki, Rusiyanın Ukraynada itirdiyi əsgərlərin hamsıının adı yoxdur. Rusiya itgilərini gizli saxlayır və əsgər ölümləri barədə ictimaiyyətə məlumat verilmir. Buna görə də Mediazona qeyd edir ki, kimlikləri aşkara çıxarılanlar həlak olmuş hərbiçilərin təxminən yarısını təşkil edir. Mediazonanın bu məlumatı Ukraynaya qarşı cinayətkar müharibədə həlak olan Rusiya hərbiçilərinin sayının 415 mindən artıq olması haqqında Qərb kəşfiyyatının hesabatlarının gerçəklikləri əks etdirdiyini göstərir. Fəlakətli dərəcədə böyük itgi Rusiya ordusunun döyüş qabliyyətini itirməsinə səbəb olub.

Rusiya Müdafiə Nazirliyi və digər rəsmi qurumlar itgilər barəsində məlumat verməsələr də, internet əsrində hər şeyi sona kimi gizlətmək mümkün deyil. Rusiya cəmiyyəti də fəlakətli itgilərin miqyası barədə məlumatlandıqca cəmiyyətdə ordu ilə bağlı ruh düşkünlüyü dərinləşir. Bütün bunlara görə də rusiyalı ekspertlərin özləri belə Rusiyanın indiki vəziyyətini çar Rusiyasının 1916-cı ilin qışındakı vəziyyətinə bənzədiyini bildirirlər. Ordu müharibədə qalib gəlmək qüdrətində deyil və bu cəmiyyətə bəllidir.
Rusiyanın süqutunu qaçılmaz edən ikinci amil Putinə inamın itməsidir. İmperator II Nikolaya inamın itməsi çarı elitanın dəstəyindən məhrum elədi və bu monarxiyanın devrilməsi ilə nəticələndi. Sovet İttifaqının ilk və sonuncu prezidenti Mixail Qarbaçova qarşı etimadın itməsi “QKÇP qiyamı”nı (Dövlət Fövqəladə Vəziyyət Komitəsi) doğurdu. Bu isə hakimiyyət böhranı yaratdı və SSRİ dağıldı. Rusiya İmperiyasının və Sovet İttifaqının çöküşünün oxşar tərəfi ondan ibarətdir ki, hakimiyyət böhranı dövlətin çökməsini tətikləyir. İndi də Rusiya elitasında Putinə inam itib və bu hal hakimiyyət böhranını qaçılmaz edir. Hakimiyyət böhranı yaranan kimi Rusiya çökməyə başlayacaq. Onu da qeyd etmək yerinə düşər ki, Rusiyada mövcud olan avtoritar rejim mütləqiyyət rejimlərinin içərisində ən zəifidir. Monarxiya varlığını ilahi iradə, totlaitar rejim isə cəlbedici ideologiya ilə əsaslandırdığı üçün cəmiyyətin nəzərində bir şəxsin ətrafında formalaşmış avtoritar hakimiyyətdən daha çox ligitimliyə malikdir. Monarxiya və totalitar rejimlərdə böhranlı vəziyyətdə hakimiyyətin ligitim yolla ötürülməsi mexanizmi mövcud olsa da, avtoritar rejimdə belə mexanizm mövcud deyil.
Alman politoloqu, “Avtoritar İdarəetmənin İki Məntiqi” (The Two Logics of Autocratic Rule) əsərinin müəllifi Yohannes Gerşevski (Johannes Gerschewski) “Davamlılığın Üç Sütunu: Avtoritar Rejimlərdə Legitimlik, Repressiya və Kooptasiya" ((The Three Pillars of Stability: Legitimation, Repression, and Co-optation in Autocratic Regimes) əsərində qeyd etdiyi kimi rejimin mövcudluğu üçün ligitimlik həyati önəmə malikdir. Represiya şoddətlənsə də, kooptasiya, yəni resursların və imtiyazların bölüşdürülməsi yolu ilə elitaları sistemə inteqrasiya etmək qeyri-mümkündür.
Putinin müharibə cinayətkarı kimi mühakimə olunmasını bəyan etdikdən sonra psixiatrik xəstəxanaya salınan Z-bloqçu İlya Remeslo xəstəxanadan çıxdıqdan sonra yenə Putini hədəf alaraq onu ölkədəki bütün problemlərin tək səbəbi adlandırıb. Uzun illər rejimin təbliğatçılarından olmuş Remeslonun çıxışları təsdiq edir ki, Putinin avtoritar rejimi ligitimliyini itirib və mövcudluğunu uzun müddət davam etdirə bilməz.
Rusiyanın çöküşünü qaçılmaz edən üçüncü şərt iqtisadiyyatın çöküşüdür. Qərbin tətbiq etdiyi sanksiyaların nəticəsində Rusiya qlobal iqtisadiyyatdan önəmli şəkildə təcrid olunub. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra sürətlə qlobal iqtisadiyyata intiqrasiya olunan Rusiya indiki təcrid vəziyyətində uzun müddət yaşaya bilməz. Nəhayət ki, sanksiyalar öz bəhrəsini verməyə başlayıb və Rusiya iqtisadiyyatı çökür. Bu çox geniş mövzu olsa da, oxucuları yormadan iki statistik məlumatla Rusiya iqtisadiyyatında vəziyyətin nə yerdə olduğunu göstərməyə çalışacağam.
Rusiyanın ən varlı subyektlərindən olan Leninqrad vilayətinin büdcəsində Ukraynaya qarşı müharibə iştirakçılarına ödənişlər etmək üçün 8.5 milyard rubl çatışmır. Digər bir məlumat isə ondan ibarətdir ki, maliyyə naziri Anton Siluanovun xəbərdarlıq etdiyi kimi əyalətlərin büdcə kəsirləri dəhşətli miqyas almağa başlayaraq 2 trilyon rubla çatıb. Aydın görünür ki, Rusiya büdcə kəsirləri dövlətin öz öhdəliklərini yerinə yetirməsinə imkan vermir.
Dövlətin öz üzərinə düşən vəzifələri yerinə yetirə bilməməsi isə Rusiyanın çöküşünü qaçılmaz edən dördüncü şərti doğurur. Bu idarəçiliyin pozulması və mərkəzdənqaçmadır. Dövlət öz öhdəliklərini yerinə yetirə bilmədiyi zaman əyalətlər özlərini xilas etmək üçün müstəqil davranmağa başlayırlar. Sovet İttifaqının son bir ilində baş verən hadisələr bunun bariz nümunəsidir.
Rusiyanın çöküşünü qaçılmaz edən beşinci şərt əlverişsiz beynəlxalq münasibətlərdir. Rusiyanın beynəlxalq müansibətdlərdən təcridi onun süqutunu qaçılmaz edən şərtlərin bəlkə də birincisidir. Rusiya son 300 ildə beynəlxalq münasibətlərin müəyyənedici dövlətlərindən biri və bəzən də birincisi olub. İndi isə, keçmiş əyalətlər belə Rusiya ilə adi məsləhətləşmələr aparmağa ehtiyac görmədən qlobal layihələrə imza atırlar. Beynəlxalq münasibətlərdən təcrid olunmağın nəticəsidir ki, Rusiya Suriyadakı ənənəvi təsir dairəsini qoruya bilmədiyi kimi, Nikolas Maduro və Seyyid Əli Xameneini ABŞ-dan qorumaqda aciz qaldı.
Kanadanın ingilisdilli National Post qəzetinin redaktoru və Atlantic Council-un baş elmi işçisi xanım Dayan Fransisin son məqalələrinin birində qeyd etdiyi kimi Rusiya artıq ölüm zonasındadır və imperiyanın süqutu qaçılmazdır.
21 may Azərbaycanda Şimal torpaqları (Dərbənd) günüdür. Ümid edirəm ki, bu mənhus tarixi sonuncu dəfə anacağıq. Rusiya imperiyası dağılacaq və Dərbənd başda olmaqla Şimal torpaqlarımız azadlığına qovuşaraq Azərbaycanla bütövləşəcək. Dərbənd Azərbaycanın iki müqəddəs şəhərindən biri, Azərbaycan xalqının vahid toplum kimi formalaşmasının və dövlətçiliyinin beşiyidir.
Dərbənd Azərbaycandır!