Zamanın Səsində Yaşayan

Nahidə Həndəmova

Bəzən bir səs insanı xəyal aləmində onilliklər əvvələ, ən təmiz, ən parlaq xatirələr dünyasına aparır. Bu, sadəcə musiqi deyil, ruhun keçmişlə görüşüdür. Son zamanlar dinləyicini sehrləyən, onu 80-ci illərin o məlahətli havasına qaytaran bir səs var. Bu səs bizə unudulmaz Şövkət Ələkbərovanın nəfəsini, onun sənətə olan sonsuz sevgisini xatırladır. Söhbət Azərbaycan musiqi sahəsində mədəniyyəti və istedadı ilə seçilən nümayəndələrdən biri olan Nahidə Həndəmovadan gedir.
Nahidə Həndəmova Goranboy rayonunda dünyaya göz açmış, musiqi sahəsində erkən yaşlarından özünü təsdiq etmiş Azərbaycanın gənc və istedadlı xanəndələrindən biridir. Onun yaradıcılıq yolu Goranboyun mədəni mühitindən başlayaraq peşəkar musiqi səhnələrinə qədər uzanmışdır.
Sevimli sənətçimiz Nahidə xanım hələ orta məktəb illərindən ictimai fəallığı və musiqi istedadı ilə seçilmişdir. Məktəblərarası tədbirlərdə iştirak edərək yüksək nəticələr qazanmış, hələ kiçik yaşlarında respublika səviyyəli uşaq müsabiqələrində uğurlu çıxışları ilə diqqəti cəlb etmişdir. Musiqiyə olan sonsuz marağı onu Azərbaycan Milli Konservatoriyasına gətirmişdir. O, burada peşəkar muğam və xalq musiqisi dərsləri alaraq öz ifaçılıq məharətini daha da təkmilləşdirmişdir.

Tələbəlik illəri Nahidə Həndəmova üçün olduqca məhsuldar keçmişdir. O, Azərbaycanın ən nüfuzlu musiqi yarışmalarından sayılan Cabbar Qaryağdıoğlu adına müsabiqənin və milli musiqi irsimizin təbliği baxımından müstəsna əhəmiyyət kəsb edən "Xarıbülbül" festivalının laureatı adını qazanmışdır.
Nahidə xanımı dinləyərkən göz önünə istər-istəməz Azərbaycan musiqisinin korifeyi Şövkət xanım Ələkbərova gəlir. Bu bənzərlik təsadüfi deyil. Üzeyir Hacıbəyov adına Konservatoriyanın məzunu olan Nahidə Həndəmova məhz Şövkət Ələkbərovanın sinfində sənətin sirlərinə yiyələnib. O, ustadından sadəcə ifa texnikasını deyil, həm də səhnə mədəniyyətini, tamaşaçıya olan hörməti və sənətin ali məsuliyyətini miras alıb.
Onun oxuduğu muğamlar, şikəstələr və təsniflər sanki ötən əsrin klassik sənət incilərinin müasir dövrdəki əks-sədasıdır. O, Sara Qədimova, Nəzakət Məmmədova, Qəndab Quliyeva, Tükəzban İsmayılova kimi nəhənglərin yolunu davam etdirərək adını Mələkxanım Əyyubova, Səkinə İsmayılova və Könül Xasıyeva kimi sənət fədailərinin sırasına yazdırmağı bacarıb.
O, əsasən muğam, təsnif və xalq mahnılarının mahir ifaçısı kimi tanınır. Səs tembrinin zənginliyi və milli musiqi ənənələrinə sadiqliyi onu öz həmyaşıdları arasında fərqləndirən əsas amillərdəndir. Deyirlər ki, istedad Tanrıdan gələn paydırsa, əxlaq və etika ailədən gələn tərbiyədir. Nahidə Həndəmovanın şəxsiyyətində bu iki cəhət mükəmməl şəkildə birləşir. Onun səhnə davranışı, təmkinli duruşu və tamaşaçı ilə qurduğu o görünməz, amma səmimi bağ müasir estradamızda nadir rast gəlinən hallardandır.

Nahidə xanım "ucuz populyarlıq" ardınca qaçmayan, sənətin ağırlığını çiyinlərində daşıyan bir ifaçıdır. Tamaşaçı onu sadəcə səsi ilə deyil, həm də ideal səhnə duruşu, xanımlığı və ağır təbiəti ilə xarakterizə edir.
Musiqi tənqidçiləri və sənətsevərlər bu fikirdədirlər ki, Nahidə Həndəmova sənəti yaşadacaq və sənətdə qalacaq səs sahiblərindəndir. Onun ifaları zamanın sınağından keçərək on illər sonra da eyni sevgi ilə dinləniləcək. Çünki o, kökü dərinlərə bağlı olan, lakin budaqları gələcəyə uzanan möhtəşəm çinar kimidir.
Nahidə xanımın səsi bizə təkcə keçmişi xatırlatmır, həm də milli musiqimizin gələcəyinin əmin əllərdə olduğuna ümid verir. Bu məlahətli səs hələ uzun illər qəlbləri riqqətə gətirəcək, Azərbaycan muğamının və mahnılarının saflığını qoruyub saxlayacaq.

Hüseyn İsaoğlu,
yazıçı-publisist,
AYB və AJB üzvü

Ərdəbil nümayəndə heyəti

Azərbaycana gəlir

Ərdəbil əyalətinin sərhəd imkanları və hökumət tərəfindən həvalə edilmiş səlahiyyətlər nəzərə alınmaqla, bu bölgədən olan tacirlər, iş adamları və müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarının rəhbərlərindən ibarət iqtisadi nümayəndə heyəti yaxın günlərdə Azərbaycan Respublikasına səfər edəcək və malların idxalı üçün lazımi məsləhətləşmələr aparılacaq. Bunu Ərdəbil əyalətinin valisi Məsud İmami Yeqanə deyib:
"İndiyə qədər 30 növ məhsul sifarişi qeydə alınıb və bu məhsulların idxalının bəziləri reallaşdırılıb və qalan məhsulların idxalı da əyalətin sərhəd potensialından istifadə etməklə ardıcıl olaraq davam etdirilir."

Təbiət abidəsi

yenidən canlandı

Təbriz yaxınlığında yerləşən və Şərqi Azərbaycan əyalətinin təbiət abidələrindən biri sayılan Qurugöldə su miqdarı artıb. Bu barədə Bostanabad rayonunun (Ocan) Ətraf Mühitin Mühafizəsi İdarəsinin direktoru Şahrox Sadiqpur bildirib. Onun sözlərinə görə, cari yağıntı mövsümündə göldə suyun səviyyəsi ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 27 santimetr qalxıb və bu, təbiət abidəsinin yenidən canlanması barədə ümidləri artırıb. Ekoloqlar, hökumətin bərpa işləri aparmamasına baxmayaraq, gölün canlanmasının əsas səbəbinin son həftələr intensiv yağan yağışlarla bağlı olduğunu bildiriblər.
Qeyd edək ki, Təbrizin 40 kilometr cənub şərqində yerləşən və 16 kvadrat kilometr sahəsi olan Qurugöl İranda beynəlxalq qeydiyyatdan keçmiş və dünya səviyyəsində təbiət abidəsi kimi siyahıya alınmış 26 göldən biridir. 200 hektar sahəsi olan göl 260 adda müxtəlif bitki növünə malik olmaqla yanaşı, çox sayda yerli və köçəri quş növlərinin sığınacaq yeridir.

Mühacirlik həyatının

real mənzərələri

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, Əməkdar mədəniyyət işçisi, tədqiqatçı-jurnalist Rəhman Salmanlı (Həsənov) iyirminci əsrin 20-30-cu illərində repressiya dövrünə bağlı bir sıra dəyərli əsərlərin müəllifi kimi də tanınır. Onun “Mühacir komissarın həyat dramı” (Memuar) kitabı da (Bakı, “ÇapArt”, 2025) bu silsilədən olan əsərdir. Burada Şəmkir rayon Zəyəm qəsəbə sakini olmuş Həbib Həsən oğlu Seyidovun keşməkeşli həyat yolundan bəhs açılır. Elinə-obasına, xalqına, torpağına – vətəninə sədaqətlə xidmət edən Mirhəbib Seyidov ona tapşırılan bütün işlərin – vəzifələrin öhdəsindən layiqincə gəlsə də, o dövrün qaragüruhçu qüvvələri onu da şərləyib – böhtana salmaqla aradan götürmək istəyirlər. Məlum repressiya maşınının məngənəsindən xilas olmaq üçün Həbib Həsən oğlu haqsız yerə saxlandığı həbsxanadan və ölüm gözləyən kabusdan xilas olmaq üçün qaçıb canını qurtarmaq, mühacir həyatı yaşamaq yolunu seçir. Müəllif əsərin lap başlanğıcından hadisələrin hansı zəmində qurulub inkişaf etdiriləcəyini belə təqdim edir:
“Həbib Seyidov Gəncə qəzasının Şəmkir nahiyəsində gənclərin hərbi xidmətə çağırışı, həbelə qaçaqların yerinin öyrənilməsi, onlarla gizli alaqəsi olanların aşkar edilməsi ilə məşğul olurdu. Sovet quruluşunun ilk on ili idi. Böyük səlahiyyətlər sahibi Həbib camaatla səmimi rəftar edər, haqsız işə heç vaxt qol qoymazdı. Tanınmış qaçaq, özünün dediyi kimi, "aldanaraq bolşeviklərə qoşulan" Samuxun Çobanabdallı kəndindən olan Mansurun iştirakı ilə Qaçaqlarla Mübarizə Dəstəsinin sıralarında dəfələrlə Kürqırağı ormanlarda olmuşdu. Axtarışında olduğu Şəmkir qaçaqlarının başçısı Ramazan oğlu Rüstəmlə, onun qardaşı, məşhur qaçaq Təhməzlə 1918-ci il "Eşelon davası"ndan, erməni hücumlarının qarşısını almaq məqsədilə yaradılan özünümüdafiə dəstələrinin işi, ən nəhayət, Gəncə üsyanındakı fəaliyyətləri ilə yaxşı tanış idi. Quruluş dəyişsə də, onların istəyi dəyişməmiş, əksinə, daha sədaqətli əqidə dostluğuna çevrilmişdi ... Yeni quruluşun adamları ilə işləsə də, daxilən əvvəlki quruluşun, Milli hökumət qurucularının tərəfində idi.
Həbib Seyidov rayon milis şöbəsinin rəisi təyin olunmamışdan əvvəl də eşitmişdi ki, Dövlət Siyasi İdarəsi Şamxor rayon şöbəsinin əməkdaşı Xocayev erməni əsillidir, maskalanaraq bəzi adamlara özünü bolşeviklərin düşməni kimi tanıtdırır, yeni quruluşu qəbul etməyənlərə Milli Hökumət tərəfdarlarını dəstəklədiyini bildirir, bununla da müəyyən qrup dəstə başçılarının, bəzi el-oba ağsaqqallarının etibarından sui-istifadə edərək onları gizli şəkildə etirazlara, üsyana, terrora istiqamətləndirir. Yerli müsəlman əhalini məqsədli şəkildə qırğına, sürgünə, həbsxanalara sürükləyərək, onların var-dövlətini ermənilərlə birgə talan edir. Ən nəhayət, Azərbaycan Cümhuriyyətinin parlaman üzvü olmuş məşhur əksinqilabçı Hacı Əhmədi aldadaraq ona yeni quruluşun əleyhinə "Allahlılar partiyası" yaratmasında, onları üsyana təhrik etməsində və s. bu kimi işlərdə böyük rolu var.
Gizli işlər qəhrəmanı Xocayevin fəaliyyətindən Həbib Seyidovun məlumatlı olduğunu onunla düz yola getməyən, azərbaycanlıların qatı düşməni Siyasi İdarənin rəisi Vasiliy Yakofidi yaxşı bilirdi. Odur ki, məxfi əməllərinin üzə çıxacağından ehtiyat edən V.Yakofidinin təşəbbüsü ilə rayon polis şöbəsinin 32 yaşlı rəisi Həbib Seyidov, "xalq düşməni" damğası vurulmaqla, respublika Xalq Daxili İşlər Komissarlığı (XDİK; rusca -NKVD) Dövlət Siyasi İdarəsinin (DSİ; rusca - QPU) Şamxor rayon şöbəsi tərəfindən 4 iyun 1933-cü ildə həbs edilir. Lakin Həbib Seyidov beş gün sonra, 9 iyun 1933-cü ildə güllələnmək üçün qatarla Bakıya yatab ediləcəyi axşamı həbsxanadan qaçmağı bacarır.” (səh. 3-4)
Əslində bu cür başlanğıc hissə müəllifin əsərin ümumi məzmununu bəri başdan oxuculara xülasə şəklində çatdırması xarakteri daşımaqla oxunulacaq əsərlə mühüm tanışlıq yaradır. Belə ki, əsərin əsas qəhrəmanı olan Mühacir komissarın – Həbib Seyidovun ölkədə hansı mürəkkəb ictimai-siyasi şəraitdə işləməsini və daxili düşmənlərin ona necə tor qurduqlarını diqqət mərkəzinə çəkən tədqiqatçı-jurnalist Rəhman Salmanlı bununla yazacağı memuar tipli əsərin ümumi ekspozisiyasını vermiş olur. Hadisələrin sonrakı inkişafı məhz bu məcrada cərəyan edir.
Kitabı həyəcansız oxumaq mümkün deyil. Xüsusən də, bilirsən ki, baş verən hadisələr tarixi xronikaya əsaslanır, canlı insan həyatından, təkcə bir insan yox, bir nəslin – XX əsrin əvvəllərində yaşamış nəslin həyatından söhbət gedir. Başqa sözlə, bədii təxəyyüldə yazıçının fantastik olaraq yaratdığı romantik insanların yox, real dünyamızın insanlarının həyatının ustalıqla təsvirə gətirildiyi bu əsərdə soydaşlarımızın üzləşdikləri müsibətli illər kitabın vərəqləri arasından boy göstərir, oxucunu hədsiz dərəcədə mütəəssir edir.
Müxtəlif vəzifələrdə ləyaqətlə işləmiş, camaat arasında komissar kimi tanınan Həbib Seyidovun yaxşılığı keçmiş, köməkliyi dəymiş insanların sayəsində türmədən qaçması və ətrafında daldalanacaqlar tapıb gizlənməsi, onu tapmaq üçün axtarış aparmaları və s. kimi epizodları həyəcansız oxumaq mümkün deyil. Bir oxucu kimi həmin səhnələri oxuyanda çox təsirləndim, 1993-cü ilin qanlı-faciəli günləri təkrar beynimdə canlandı. Bir hərbçi kimi ermənilərin caynağından qaçıb qurtararkən eynilə həmin vəziyyətlərə düşdüyümü və buna bənzər anları yaşadığımı xatırladım. Eyni zamanda özlüyümdə belə bir qənaətə gəldim ki, görünür, xüsusi seçilmiş insanlar var ki, çətin və təhlükəli anlarda Uca Tanrı onlardan nəzərlərini çəkmir, onlara qurtuluş yolları açıb xilas edir. Məhz seyid Mirhəbib Həsən oğlu Seyidov da əsərin səhifələrindən öyrəndiyimiz kimi, həbsxanadan qaçıb Türkiyə ərazisinə adlayana kimi uzun və məşəqqətli zillətlər ayaqlayır. Dəfələrlə tutulma və ölüm təhlükələri ilə üzləşsə də, Ulu Yaradan ona yardımçı olur, sağ-salamat sərhədi keçməyə nail olur.
Əbəs deyil ki, Rəhman Salmanlı əsəri “Mühacir Komissarın həyat dramı” adı ilə təqdim edir və 4 hissədən ibarət bu tarixi romanın ilk hissəsini də elə əsərlə eyni adda verir. Bu adda bir neçə incə məqama işarə var. Seyid, Mirhəbib, eləcə də vəzifəsilə bağlı həm də komissar adı ilə tanınıb adlandırılan Həbib Seyidov ilk vaxtlar komissarlıqda işlədiyindən, camaat arasında bu vəzifəyə müvafiq olaraq komissar kimi də tanınır. Buna görə də müəllif kitabın adını baş qəhrəmanın el-oba arasında komissar kimi tanınması ilə bağlı belə qoyub. İkincisi, burdakı “həyat dramı” ifadəsi də tamamilə məntiqəuyğun səslənir. Belə ki, Həbibi qəsdən vəzifədən vurdurmaq üçün daxildəki düşmənlər onu o vəzifədən bu vəzifəyə, bu vəzifədən digər vəzifəyə keçirdirlər ki, romanın 1-ci hissəsində bunlar xırda təfərrüatlarına kimi əksini tapıb. Yəni dram əsərində aktyorlar müxtəlif rolları oynadıqları kimi, Həbibin də həyatı bir drama – tamaşaya bənzəyir, rol oynayırmış kimi ona tez-tez ayrı-ayrı vəzifələr tapşırılır. Ancaq bütün bunlara rəğmən Həbib Seyidov ona həvalə olunan bütün işlərin öhdəsindən layiqincə gəlir, ona tapşırılan dramatik vəzifələrin hamısını vicdanla yerinə yetirir. Lakin canlı həyatı bir drama bənzəyən ”komissar” – Həbib Seyidov erməni-rus fitvasının güdazına gedir, bu səbəbdən də o, qardaş Türkiyəyə mühacirət etmək məcburiyyətində qalır.
“Milis rəisinin Hacı Əhmədlə görüşü” adı ilə təqdim olunan hissədən bir parçaya diqqət etmək kifayətdir ki, Həbib Seyidovun bacarıqlı və öz işini sədaqətlə icra edən birisi olduğu, ancaq daxili düşmənlərin ona tor qurmaq üçün necə hiylə işlətdikləri görünsün:
“Hacı Əhməd Nuruzadə hətta Xocayevin məsləhəti ilə bölgədə çox böyük nüfuza və tərəfdaşa malik "Allahlılar partiyası" yaratmışdı. Xocayev Hacı Əhmədi tam əmin etmişdi ki, xalqı qələbəyə doğru aparan mübarizə yolunda "Allahlılar partiyası"nı ən böyük dövlətlər dəstəkləyir. Məqamında Rusiyadan da bir çox hərbçilər, generallar bu qələbəyə qatılacaq, bununla da bütün millətlər, ilk növbədə azərbaycanlılar hürriyyətə qovuşacaqlar, ən başlıcası Kommunist Partiyası birdəfəlik məhv ediləcək. Odur ki, azərbaycanlıların soyqırımına dövlətin əli ilə bu formada zəmin hazırlayan erməni Xocayev Azərbaycan Dövlət Siyasi İdarəsi Şamxor rayon şöbəsinin rəisi, ermənipərəst, azəri türklərinin bir nömrəli düşməni Vasili Yakofidi ilə məsləhətləşərək tez-tez bu kəndə gizli gedir, Hacı Əhmədlə görüşüb onu və partiya üzvlərini yeni quruluşa qarşı daha qətiyyətli olmağa səsləyir, kolxoz quruculuğunun əleyhinə getmək, bolşevik rejimi rəhbərlərinə terror və cinayətlər törətmək üçün təlimatlandırırdı.
Rayon milis şöbəsinin yeni rəisi Həbib Seyidov bütün bunları və digər bu kimi məsələləri dəqiq bildiyindən, vəziyyətin məmləkət və əhali üçün çox faciəvi olacağı gözlənildiyindən Hacı Əhmədlə görüşməyi lazım bilir. Buna görə əvvəlcədən təşəbbüs edir. Yaxınlarına söyləyirmiş ki, şərtləşdiyimiz kimi, görüş gizlin sövdələşmədən sonra, iyulun 25-də onun yaxın tanışı vasitəsilə baş tutdu. Zəyəm stansiyasından atla Düyərli kəndinə Hacının evinə getdim. Gecə saat 11-ə yaxın idi. Hacı Əhməd əmi məni çox səmimi və gülərüzlə qarşıladı. Əvvəl təzə dəmlənmiş samovar çayı içdik, olub-keçənlərdən söhbət etdik.” (s. 54-55).
Göründüyü kimi, Həbib Seyidov gənc olsa da, el-oba arasında öz nüfuzu, fərasəti ilə seçilən – fərqlənən şəxs olub. Dövlət işində olsa belə, hökumətdən qaçaq düşənlərlə də görüşüb dil tapmağı bacarır. Ancaq belə bir bacarıqlı və qabiliyyətli insanın qədrini bilmirlər, onu ölkədən qaçaq salırlar və “Azadlığın ilk günü” adı ilə verilən kitabın 2-ci hissəsində də biz Həbib Seyidovun – mühacir komissarın Türkiyə ərazisinə keçdikdən sonra da dramatik bir həyata uğraşdığını görürük. Bu vilayət sənin, o vilayət mənim – sanki burdan ora, ordan bura, yəni demək olar ki, Türkiyənin hər yerini gəzdirirlər, ona “kommunist”, casus damğası vurdurmaq istəyirlər. Görünür, nacins adam harda olmasından, istər vətənində olsun, istər qürbətdə – asılı olmayaraq, hər yerdə öz nacinsliyini göstərməlidir. Türkiyədə, Qarsda da ona vətəndən Həbib kimi qaçqın düşüb gələn öz həmyerliləri tor qurmaq istəyirlər, yalandan onun kommunist olması haqda ifadə verirlər. Bu şər-böhtanla da mühacir komissarı süründürürlər, aylarla yersiz sorğu-suallara çəkirlər və Azərbaycanda olduğu kimi Türkiyədə də dramatik həyat keçirməyə məcbur olur. Məhz bu nöqteyi-nəzərdən də kitabın adındakı “həyat dramı” ifadəsi öz yerini alır. Bir sözlə, Həbib Seyidovun bütün həyatı elə doğrudan da dram janrındakı kimi daim dramatik bir durumda keçir, istər Azərbaycanda, istərsə də Türkiyədəki mühacir həyatında daim gərgin iş rejimi ilə müşayiət olunan dramatik bir ömür içində yaşayıb¬ – fəaliyyət göstərir. O ki qaldı Azərbaycanda komissar deyə çağırılan Həbibin adının əvvəlinə “mühacir” ifadəsinin əlavə olunmasına, bu da onun öz ölkəsindən başqa ölkəyə – Türkiyəyə köçməsi – mühacirət etməsi faktını özündə əks etdirir. Hətta mühacir sözü ilə bağlı bir faktı da deyim ki, mənim yaşadığım Cəbrayıl rayonunun Dağtumas kəndində bir Həsən kişi vardı ki, onun atası da vaxtilə Türkiyəyə köçdüyündən – mühacirət etdiyindən, camaat arasında ona Mühacir oğlu Həsən deyirdilər. Yəni atasının adını birbaşa mühacir sözü ilə dəyişdirib əvəz etmişdilər el arasında. Bu məntiqdən yanaşdıqda “Mühacir komissarın həyat dramı” adı çox uğurlu və məntiqəuyğun bir ad olub, əsərin əsas qəhrəmanının və eləcə də əsərin əsas ruhunun ifadəçisi kimi özünü büsbütün təsdiqləyir. Bir sözlə, biz əsər boyu yurdundan-yuvasından perik düşmüş mühacirət etmiş bir komissarın həyatını dramatik mənzərələr fonunda izləyirik.
Yazıçı – tədqiqatçı Rəhman Salmanlı kitabın 3-cü hissəsi kimi təqdim etdiyi “Mühacir komissar pensiyada” bölümündə də Həbib Seyidovun həyat yolunu işıqlandırır, onun ölümündən bir neçə il əvvəl iki dəfə Türkiyədən doğma Azərbaycana qonaq gəldiyini də həzin, kövrək duyğular işığında nəql edir. Çox acı həyat dramı deyilmi: özünün doğulub-böyüdüyün el-obana, ölkənə yaşının ixtiyar çağlarında qonaq qismində gəlib ziyarət edib sonra da geriyə qayıdasan?!. İki adla – soyadla tanınasan – yaşayasan və bir-birindən ayrı düşmüş bir insanın iki parçası – bir canın ikiyə bölünmüş ayrı-ayrı hissələri kimi də həyatdan nisgilli köçüb gedəsən. Bu sonluğu müəllif kitabda qara şriftlə xüsusi şəkildə aşağıdakı kimi oxuculara təqdim edir:
“Azərbaycanda Həbib Seyidov, Türkiyədə Həbib Gǝncəl kimi tanınan mühacir komissar, xalqımızın, elimizin-obamızın vətənpərvər oğlu, millət təəssübkeşi oğlu Zahidi Bakıya yola salandan sonra qəfildən səhhətində problemlər yaşanır, bir gün ağrıyır, bir gün yaxşılaşır, bir gün yatır, bir gün gəzir. Nəhayət, dekabrın ortalarında İstanbuldakı Cərrahpaşa xəstəxanasında 10 gün müalicədən sonra, 11 dekabr 1979-cu ildə dünyasını dəyişir. Mühacir komissar Həbib Seyidov "Güngörən" qəbiristanlığında dəfn edilir. Qızları və yaxınları Şəmkirdən torpaq gətirib qəbrinin üstünə tökmüşlər.” (səh. 171)
İstər-istəməz ürəyimdən kitabın müəllifinə qarşı bu sızıltılı ricətlər gəlib-keçir ki, Rəhman müəllim, bu ağrılı-acılı həyat dramının giziltilərini necə yaza bildiniz ki, ürəyiniz partlamadı?!. Bir oxucu kimi mən bu kitabı çox üzücü təsirlənmələr yaşayaraq başa çatdıra bildim. Hələ üstəlik də kitabı “Bizim ellər yerindəmi?” adlı 4-cü hissə ilə də kövrək duyğular altında yekunlaşdırmısınız... Bu hissə poeziyamızdakı şairlərimizin “Durnalar” rədifli şerilərilə göydə uçan durnalardan yurdu – vətəni poetik bir dillə xəbər-soraq almaları müraciətinə bənzəyir. Siz bu bölümlə qayıdıb Həbibin gözləri – düşüncələri ilə vətən torpağına üz tutursunuz, Həbib Seyidovun Azərbaycanda qoyub getdiyi doğmalarının – əzizlərinin sorağına düşürsünüz. Axı o, vətənində – doğma Azərbaycanında iki həyat yoldaşını və onlardan doğulan balalarını, eləcə də digər əzizlərini qoyub getmişdi. Ancaq çox təəssüf ki, həyat yoldaşı Vəzuhə Məşədi Piri qızından olan Fəttah və Şamil adlı iki oğlunun ikisi də Böyük Vətən müharibəsində həlak olmuşlar: Əlbəttə, bütün bu kimi faktlar canlı və qanlı faciəli həyat hekayətləridir ki, bunları araşdırmaq – qələmə almaq yazıçıdan çox böyük zəhmət və təmkin tələb edir. Rəhman müəllim çox böyük fədakarlıq, cəsarət və mətin iradə sahibi olmaq sayəsində ölkəsindən mühacir düşmüş bir komissarın həyatının – konfliktoloji dram səciyyəli həyatının bütün səhnələrini – tərəflərini öyrənmiş və kinolenti şəklində reallıqları ilə əsərində təsvir etməyə nail olmuşdur. Bu kitab həm Mühacir Komissarın – Həbib Həsən oğlu Seyidovun özünün şəxsi həyat dramını sənədləşdirib yazıya almaqla onun xatirəsi işığında bir mənəvi abidə ucaltmaq missiyasını yerinə yetirməkdir, həm də Həbib Seyidovun timsalında XX əsrin 20-30-cu illərində repressiyalara məruz qalmış, mühacir həyatı yaşamağa məcbur qalanlarının hamısının ümumiləşmiş obrazını canlandırmaq məharətidir. Mühacir həyatı yaşamaq heç kəsin öz xoşu ilə olmur, üzüdönük zəmanənin insanları öz isti yuvasından perik salıb qaçmağa vadar etməsi nəticəsində ağla gəlməyən işlərin başa gəlməsi kimi ağrılı-acılı müsibətlərə yol açılır. R.Salmanlı yazıçı ustalığı ilə məhz bu kimi acı həyati gerçəklikləri təsvir edib oxuculara göstərmişdir. Yazıçı – tədqiqatçı Rəhman Salmanlıya bundan sonra da möhkəm iradə, cansağlığı və yazıb-yaratmaq uğurları arzulayıram!

Şakir Albalıyev
filologiya elmləri doktoru

3 şəhidimizin qalıqları tapıldı

Füzuli rayonundan olan üç itkin şəxsin nəşinin qalıqları 33 ildən sonra müəyyən edilib.
Bir qərinə itkin kimi qeydiyyatda olan Füzuli rayon sakinlərinin taleyinə aydınlıq gətirilib. Aparılan araşdırmalar nəticəsində 33 il əvvəl itkin düşmüş üç nəfərin nəşinin qalıqları müəyyən edilib. Məlumata görə, Sadıqov Zaur İmamqulu oğlu 1973-cü ildə Füzuli rayonunun İşıqlı kəndində anadan olub. O, 1993-cü il iyulun 22-də itkin düşmüşdü. Digər itkin şəxs, Həziyev Ələddin Həzi oğlu da 1973-cü ildə İşıqlı kəndində anadan olub. Onun 1993-cü il iyulun 2-də itkin düşdüyü bildirilir.

Cəfərov Rafiq Şakir oğlu isə 1973-cü ildə rayonun Aşağı Əbdürrəhmanlı kəndində anadan olub. O, 1993-cü il avqustun 23-də itkin düşmüşdü. Bildirilir ki, hər üç şəxsin nəşinin qalıqları mayən 15-də dəfn olunacaq.

Sülh prosesi və yeni regional

reallıqlar müzakirə olunub


Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 2026-cı il 4 may tarixində “Avropa Siyasi Birliyi”nin 8-ci Zirvə toplantısında videobağlantı formatında çıxış edərək Ermənistanla sülh prosesi, regional əməkdaşlıq və Avropa institutlarının mövqeyi ilə bağlı mühüm mesajlar səsləndirib.

Dövlət başçısı bildirib ki, Ermənistan “Avropa Siyasi Birliyi”nin Zirvə görüşünün 2028-ci ildə Azərbaycanda keçirilməsini dəstəkləyib. Cənab Prezident İlham Əliyev həmçinin qeyd edib ki, bir il əvvəl Tirana səfəri zamanı Avropa Komissiyasının sədri Ursula von der Leyen və Antonio Costa tərəfindən Ermənistan və Azərbaycanda Zirvə görüşlərinin təşkili ideyası irəli sürülüb və bu təkliflərə müsbət yanaşma sərgilənib. O, tarazlı yanaşma çərçivəsində 2028-ci ildə Zirvə toplantısının Azərbaycanda keçirilməsi təşəbbüsünü də irəli sürdüyünü və bunun qəbul olunduğunu bildirib. Prezident Ermənistanın da bu namizədliyi dəstəklədiyini vurğulayaraq bunu iki ölkə arasında sülhün real nəticəsi kimi qiymətləndirib.
Dövlət başçısı çıxışında Ermənistanla sülhün artıq faktiki reallığa çevrildiyini, son aylarda Azərbaycan ərazisi vasitəsilə Ermənistana 28 min ton yükün çatdırıldığını, həmçinin ilk dəfə olaraq neft məhsullarının – benzin və dizelin bu ölkəyə ixracına başlanıldığını qeyd edib. Onun sözlərinə görə, bu addımlar regionda iqtisadi əlaqələrin bərpasına və qarşılıqlı etimadın güclənməsinə xidmət edir.
Prezident İlham Əliyev ötən ilin avqustunda Vaşinqtonda imzalanmış Birgə Bəyannaməni xatırladaraq, sülh sazişi üzrə irəliləyişlərin artıq praktik nəticələr verdiyini bildirib. O, Azərbaycanın tranzit məhdudiyyətlərini aradan qaldırmasını və bunun regionda yeni əməkdaşlıq imkanları yaratdığını vurğulayıb.
Dövlət başçısı çıxışında bəzi Avropa təsisatlarının – xüsusilə Avropa Parlamenti və Avropa Şurası Parlament Assambleyasının Ermənistan–Azərbaycan sülh prosesinə münasibətdə qeyri-konstruktiv mövqe sərgilədiyini və ikili standartlara yol verdiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan uzun illər Avropa Şurasının üzvü olsa da, 2023-cü ildən sonra AŞPA tərəfindən nümayəndə heyətinə qarşı məhdudiyyətlər tətbiq olunub.
Prezident həmçinin Avropa Parlamentini ksenofobiya, islamofobiya, miqrasiya və digər qlobal problemləri həll etmək əvəzinə, Azərbaycan əleyhinə qətnamələr qəbul etməkdə ittiham edib. O qeyd edib ki, son beş il ərzində bu qurum tərəfindən Azərbaycanla bağlı 14 qətnamə qəbul olunub və bunun sülh prosesinə zərər vurduğu bildirilib.
Cənab Prezident İlham Əliyev çıxışında Azərbaycan parlamentinin Avropa Parlamenti ilə əməkdaşlığın dayandırılması və parlamentlərarası əlaqələrin məhdudlaşdırılması barədə qərar qəbul etdiyini də diqqətə çatdırıb.
Yekunda Prezident İlham Əliyev bütün çətinliklərə baxmayaraq Azərbaycanın sülh gündəliyinə sadiq qaldığını vurğulayıb və Baş nazir Paşinyanı “Avropa Siyasi Birliyi”nin Zirgə görüşünün Ermənistanda keçirilməsi münasibəti ilə təbrik edib. O, regionda sülhün möhkəmlənməsi istiqamətində əldə olunan nəticələrin davamlı olacağına ümidini ifadə edib.

Ceyhun Ələsgərov
Məmmədli Bələdiyyəsinin sədri

SUMQAYIT HADİSƏLƏRİ:

JURNALİST RAMİQ SÜLEYMANOĞLU


Əzəli yurd yerimiz Qərbi Azərbaycandan (Ermənistan) həmvətənlərimizə qarşı həyata keçirilən sonuncu etnik təmizləmədən (1987-1991) danışarkən Sumqayıt hadisələrindən yan keçmək mükün deyil. SSRİ xüsusi xidmət orqanları tərəfindən əvvəlcədən düşünülmüş şəkildə təşkil olunmuş bu təxribatdan erməni lobbisi ciddi şəkildə istifadə etmişdir. Sumqayıt təxribatının ana xəttini Erməni xalqı ilə Azərbaycan xalqının bir yerdə yaşamasının qeyri- mükünlüyü fikirini yaratmaq və Qarabağı (DQMV) Ermənistan SSR-yə birləşdirmək məqsədi daşıyırdı.Bu ideya sonradan Miyatsum adı ilə populuyarlıq qazanaraq əsasən ermənilərin yaratdığı Qarabağ Komitəsi və Krunq təşkilatlarının fəaliyyətini əhatə etməyə başladı. Sumqayıt təxribatı isə 26-29 fevral 1988-ci il tarixində Sumqayıt şəhərində üç gün davam edərək kütləvi iğtişaş, zorlama qətllər və qarətlərlə müşayiət olunmuş ağır bir faciə oldu. Hadisənin “qəhrəmanı” isə erməni millətindən olan Eduard Qriqoriyan və onun dəstəsi idi. SSRİ xüsusi xidmət orqanının təşkil etdiyi bu təxribatı idbar formada icra edən E.Qriqoriyanın sonradan SSRİ hökuməti tərəfindən himayə edilməsi bu faktı bir daha təsdiq edir.
Ermənilər bu təxribatdan özlərinin zülmə məruz qalan məzlum obrazını daha da möhkəmləndirməyə çalışdılar. Erməni lobbisi Ermənistan daxilində revanşist qüvvələrə ayaqda saxlamaq üçün onlara daimi Sumqayıt hadisəsini aşılamağa çalışdılar. Ermənilər Sumqayıt təxribatından sonra Azərbaycan xalqına qarşı
törətdikləri soyqırım cinayətlərinin hər birində guya Sumqayıtın qisasını aldıqlarını bildirirdilər. Sumqayıt təxribatına siyasi hüquqi qiymət verilməsi daima aktual olaraq qalsa da bunun üzərində sistematik iş aparılmadı.
Lakin başda Eduard Qiriqoriyan olmaqla Sumqayıt təxribatında iştirak etmiş otuzdan çox erməni cinayətkarlarının dosyelərini araşdırarkən bu təxribatın hansı məqsədə xidmət etdiyi aydın görünür. Eyni zamanda E. Qriqoryana yaxından köməklik göstərən Nalyotçik” qrupunun üzvlərinin siyahısı bu təxribatın “qəhrəmanlarının” ermənilər olması faktını təsdiq edir. Siyahını təqdim edirik. Sumqayıt təxribatını icra edən ermənilərin siyahısı. Onu da qeyd edək ki, bunların içərisində bir nəfərdə gürcü millətindən olan şəxs də var.
SUMQAYIT TƏXRİBATINDA İŞTİRAK ETMİŞ ERMƏNİLƏRİN SİYAHISI
Qriqoryan Albert, Tiqran, Ernest Robertoviçlər (Eduard Qriqoryanın qardaşları)
Markaryan Valeri (Bakı şəhərinin sakini, sürücü. İdarə etdiyi avtobusla Sumqayıtda 5 azərbaycanlını vurub öldürmüşdür) Kommunist” qəzetinin (erməni dilində) müxbirləri Eduard Mosesov, Qriqoryan Artur, Qriqori Aqadlanyan hadisə zamanı foto və video çəkilişlər aparırdı.Viktor Petrosyan, Vacik Petrosyan, Sergey Avakyan, Edik Melkumyan, Djapolad Ambartsumya,b Qarik Altunyan, Kamo Tamrazyan, Konstantin Pxakadze, Artaş Qriqoryan, Valeriy Arakelyan, Sergey Arakelyan, Krunk” təşkilatının üzvləri Engels, Benik Qriqoryan, Zoya Maryan, Valeriy Mixaylovic, Slfvik Asatryan, Mixail Gevorkyan, ;Qarabağ” komitəsinin üzvləri Levon Saturyan, Rudik Ambartsumyan, Albert Minasyan, Anatoliy Davidyan , Suren Sərkisyan və Aram Zaxaryan iğtişaşlarda qarətlə məşğul olub Zazyen Ağababyan, Bomasyan Qoqar,. Qarabağ bizimdir!”, ;Ermənilərə ölüm!” deyə camaatı mitinqə səsləyiblər.
Sonralar bu terrorçu qrup Orta Asiyada Fərqanədə və Oşda eyni cinayətləri törətməkləri sübuta yetirildi. Sonra isə 1991-ci ilin avqust ayında Gennadi Yanayevin uğursuz dövlət çevrilişi cəhdindən sonra otağında axatarış aparılarakən Sumqayıt təxribatı ilə bağlı sənədlərin tapılması bu hadisənin SSRİ xüsusi xidmət orqanları tərəfindən hazırlanaraq ermənilər tərəfindən icra edildiyi təsdiqini tapdı. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 10 may 2012-ci il tarixində Heydər Əliyev Mərkəzinin açılışındakı çıxışında bu barədə deyir: “Heç kim üçün sirr deyil ki, Sumqayıt hadisələrinin erməni millətçiləri törətmişdir. Bu onların təxribatı idi və orada ən çox qəddarlıq göstərən erməni millətindən olanlar idi. Məqsəd də aydındır ki, bu hadisələrdən istifadə edib Azərbaycana qarşı əsassız iddialar irəli sürülsün, ondan sonra azərbaycanlılara qarşı soyqırımı ittihamı əsaslandırılsın” .

SUMQAYIT TƏXRİBATINA QURBAN GETMİŞ AZƏRBAYCANLILARIN SİYAHISI
Sumqayıt təxribatı zamanı diqqətdən kənarda qalan bir məsələni xüsusi olaraq qeyd etmək istəyirəm. Erməni təxribatına qurban gedən 6 nəfər azərbaycanlının (bir nəfərin şəxsiyyətini müəyyən etmək mümkün olmayıb) taleyi hətta daxili auditoriyaya belə ictimai rəyə o qədərdə çatdırılmayıb. Təxribatın qurbanları Vəkil Babayev, Dadaş Xudaşov, Natiq İsgəndərov, Canpolad Orucov, Surxay Əliyev barəsində geniş ictimaiyyətə lazımi məlumatlar verilməyib. O vaxtki səriştəsiz və laqeyid Azərbaycan rəhbərliyi hadisələrə adekvat qiymət vermək əvəzinə müti qul kimi Kremliyə itaət yolu tutaraq öz hakimiyyətlərini qorumağa çalışdılar.
SUMQAYIT HADİSƏLƏRİNİ ARAŞDIRAN FƏDAKAR JURNALİST
Lakin o dövrki ölkə rəhbərliyinin qeyri-adekvat münasibətlərinə baxmayaraq bu hadisələri cəsarətlə araşdıran hətta ömrünü bu işlərə həsr edən fədakar vətən oğullarımız da var idi. Bu gün belə şəxslərdən biri haqqında ömrünü Sumqayıt faciəsinin tədqiqinə və düzgün siyasi-hüquqi qiymət verilməsinə həsr etmiş fədakar bir jurnalistdən Ramiq Süleyman oğlu Bayramovdan (Ramiq Süleymanoğlu) danışacağıq.
Bayramov Ramiq Süleyman oğlu, 16 iyul 1959-cu ildə Şərur rayonun Qarabağlar kəndində ziyalı ailəsində anadan olub. 1966-1976-cı illərdə Qarabağlar kənd 1 nömrəli orta məktəbində təhsil alıb və həmin ildə Bakı Yeyinti Sənaye Texnikumuna daxil olub. 1977-79-cu illərdə SSRİ Silahlı Qüvvələrində həqiqi hərbi xidmətdə olub. Hərbi xidmətdən sonra təhsilini bitirərək ixtisasına uyğun müxtəlif müəssisələrdə əmək fəaliyyəti ilə məşğul olub. 1988-ci ildən müstəqil təhqiqatçı jurnalist kimi ictimai fəaliyyət göstərib. 25 iyul 2010-cu ildə ürək çatışmamazlığından vəfat edib, Sumqayıt şəhərində dəfn olunub. Ailəli idi, 4 övladı var, 3 qız, 1 oğlan. Ramiq Süleymanoğlu demək olar ki, bütün jurnalistlik fəaliyyətini məhz Sumqayıt təxribatının araşdırılmasına həsr edib. O, bu mövzuda ayrı-ayrı vaxtlarda “Arxadan vurulan zərbə”, “Ölüm hökmü”, “Tarix bizi bağışlamayacaq”, “Sumqayıt faciəsi və ya üstümüzə atılan böhtan”, “Tanrı haqqın tərəfindədir” “Daha susmaq olmaz”, “Kimdir müqəssir?” adlı araşdırma yazıları və 1997-1998-ci illərdə Sumqayıt təxribatı ilə bağlı 5 radio verilişi hazırlayıb.
Onu da qeyd edək ki, Sumqayıt Xalq deputatları Sovetinin 29 sentyabr 1992-ci il tarixli sessiyasının qərarı ilə XDS-nin sədr müavini Rauf Zeyninin sədrliyi ilə Sumqayıt təxribatının araşdırılması məqsədi ilə deputat istintaq komissiyası yaradılıb. Komissiyanın sədri R.Zeyninin təşəbbüsü ilə ilə araşdırmaçı jurnalist Ramiq Süleymanoğlu komissiyanın müavini təyin edilib. Araşdırmalar zamanı məlum olub ki, dörd mindən çox Sumqayıt sakini hadisələrlə bağlı inzibati, yüzə yaxın insan isə cinayət məsuliyyətinə cəlb edilib. Qurbanlar arasında bir nəfər Əhməd İmani oğlu Əhmədov isə SSRİ Ali Məhkəməsinin Plenumunun qərarı ilə ölüm hökmü verilib. Jurnalist Ramiq Süleymanoğlunu bu hadisələrə bağlayan səbəblərdən biridə hadisələrin günahsız qurbanı Əhməd Əhmədovun onun yaxın qohumu olması idi.
Təsadüfi deyil ki, araşdırmaçı jurnalist Ramiq Süleymanoğlu ömrünün sonuna qədər sistematik olaraq bu işi davam etdirmişdir. O, 12 yanvar 2006-cı il tarixində bu mövzuda mətbuat konfransı keçirmişdir. Konfransda R.Süleymanoğlu tarix boyu çarizmin xəyanətkar erməni qarargüruhundan və daşnaklarından xalqımıza qarşı süngü kimi istifadə etdiyini xatırlatmış, 1988-c ilin fevral ayında Sumqayıtda baş verən hadisələrin keçmiş SSRİ-nin ali hakimiyyət orqanlarının rəhbərliyi ilə məhz bu qüvvələrin törətdiyini bildirmişdir. Hadisələrin canlı şahidi olmuş jurnalist 18 il əvvəl baş vermiş təxribatın təşkilatçılarının Sumqayıtda iğtişaşlar törətmək üçün süni şərait yaratdıqlarını, Azərbaycan dilini təmiz bilən müxtəlif millətlərdən (əsasən, ermənilərdən) ibarət təxribatçı qrupların əhali arasında yerləşdirildiyini qeyd etmişdir. R.Süleymanoğlu, uzun illər günahsız olaraq həbsdə yatmış vətəndaşlarımıza bəraət verilməsinin və bu hadisələr barədə əsil həqiqətin dünya ictimaiyyətinə və beynəlxalq təşkilatlara çatdırılmasının zəruriliyini vurğulamışdır. Xalq qəzetinin əməkdaşı, əməkdar jurnalist Əli Nəcəfxanlı Sumqayıta həsr edilmiş “Sumqayıt hadisələri erməni təxribatının tərkib hissəsi idi” (02.03.2011-ci il tarixli) adlı məqaləsində bildirir: “Jurnalist Ramiq Süleymanoğlu da Sumqayıt hadisələrini dərindən araşdıran və ayrı-ayrı mətbuat orqanlarında bu mövzuda maraqlı analitik məqalələrlə çıxış edən azsaylı ziyalılardan idi. Mən ötən yay Ramiqlə şəxsən tanış olmuş və Sumqayıt hadisələrinin növbəti ildönümündə ondan müsahibə almağı nəzərdə tutmuşdum. Amma bu günlərdə fədakar insanın vəfat etdiyini eşidəndə təəssüf hissləri keçirməkdən başqa əlimdən heç nə gəlmədi”.
Eyni zamanda mərhum əməkdar jurnalist Eyruz Məmmədov Ermənilərin Sumqayıtda qanlı aksiyaları" kitabında Ramiq Süleymanoğlunun xidmətini xüsusi qeyd edib və onun yazılarından bəzi nümunələri misal gətirib. Qərbi Azərbaycandan sonuncu etnik təmizləmə ilə bağlı araşdırma zamanı Sumqayıt hadisələrinə bir daha qayıtmalı olduq. Bu sırada həyatını Sumqayıt faciəsinin düzgün siyasi-hüquqi qiymət verilməsinə həsr etmiş Ramiq Süleymanoğlunun fəaliyyətini araşdırmağı da özümüzə borc bildik. Fədakar jurnalist Ramiq Süleymanoğlunun parlaq xatirəsini rəhmətlə anırıq !

Səməd Vəkilov
Tədqiqatçı-hüquqşünas

Səssiz inqilabın

səsi eşidilməkdədir

Son illərdə avtomobil sənayesində sakit, amma çox güclü bir inqilab baş verir. Söhbət elektrikli avtomobillərdən gedir. Bir vaxtlar gələcəyin texnologiyası kimi görünən bu nəqliyyat vasitələri artıq bu günün reallığına çevrilib. Dünyanın aparıcı iqtisadi mərkəzləri- Avropa Birliyi, Çin, ABŞ, və Yaponiya elektrikli avtomobillərin istehsalı və istifadəsini sürətlə artırmaq üçün ciddi addımlar atırlar. Dövlət dəstəyi, texnoloji inkişaf və ekoloji çağırışlar bu prosesi daha da sürətləndirir. Bəs bu sürətli yayılmanın arxasında hansı əsas səbəblər dayanır? Elektrikli avtomobillərin artması ənənəvi benzin və dizel bazarına necə təsir edir? Bu texnologiyanın üstünlükləri ilə yanaşı, hansı risk və çatışmazlıqları var?
Mövzu ilə bağlı iqtisadçı ekspert Rəşad Həsənov açıqlama verib.
Bildirib ki, yeni texnologiyaların tətbiqi avtomobil sənayesində əsasən səmərəliliyin artırılmasına və məhdud resurslardan daha effektiv istifadəyə yönəlib: ‘’Bu proses eyni zamanda xərclərin optimallaşdırılması, avtomobillərin daha əlçatan olması və nəticədə daha geniş istehlakçı kütləsinə çıxış imkanlarının yaradılmasını hədəfləyir. Bununla yanaşı, dövlətlərin də bu istiqamətdə mühüm strateji məqsədləri mövcuddur. Əsas hədəflərdən biri enerji tələbatının şaxələndirilməsidir. Ənənəvi yanacaq növləri ilə işləyən avtomobillər bir çox hallarda ölkələri xarici resurslardan asılı vəziyyətə salır. Son dövrlərdə baş verən hadisələr – regiondakı gərginliklər, Hörmüz boğazı ətrafında risklər, neft qiymətlərinin kəskin dəyişməsi – bu asılılığın nə qədər kritik olduğunu bir daha göstərdi. Bu isə həm ailə büdcəsinə, həm biznesə, həm də ümumi iqtisadi sabitliyə ciddi təsir edir. Digər mühüm çağırış isə ekoloji tarazlığın qorunmasıdır. Son 60–70 ildə atmosferə zərərin azaldılması, dayanıqlı iqtisadiyyatın qurulması və ətraf mühitin mühafizəsi avtomobil sənayesinin əsas prioritetlərindən birinə çevrilib. Bu istiqamətdə həyata keçirilən strategiyalar ənənəvi yanacaqdan asılılığın azaldılması, alternativ enerji mənbələrinə keçid və hibrid-elektrik avtomobillərin genişləndirilməsi ilə bağlıdır. Məqsəd atmosferin çirklənməsinin qarşısını almaq və daha sağlam ekosistem yaratmaqdır.’’
İqtisadçı qeyd edib ki, bu dəyişikliklər ənənəvi yanacaq növlərinin gələcəyi ilə bağlı suallar doğurur: ‘’Neft və qaz kimi resurslar məhduddur və tükənəndir. Eyni zamanda enerji tələbatı sürətlə artır, dünyada avtomobillərin sayı isə kəskin şəkildə çoxalır. Hazırkı mərhələdə elektrik avtomobilləri hələ ki, ənənəvi yanacağa olan tələbatı ciddi şəkildə azaltmayıb. Lakin yaxın 5 il ərzində bu istiqamətdə dönüş yaranacağı gözlənilir. Artıq Avropa Birliyi, Çin, Yaponiya kimi böyük iqtisadi mərkəzlər bu sahədə konkret hədəflər müəyyən ediblər. Elektrik avtomobillərinin sayının artırılması və texnologiyanın sürətli inkişafı həm minik, həm də yük nəqliyyatında geniş tətbiq imkanları yaradır. Bununla belə, prosesin mənfi tərəfləri də var. Elektrik avtomobillərində istifadə olunan batareyalar yeni təbii resursların istismarını artırır və onların tullantıları ekoloji risklər yaradır. Hazırda beynəlxalq tədqiqat mərkəzləri və texnologiya şirkətləri bu riskləri minimuma endirmək üçün müxtəlif həll yolları üzərində çalışırlar. Bu artıq başlanmış və qarşısı alınmaz bir prosesdir. Lakin bu o demək deyil ki, ənənəvi yanacaq növləri tamamilə sıradan çıxacaq. Neft və qaz təkcə avtomobil sənayesində deyil, plastik istehsalından gübrəyə qədər bir çox sahədə istifadə olunur. Nəticə etibarilə, avtomobil sektorunda ənənəvi yanacağa tələbat müəyyən qədər azalsa belə, digər sahələrdə artan tələbat bu resursların yaxın gələcəkdə əhəmiyyətini itirməyəcəyini göstərir.’’

Mövzu ilə əlaqədar nəqliyyat eksperti Aslan Əsədov bildirib ki, elektriklə işləyən avtomobillərin satışındakı artım innovasiyaya əsaslanan bir inkişaf modelinin nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər:
“Bu sahədə tətbiq olunan yeniliklər və əlçatan texnologiyalar bəzi iqtisadi sistemlər üçün cəlbedici görünür. Bu gün dünya ölkələri arasında elektrikli nəqliyyat vasitələrinin istehsalı, sifarişi və ümumilikdə dövriyyəsi sürətlə genişlənir. Xüsusilə ölkələrarası ticarətdə elektrik avtomobillərinin alqı-satqısı zamanı tətbiq olunan güzəştlər, gömrük rüsumlarının azaldılması, bəzi hallarda isə tamamilə ləğv edilməsi bu innovativ yanaşmanın birbaşa nəticəsidir. Başqa sözlə, bu proses innovasiyaya olan inamdan qaynaqlanır. İnsanlar və dövlətlər elektrikli nəqliyyatın daha perspektivli, davamlı və gələcəyə uyğun bir seçim olduğuna inanırlar’’.

Sevinc Yarməmmədova,
Azər Abuşov,
BDU Jurnalistika fakültəsinin III kurs tələbələri

Həsənxan Mədətov,
Azərbaycan Respublikası Dövlət Səs Yazıları Arxivinin sabiq direktoru


GÖZÜM

GÖZÜNÜZDƏN UZAQ

OLSA DA…
Sevimli şairimiz Səməd Vurğunun dünyaya göz açdığı vaxtdan 120 il keçir. Amma 70 il bundan əvvəlki əlamətdar bir hadisədən - şairin yarım əsrlik yaşının qeyd olunduğu yubileydən söhbət acmaq istəyirik .

12 may 1956- cı il. Həmin gün M.F.Axundov adına Azərbaycan Dövlət Opera və Balet teatrının binasında böyük təntənə vardı. Yubiley gecəsinə qocalar, cavanlar, şairin sənət dostları, hökumət nümayəndələri, xarici qonaqlar və poeziya vurğunları gəlmişdilər. Yalnız yubilyarın özü gözə dəymirdi, amansız xəstəlik şairi yatağa salmışdı. İntizarlı baxışlar onun iri portretinə dikilmişdi...
Yubiley mərasimini Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı ilə Respublika Elmlər Akademiyası təşkil etmişdi. Gecəni İttifaqın sədri, yazıçı Süleyman Rəhimov açdı. Söz yazıçı- dramaturq Mirzə İbrahimova verildi. O, qələm dostunun, neçə illərdi çiyin - çiyinə addımladığı ictimai xadimin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş geniş məruzə ilə çıxış etdi.
Azərbaycan hökumətinin yubilyara təbriki oxunduqdan sonra, müx – təlif xalqların sənətkarları bir - birinin ardınca tribunaya qalxdılar. Onlar öz ürək sözlərini deyir, təbrikləri ünvanına çatdırır, ya şairə həsr etdikləri şerlə - rini, ya da onun poeziyasından tərcümə nümunələrini oxuyurdular. Bir sözlə, yubiley gecəsi həqiqi təntənəli beynəlmiləl məclisə dönmüşdü.
Tribunaya 1947 - ci ildə S.Vurğunla London səfərinin iştirakçısı, bu səfərin təəsüratı ilə ona gözəl şeir ithaf etmiş, rus şairi K.Simonov çıxdı. O, dostunu təbrik edib, şairin «Mən tələsmirəm» və başqa şeirlərini öz tərcüməsində oxudu.
Onu kürsüdə Moskva yazıçıları adından danışan, Azərbaycan poeziyasının mahir tərcüməçisi P.Antokolski əvəz etdi.
Ukrayna şairi R.Voronko, özbək şairi Q.Qulam, gürcü şairi G.Leo - nidze, Dağıstan şairi R.Həmzətov və başqaları səmimi təbriklərini hərarətli, poetik ithaflarını yubilyara yetirdilər .
Gecədə B.Kerbabayev (Türkmənistan), Uluqzadə (Tacikstan) və Mövlamov (Qazaxstanlı) öz xalqlarının sənətkarları adından təbriklər söylə - dilər.
G.Qulia «Literaturnaya qazeta», P.Çagin «Drujba narodov» jurnalı , M.Əliyev Azərbaycan EA - sı, Ə.Şərif M.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti, Y.Məmmədəliyev Azərbaycan Dövlət Universiteti.
A.İsgəndərov M.Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Dram teatrı kollektivlərinin təbriklərini oxudular.
• •
Yubileydə bolqar qadın şairi Liana Daskalava çıxış etmişdi. Oz xalqı adından S.Vurğuna səmimi salamını yetirdi. Qeyd elmək lazımdır ki, ş
yubiley günlərində «Azərbaycan poeması» adlı şeirini qələmə almışdır. Az sonra S.Vurğunun vaxtsız ölümü onu dərindən kədərləndirmiş, bu hadisəyə ballada həsr etmişdir.
S.Vəzirov Azərbaycan neftçiləri, Əliyev Qazax rayonu əhalisi adından yubilyarı qızğın salamladılar.
Cənubi Azərbaycan yazıçılarının təbrikini şair Balaş Azəroğlu, Azərbaycan Yazıçılar ittifaqının təbrikini şair Osman Sarıvəlli oxudular.
S.Vurğun yubiley məclisinə təsirli bir təşəkkür məktubu göndərmişdi. Şairin qardaşı Mehdixan Vəkilovun oxuduğu bu məktub məclis iştirakçılarına bərk təsir etdi. Böyük şair yazırdı:
«Əziz oxucularım! Mən bugünkü məclisdə müvəqqəti bir səbəbə görə iştirak edə bilmirəm. Lakin:
Gözüm gözünüzdən uzaq olsa da,
Könüldən könülə yollar görünür.

Sizdən xahiş edirəm ki, bugünkü məclisdə iştirak edən mənim əziz qələm dostlarıma, Moskva, Leninqrad və başqa qardaş respublikalardan gəlmiş yazıçılara mənim ürək salamlarımı və təşəkkürümü yetirəsiniz.
Sağ olun! Hamınıza dünyanın ən şirin neməti olan cansağlığı arzu edirəm»
Qeyd etməliyik ki, belə bir əlamətdar hadisə görkəmli şairin 50 illik yubileyi və bu yubileydəki çıxışlar o zamankı dövri mətbuatda geniş əksini tapmamışdır. Qəzetlərdə yubiley barəsində icmal dərc olunmuş, çıxışlar yalnız radionun efirinə verilmişdir. Ona görə də oxucular, S.Vurğun yaradıcılığının tədqiqatçıları, xüsusən müasir ədəbiyyatşünaslar bu çıxışlardan xəbərsiz qalmışlar. Xoşbəxtlikdən həmin mərasimin lent yazıları ötən əsrin 70-ci illərində Azərbaycan Respublikası Dövlət Səs Yazıları Arxivi tərəfindən əldə edilmiş və fondun nadir incilərindən biri kimi qorunub saxlanılır.
(Elə həmin dövrdə daha bir nadir lent yazısını Rusiyanın arxivindən respublikamıza gətirib dövlət mühafizəsinə qəbul eləmişik. Bu iki saatlıq lent yazısıs 1954-cü ilin dekabrında Moskvada, SSRİ yazıçılarının II qurultayında Səməd Vurğunun «Sovet poeziyası» barədə möhtəşəm hesabat məruzəsi zamanı lentə alınmışdır.)
Görkəmli şairin həyat və yaradıcılığının tədqiqi, xüsusən başqa xalqların sənətkarları ilə dostluq əlaqələrinin öyrənilməsi baxımından maraqlı olacağını nəzərə alıb, çıxışlardan bəzilərinin tərcüməsini cüzi ixtisarla oxuculara təqdim edirik:

K.Simonov

Özü burada iştirak etmir. Onun xəstələnməsi hamımızı kədərləndirmişdir. Mənə elə gəlir ki, bizim buradan, nəinki zalda oturanlara, eyni zamanda, Səmədin özünə müraciət etməyə imkanımız vardır . Bilirəm ki, indi o bizi dinləyir və hisslərimizi duyur.
Əziz Səməd! Burada stol arxasında saçlarına qar yağmış elə adamlar oturublar ki, onlar çoxmillətli sovet poeziyamız naminə , xalqımız naminə illər boyu səninlə çiyin-çiyinə, qüsursuz çalışıblar. Sən poeziyanın ən cəsarətli, ən qabaqcıl əsgərlərindən birisən. Sən həmişə cəsur və mətin olmusan. Sən həmişə əsil şair, həqiqi inqilab əsgəri olmusan. Ona görə də hamımız, sənin yoldaşların, yazıçılar və oxucular bu 50 illik yubiley günündə səni belə hərarətlə salamlayırıq. Sən dərin zəkalı, qüdrətli və mərd şairsən. Sənin lirik şeirlərin insanların qəlbində və düşüncələrində daim yaşayır, onları həyat məsələlərini həll etməyə, sevməyə, yaratmağa və dostluğa ruhlandırır. İndi sən xəstəsən, bizimlə bu iclasda iştirak edə bilməzsən. Ancaq biz başa düşürük ki, bundan sonra daha böyük işlər görməyə sənin qüdrətin çatar. Sənin poeziyan həmişə cavandır, həmişə də cavan qalacaq, çünki mübarizə əzmi ilə yoğrulub, onda əbədi gənclik duyğuları hakimdir. Sən çoxlu yazıçının, minlərlə oxucunun dostusan. Sən neçə-neçə xalqın dostusan. Mən bu gün 50 illik yubileyin günündə sənə üz tuturam, sən əsərlərinlə, gözəl şerlərinlə neçə - neçə xalqı özününküləşdirdin, çox adamı öz xalqının nümayəndəsi etdin! Bax, şairin də əsil və böyük istedadı bundan ibarətdir. Sən Azərbaycanın, öz xalqının həqiqi nümayəndəsisən, bu ölkədə bircə dəfə də olmayan milyonlarla adam sənin adınla, sənin poeziyan vasitəsilə xalqına və ana yurduna məhəbbət bəsləyir. Sənin bir şair kimi xidmətin budur və bundan vüksək xidmət ola bilməz.
İstəyirəm ki, yubiley günündə sənin əbədi gəncliyindən, poeziyanın ədəbi gəncliyindən söhbət açan şeirlərindən öz tərcüməmdə bir neçəsini oxuyum.
P.Antokolski
Əzizimiz, sevimli Səməd! Mən də tam inamla sənə müraciət edirəm ki, söhbətimizi eşidir, bu zalın isti nəfəsini duyursan. Mən sənə yalnız Moskva yazıçılarından deyil, onlarla, yüzminlərlə moskvalıdan, oxucularından, köhnə pərəstişkarlarından salam yetirirəm. Bu sözlərdə Moskvanın məhəbbətini, onun minnətdarlığını hiss edirsən.
Moskvalılar tribunadan sənin səsini eşidən zaman o saatca sənə isinişir, hətta Azərbaycan dilini başa düşməsələr də duyurlar ki, onlara əsas məsələdən, əzəmətli, alovlu məhəbbətdən, qüvvətli, odlu nifrətdən söhbət açırsan. Həmişə belə olub, belə olmalı idi və belə də olacaq. Çünki sən - Səməd Vurğun, təbiətən böyük şairsən, bizim nəsillərin iftixarısan! Bu gün sənin yaradıcılığından çox şeylər, həddindən artıq çox şeylər, yada düşür ki, onları bir çıxışda əhatə elmək, sayıb sona çaldırmaq mümkün deyil.
Sənin poema və dramların, ayrı-ayrı bəndlərin, misraların təsəvvürümüzdə canlanır. Burada əfsanəvi Fərhad əlini Bakı fəhləsi Xanların çiyninə qoyub, müdrik Vaqif sadəcə olaraq öz müasirləri kimi bizim hər birimizlə söhbət edir. Sənin həqiqət günəşinin parlaq ziyasından nurlanan, qələminin qüdrəti ilə Muğam səhrasından ümumittifaq səhnəsinə çıxan neftçilər, Azərbaycan pambıqçıları, qocaman qazma ustası və komsomolçu qız göz önündə canlanır. Bunlar artıq bu gün təkcə sənin qəhrəmanların deyil, müasir və sabahkı oxucularındır.
Sən öz əmək yoluna müxtəlif kəndlərdə müəllimlik etməklə başlamısanı. Əgər bu sənəti davanm etdirsəydin, sənin yetişdirmələrin olan, əllərində gül-çiçək tutmuş yüzlərlə oğlan və qız buraya sığışmazdı.
Əgər sən mühəndis olsaydın, indi öz yaradıcılarını təbrik üçün qaldırıcı kranlar qollarını uzadar, ekskavatorlar buraya addımlayardı.
Əgər sən həkim olsaydın, gözlərinə nur verdiyin, əzələlərinə möhkəmlik bəxş etdiyin yüzlərlə adam indi səni salama gələrdi.
Ancaq sən şair oldun, buna baxmayaraq, yenə də insanların dərin minnətdarlığını qazanmısan! Tərənnüm etdiyin sovet adamlarının əlləri ilə yaradılan bu əzəmət, bu təmtəraq ümumxalq şöhrəti, sənin ləyaqətin kimi yenidən özünə qaytarılır. Çoxlu sənətkar var ki, öz həyatı ilə şairlik rütbəsinin, şair adının yüksək olduğunu sübut etmişdir. Sən bunu bir daha təsdiqlədin. Biz bu fikri nahaq yerə təkrar etmirik. Sənə çox böyük xoşbəxtlik nəsib olub, onu pərdələmək və ya danmaq qeyri- mümkündür, sən bizim iftixarımızsan!

R.Həmzətov (Dağıstan MSSR)
İstəkli, sevimli, möhtərəm Səməd Vurğun!
Əziz yoldaşlar! Bizim qocaman akınlar, yüzyaşlı xalq şairləri, Dağıstan sovet ədəbiyyatının bütün nümayəndələri, respublikanın bütün zəhmətkeşləri bu şərəfli yubiley gününüzdə Sizə və xalqınıza bir qonşu xalq kimi deyil, qardaş kimi salam yetirməyi məndən xahiş etmişlər.
İstəkli Səməd Vurğun, biz bu yubileyə çoxdan hazırlaşırdıq. Yazıçılar İttifaqının İdarə heyətində beş gün düşünüb, üç səhifə təbrik yazmışıq. Mən özüm isə on səhifəlik çıxış hazırlamışam. Ancaq bu gün həmin çıxışı oxumaq mümkün deyil. Yalnız ürəkdən bunu deyirəm: yaşasın bütün sovet xalqının və Azərbaycanın sevimli şairi Səməd Vurğun! yaşasın Səməd Vurğunu yetirən Azərbaycan xalqı! 
• • • •
Səməd Vurğunun əsərləri bizim məşhur Kubaçinli zərgərlərin işini yadıma salır. Səməd Vurğunun sözləri də illərlə hər bir nəqşənin üstündə əlləşən bizim zərgərlərin hazırladıqları ziynət şeyləri kimi işıq saçır. Mən yubiley günündə onun poeziyası ilə Dağıstan xalqının incəsənətinin doğmalığının ifadəsi kimi bizim Kubaçinli ustaların hazırladıqları hədiyyəni təqdim etmək istəyirəm ...
Nəhayət, Dağıstan Yazıçılar İttifaqı İdarə Heyətinin təbrikini təqdim etmək istəyirəm. Bir daha təkrar edirəm: yaşasın Səməd Vurğun! Yaşasın Səməd Vurğunu yetirən Azərbaycan xalqı!

G.Leonidze (Gürcüstan)
Mehriban qonşumuz və qardaşımız, nəcib, mərd Azərbaycan xalqına gürcü xalqından hərarətli qardaşlıq salamı! Odlu Azərbaycan poeziyasının və böyük Vətənimizin qüdrətli nəğməkarı, Azərbaycan xalqının Məcnunu, onun ürəyi, duyğularının ən gözəl ifadəçisi Səməd Vurğuna səmimi salamlar, təbriklər və hərarətli öpüşlər!
Əziz dostum Səməd! Sən öz yurdunun gözəlliklərini tərənnüm etdin, mənə elə gəlir ki, burada, Azərbaycanda hər bir ağac sənin adından danışır, indi sən xalqın yüksəlişini, doğma Kommunist Partiyasına sonsuz məhəbbətini, azərbaycanlıların qəhrəmanlıq keçmişini, bu günkü səadəti və xoşbəxt sabahı uğrundakı mübarizəsini tərənnüm edən əsil xalq şairisən!
Səməd, sən bizim gözəl natiqimiz, Sovet ittifaqının ən yaxşı şairlərindən birisən. Sənin yaradıcı sözün yalnız Azərbaycan ədəbiyyatını deyil, ittifaq xalqlarının ədəbiyyat xəzinəsini zənginləşdirir. Bu gün sənin əsil şadlıq, poetik bəhrə və mükafatlandırılan günündür. Bu gün hamımız sənə məhəbbətin gözü ilə baxırıq. Sovet xalqı öz şairlərini sevir, sənin yubileyin bu xalq sevgisinin və xalq minnətdarlığının canlı timsalıdır. Xalqın sənin yaradıcılığında öz poeziya cəngavərinin yaraqlarını, fikirlər qaynağını və hissləri ətirli çiçəklərini tapır. Şairlər həmişə yekdildir. Onlar heç zaman həyatın adicə seyrçisi olmamışlar...
Bizim sələflərimiz olan sənətkarlar döyüşlərdə öndə gedib öz nəğmələrində xalqı vətənin müdafiəsi naminə mübarizəyə səsləmişlər. Sovet Şairləri isə Lenin təliminin parlaq şəfəqlərindən qüvvət alaraq sülh və azadlıq uğrunda mübarizədə xalqın avanqardı kimi həmişə ön cərgədə dayanmışlar. Əziz Səməd, xalqın belə qüdrətli nəğməkar döyüşçülərindən biri də sənsən! Sən müasir poeziyanın ilk yaradıcılarından biri, qüdrətli lirik, görkəmli dra¬maturq, alim və ictimai xadimsən. Sən iki xalq arasında qardaşlıq və dostluq əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi yolunda göstərdiyin xidmətlərə görə gürcüləriın də məhəbbət və hörmətini qazanmısan. Rustavelinin ölməz «Pələng dərisi geymiş pəhləvan» poemasını tərcümə etməklə gürcü ədəbiyyatının populyarlaşması üçün böyük işlər görmüsən. Sevimli Səməd, gürcü alim və yazıçıları şairlərlə birgə sənin Azərbaycan elminin inkişafına çəkdiyin zəhmətləri yüksək qiymətləndirirlər. Sən Azərbaycan EA rəhbərlərindən biri kimi
onun yüksəlişi üçün yorulmadan qayğı göstərirsən. İctimai elmlərin bütün sahələrindəki çiçəklənmə və böyük nailiyyətlər bilavasitə sənin adınla bağlıdır. Şəxsən mən səninlə dost olduğuma görə özümü şad və xoşbəxt hesab edirəm. Xalq məhəbbəti və partiyaya olan sədaqət bizim qəlblərimizi birləşdirmişdir. Səməd, biz köhnə dostlarıq. Çaxır nə qədər saxlansa, o qədər tünd olur. Bizim dostluğumuz da belədir.
Gürcü Yazıçılar İttifaqı, Gürcüstan SSR EA və gürcü dostların adından şərəfli 50 illik yubiley günündə səni hərarətli məhəbbət duyğuları ilə salamlayır, sənə möhkəm cansağlığı və poeziya bulağının heç zaman tükənməməsini arzulayıram. Qoy heç vaxt «Cəngi» nin səsi kəsilməsin!
Qoy sənin qələminin qüdrəti daha da artsın, söz şöhrətinin qönçələri çiçəklənsin və yuz illərlə rayihə saçsın!
Sevin, Azərbaycan xalqı, sənin Səməd Vurğun kimi şairin, onun təki oğlun var!
B.Kerbabayev (Türkmənistan)
Əziz dostumuz Səməd Vurğun! Sovet Türkmənistanının yazıçıları bu xoşbəxt təsadüfdən, yubileyinizdən istifadə edərək Sizə qardaşlıq salamı və səmimi qəlbdən təbriklər göndərirlər. Türkmənistanda sizin təbii və coşqun, dərin fikirlər və canlı duyğularla dolu poeziyanızla tanışdırlar və sevirlər. Siz xəlqi, vətənpərvər, həyatsevər və görkəmli yazıçı olmaqla, türkmən oxucuları üçün yalnız müasir sevimli müəlliflərdən biri deyil, eyni zamanda sizdən daima öyrənən və ləyaqətli həmsənətləri kimi sizinlə fəxr edən respublikamızın ədəbiyyatçıları üçün böyük nümunə , canlı örnəksiniz. Siz bizim doğma çoxmillətli sovet ədəbiyyatının ilk yaradıcıları sırasında şərəfli yer tutursunuz.
Realizm ədəbiyyatının qabaqcıl yaradıcısına hərarətli salamımızı yetirirəm. Nəcib insanı, dostumuz Səməd Vurğunu uzun illər sağ-salamat görməyi arzulayırıq.
İstəyirik ki, onun ilhamlı qəlbinin, müdrik ağlının şirin meyvəsi olan yeni-yeni əsərlərini oxuyaq. Səmədcan, qardaşım! Dünya durduqca Vurğun duracaq. Vurğunun ürəyi daim vuracaq!

S.Uluqzadə (Tacikstan)
Yalnız Azərbaycan xalqının deyil, bütün xalqların sevimlisi, əziz yubilyarımız!
Əlli illik yubileyiniz günündə tacik dostlarınız və qələm qardaşlarınız Azərbaycanın xalq şairinə alovlu salamlar göndərir, adı qardaş xalqların ədəbiyyatının ən gözəl sənətkarları ilə yanaşı çəkilən böyük söz ustasının əllərini hərarətlə sıxırlar. Qardaş Azərbaycanın poeziyası Sizin yaradıcılığınızla parlaq inkişaf zirvəsinə çatmışdır. Siz öz coşğun qəlbinizin ilhamlı yaradıcılığı ilə çoxmillətli sovet poeziyamızı həmişə zənginləşdirmisiniz və yenə də davam etdirirsiniz. Sizin səsiniz, odlu sözləriniz tacik torpağında da yüksəlməkdədir. Tacikstan oxucuları görkəmli şairlərimizin tərcümə etdikləri gözəl
şeirlərinizi çox sevirlər. Pyesləriniz böyük məhəbbətlə tacik səhnələrində tamaşaya qoyulur. Yüksək sənətkarlıqla və böyük fikirlər ifadə edən poeziyanız əsrlərin dərin qatlarından axıb gələn Azərbaycan - tacik ədəbi əlaqələrinin bizim sovet dövrümüzdə möhkəmlənməsinə və daha da məhsuldar yaradıcılığa çevrilməsinə qüvvətləndirici təsir göstərmişdir. Siz bizim üçün bütün istedadını xalqa, Vətənə sərf edən görkəmli şair vətəndaşsınız. Geniş ictimai fəaliyyətiniz poetik yaradıcılığınızla möhkəm bağlanmışdır. Sizin yaradıcılığınızını, o cümlədən bütün sovet ədəbiyyatının gücü onunla səciyyələnir ki, o, ən qabaqcıl, ən gözəl, müasir dövrün ən bəşəri ideyasına xidmət edir. Əsərləriniz dünyanın bütün namuslu və əməkçi adamları, xalqlar arasında dostluq qardaşlıq və sülhə can atanlar üçün çox əzizdir .
Əziz möhtərəm Səməd Vurğunun, biz səmimi-qəlbdən Sizə cansağlığı, uzun ömür, yaradıcılıq nailiyyətləri ilə dolu bir həyat arzulayırıq!
Mən Tacikistanın nasir, şair və dramaturqları adından təbrik gətirmişəın. Qoy o bizim böyük və qardaşlıq məhəbbətimizin kiçik bir rəmzi kimi Sizdə qalsın.
A.Beyan (Latviya)
Azərbaycanın fəxri, böyük insan və qüdrətli şair Səməd Vurğuna Latviyanın ən səmimi ürək salamını yetirirəm.
Bakı və Riqa! Birlikdə necə də asan və gözəl səslənir! Azərbaycan! Bu söz latışlar üçün əziz və ürəyə yatımlıdır! Bizim nasir Pavel Rozitis nə vaxtsa burada ilk novellaların qələmə alıb. Görkəmli yazıçımız Andrey Upil öz böyük romanı «Reniqat»ı burada yaradıb. Latviyanın xalq yazıçısı Ernest Birzniyek Upits şəhərində 20 il yaşamış, özünə sədaqətli dostlar tapmış, latış dilində kitablar nəşr etdirmiş və burada özünə gözəl ömür yoldaşı seçmişdir. Azərbaycanda latış yazıçılarının dostları çoxdur. Onların və oxusularımızın ən yaxşı dostu Səməd Vurğun hesab olunur.
Latviyanın xalq şairi Yan Sudrabkaln sizə məktub göndərmişdir. Bu məktubda latış xalqının, bizim yazıçıların və oxucuların ürək sözləri var.
Möhtərəm xalq şairi, əziz Səməd Vurğun. Baltik dənizi və Dauqava çayı sahillərindən, qədim və gözəl Riqadan Sizin 50 illik yubileyinizə ən səmimi və ehtiraslı təbriklər gətirmişəm. Görünür, parlaq Cənub günəşinin altında yaşayanlara illər heç nəyi əsirgəmir. Ancaq onlar Sizin saf və kəskin ağlınız, yorulmaz və həmişəcavan ürəyiniz odlu duyğularınız qarşısında acizdir. Sizin kitablarınız xalqlarımızın gözəl və ruhlandırıcı dostluq ideyasını dərindən dərk etmək və yaxşı mənimsəməkdə bizə çox kömək göstərmişdir. Sizin kitablarınız aramızda olan məsafələri qısaldır, zamanı gözəlliyə bələyir. Siz bizim qardaşlıq ailəsində poeziyanın qızıl telləri ilə yüksəlmişsiniz… Siz öz yaradıcılığınızla Şərqi və Qərbi, bütün torpaqları və bütün xalqları bir birinə yaxınlaşdırmısınız.
Səməd Vurğun bizə pərvazlanan poeziyanı öyrədir. Onun poeziyası əsil lirikanın, həqiqi böyük ədəbiyyatın nümunəsidir.
Əziz Səməd Vurğuna Latviyada hazırlanmış bir sadə ağac mücrü hədiyyə gətirmişəm. Qoy yazıçılarımızın göndərdikləri bu kiçik hədiyyə ona yeni qüvvət, sağlamlıq gətirsin, dostluğumuzu və sevgimizi daha da gücləndirsin! Əziz Səməd Vurğun həm sizin, həm də bizimdir!

Avropa-Rusiya qarşıdurması

Rusiya ilə birbaşa hərbi qarşıdurmaya mümkün qədər yaxınlaşmaq üçün Avropaya cəmi bir ildən çox vaxt lazım idi.
Bunu rusiyalı politoloq Dmitri Yevstafyev deyib. O, bildirib ki, bu dövrə tarixi baxımdan baxsaq, çox qısadır:
"Onlar tez Rusiya ilə müharibəyə doğru qaçırlar, qorxurlar ki, vaxtında bacarmayacaqlar. Eyni zamanda avropalılar bu münaqişədə qalib gələ biləcəkləri barədə düşünmürlər. Qərb dövlətlərinin bu cür davranışı Moskva üçün meydan oxumaqdır. Xüsusilə də Rusiya Polşa və Fransanın iştirak etdiyi hərbi təlimlərdən ehtiyatlı olmalıdır".