Elnarə Məmmədova,
Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru
ADPU-nun Ümumi Pedaqogika kafedrasının dosenti

Sovet tarixşünaslığında

türk etnosuna

münasibət

(Qərbi Azərbaycanın toponomik və

etnik-mədəni irsinin təhrifi

məsələləri)

XX əsrdə Totalitar Sovet rejiminin ideoloji siyasətinin əsas sütunlarından biri "vahid sovet xalqı" (Homo Sovieticus) modelini formalaşdırmaq idi. Bu siyasi-ideoloji layihənin həyata keçirilməsi üçün SSRİ tərkibindəki xalqların, xüsusilə də zəngin dövlətçilik və etnik tarixə malik olan Türk xalqlarının milli şüurunun, tarixi yaddaşının və soykökü bağlarının zəiflədilməsi prioritet vəzifəyə çevrilmişdi. Pan-türkizm və pan-islamizm təhlükəsi adı altında türk xalqlarının bir-biri ilə olan tarixi, dil və mədəniyyət inteqrasiyası qadağan olunmuş, türkologiya elmi ciddi akademik ideoloji nəzarət altına alınmışdır.
Bu təhrif siyasətinin ən kəskin hiss olunduğu coğrafiyalardan biri də tarixi Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan) torpaqlarıdır. Zəngəzur, Göyçə, İrəvan, Dərələyəz, Vedibasar, Şörəyel və Pəmbək kimi qədim Türk-Oğuz yurdlarında mövcud olmuş minillik etno-mədəni irs, arxeoloji və epiqrafik abidələr, toponimik sistem Sovet dövründə sistemli şəkildə təhrifə və məhvə məruz qalmışdır. Sovet dövrünün elmi dairələri Qafqazın yerli türklərini "gəlmə" kimi qələmə verməyə çalışarkən, bölgədəki minlərlə kitabəni, məscid və qəbirüstü abidəni ya fiziki olaraq məhv etmiş, ya da onların tarixi-etnik aidiyyətini dəyişdirərək alban və ya erməni irsi kimi təqdim etməyə cəhd göstərmişlər.
Bu məqalənin məqsədi Sovet tarixşünaslığının Anti-Türk ideoloji konsepsiyasını ifşa etmək, akademik Məşədixanım Nemətovanın epiqrafik tədqiqatları, İrəvan xanlığının siyasi və etno-mədəni tarixi, toponimik faktlar və görkəmli türkoloqların əsərləri əsasında Qərbi Azərbaycanın tarixi bütövlüyünü elmi müstəvidə sübuta yetirməkdir.
Sovet tarixşünaslığının təhrif mexanizmləri.
Sovet tarixşünaslığının Türk tarixini yanıltmaq üçün tətbiq etdiyi əsas metodoloji tezis "Türklərin Qafqaza və Ön Asiyaya sonradan gəlməsi (XI əsr Səlcuq köçləri ilə)" konsepsiyası idi. Bu konsepsiya vasitəsilə Qafqazın avtoxton (yerli) türk tayfaları - saklar, hunlar, xəzərlər, kəngərlər, bulqarlar, qıpçaqlar və oğuzların minillik tarixi qatı inkar edilir, onların Qafqaz sivilizasiyasındakı rolu sıfırlanırdı.
Stalin dövründən etibarən akademik N.Marrın "yafetik nəzəriyyəsi" və sonrakı dövrdə bəzi ermənipərəst sovet qafqazşünaslarının iddiaları əsasında Azərbaycan türk etnosunun soykökü parçalanmağa çalışılmışdır. Azərbaycan türklərinin ethnogenezində aparıcı rol oynayan Türk komponenti arxa plana keçirilir, xalqın yalnız "türkləşmiş yerli tayfalardan" ibarət olduğu iddiası irəli sürülürdü. Bu konsepsiyanın arxasında duran əsas məqsəd Türk dünyası arasında etnik, dil və mədəni varislik xəttini kəsmək idi.
Bununla yanaşı, SSRİ-də həyata keçirilən üçpilləli əlifba reforması (Ərəb, Latın, daha sonra Kirill əlifbasına keçid) xalqın tarixi yaddaşına vurulan ən böyük zərbələrdən biri oldu. Bu keçidlər nəticəsində Azərbaycan xalqı özünün minillik yazılı irsindən, Səfəvi, Qacarlar və İrəvan xanlığı dövrünə aid arxiv sənədlərindən, klassik poeziyasından təcrid edildi. Kirill əlifbasına keçidlə birlikdə tarixi mənbələrin Sovet ideologiyasına uyğun tərcümə olunması və şərh edilməsi prosesi geniş vüsət aldı.
Sovet tarixşünaslığı eyni zamanda L.N.Qumilyovun xəzərlər və qədim türklər haqqında obyektiv tədqiqatlarına, O.Süleymenovun "Az i Ya" əsərində irəli sürdüyü ümumtürk filoloji və tarixi qatlarına qarşı şiddətli akademik təzyiqlər təşkil etmişdir. Oljas Süleymenovun 1975-ci ildə işıq üzü görən "Az i Ya" kitabı "İgor polku haqqında dastan"da türk dilinin və mədəniyyətinin dərin izlərini ortaya qoyduğu üçün Moskva Elmlər Akademiyası tərəfindən millətçilikdə günahlandırılmış və kitabın yayılması qadağan edilmişdi. Bütün bunlar Sovet dövlətinin Türk tarixinin gerçək köklərinin açılmasından necə qorxduğunun göstəricisidir.
İrəvan xanlığı: Qərbi Azərbaycanda türk dövlətçilik və etno-mədəni irsi
Qərbi Azərbaycan torpaqları əsrlər boyu Türk dövlətçilik ənənələrinin mərkəzində dayanmışdır. Səfəvilər, Əfşarlar, Qaraqoyunlu və Aqqoyunlu dövlətlərinin mühüm inzibati-ərazi vahidi olan İrəvan çuxuru XVIII əsrin ortalarında müstəqil İrəvan xanlığına çevrilmişdir. Xanlığın inzibati quruluşu, əhalisinin etnik tərkibi, toponimikası və mədəniyyəti tamamilə Türk-Müsəlman xarakteri daşımışdır.
İrəvan xanlığı 15 mahaldan ibarət idi: Qırxbulaq, Zəngibasar, Qarnıbasar, Vedibasar, Şərur, Sürməli, Dərəkənd-Parçenis, Səədli, Talın, Seyidli-Nəxribanlı, Sərdarabad, Qarbi, Aparan, Böyük Abaran və Şörəyel. Bu mahalların adlarının 90%-dən çoxu xalis Türk mənşəli tayfa, şəxs və coğrafi anlayışlardan götürülmüşdü. Məsələn, Səədli mahalı adını qədim Türk tayfası olan
Saadlılardan, Zəngibasar adını Zəngi çayı və Zəngi türk boyundan almışdır.
Xanlığın mərkəzi olan İrəvan şəhəri özünün memarlıq ansamblı ilə məşhur idi. İrəvan qalası, Sərdar sarayı, Güzgü salonu, Şah Abbas məscidi, Sərdar məscidi, Zal xan məscidi kimi möhtəşəm abidələr Türk-Səfəvi memarlıq məktəbinin şah əsərləri hesab olunurdu. Çar Rusiyası tərəfindən 1827-ci ildə İrəvan qalası işğal edildikdən sonra keçirilən kamerallıq siyahıyaalmaları və I.Şopenin rəsmi statistik məlumatları sübut edir ki, xanlığın əhalisinin əksəriyyətini (80%-dən çoxunu) yerli Azərbaycan türkləri təşkil edirdi.
Lakin 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsinin 15-ci maddəsinə əsasən, Qacarlar İranından və Osmanlı imperiyasından ermənilərin kütləvi şəkildə İrəvan, Naxçıvan və Qarabağ torpaqlarına köçürülməsi ilə bölgənin etnik xəritəsi dəyişdirilməyə başlandı. Çar hökuməti tərəfindən yaradılan uydurma "Erməni vilayəti" (Armyanskaya oblast) gələcək erməni dövlətinin təməlini qoymaq məqsədi daşıyırdı. Sovet dövründə isə bu proses daha təhlükəli müstəviyə keçərək, İrəvan xanlığının tarixi izlərinin silinməsi ilə nəticələndi. 1930-1950-ci illərdə İrəvan qalası və Sərdar sarayı Sovet Ermənistanı rəhbərliyinin qərarı ilə buldozerlərlə dağıdıldı, şəhərin Türk-Müsəlman siması yox edildi.
Akademik Məşədixanım Nemətovanın epiqrafik tədqiqatları.
Sovet tarixşünaslığının və erməni falsifikasiyasının qarşısına sarsılmaz elmi faktlarla çıxan ən böyük azərbaycanlı alimlərdən biri də görkəmli epiqrafçı alim, Akademik Məşədixanım Nemətova olmuşdur. O, onilliklər boyu Qafqazın, o cümlədən Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan) ərazisindəki epiqrafik abidələri - ərəb, fars və türk dilli kitabələri, qəbirüstü daşları, qoç və at heykəllərini yerindəcə tədqiq etmiş, onların estampını (surətini) çıxarmışdır.
Məşədixanım Nemətovanın Zəngəzur, Göyçə, Dərələyəz, Vedibasar, Əyricə, Urud və başqa ərazilərdə apardığı tədqiqatlar erməni tarixçilərinin "bu torpaqlar qədim erməni torpaqlarıdır" iddiasını tamamilə alt-üst etmişdir:
● Urud Qəbirüstü Abidələri və Kitabələri: Zəngəzurun Urud kəndindəki qədim qəbiristanda Məşədixanım Nemətova XIV-XVII əsrlərə aid onlarca qoç və at heykəlli qəbir daşlarını, sənduqələri tədqiq etmişdir. Bu daşların üzərindəki ərəb qrafikalı Azərbaycan dilində yazılmış kitabələr, Səfəvi və Qaraqoyunlu dövrünə aid bəylərin, sərkərdələrin adları, həmçinin Türk-Oğuz tayfa damğaları (Şamlı, Əfşar, Bayat, Qacar damğaları) sübut etdi ki, bu ərazilər qədim Türk-Oğuz yurdudur.
● Sufi Xənəgahları və Ziyarətgahlar: M.Nemətova Qərbi Azərbaycanda mövcud olmuş Sufi təriqətlərinə (Xəlvətiyyə, Sührəvərdiyyə, Səfəviyyə) ait xənəgah və ziyarətgahların kitabələrini oxuyaraq onların məhz Müsəlman-Türk mənşəli olduğunu elmi dövriyyəyə daxil etmişdir.

● Erməni Falsifikasiyasının İfşası: Məşədixanım Nemətova öz əsərlərində dəfələrlə qeyd etmişdir ki, erməni tədqiqatçıları Sovet dövründə Urud və Göyçədəki Türk qəbir daşlarının üzərindəki ərəb/türk yazılarını çəkiclərlə yonaraq silmiş, onların üzərinə xaç şəkilləri həkk edərək "alban" və ya "erməni" abidəsi kimi qələmə verməyə çalışmışlar. M.Nemətova vaxtında çıxardığı estamplar sayəsində bu saxtakarlığı beynəlxalq elmi aləmdə ifşa etmişdir.
● Akademik M.Nemətovanın tədqiqatları sübut edir ki, Qərbi Azərbaycan ərazisindəki epiqrafik irs bütöv bir Türk-İslam sivilizasiyasının pasportudur və bu pasportu heç bir ideoloji təzyiqlə ləğv etmək mümkün deyildir.
Qərbi Azərbaycanın türk toponomik sistemi və "Toponim soyqırımı"
Qərbi Azərbaycan coğrafiyası Dədə Qorqud boylarının, Oğuz-Qıpçaq etnik qatının, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Səfəvi və İrəvan xanlığı dövrü türk abidələrinin mərkəzidir. Lakin Sovet hakimiyyəti illərində (xüsusilə 1935–1989-cu illərdə) Ermənistan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin fərmanları ilə minlərlə türk mənşəli yaşayış məntəqəsi, dağ, çay və dərə adları dəyişdirilmişdir.
Cədvəl 1:Qərbi Azərbaycanda Sovet dövründə reallaşdırılan toponim dəyişikliklərinin dinamikası və etnik kökləri

Tarixi türk toponimi Dəyişdirilmiş erməni adı Dəyişdirilmə tarixi Tarixi-etnik kökü və mənalandırılması
İrəvan Yerevan 1936 Qədim
Türk-Rəvan/İravan boyları, İrəvan xanlığı mərkəzi
Göyçə (göl) Sevan 1930-cu illər Qıpçaq/Oğuz
"Göy-çay" / "Göyçə" etnotoponimi
Hamamlı Spitak 1949 Türk "Hamamlı" (İsti su/Mədəniyyət mərkəzi)
Kəvər Kamo(sonra Gavar) 1959 Qədim Kəvər/Kəngər türk boyunun adı
Gözəldərə Qetashen 1978 Oğuz-Türk coğrafi istilahı və yaşayış məskəni
Basarkeçər Vardenis 1969 "Basar-keçər"Türk-Oğuz tayfa və bəylik adı
Zəngibasar Masis 1969 Zəngi türk boyu və Zəngi çayı vadisi
Kərkibaş Shagap 1948 Kərki türk tayfası ilə bağlı topoformat
Qaraqoyunlu Krasnoselsk 1937 Qaraqoyunlu Türk dövləti və tayfa birliyi
Abaran Aparan 1935 Qədim Türk-Abaran tayfa adı

Mühüm elmi fakt: Akademik Budaq Budaqov və professor Qiyasəddin Qeybullayevin birgə fundamental tədqiqatları sübut edir ki, indiki Ermənistan ərazisindəki toponimlərin 80%-dən çoxu xalis Türk mənşəlidir. Bu toponimlər Orxon-Yenisey abidələrində, "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında, Mahmud Kaşğarinin "Divani lüğət-it-türk" əsərində və Səfəvi/Osmanlı vergi dəftərlərində öz orijinal formalarında əksini tapmışdır.
Deportasiyalar və mədəni qırğın: 1948-1953 və 1987-1989-cu illər
Sovet ideoloji təhrifləri təkcə kağız üzərində qalmamış, kütləvi etnik təmizləmələr və deportasiyalarla müşayiət olunmuşdur. İkinci Dünya müharibəsindən sonra İosif Stalin tərəfindən imzalanan SSRİ Nazirlər Sovetinin 23 dekabr 1947-ci il 4083 nömrəli və 10 yanvar 1948-ci il 148 nömrəli qərarları ilə Qərbi Azərbaycanda yaşayan 100 mindən çox azərbaycanlı türk öz tarixi-etnik torpaqlarından - Göyçə, İrəvan, Zəngibasar və Vedibasardan Kür-Araz ovalığına məcburi köçürülmüşdür.
Bu deportasiya qərarının rəsmi bəhanəsi "xaricdən gələn ermənilərin yerləşdirilməsi" olsa da, əsl hədəf Qərbi Azərbaycanı Türksüzləşdirmək və bölgənin etnik simasını dəyişmək idi. İsti iqlimə öyrəşməyən minlərlə soydaşımız Kür-Araz düzlərində xəstəlikdən və ağır şəraitdən məhv olmuşdur.
Deportasiyaların sonuncu mərhələsi 1987–1989-cu illərdə Mixail Qorbaçovun başçılıq etdiyi Sovet rəhbərliyinin havadarlığı ilə reallaşdırıldı. 300 mindən çox azərbaycanlı öz dədə-baba yurdlarından son nəfərinədək qovuldu, 200-dən çox azərbaycanlı erməni vandalizminin qurbanı oldu. Bununla da indiki Ermənistan ərazisi monoetnik dövlətə çevrildi və minillik Türk varlığı fiziki olaraq oradan çıxarıldı.
Nəticələr və təkliflər.
Sovet tarixşünaslığı uzun illər boyu Türk dünyasının tarixi bütövlüyünü pozmaq, Azərbaycan xalqını öz minillik etnik və coğrafi köklərindən ayırmaq üçün ideoloji "tarix mühəndisliyi" ilə məşğul olmuşdur. Bu siyasətin ən ağır fəsadları Qərbi Azərbaycanda özünü göstərmiş, türk varlığı həm etnik təmizləmələr, həm də toponimik, epiqrafik və mədəni soyqırımla silinməyə çalışılmışdır.
Ancaq akademik Məşədixanım Nemətovanın epiqrafik kəşfləri, İrəvan xanlığının zəngin dövlətçilik arxivləri, Budaq Budaqov və Qiyasəddin Qeybullayevin toponimik tədqiqatları sübut edir ki, Qərbi Azərbaycan Birləşmiş Türk dünyasının və Azərbaycan sivilizasiyasının qədim və ayrılmaz beşiyidir.
Müasir Azərbaycan tarixşünaslığının və akademik çevrələrin qarşısında duran əsas vəzifələr aşağıdakılardır:
1. Qərbi Azərbaycanın epiqrafik, toponimik və arxeoloji xəritəsinin beynəlxalq dillərdə (ingilis, fransız, rus) elektron bazasının yaradılması və BMT/YUNESKO çərçivəsində təqdim olunması;
2. Sovet dönəmində təhrif edilmiş arxiv sənədlərinin orijinal Osmanlı, Səfəvi və Qacar dilli mənbələr əsasında yenidən elmi dövriyyəyə daxil edilməsi;
3. Qərbi Azərbaycan İrsi ilə bağlı xüsusi elmi-tədqiqat mərkəzlərinin formalaşdırılması və bu mövzunun dərsliklərə salınması.

Prezident İlham Əliyevin

Naxçıvan səfərindən

mühüm mesajlar

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev avqustun 11-də Naxçıvana səfəri çərçivəsində Azərbaycan Televiziyasına müsahibə verib. Dövlət başçısı müsahibəsində Naxçıvanın sosial-iqtisadi inkişafı, müdafiə və enerji təhlükəsizliyi, sənaye, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, turizm və tarixi-mədəni irsin qorunması, eləcə də Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılması ilə bağlı mühüm məsələlərə toxunub.
Dövlət başçısı bildirib ki, bu, onun Prezident kimi Naxçıvana 17-ci səfəridir. O, son illərdə muxtar respublikada bir sıra mühüm layihələrin həyata keçirildiyini və bundan sonra da Naxçıvanın sürətli sosial-iqtisadi inkişafının təmin ediləcəyini qeyd edib.
Müdafiə məsələlərinə toxunan Prezident Naxçıvanın təhlükəsizliyinin xüsusi əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb. Bildirib ki, Əlahiddə Ordunun yaradılması, ən müasir hərbi texnika ilə təchizat və yeni komando qüvvələrinin formalaşdırılması istiqamətində mühüm işlər görülüb. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin bölgədə söz sahibi olduğunu deyən dövlət başçısı Naxçıvanın hərbi potensialının bundan sonra da gücləndiriləcəyini bildirib.
Müsahibədə Naxçıvan Sənaye Parkının təməlinin qoyulması da xüsusi qeyd olunub. Prezident bildirib ki, parkın yaradılması yeni sənaye müəssisələrinin və iş yerlərinin açılmasına mühüm imkan yaradacaq. Sənaye Parkının tərkibində 300 meqavat gücündə istilik elektrik stansiyasının inşası da nəzərdə tutulur. Bu stansiyanın həm Naxçıvanın dayanıqlı enerji təminatına, həm də gələcəkdə elektrik enerjisinin ixracına xidmət edəcəyi bildirilib. Qeyd edib ki, muxtar respublikada qazlaşma 100 faizdir, Günəş və su elektrik stansiyaları fəaliyyət göstərir. Naxçıvanda Günəş enerjisinin istehsalı üçün 600 hektardan çox ərazi müəyyən edilib və burada yüzlərlə meqavat gücündə yeni stansiyaların yaradılması planlaşdırılır. Prezident yalnız Günəş enerjisi hesabına Naxçıvanda ən azı 500 meqavat, perspektivdə isə 1000 meqavatadək elektrik enerjisi istehsalının mümkün olduğunu bildirib.
Dövlət başçısı Naxçıvanın zəngin tarixi və mədəni irsinin qorunmasının da mühüm istiqamət olduğunu qeyd edib. Möminə xatun məqbərəsinin bərpası, digər tarixi abidələrin konservasiyası və qorunması ilə bağlı işlərin davam etdiriləcəyi bildirilib. Prezident Naxçıvanın Azərbaycan xalqına Ulu Öndər Heydər Əliyev kimi dahi şəxsiyyət bəxş etdiyini vurğulayaraq, milli kimliyin, tarix və mədəniyyətin qorunmasının xüsusi əhəmiyyət daşıdığını qeyd edib.
Müsahibənin əsas mövzularından biri də Zəngəzur dəhlizi olub. Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirəcək bu nəqliyyat bağlantısının ölkə üçün strateji əhəmiyyət daşıdığını bildirib. Horadiz–Ağbənd avtomobil yolunun demək olar ki, hazır olduğunu, dəmir yolunun tikintisinin isə davam etdiyini qeyd edən dövlət başçısı Naxçıvan ərazisində dəmir yolunun bərpası istiqamətində işlərə başlanıldığını açıqlayıb.
Yeni texniki-iqtisadi əsaslandırmaya əsasən Naxçıvan dəmir yolunun uzunluğunun 194 kilometr olacağı və gələcəkdə onun yükdaşıma qabiliyyətinin ildə ən azı 15 milyon tona çatdırılmasının planlaşdırıldığı bildirilib. Prezident Naxçıvanın Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin mühüm qovşaqlarından birinə çevrilə biləcəyini vurğulayıb.
Dövlət başçısı Zəngəzur dəhlizinin yalnız avtomobil və dəmir yolundan ibarət olmayacağını da qeyd edib. Gələcəkdə bu istiqamətdə elektrik xətlərinin, fiber-optik kabellərin və zərurət yaranacağı təqdirdə digər enerji infrastrukturlarının yaradılmasının mümkün olduğu bildirilib.
Prezident şəhərlərarası və rayonlararası sərnişindaşmanın yaxşılaşdırılması üçün 217 müasir avtobusun alınacağını, həmçinin muxtar respublikada 420 kilometr uzunluğunda yolların tikintisi və əsaslı təmiri nəzərdə tutulduğunu açıqlayıb.
Naxçıvanın turizm potensialından da danışan İlham Əliyev muxtar respublikanın zəngin tarixi abidələrə, gözəl təbiətə və əlverişli iqlimə malik olduğunu bildirib. Turizmin inkişafı üçün müasir mehmanxana infrastrukturunun yaradılmasının vacibliyini qeyd edən Prezident Naxçıvan şəhərində yeni beşulduzlu mehmanxananın təməlinin qoyulduğunu və onun təxminən 2028-ci ildə istifadəyə veriləcəyini bildirib.
Prezident Naxçıvanın kənd təsərrüfatı, suvarma və yol infrastrukturunun inkişafının da diqqətdə saxlanıldığını qeyd edib. Yeni artezian quyularının qazılması, müasir suvarma sistemlərinin qurulması və kənd təsərrüfatı üçün istifadə olunan torpaqların genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.
İlham Əliyev Naxçıvan şəhərinin Baş Planının hazırlanmasının vacib addım olduğunu bildirib. Eyni zamanda, Naxçıvanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla birlikdə vahid inkişaf konsepsiyası əsasında inkişaf etdirilməsinin vacibliyini vurğulayıb.
Dövlət başçısı Naxçıvanda idarəetmə sisteminin də təkmilləşdiriləcəyini bildirib. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda tətbiq olunan yeni idarəetmə modelinin üstünlüklərinin nəzərə alınacağını qeyd edən Prezident Naxçıvan Muxtar Respublikasının muxtar statusunun qorunacağını xüsusi vurğulayıb və Naxçıvanın gələcək inkişafı ilə bağlı dövlət tərəfindən bütün zəruri tədbirlərin həyata keçiriləcəyini bildirib.
Firdovsi Calalov,
Masazır bələdiyyəsinin sədri

Laçın Şəhəri Günü:

“Böyük Qayıdışın Zəfər Salnaməsi”

10 avqust 2026-cı il tarixində Laçın Şəhəri Günü münasibətilə “Böyük Qayıdışın Zəfər Salnaməsi” adlı tədbir keçirilib.

Zirvə Gənclərin İnkişaf Klubu və Əbədi Birlik Gənclərin İctimai Birliyinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən tədbir Laçının tarixi, milli-mədəni irsi, işğaldan azad olunmasından sonra həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri, eləcə də Böyük Qayıdış prosesinin əhəmiyyətinin gənclər arasında təbliği baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyıb.
Tədbirin açılış nitqi Zirvə Gənclərin İnkişaf Klubunun İdarə Heyətinin sədri Maqsud Əhmədzadə tərəfindən edilib. O, çıxışında Laçının Azərbaycan xalqının yaddaşında xüsusi yeri olduğunu qeyd edərək, Böyük Qayıdış prosesinin yalnız ərazilərin yenidən qurulması deyil, həm də milli irsin, tarixi yaddaşın və gələcəyə olan inamın bərpası baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb.
Tədbirdə Milli Məclisin deputatları Ceyhun Məmmədov, Aydın Mirzəzadə və Rövşən Muradov iştirak ediblər. Deputatlar çıxışlarında Laçının tarixi və strateji əhəmiyyətindən, şəhərin işğaldan azad edilməsinin tarixi Zəfərimizdəki rolundan, Böyük Qayıdış çərçivəsində görülən işlərdən və gənclərin bu prosesdə üzərinə düşən vəzifələrdən bəhs ediblər.
Həmçinin Əbədi Birlik Gənclərin İctimai Birliyinin Könüllü rəhbəri Səma Qarayeva ,Zirvə Gənclərin İnkişaf Klubunun İdarə Heyətinin I müavini Səid Əmrahlı, sədrin ümumi işlər üzrə müavini Cavidan Həzizadə, Nəzarət-Təftiş Komissiyasının sədri Kənan Heydərli çıxış edərək Laçının tarixi əhəmiyyəti, milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunması, gənclərin vətənpərvərlik ruhunda formalaşması və Böyük Qayıdış prosesində gənclərin rolu ilə bağlı fikirlərini bölüşüblər.
Tədbir iştirakçılar üçün həm maarifləndirici, həm də motivasiyaedici məzmunu ilə yadda qalıb. Çıxışlar zamanı Laçının keçmişi, bu günü və gələcəyi ilə bağlı fikirlər səsləndirilib, gənclərin tarixi hadisələrə daha dərindən yanaşmasının və milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığının əhəmiyyəti diqqətə çatdırılıb.

Zəfərdən Qayıdışa –

Həsrətin Sonu Yaxındır

Mən mütləq yurduma dönəcəyəm. Çünki o torpaqlar sadəcə doğulduğum yer deyil, mənim köküm, kimliyim, yaddaşımdır. O torpaqlarda atam yaşayıb, atamın atası yaşayıb, onun da babaları ömür sürüb. Hər qarışında əcdadlarımızın izi, alın təri, xatirələri və duaları var. Biz o torpaqlara sonradan gəlməmişdik – əsrlərlə o yurdun sahibləri olmuşduq.

1991-ci il avqustun 8-də doğma Nüvədi kəndindən zor gücünə deportasiya olunduq. Evimizi, ocağımızı, ata-baba yurdumuzu tərk etməyə məcbur edildik. Ancaq bir şeyi heç kim bizdən ala bilmədi – Vətən sevgisini və Qayıdış ümidini. Biz yurdumuzdan çıxarıldıq, amma yurdumuz heç vaxt ürəyimizdən çıxmadı.

İllər keçdi. Həsrət uzandı. Amma bu həsrət bizi sındırmadı, əksinə daha da möhkəmləndirdi. Biz inanırdıq ki, haqq gec-tez öz yerini tapacaq. Bu inamın təməlini Ulu Öndər Heydər Əliyev qoymuşdu. O, Qərbi Azərbaycana qayıdış ideyasını milli yaddaşımızın ayrılmaz hissəsinə çevirdi, dövlətçilik siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi yaşatdı.

Bu gün həmin siyasi xətt Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyev tərəfindən qətiyyətlə davam etdirilir. Onun rəhbərliyi ilə Azərbaycan Vətən müharibəsində tarixi Zəfər qazandı, ərazi bütövlüyünü bərpa etdi və Böyük Qayıdış prosesinə başladı. Bu Zəfər bütün soydaşlarımıza göstərdi ki, xalqımızın iradəsi qarşısında heç bir haqsızlıq əbədi ola bilməz.

Məhz buna görə də 2026-cı il avqustun 8-də ABŞ-da sülh müqaviləsinin imzalanması və paraflanması xəbəri bizdə yeni ümidlər yaratdı. Bu tarixi hadisə Qərbi Azərbaycana qayıdış yolunda yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. İnanırıq ki, beynəlxalq hüquq, tarixi ədalət və dövlətimizin qətiyyətli siyasəti nəticəsində doğma yurdlarımıza qayıdacağımız gün uzaqda deyil.

Biz intiqam deyil, ədalət istəyirik. Biz müharibə deyil, doğulduğumuz torpaqlarda sülh və əmin-amanlıq içində yaşamaq istəyirik. Ata-babalarımızın məzarlarını ziyarət etmək, dağıdılmış ocaqlarımızı yenidən qurmaq, övladlarımızın və nəvələrimizin öz doğma yurdlarını görməsini arzulayırıq.
Əminik ki, Zəfərdən Qayıdışa gedən yol artıq açılıb. Bu yol bizi doğma Mığrıya, Nüvədiyə və bütün Qərbi Azərbaycan yurdlarına aparacaq.
O gün uzaqda deyil. Biz qayıdacağıq. Çünki o torpaqlar bizim tarixi Vətənimizdir. Biz qayıdacağıq – əcdadlarımızın ruhuna, tariximizə və gələcək nəsillərə olan borcumuzu yerinə yetirmək üçün.
Zəfərdən Qayıdışa – bu, təkcə bir şüar deyil, bütün Qərbi azərbaycanlıların qəlbində yaşayan müqəddəs inamdır. Və o inam mütləq gerçəyə çevriləcək.

Nüvədi kənd sakini Bərəhman Zairov Səfiyar oğlu

ANA DİLİMİZ –

MİLLİ KİMLİYİMİZDİR

Şəki şəhərindəki Ü.Hacbəyli adına şəhər Folklor Evində Şəki MKS-nin 13 nömrəli kitabxana filialı ilə birlikdə Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü ilə əlaqədar “Mənim ana dilim, mənim kimliyim” adlı ədəbi-bədii tədbir keçirilib. Hər il ənənəvi olaraq keçirilən Ana dili günlərində olduğu kimi, bu dəfəki mərasimdə də dilimizin özəlliyi, millətin və dövlətin mövcudluğundakı müstəsna yer və əhəmiyyəti barədə geniş diskussiya aparıldı. Çıxış edən ziyalıların hər biri dilimizin qorunması və inkişafı ilə bağlı maraqlı fikir və mülahizələr söylədilər.
Tədbirin aparıcısı – M.F.Axundzadə adına Şəki Şəhər Mədəniyyət Mərkəzinin aparıcı metodisti, tanınmış bədii qiraətçi Nazilə xanım Qaffarova mərasimi açdı, iştirakçıları ana dili ilə bağlı şeir parçası ilə salamladıqdan sonra, Azərbaycan torpaqlarının işğaldan azad olunması zamanı canlarından keçmiş şəhidlərimizin xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edildi. Daha sonra unudulmaz Xalq şairimiz Bəxtiyar Vahabzadənin “Ana dilim” şeirinin şairinin öz dilindən səsləndiyi video-çarx nümayiş etdirildi.

N.Qaffarova sözü Şəkinin şair-alim qızı, Bakıda yaşasa da, doğma yurdunda keçirilən bu cür tədbirlərdə böyük məmnuniyyətlə iştirak və çıxış edən AMEA N.Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, dosent Qiymət xanım Məhərrəmliyə verdi. Qiymət xanım çıxışını əsasən doğma dilimizdə yaranan folklorumuz, klassik və müasir ədəbiyyatımız, eyni zamanda dilimizin qorunub-saxlanması və inkişafının milli-mənəvi dəyərlər sistemimizdəki əhəmiyyətli rolu üzərində qurdu. Şair-alim çıxışını “Vətən nədir” adlı şeiri ilə yekunlaşdırdı. Şəki ədəbi mühitinin istedadlı nümayəndələrindən Zaur İlhamoğlu, Gülarə İnci, Əfsanə Rəvan, qiraətçi Aylin Raminqızı da öz çıxışlarında maraqlı fikirlər irəli sürdülər, bir-birindən gözəl şeirlər səsləndirildi.
Ü.Hacıbəyli adına şəhər Folklor Evinin metodisti, sevilən müğənni İdris İdrisovun ifa etdiyi şən-şux mahnı – “Şirin dil” Ana Dilimizin necə sevilən bir dil olduğunun əyani sübutuna çevrildi.

Şəki şəhər MKS-nin 13 nömrəli kitabxana filialının müdiri Gövhər Bəkirova da çıxış edərək, tədbirin keçirilməsindən məqsəd və dilimizin sevilməsi, inkişaf etdirilməsi istiqamətində görülmüş və görülməkdə olan işlərdən danışdı. Tədbir iştirakçılarına, qonaqlara və aparıcıya minnətdarlığını bildirdi. Sonda xatirə şəkilləri çəkdirildi.

Şəfəq Məhərrəmli,
ŞƏKİ.

Yeganə Qəhrəmanova
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Ruhumuzun manifesti

(Rəqəmsal əsrin keşikçisi: qloballaşma və süni intellekt dövründə Azərbaycan dilinin qorunması)

XXI əsr bəşəriyyətə bənzəri görülməmiş sürət, texnoloji inqilablar və dərin geosiyasi-mədəni transformasiyalar bəxş etmişdir. Qloballaşma prosesi sərhədləri silərək dünyanı vahid informasiya məkanına çevirdiyi halda, süni intellektin gündəlik həyatımıza daxil olması insan fəaliyyətinin bütün sahələrini kökündən dəyişdirir. Bu qlobal inteqrasiya dalğası elm, təhsil və iqtisadiyyat üçün yeni imkanlar açmaqla yanaşı, hər bir xalqın milli kimliyinin və varlığının təməl daşı olan ana dilinin qorunması məsələsini həyati bir zərurət kimi ön plana çıxarır. Azərbaycan dili də bu qlobal axında öz tarixi saflığını, zənginliyini və ifadə imkanlarını qoruyub saxlamaqla yanaşı, rəqəmsal dünyanın tələblərinə uyğunlaşmaq kimi çətin, lakin şərəfli bir sınaq qarşısındadır.
“Qloballaşma burulğanında Ana dili: mədəni inteqrasiya, yoxsa assimilyasiya təhlükəsi?” sualına cavab axtarmağa çalışsaq, görərik ki, qloballaşma mahiyyət etibarilə mədəniyyətlərin yaxınlaşması, informasiya mübadiləsinin sürətlənməsi və dünya miqyasında iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsidir. Lakin bu proses birtərəfli xarakter daşıdıqda və qeyri-bərabər güc mərkəzlərinin təsiri altına düşdükdə mədəni birtərəfliliyə – mədəniyyətlərin unifikasiyasına və kiçik dillərin sıxışdırılmasına səbəb olur. Dünyada mövcud olan minlərlə dildən yalnız bir neçəsinin (əsasən ingilis dilinin) qlobal ünsiyyət vasitəsinə çevrilməsi digər dillərin funksional dairəsini daraltmaq təhlükəsini yaradır.
Azərbaycan dili zəngin tarixi keçmişə, dərin köklərə və mükəmməl qrammatik quruluşa malikdir. Müstəqillik illərində dilimiz dövlət dili kimi öz hüquqi statusunu bərpa etmiş, bütün sahələrdə işlənmə arealını genişləndirmişdir. Lakin açıq informasiya cəmiyyətində xarici dillərin, xüsusilə də ingilis dilinin təsiri qaçılmazdır. Burada əsas problem xarici dillərin öyrənilməsi deyil, ana dilinin daxili imkanlarına etinasızlıq göstərilməsi, lüğət tərkibinin əsassız və gərəksiz alınma sözlərlə (barbarizmlərlə) zədələnməsidir.
Gündəlik nitqdə, reklam lövhələrində, kütləvi informasiya vasitələrində və xüsusilə internet məkanında ana dilinin qrammatik normalarının pozulması, üslub səhvləri milli düşüncə tərzinin də tədricən eroziyaya uğramasına gətirib çıxarır. Dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil; o, xalqın təfəkkür tərzinin, milli psixologiyasının, tarixinin və mənəviyyatının güzgüsüdür. Dilini itirən xalq öz tarixi yaddaşını və milli suverenliyini də itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalır. Ona görə də dilimizin milli təməlini qorumaq, onun onurğa sütununu sabit saxlamaq üçün uşaq, yeniyetmə və gənclərimizdə ana dilimizə sevgi oyatmalı, orta təhsilin ana dilində olmasına xüsusi önəm verməliyik. Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin də vurğuladığı kimi, gənclərimiz dünya dillərini mümkün qədər öyrənməli, lakin, ilk növbədə, öz ana dilini mükəmməl bilməli, onu sevməyi və qorumağı özünə borc bilməlidir ki, dilimiz gələcək nəsillərə öz milli saflığını qoruyaraq ötürülə bilsin.

Süni intellekt dövründə dil: yeni çağırışlar və rəqəmsal bərabərsizlik
Müasir dövrün baş verən ən böyük texnoloji inqilabı süni intellekt və böyük dil modellərinin intişarıdır. Bu gün ChatGPT, Claude, Gemini kimi süni intellekt sistemləri bəşəriyyətin intellektual fəaliyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Lakin bu texnoloji mütərəqqi prosesin arxasında mühüm bir dil problemi dayanır: rəqəmsal bərabərsizlik və dil ədalətsizliyi.
Dünyadakı minlərlə dildən yalnız bir neçəsi (başda ingilis dili olmaqla çincə, ispança, fransızca kimi güclü dillər) süni intellekt sistemləri tərəfindən mükəmməl səviyyədə dəstəklənir. Azərbaycan dili də daxil olmaqla bir çox dillər isə "az resurslu dillər" (low-resource languages) kateqoriyasına daxildir. Bu o deməkdir ki, qlobal texnologiya nəhənglərinin yaratdığı süni intellekt modellərində Azərbaycan dilinin korpusu, leksik bazası, frazeoloji fondu və mədəni konteksti kifayət qədər təmsil olunmur ki, nəticədə aşağıdakı neqativ hallar ortaya çıxır:
• Süni intellekt vasitəsilə həyata keçirilən tərcümələrdə kobud semantik səhvlərə, mexaniki kalkalara və milli təfəkkürə yad ifadə tərzlərinə yol verilir.
• Rəqəmsal mühitdə Azərbaycan dilində keyfiyyətli kontentin (elmi məqalələr, texniki sənədlər, proqramlaşdırma resursları) az olması gənc nəslin informasiya əldə edərkən məcburiyyətdən digər dillərə üz tutmasına səbəb olur.
• Səsli köməkçilər, avtomatlaşdırılmış mətn tanıma və sintez sistemləri Azərbaycan dilinin fonetik xüsusiyyətlərini hələ də tam dəqiqliklə emal edə bilmir.
Əgər bu sahədə vaxtında və sistemli addımlar atılmasa, Azərbaycan dili gələcəyin rəqəmsal iqtisadiyyatından və süni intellekt ekosistemindən təcrid olunmaq təhlükəsi ilə qarşılaşacaq. Ona görə də Ana dilinin qorunmasında dövlət siyasəti və cəmiyyətin məsuliyyəti eyni dərəcədə əhəmiyyətə malikdir.
Azərbaycan dilinin qorunması, inkişaf etdirilməsi və qlobal rəqabətədavamlılığının təmin edilməsi dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biridir. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin ana dilimizin hüquqi statusunun möhkəmləndirilməsi, onun rəsmi dövlət dili kimi tətbiqi sahəsində imzaladığı tarixi fərmanlar və sərəncamlar bu siyasətin təməlini qoymuşdur. Bu gün də Prezident İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamlar, dövlət proqramları ana dilimizin saflığının qorunmasına, lüğət tərkibinin zənginləşdirilməsinə və rəqəmsal mühitdə mövqelərinin gücləndirilməsinə xidmət edir. Lakin dilin qorunması təkcə inzibati qərarlarla və ya qanunvericiliklə həll oluna bilməz. Burada cəmiyyətin hər bir üzvünün – ziyalıların, müəllimlərin, jurnalistlərin, yazıçıların və xüsusilə də gənclərin daxili mədəniyyəti və məsuliyyəti əsas rol oynayır.
• KİV və Sosial Media: Televiziya kanalları, xəbər portalı və sosial media platformaları dilin kütləvi yayılmasında əsas instansiyalardır. Efirlərdə və yazılı mətbuatda ədəbi dil normalarının pozulmasına yol verilməməlidir.
• Təhsil Sistemi: Məktəb və universitetlərdə ana dilinin tədrisi sadəcə qrammatika qaydalarının əzbərlənməsi deyil, şagirdlərdə dilə sevgi, estetik zövq və yaradıcı yanaşma aşılanmalıdır.
Süni intellekt əsrində azərbaycan dilinin inkişafı üçün strateji yol xəritəsi müəyyənləşdirmək, Azərbaycan dilini süni intellekt və qloballaşma təhdidlərindən qorumaq, əksinə, onu rəqəmsal dünyanın güclü oyunçusuna çevirmək üçün aşağıdakı strateji addımların atılması zəruridir:
1. Milli Dil Korpusunun və Böyük Dil Modellərinin Yaradılması: Azərbaycan dilinin elektron bazası – geniş leksik, qrammatik və sintaktik korpusu dövlət səviyyəsində sistemləşdirilməli və qlobal texnologiya şirkətlərinə açıq inteqrasiya olunmalıdır. Yerli İT mütəxəssisləri tərəfindən milli süni intellekt dil modelləri (LLM) inkişaf etdirilməlidir.
2. Terminologiya Məsələsinin Təkmilləşdirilməsi: Elm və texnologiya sahəsində sürətlə yaranan yeni anlayışlar (məsələn, İT, kibertəhlükəsizlik, biotexnologiya terminləri) əcnəbi dillərdən kor-koranə tərcümə edilməməli, dilimizin daxili imkanları və qanunauyğunluqları əsasında peşəkar terminlər yaradılaraq leksikona daxil edilməlidir.
3. Rəqəmsal Kontentin Artırılması: İnternet məkanında Azərbaycan dilində ensiklopedik məlumatların (məsələn, Vikipediya layihələri), elmi məqalələrin, proqramlaşdırma təlimatlarının və rəqəmsal media vasitələrinin həcmi kəskin şəkildə artırılmalıdır. Süni intellekt ancaq mövcud kontent əsasında öyrənir; ona görə də dilimizdə keyfiyyətli məzmunun olması suverenliyimizin rəqəmsal təminatıdır.
4. Maarifləndirmə və Dil Şüuru: Cəmiyyətdə ana dilinə qarşı həssaslıq artırılmalı, təmiz və səlis danışmaq hər bir vətəndaş üçün nüfuz və mədəniyyət göstəricisinə çevrilməlidir.
Deyilənləri ümumiləşdirsək, bu qənaətə gəlirik ki, Ana dili hər bir xalqın ruhunun manifestidir. Qloballaşmanın sərhədləri sildiyi, süni intellektin isə insan idrakını modelləşdirdiyi müasir dövrdə Azərbaycan dilinin qorunması sadəcə linqvistik məsələ deyil, milli təhlükəsizlik, mədəni suverenlik və gələcək nəsillər qarşısında mənəvi borc məsələsidir. Azərbaycan dili öz qədim köklərinə söykənərək, müasir elmin və süni intellektin imkanlarından bəhrələnməklə həm ənənəsini qorumalı, həm də gələcəyin rəqəmsal dünyasında öz möhtəşəm səsi ilə ucalmalıdır. Unutmayaq ki, dilini qoruyan xalq əbədi yaşayır.

DİLİMİZ – MİLLİ KİMLİYİMİZ,

VARLIĞIMIZ VƏ QÜRUR MƏNBƏYİMİZ

Hər il avqustun 1-i ölkəmizdə Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi qeyd olunur. Bu əlamətdar gün ana dilimizin saflığını qorumağın, onu yaşatmağın və gələcək nəsillərə olduğu kimi ötürməyin nə qədər mühüm olduğunu bir daha xatırladır.
Azərbaycan dili anamızın laylasıdır, xalqımızın ruhudur, milli kimliyimizin ən müqəddəs rəmzlərindən biridir. Dilimizin saflığını, zənginliyini və gözəlliyini qorumaq hər bir azərbaycanlının mənəvi borcudur. Başqa dilləri öyrənmək böyük üstünlükdür, lakin öz ana dilini, ədəbiyyatını və milli kökünü bilməyən insan heç bir dili kamil şəkildə mənimsəyə bilməz.
Azərbaycan dili türk dilləri ailəsinin oğuz qrupuna daxil olan qədim və zəngin bir dildir. Təşəkkülü miladdan əvvəlki dövrlərə gedib çıxan bu dilin ifadə zənginliyi, axıcılığı və sadəliyi, səlist ahəngi onu dünyada ən şirin dillərdən biri kimi tanıtmış, şöhrətləndirmişdir.
Ana dili bizim üçün müqəddəs dildir, ömrümüzü mənalandıran, xəyallarımızı qanadlandıran, dostumuza məhəbbətlə, düşmənimizə nifrətlə səslənən bir dildir. Ana dili bizim varlığımız, vüqarımız, fəxr dünyamızdır.

Doğma dilim, sən ki varsan dünyada!
«Mən də varam!» söyləməyə haqlıyam.
Anam! Ana dilim! Ana Vətənim!
Mən bütün qəlbimlə sizə bağlıyam!

Mən Gürcüstanın Rustavi şəhərində doğulmuş, orada böyümüş, təhsil almış və uzun illər Rustavi şəhər mətbəəsində çalışmışam. Təxminən 200 nəfərin işlədiyi kollektivdə cəmi dörd azərbaycanlı idik. İş yerində rus və gürcü dillərində danışsaq da, öz aramızda həmişə Azərbaycan dilində ünsiyyət qururduq. Məhz doğma dilimiz bizi hər kəsə azərbaycanlı kimi tanıdırdı.
Rəhmətlik atamın bir sözü bu gün də qulağımdadır: "Ailənin içində başqa dildə danışmayın. Başqa dilləri öyrənin, amma ana dilinizi heç vaxt unutmayın." Bu nəsihət bizim həyat amalımıza çevrildi. Harada yaşamağımızdan asılı olmayaraq, millətimizin nümayəndələri ilə həmişə öz ana dilimizdə danışdıq və bununla fəxr etdik.
Rustavi Mədəniyyət Mərkəzinin təsisçilərindən biri, eləcə də Qadınlar Şurasının sədri kimi fəaliyyət göstərdiyim illərdə təşkil etdiyimiz bütün tədbirlərdə Azərbaycan dilində çıxış edirdik. Digər millətlərin nümayəndələri üçün isə çıxışlar tərcümə olunurdu. Gürcüstan dövlətinin dəstəyi ilə Rustavi Mədəniyyət Evində Novruz bayramının rəsmi şəkildə qeyd olunması da dilimizin, milli-mənəvi dəyərlərimizin yaşadılması və Azərbaycan xalqının tanıdılması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyırdı.
1921-ci ildən Tiflisdə nəşr olunan "Sovet Gürcüstanı", sonralar isə "Gürcüstan" adı ilə fəaliyyətini davam etdirən qəzet mənim və minlərlə soydaşımızın həyatında xüsusi yer tuturdu. Yazılarımız bu qəzetdə dərc olunur, mədəniyyət, incəsənət, idman, poeziya və ədəbiyyat aləmində baş verən yenilikləri məhz bu qəzet vasitəsilə izləyirdik. Bu qəzet bizə Azərbaycan sözünün gücünü, milli mətbuatın əhəmiyyətini öyrədirdi.
Valideynlərim məni Rustavidə fəaliyyət göstərən 7 nömrəli məktəbin Azərbaycan bölməsində oxutmaqla həyatımın ən doğru qərarını vermiş oldular. Həmin məktəbdə biz təkcə təhsil almadıq, həm də milli ruhda böyüdük. Gürcüstanda yaşayan şair və yazıçılarla görüşlər keçirdik, redaksiyalara getdik, ədəbi mühitlə yaxından tanış olduq. "Sovet Gürcüstanı" qəzetinin redaktoru Süleyman Süleymanov, müavini Həmid Vəliyev, Mahmud Hacixəlilov, Qasım Əhmədov, Elman Kələyev, Arif Mustafazadə, İslam Əliyev kimi ziyalılarla görüşlər mənim dünyagörüşümün formalaşmasında mühüm rol oynadı. Onlar mənim düşünən beynimə, danışan dilimə çevrildilər.
Ədəbiyyat müəllimim, rəhmətlik Mustafa Məmmədov hərdən dərsdə deyərdi:
"Ay Güllü, gəl Aşıq Ələsgərdən, Səməd Vurğundan, Mirvarid Dilbazidən bir şeir söylə, dincəlim."
Mən də böyük həvəslə şeirlər söyləyərdim. Bəlkə də həmin günlərdən xəbərsiz şəkildə ədəbiyyat aşiqinə çevrilmişdim.
Bu gün həmin illəri minnətdarlıqla xatırlayıram. Çünki məni bu günə gətirən yolun başlanğıcında ana dilim, Azərbaycan ədəbiyyatı və milli mətbuat dayanır.
Ulu Öndər Heydər Əliyev deyirdi:
"Hər bir xalqın milliliyini, mənəvi dəyərlərini yaşadan və inkişaf etdirən onun dilidir."
Bu fikirlər bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi inkişafı, qorunması və zənginləşdirilməsi məhz Ulu Öndərin həyata keçirdiyi uzaqgörən siyasətin nəticəsidir.
Bu gün məktəblərdə ədəbi məclislərin, poeziya günlərinin, yazıçı və şairlərlə görüşlərin keçirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə tədbirlər gənclərin nitq mədəniyyətini inkişaf etdirir, onların ana dilində sərbəst və gözəl danışmasına, fikirlərini düzgün ifadə etməsinə, milli-mənəvi dəyərlərə bağlı böyüməsinə xidmət edir.
Ana dili xalqın keçmişi, bu günü və gələcəyidir. Gəlin bu böyük mənəvi sərvəti qoruyaq, sevək və gələcək nəsillərə olduğu kimi çatdıraq.
Ana dilimiz necə xalqımızın mənəvi yaddaşıdırsa, kəlağayı da milli kimliyimizin, adət-ənənələrimizin və mədəni irsimizin canlı rəmzidir. Dilimiz sözümüzü yaşadır, kəlağayımız isə tariximizi, mənəviyyatımızı və milli dəyərlərimizi nəsildən-nəslə ötürür. Hər ikisi Azərbaycan xalqını dünyaya tanıdan ən qiymətli sərvətlərimizdəndir. Ana dilimizi qorumaq necə müqəddəs borcumuzdursa, UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilmiş kəlağayı sənətini yaşatmaq və təbliğ etmək də hər birimizin milli məsuliyyətidir. Dilimiz də, kəlağayımız da Azərbaycan ruhunun, milli varlığımızın və əbədi yaşarlığımızın ayrılmaz hissəsidir.
1 Avqust – Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü münasibətilə hər bir soydaşımızı ürəkdən təbrik edir, ana dilimizin daim yaşamasını, zənginləşməsini və dünyada daha geniş tanınmasını arzulayıram.

Güllü Eldar TOMARLI
Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi İB- nin sədri,
Kəlağayı Ev Muzeyinin direktoru, AYB- min üzvü

Azərbaycan dili milli

irsimizin əbədi daşıyıcısıdır

Avqustun 1-i Azərbaycanda Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi qeyd olunur. Bu tarix ana dilimizin qorunması, inkişafı və dövlət dili kimi möhkəmləndirilməsi istiqamətində həyata keçirilən siyasətin əhəmiyyətini bir daha ön plana çıxarır. Azərbaycan dili təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də xalqın milli kimliyini, tarixini və mədəni irsini yaşadan ən mühüm dəyərlərdəndir.
Ümummilli Lider Heydər Əliyev Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi möhkəmləndirilməsini müstəqil dövlət quruculuğunun əsas istiqamətlərindən biri hesab edirdi. Onun təşəbbüsü ilə hələ sovet dövründə - 1978-ci ildə qəbul edilən Azərbaycan SSR Konstitusiyasında Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit edilməsi milli-mənəvi dəyərlərin qorunması baxımından mühüm tarixi hadisə oldu. O dövrdə milli dillərin sıxışdırıldığı bir şəraitdə bu qərarın qəbul edilməsi böyük siyasi iradənin və uzaqgörənliyin göstəricisi idi.
Müstəqillik illərində də Azərbaycan dilinin hüquqi statusunun möhkəmləndirilməsi istiqamətində ardıcıl addımlar atıldı. 1995-ci ildə qəbul edilən Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında dövlət dilinin Azərbaycan dili olması təsbit edildi. Ardınca "Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında" Qanun qəbul olunaraq dilimizin tətbiqi, qorunması və inkişafı dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirildi.
Azərbaycan dilinin inkişafı istiqamətində mühüm mərhələlərdən biri də Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 2001-ci il 9 avqust tarixli Fərmanı ilə hər il avqustun 1-nin Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü elan edilməsi oldu. Bu qərar milli-mənəvi irsimizin qorunmasına xidmət edən ən əlamətdar addımlardan biri kimi tarixə düşdü.
Ulu Öndər Heydər Əliyev çıxışlarında dəfələrlə vurğulayırdı ki, "Xalqı xalq edən, milləti millət edən onun ana dilidir". Onun fikrincə, ana dilini bilməyən insan öz tarixini, milli köklərini və mənsub olduğu xalqın mənəvi dəyərlərini də tam dərk edə bilməz. Məhz buna görə Azərbaycan dilinin saflığının qorunması dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevrildi.
Bu siyasət Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir. Dövlət başçısının imzaladığı çoxsaylı fərman və sərəncamlarla Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində inkişafı, elektron məkanda tətbiqinin genişləndirilməsi, latın qrafikalı nəşrlərin artırılması, dünya ədəbiyyatı nümunələrinin Azərbaycan dilinə tərcüməsi və dövlət dilinin saflığının qorunması istiqamətində mühüm tədbirlər həyata keçirilib.
2013-cü ildə təsdiq olunan "Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı" bu sahədə strateji sənəd kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Daha sonra qəbul edilən normativ hüquqi aktlar, o cümlədən 2018-ci ildə dövlət dilinin saflığının qorunmasına dair Fərman dil siyasətinin yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərdi.
2025-ci ildə imzalanan yeni Fərmanla isə Azərbaycan dilinin tətbiqinə, normativ hüquqi aktlara və dil normalarına əməl olunmasına dövlət nəzarəti funksiyası Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyinə həvalə edildi. Bu qərar dövlət dilinin qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində institusional mexanizmlərin daha da gücləndirilməsinə xidmət edir.
Prezident İlham Əliyev çıxışlarında dəfələrlə vurğulayıb ki, Azərbaycan dili dünyanın ən zəngin dillərindən biridir və onun inkişafı hər bir vətəndaşın borcudur. Dövlət başçısının sözləri ilə desək, "Azərbaycan dili o qədər zəngindir ki, heç bir xarici kəlməyə ehtiyac yoxdur". Bu yanaşma ana dilimizin saflığının qorunmasının yalnız dövlət qurumlarının deyil, cəmiyyətin bütün təbəqələrinin ortaq məsuliyyəti olduğunu göstərir.
Bu gün Azərbaycan dili 50 milyondan artıq insanın ana dili olmaqla yanaşı, müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik rəmzlərindən biri kimi ölkənin ictimai-siyasi, elmi, mədəni və informasiya məkanında aparıcı mövqeyə malikdir. Rəqəmsal texnologiyaların sürətlə inkişaf etdiyi müasir dövrdə də dilimizin zənginliyinin qorunması, düzgün istifadəsinin təşviqi və gələcək nəsillərə saf şəkildə ötürülməsi milli təhlükəsizlik və milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasının mühüm tərkib hissəsi hesab olunur.
Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü təkcə əlamətdar tarix deyil, həm də hər bir vətəndaşı ana dilinə daha həssas yanaşmağa, onun saflığını qorumağa və gələcək nəsillərə zəngin irs kimi ötürməyə çağıran mühüm ictimai mesajdır.

Afət Camalova
Mehdiabad qəsəbə 3 nömrəli tam orta məktəbin direktoru

Komitə sədri

professoru təbrik etdi

Çox dəyərli və əziz Seyfəddin müəllim,

Sizi – türkologiya və mifologiya elminin, Azərbaycan folklorşünaslığının zirvələrini fəth etmiş ustad alimi 65 illik şərəfli yubileyiniz münasibətilə ürəkdən, sonsuz sevgi və dərin ehtiramla təbrik edirik!
Sizin ömrünüz bütövlükdə xalqımızın mənəvi yaddaşına, qədim Oğuz-Türk köklərinə, əcdadlarımızın ruhuna və söz xəzinəsinə həsr olunmuş müqəddəs bir yoldur. Qələmə aldığınız hər bir əsər, apardığınız hər bir dərin elmi araşdırma milli kimliyimizin işıqlı güzgüsüdür. Siz gərgin elmi axtarışlarla itirilmiş sözümüzü tapır, unudulmuş dastanlarımıza yenidən nəfəs verir və gələcək nəsillərə əvəzsiz mənəvi miras qoyursunuz.
Elmi fəaliyyətinizlə yanaşı, hərarətli qəlbiniz, işıqlı intellektiniz, insanlara olan səmimi sevginiz və xeyirxahlığınız ətrafınızdakı hər kəsə nur saçır. Sizinlə eyni elmi mühiti bölüşmək, sizin müdrik məsləhətlərinizdən güc almaq bizim üçün böyük şərəf və xoşbəxtlikdir.
Bu əlamətdar gündə Sizə səmimi-qəlbdən möhkəm cansağlığı, tükənməz daxili enerji, ailə səadəti və elmi-yaradıcılıq yolunuzdakı yeni-yeni zirvələr arzulayırıq. Qoy hər yeni yaşınız Sizə sevinc, sevgi, ilham və doğmalarınızın isti nəvazişini gətirsin. Qələminiz həmişə iti, elmi ocağınız həmişə isti olsun!

Dərin sevgi, ehtiram və ən xoş arzularla, Milli Məclisin Təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya komitəsinin sədri Sadiq Qurbanov

Dostumuza sürpriz

yubiley təbriki

Yazıçı-publisist, tibb-xidməti polkovnik-leytenantı Elman Rüstəmovla axşamın sərinində əyləşib şahmat oynayırdıq. Vidadi müəllimlə Vaqif müəllim də adətləri üzrə azarkeşlik edirdilər. Qəfildən dayısının mələkləri üstünə tökülüb oyunumuzu pozdular. Üzərinə “Şəfa paylayan xilaskarımız 60 illiyin mübarək!” yazılmış tortu şahmat stolumuza qoyub Elman həkimə sarıldılar. Məlum oldu ki, həkimin bacısı qızları Cəmilə müəllim, Sevda xanım, Hürü xanım, xalasının nəvələri İntizar müəllimlə Raisə xanım Elman qardaşımızın 60 illik yubileyini təbrik etməyə gəliblər.

Bu gəliş şahmat yarışımıza xüsusi nəşə qatdı. Dostlarımız qohumlarının Elman həkimə qarşı olan istəyinə, sevgisinə daha çox sevindilər. Elə əslində arada qazanan da biz olduq. Nə qədər təkid etdiksə də həkimin yoldaşı Natəvan xanım tortu evə aparmadı. Elə bayırdaca kəsib həkimin dostlarını qonaq elədi. Biz də çayımızı içib Elman həkimin özünə də, sevənlərinə də dua elədik.

Qohumların ifadəsini dönə-dönə təkrarladıq. Doğrudan da Elman Rüstəmov Şəfa paylayan xilaskardır.
Xanımların və dostların adından onu bir daha 60 illik yubileyi münasibəti ilə səmimi qəlbdən təbrik edirik və arzulayırıq ki, dostumuza olan sevgi heç vaxt azalmasın!

Sayğılarla: Tamxil Ziyəddinoğlu
Bütöv Azərbaycan Media Qrupunun rəhbəri