Sayğıdəyər ziyalımızı

təbrik edirik!

Bu gün Zəngəzur mahalının sayılıb seçilən ziyalısı, uşaqları əzizləyib sevən, əksəriyyət böyüklərin özünə ağsaqqal bildiyi, Şəhərçik Qəsəbə İcmasının sədri Qafil Əliyevin doğum günü, 75 illik yubileyi günüdür. Qafil müəllimlə şəxsi tanışlığımız 30 ilə yaxındır. Düşünürəm ki, onu xüsusi təqdim etməyə ehtiyac yoxdur. Çünki hələ Qərbi Azərbaycan icması formalaşmadan əvvəl Qafil müəllim camaatımızın birliyinin təmin olunması üçün çox səy göstərib. Bu məqsədlə rayonun tanınmış adamlarını dönə-dönə bir yerə yığıb. Fədakarlıq göstərib, bəzən xərcə düşüb, amma bu nəcib, səbr, təmkin tələb edən işindən əl çəkməyib.
Xatırlatmaq yerinə düşər ki, birliyimizin sevdalısı 2019-cu ilin oktyabrında mahalımızın ziyalılarının təntənəli görüşünü təşkil etmək üçün dəvətnamələr çap elətdirmişdir. Tədbirin keçirilməsi üçün yer behləmişdi. Amma qeyri- müəyyən maneələr göstərildi. Beləliklə icmamızın formalaşması axsamağa başladı.
Hörmətli Qafil müəllim, siz təkcə bununla deyil, bütün nəcib işlərinizlə, xeyirxahlığınızla, səmimiyyətinizlə, humanistliyiniz və alicənablığınızla könüllərdə taxt qurmusunuz. Sizə sayğı və sevgimiz sonsuzdur.
Əzizimiz Qafil müəllim, sizi “Bütöv Azərbaycan Media Qrupu” adından təbrik edirik, sağlam- uzun ömür arzulayırıq.
Hörmətlə: Tamxil Ziyəddinoğlu,
Qərbi Azərbaycan Ziyalılar Şurasının üzvü

İLMƏDƏN DOĞAN DUYĞULAR

Hər ilmədə ürək döyüntüləri, könül duyğuları, vüsal dadı, həsrət-hicran yanğısı, yarım qalmış sevdalar, uzaqdan sevib dolanan niskilli ürəklər və dilə gətirilə bilməyən daxili çırpıntılar var... Əhdə sədaqət, dosta məhəbbət, küskünlüklər, qırıqlıqlar, dərd ortaqlığı, xəyallar, ümidlər, ilmələrlə iynədən keçib naxışa çevrilən gizli göz yaşları...
Bir sözlə, Tamamın dünyasını tamamlamağa yetən tikmələrim!
Sevirəm sizi. Özüm kimi, sözüm kimi, əhdim-muradım kimi sevirəm. Atam-anam, doğmam-yadım, sevgim-həsrətim, vüsalım, göz yaşlarım kimi doğmadır onlar mənə. Orta barmağımın ucundakı neçə qat iynə deşiklərini, baş və şəhadət barmağımda iynə ucunun qoyduğu izləri, o ağrıları və qat-qat soyulan dərimin qabıqlarını da sevirəm... Sözə çevrilib, bəzən də çevrilə bilməyən gizlinlərim, yolu gözlənən gəlməzlərimin həsrəti, məhəbbətindən alışan ürəyim, ağıllı sayılıb dəli olan özüm kimi sevirəm tikmələrimi. Onları sevilənlərim, sevilməzlərim, sevgidən qovulanlar kimi sevirəm. Bir sözlə; dünyam kimi, ümidlərim, yarı yolda qalanlarım, varım-yoxum, dəli duyğularım, ölüb-dirilən arzularım, qəbullanıb tikmələrimdə gizlədiyim bədbəxtliyim kimi sevirəm onları.
Dostlarım, qısqanclarım, diri ölülərim, gözümün nuru, yolumun enişi-yoxuşu, qarşıma çıxan bəduğurlar, sevənlərimin alqışı, kimlərinsə qarğışı kimi sevirəm tikmələrimi... Doğmalarımın məzarı, xəyallarımın cənnəti-cəhənnəmi kimi sevirəm. İynəmi, o söküntülərdən tikməyə çevrilən saplarımı sevirəm, sevirəm, sevirəm...Dünyanın yaxşı-yaman nəyi varsa- hər şeyi sevdiyim kimi, tikmələrimi də eləcə sevirəm...

*******
Şeiri tikməyə mən gətirdim. Duyğularımı, sevgimi, gizlimi-aşkarımı tikdim, əsərlər yaratdım. Şeirlərimi tikmələrə köçürdüm...
Lap gənclikdə anamın tikiş maşınının qapağına uyğun formada bəzəkli bir örtük tikmişdim – gənclik duyğusu, gizli sevgi ilə... Örtüyün bir üzünə Xaqaninin ilk şeir yazan vaxtı əmisinə oxuduğu bir bəndi həkk eləmişdim:
Gül şamı nurlatdı bağçanı, bağı,
Lalə işıqlatdı səhranı, dağı.
Bir günəş üzlünün şəfəqindən də
Nura boyanmışdır böyük çırağı.
Digər üzünə isə ömrümdə aldığım bir məktubdakı şeir bəndini və ona yazdığım cavabı tikmişdim. Məktubda yazılmışdı: "Tələbəlik xatirələrindən yadımda qalan bu şeiri sənə yazıram və deyirəm: sən sehrli qızsan, ömrümdə beləsini görmədim. Həm cəsur, həm sehrli, həm də bənzərsiz bir sevgiyə layiqsən. Əfsuslar olsun ki, sənə olan sevgimi etiraf edə bilmirəm və bilməyəcəm də. Sadəcə, bu bir bənd şeiri sənə çatdırmaq üçün özümü çox məcbur etdim və nəhayət, yaza bildim. Amma gözünə görünməyə cəsarətim çatmır..."
Məktub mənə çatdırılanda əslində kimin yazdığını bilmirdim, sonralar bildim... Amma ondan sonra da heç nə dəyişmədi.
Məktubdakı şeir belə idi:
AŞIQ:
Gözlərin neçə aşiqi salıb bəndə?
Qız, xaliqin öləydi səni xəlq eləyəndə.
Sənə axar sumu deyim? – suyu dayandırarsan!
Sənə atəşmi deyim? – alovu yandırarsan!
Mən də o zaman, təbii ki, birbaşa o şəxsə yox, sadəcə ağ parçanın üzərinə bu cavabı tikmişdim:
MƏŞUQ:
Qara gözlərim səni salıb bəndə?
Oğlan söylə, nəyin var məndə?
Nə axar suyam, nə yanar odam –
Ürəklər alovlandıran bir qızam mən...
T. Y.
Cəfər Cabbarlının ən çox sevdiyim bu şeiri hər zaman mənim yoldaşım, könül duyğum idi. Çöldə, məhəllədə, suya gedəndə – hər yerdə onu oxuyurdum:
Mən bir solmaz yarpağam ki,
Çiçəkləri bəzərəm.
Mən bir sönməz duyğuyam ki,
Ürəkləri gəzərəm...
Bu şeiri çox sevir, hər zaman zümzümə edirdim. Elə cavabı da onun ahənginə uyğun tikmişdim. Amma məktub sahibinin bundan bu gün də xəbəri yoxdur... O örtük isə hələ də evimizdə, tikiş maşınının üstündə durur...

"Ürəyə açılan cığır" – mənim tikmə əsərimdir. Amma bu, adi əsərlərdən deyil, bir məhəbbət dastanıdır. Bu tikmə həmin o böyük sevginin, əvəzsiz sevdanın; acılı-şirinli, enişli-yoxuşlu, sərt döngələrlə və sıldırımlarla dolu bir mühitdə boya-başa çatıb qalib gəlmiş, eyni zamanda elə böyüdüyü qədər də uduzmuş bir sevginin sanki klipidir...
"Ürəyə açılan cığır" – uca, zirvəli dağlardan mənbəyini götürən gur sulu, köpüklənə-köpüklənə axan, hər burulğanda ətrafa yayılıb kənara cığırlar aça-aça yenə də kükrəməkdən qalmayan bir çaya bənzəyir. O çay ki, köpüklənib axmağı azalmır, bulansa da, hər zaman öz-özünü təmizləyib durula bilir; gurluğu və qıjıltısı dərələrdən dağlara, düzlərə səs salır. Yollarda nə qədər dağılıb azalsa da, yenə gur, yenə qaynar, yenə ürəkcoşdurandır; heç vaxt köhnəlmir, həmişə təzə qalır. Ürək döyüntüləri isə heç vaxt səngimir...
Mən bu tikmədə bir sevdanın lap gəncliyindən başlayaraq hər dövrünə uyğun bir mənzərə yaratmışam – həm şəkil, həm də şeir kimi:
Birincisi, lap gənclik illərinin "Getmə, amandır!" dueti ilə sevgiyə bağlanmaq dövrüdür...
...sevgidən qorxan məsum, sadə bir qızın:
Sevgiyə, ürəyə etmirəm şübhə,
Sevməmək naminə demirəm tövbə.
Sənin olacağam, nə bilim, bəlkə...
Sevgidən qaçıram, səndən yox, oğlan!
– deyən hürkək qaçışı və öz dünyasının olması... O dünyada da sevgidən qurtuluş olmadığını anlaması... İllər keçsə də, hərənin başına nələr gəlsə də, yenə dönüb-dolanıb rastlaşmaq... Yenə də qızın həm hürkək, həm də sevdalı qorxusu...
Əzizim, unut məni,
Axtarma, unut məni.
Qulaq as Yaralıya,
Bir yar tap, unut məni.
– deməsi və qarşı tərəfin öz mövqeyindən, sevgisindən dönməməsi:
Gözəl, əsirgəmə o canı məndən!
Dünyanın ləzzəti, dadı səndədir.
Doyunca kam alım odlu sinəndən,
Dünyanın ləzzəti, dadı səndədir.
– deyərək alovlanan, sönməyən, əhdindən dönməyən bu sevda get-gedə daha böyük inamla möhkəmlənir, aliləşir, ululaşmaq üçün can atır. Nizami Gəncəvinin beyti ilə başlayan sevgi hər zaman dəyərli və dözümlü olur:
Mehrabı eşqdir uca göylərin,
Eşqsiz, ey dünya, nədir dəyərin?
"Ürəyə açılan cığır" – bir tikmə əsərdir. Mən bu tikmədə "Getmə, amandır!", "Sevgili canan", "Gözəlim, səndədir", "Meydandayam", qarşılıqlı etiraflar və qoşa məzarı tərənnüm edən "Səni" duetlərini həkk etmişəm. Burada 4200-dən çox hərf, 125 sətirdən çox şeir və o duetləri canlandıran görüş şəkilləri var.

Bir-biri üçün yaranıb yaşayan və sonda qoşa məzarda olmağı arzu edən o kəslərin bənzərsiz sevgisinə illərimi verdim, gözümün nurunu tökdüm, əllərimin iynə deşikləri ilə bu əsəri qazandım. Yuxusuz gecələr, yollara dikilən gözlər, yolları çəkib gətirən dirənmiş baxışlar, yorğun duyğular, gizli-aşkar göz yaşları, "sevib-sevmədiyim" hisslər, görmək istədiyim gerçəklər və yaşanması mümkün olmayan xoşbəxtlik xəyalları... Bir sözlə, bu işə canımı verdim. Tikdikcə, o görüşləri tərənnüm etdikcə ürəyim böyüdü, sevgim canlandı, duyğularım ölümsüzləşdi. Göz yaşlarım isə yağışdan sonra durulan dağ çayları kimi duruldu...
Etiraf:
Dünyanı dolaşıb, tarixi açsan,
Bu məhəbbəti tapammazsan.
Yazarlar toplayıb əsər yazdırsan,
Bizim məhəbbəti yazdırammazsan.
Bu elə bir məhəbbət əsəridir ki...
Dünya ilə bir yaranıb,
Sahibini tapmayıb.
Gəzib gizli-pünhanca,
Ürəyimizdə dayanıb...
Burada bir haşiyə çıxım: bu tikmə mənə bir də ona görə özəldir ki, onu bitirib divardan asmışdım. Babamın (atamın) yatağı da o divarın önündə idi. Bir dəfə yatdığını zənn edib onu çağırmağa gəldim. Gördüm üzü divara çevrilib, elə bildim yuxudadır. Birdən gözüm sataşdı və gördüm ki, tikməni hərf-hərf sığallayaraq ağlayır... Səssizcə geri çəkildim.
Sonralar buna çox şahid oldum. Sanki batan iynələrin sayı qədər göz yaşı tökürdü; ora tökülən gözümün nurunu öpür, iynə batan əlimi tutub gözünün üstünə qoyur, mənim üçün etdiklərinə və edə bilməyib peşman olduqlarına ağlayırdı. İtən, yox olan, xəyala dönən xoşbəxtliyimi, söküntü saplarla naxışlanan, boyanan duyğularımı sığallayırdı... Bunu yalnız mən görür, mən duyurdum; amma o məndən gizlədirdi, mən də ondan...
"Ürəyə açılan cığır" adlı kitabımı:
Ata və anamın qarşıdan gələn 75 illik yubileylərinə, onlarla bərabər həyatımda və bu günümdə məzəmmət dolu tövsiyələri ilə böyük haqqı olan, bu il 70 illiyini qeyd etdiyimiz atamın dostu, həkimim və əmim Arif Səmədovun yubileyinə, eləcə də özümün doğulduğumun 50 və minaya düşməyimin qarşıdan gələn 30 illiyinə həsr edirəm
Tamam Yaralı

Tələbəlik illərindən

başlayan ömür yolu

Zaman axıb gedir, lakin insan həyatında elə izlər, elə dostluqlar buraxır ki, illər keçsə də, onların dəyəri zərrə qədər də azalmır. Bu il oktyabrın 16-da tanınmış qələm sahibi, gözəl ziyalı və vəfalı dost Hüseyn İsaoğlunun 65 illik yubileyi tamam olur. Bu əlamətdar gün münasibətilə onun tələbə yoldaşı, Qarabağ müharibəsi veteranı kimi ürək sözlərimi və xatirələrim əsasında qələmə aldığım bu yazı, əslində, bir ömrün şərəfli və örnək olası məqamlarından bəhs edir.
Hüseyn müəllimlə yollarımız 1983-cü ildə, o zamankı Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun filologiya fakültəsində kəsişdi. Biz beş il bir yerdə, eyni fakültədə tələbə yoldaşı olduq. Hüseyn müəllim birinci axında (potokda), mən isə hazırlıq kursundan gələnlərin təhsil aldığı və digər qruplardan bir il artıq oxuyan ikinci axının dördüncü qrupunda təhsil alırdım. Həmin illərdən Hüseyn müəllimi sakit təbiətli, mədəni və mehriban bir gənc kimi xatırlayıram. İnstitutun çayxanasında oturub çay içə-içə imtahanlara hazırlaşmağımız, bir-birimizi sorğu-sual etməyimiz dünənki kimi yadımdadır. Gənclik illərimiz həm də ictimai fəallıq dövrü idi. Mən rayon Komsomol komitəsində şöbə müdiri və rayon Həmkarlar ittifaqının sədri vəzifələrində çalışdığım vaxtlarda Hüseyn müəllim Bakı Qənnadı fabrikində Komsomol komitəsinin sədri kimi məsuliyyətli bir vəzifəni daşıyırdı.
1988-ci ildə institutu bitirdikdən sonra hər birimiz öz işimizin arxasınca getdik. Lakin 1989-cu ildə mənfur qonşularımızın torpaq iddiaları, Zəngəzur mahalının mühasirəyə alınması, Qubadlı, Zəngilan, Laçın və Şuşaya edilən hücumlar hər bir vətənpərvər azərbaycanlı kimi məni də silaha sarılmağa məcbur etdi. Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Əliyar Əliyevin batalyonunda döyüşlərə qatıldım. O qanlı-qadalı, çətin müharibə illərindən sonra tələbə yoldaşlarımın demək olar ki, heç biri ilə əlaqə saxlaya bilməmişdim. Taleyin qismətindən 1995-ci ildə "28 May" metrosunun yaxınlığında Hüseyn müəllimlə qarşılaşdıq. Bu görüş uzun illərin həsrətinə son qoydu. O, harada məskunlaşdığımızı soruşdu, dərdimizi, sevincimizi bölüşdük. O gündən sonra əlaqələrimiz bərpa olundu, tez-tez görüşüb dərdləşməyə başladıq.

Bir dəfə Hüseyn müəllimdən digər tələbə yoldaşlarımızla əlaqəsinin olub-olmadığını soruşdum. O, heç kimlə əlaqəsinin olmadığını, lakin mütləq APİ-nin arxivinə gedib uşaqların ünvanlarını tapacağını bildirdi. Vəfalı dost sözünün üstündə durdu. 2012-ci ildə o, bütün tələbə yoldaşlarımızın ünvanlarını tapıb mənə gətirdi və instituta daxil olmağımızın 25 illik yubileyini keçirməyi təklif etdi. Bu təklif ürəyimcə oldu. Hüseyn müəllim hər kəsə məktub hazırlayıb göndərdi. Dörd qrupun tələbələrindən 68 nəfər bu çağırışa səs verdi və biz 18 iyul 2013-cü ildə möhtəşəm bir görüş təşkil etdik. Hüseyn müəllimin yüksək təşkilatçılıq bacarığı sayəsində illər sonra hamı bir araya gəldi. Bu gözəl ənənəni davam etdirərək, beş il sonra məzuniyyətimizin 30 illiyini də eyni coşqu ilə qeyd etdik. Hüseyn müəllim təkcə gözəl təşkilatçı deyil, həm də çox istedadlı, yaradıcı bir insandır. O, bir neçə kitabın müəllifidir. Onun 4-5 əsərini oxumuşam. Çox axıcı, gözəl qələmi var.
Hüseyn müəllimin yaradıcılığı öz sanbalı ilə hər zaman seçilir. Ondan beş yaş böyük olsam da, Hüseyn müəllimin göstərdiyi yüksək ədəb-ərkana, mənəvi keyfiyyətlərinə görə mən onu özümə böyük qardaş hesab edirəm. Bizim ailəvi dostluğumuz var. O, tələbə yoldaşlarımızın xoş günlərində, xeyir - şərlərində hamımızı bir araya toplayan, koordinasiya edən əsl dostluq rəmzidir. Onun sayəsində hamımız bir nəfər kimi deyilən ünvana toplaşır və birliyimizi qoruyuruq.
Hüseyn müəllim, 16 oktyabr sizin 65 illik şərəfli yubileyinizdir. Bu müdrik yaşınız münasibətilə sizi bir qardaş, bir tələbə yoldaşı kimi öz adımdan və ailəmiz adından ürəkdən təbrik edirəm! Sizə cansağlığı, ailə xoşbəxtliyi və yaradıcılıq yolunuzda yeni-yeni uğurlar arzulayıram. Yaxşı ki varsınız, yaxşı ki bizim dostumuzsunuz!
Dərin hörmət və ehtiramla: Nəsir Əhmədov,
Tələbə yoldaşınız,

Çempionumuzu təbrik edirik!

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 16 oktyabr 2026-cı il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Milli Paralimpiya Komitəsinin 30 illik yubileyi münasibətilə, ölkəmizdə idmanın və paralimpiya hərəkatının inkişafındakı xidmətlərinə görə bir qrup paralimpiyaçı “Tərəqqi” medalı ilə təltif edilib. Sərəncama əsasən təltif edilən şəxslər aşağıdakılardır:

Astanov Elvin Əmrah oğlu
Qasımov Ramil Famil oğlu
Məmmədov Pərvin Rasim oğlu
Musayev Oloxan İsayeviç
Eyni zamanda, yubiley çərçivəsində dövlət başçısı tərəfindən komitənin kollektivinə və idmançılara xüsusi təbrik müraciəti də ünvanlanıb.
Xatırladaq ki, Elvin Əmrah oğlu Astanov 5 iyul 1979-cu ildə Qafan rayonunun Gığı kəndində anadan olub. Azərbaycan balası Elvin 2020-ci ildə keçirilən XVI Yay Paralimpiya Oyunlarının qalibi olub. 2021-ci ilin iyun ayında Elvin Astanov Polşada keçirilən Dünya Çempionatında 8.22 metr nəticə ilə yenə də turnirin qalibi olub. 2021-ci ilin avqust ayında isə Elvin Astanov Yaponiyada keçirilən XVI Yay Paralimpiya Oyunlarında mübarizə apararaq Nüvə itələmə turnirində 8.77 metr nəticə ilə qızıl medala sahiblənib.
Azərbaycan Prezidentinin 6 sentyabr 2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən XVI Yay Paralimpiya Oyunlarında qazandığı nailiyyətlərə və Azərbaycan idmanında xidmətlərinə görə Elvin Əmrah oğlu Astanov "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib.
“Bütöv Azərbaycan Media Qrupu” Elvini Azərbaycan Respublikası Milli Paralimpiya Komitəsinin 30 illik yubileyi və “Tərəqqi” medalı ilə təltif olunması münasibəti ilə təbrik edir.
Hörmət və sayğılarla:
Tamxil Ziyəddinoğlu, qrupun rəhbəri

Azadlıq Mübarizəsinin

Şəhidləri və

Davamçıları

I yazı

Milli Azadlıq mübarizəsi aparan xalqların, millətlərin, xüsusilə parçalanmış millətlərin birləşmək hüququ haqqında vaxtaşırı beynəlxalq mətbuatda müzakirələr aparılsa da, şanlı tarixi olan türk millətinin dünyanın bütün millətlərdən dəfələrlə çox parçalanmasından beynəlxalq mətbuatda danışan yoxdur. Türk torpaqlarına onilliklər öncə sığınan, bu torpaqlara məqsədli şəkildə kütləvi surətdə köçürülən azsaylı xalqların türk dövlətlərindən torpaq tələbi, məskunlaşdıqları türk torpağı ilə birlikdə müstəqillik, digər dövlətdə yaşayan həmcinsləri ilə birləşmək tələbi isə, tez beynəlxalq hüququn “parçalamış xalqların birləşmək hüququ” “əsasında” hər tərəfli müdafiə edilir. Tarixin son yüzilliklərində mövcud olmuş son iki türk imperiyaları olan Osmanlını birinci dünya müharibəsində birləşmiş türk düşmənləri çökdürə bilsə də, imperiyanın kiçik bir hissəsində Böyük Atatürk müstəqil türk dövləti qurub, onu müdufiə edə bildi.
Son türk imperiyası olan Qacar dövlətini isə, bu imperiyanı min il ərzində ağacı qurd içərisindən yediyi kimi, bəşəriyyətin ən çirkin və murdar xüsusiyyətlərini özündə birləşdirən ermənilərin ikinci nüsxəsi olan farslar, ingilislərin köməyilə etdikləri hərbi çevrilişdən sonra, türk milləti təkcə millət olaraq deyil, həm də ərazi cəhətindən də, bir-birindən ayrı düşmüş oldu. Türk milli ərazisinin gövhəri olan Azərbaycanın Güneyinin şovinist fars faşizminin əsarətində, Quzeyinin isə rus imperiyasının dəmir məngənəsində hər tərəfdə düşmənlə əhatə olunmasına baxmayaraq, Güneyli-Qüzeyli Azərbaycan türklərinin milli azadlıq mübarizəsi zaman-zaman obyektiv səbəblərdən səngisə də, heç vaxt dayanmayıb. 1991-ci ildə Quzey Azərbaycan, rus imperiyası olan SSRİ-nin dağılması nəticəsində felən müstəqillik qazansa da, həm də bu müstəqillik Quzey Azərbaycan vətəndaşları olan müxtəlif millətlərin qanı bahasına başa gəldi. Lakin, bu günə qədər türk düşmənləri, xüsusilə Qacar yurdunu hiylə-fəsadla ələ keçirib, bu ərazidə fars dövləti qurduqdan sonra, 1936-cı ildə bu ərazini İran, yəni, farsdillilərin milli ərazisi, adlandıraraq, bu ərazilərin fars milli ərazisi olması barədə beynəlxalq müstəvidə təsəvvür yaratmağa daim cəhd edən Tehranın şovinist fars faşizmi gec-tez bu ərazilərin öz sahibinə qayıdacağını bildiyindən Quzeydə müstəqil Azərbaycanın mövcudluğunu heç cür həzm edə bilmir. Anlayır ki, 10 milyonluq Quzey Azərbaycanın müstəqilliyi 45 milyonluq Güney Azərbaycanın, o, da 63,3 milyon Qacar yurdu türkünün fars faşizminə son qoymasının ilk addımıdır. Güney Azərbaycanda uzun illərdən bəri daim gedən milli azadlıq prosesi də bunu aydın göstərir. Hələ 1919-cu ildə Quzey Azərbaycanda ADR qurulduğu zaman Lord Kerzon demişdir ki, – “Azərbaycan hökuməti ilə bağlı çətinlik ondadır ki, o, ifrat dərəcədə türkpərəst, erməni və fars əleyhdarıdır. Bir sözlə, bizim onda olmasını istəmədiyimiz hər şey onda var. Azərbaycan dövlətinin əsas məqsədi isə indiyədək bizim vermədiyimiz tanınmanı əldə etmək və cənuba doğru genişlənməkdir”. Lord Kerzonun sözləri də onun Güneyli-Quzeyili Azərbaycanın birləşməsinin labüd olduğunu bildiyini sübut edir. Ümumilikdə Qacar yurdunda, xüsusilə Güney Azərbaycanda fars dövləti qurulmasına türk xanlarının ciddi müqavimətindən başlayaraq türk əhalinin milli azadlıq mübarizəsi daim davam edib. İkinci dünya müharibəsinin başlanmasından sonra SSRİ qoşunlarının Güney Azərbaycana, İngilis qounlarının isə ölkənin Qərb rayonlarına daxil olması Güney Azərbaycan türklərinə milli hökumət yaratmağa münbit şərait yaratmış oldu. Başda Seyid Cəfər Pişəvəri olmaqla 48 nəfər Güney Azərbaycan vətənsevərləri və ziyalılarının imzası ilə 03 sentyabr 1945-ci il (12 Şəhrivər 1324) tarixində Təbriz şəhərində “12 Şəhrivər Müraciətnaməsi” adlı bir sənəd nəşr edilərək yayımlandı və bu Güney Azərbaycan siyasi müstəvisində tam, əbədi milli istiqlala nail olanadək durdurulması mümkün olmayan əsaslı dönüş nöqtəsi oldu. Çox keçmədi ki, 21 Azər 1324-cü il (12 Dekabr 1945) tarixində Təbrizdə S.C.Pişəvərinin rəhbərliyilə Güney Azərbaycan Milli Hökuməti quruldu. Mövcud olduğu bir il ərzində bu hökumət hələ dünya tarixində indiyədək tayı-bərabəri olmayan sürət və məzmunda iqtisadi-ictimai islahatlar keçirsə də, o dövrdə dünyanın iki ən qüdrətli imperiyası olan SSRİ və İngiltərənin arasında mənafe anlaşması nəticəsində Güney Azərbaycan Milli Hökuməti onların fətvası və bilavasitə köməyilə süquta yetirildi. Mən oxucuya bu proses haqqında danışmaq istəmirəm, bu tarixçi alimlərimizin peşə borcudur və onlar bu günə qədər mövcud olduqları ictimai-siyasi şəraitin imkan verdiyi dərəcədə bu borclarını yerinə yetirməkdədirlər. Təkcə, onu qeyd edim ki, həmin bir il ərzində Quzey Azərbaycanın o vaxtkı rəhbər kadrlarından olan Mir Cəfər Bağırovun, Əziz Əliyevin, görkəmli yazıçı və dövlət xadimi Mirzə İbrahimovun, şair Süleyman Rüstəmin və adını çəkməyə yazının həcminin imkan vermədiyi yüzlərlə Quzey Azərbaycanlının və minlərlə bu məsələdə dolayısıyla əməyi və həmrəyliyi olanların zəhmətini, xidmətini xüsusi qeyd etməmək nankorluq və ədalətsizlik olardı. Mən Güney Azərbaycan mlli mübarizə prosesinin əbədi, dönməz proses olduğunu sübut edən və milli azadlıq prosesində iştirak etmiş, edən və iştirak edəcək nəsillərə örnək ola biləcək Seyid Cəfər Pişəvərinin həyat yolu və yüz ildən çox ötən müddətdə bu mübarizə yolunda heç də sıradan olmayan şəxsiyyətlərindən qurban verməsinə baxmayaraq, mayası milli şüurdan yoğrulmuş, hər bir nəslinin nümayəndəsi düşmənlə ölüm-dirim mübarizəsinə atılan bir nəslin nümayəndələri haqqında qısa məlumat verəcəyəm.

Seyid Cəfər Pişəvəri (Cavadzadə)
Seyid Cəfər Cavad oğlu Cavadzadə – 1893 (1272)-ci ildə Güney Azərbaycanın Zeyvə kəndində anadan olmuş, ilk təhsilini orada almışdır. 1905 (1294)-ci ildə ailəsi ilə birlikdə Quzey Azərbaycana mühacirət etmiş, Bakının Bülbülə kəndində təhsilini davam etmişdir. O 1913 (1292)-ci ilin ortalarında Bakının Xırdalan kəndində məktəb təşkil etmiş 1917 (1296)-cı ilə qədər orada müəllimlik etmişdir. Pişəvəri 1918-ci ilin yanvar ayında (1297-ci ilin dey ayı) İran Demokrat Firqəsinin mətbuat orqanı olan “Soze-Layənfəkke-İran” qəzetində çalışır. 1919 (1298)-ci ildən tərəqqipərvər Güney Azərbaycanlıları tərəfindən Bakıda açılmış “İttihad” məktəbində müəllim işləyir. O 1919-1920 (1298-1299)-cu illərdə İran Ədalət Firqəsinin orqanı olan “Hürriyyət” qəzetinin məsul redaktoru da olur. Pişəvəri 1920 (1299-cu ilin əvvəllərində İrana qayıdır 23 may 1920 (1299, xordad ayı))-cü il tarixdə, onun başçılığı ilə Mirzə Kiçikxanla danışıq aparmaq üçün Rəşt şəhərinə göndərilir. Danışıqlar müvəffəqiyyətlə nətitcələnir və 04 iyun 1920 (xordad ayının ortaları 1299)-ci il tarixində Gilan Respublikası Hökumətinin təşkil edildiyi elan olunmaqla bərabər, Seyid Cəfər Pişəvəri bu inqilabi hökumətin Xarici İşlər Naziri təyin edilir. Gilan Respublikasının süqutundan sonra, uzun müddət təqib və axtarışlardan sonra, gizli inqilabi fəaliyyət göstərən S.C.Pişəvəri 1930 dekabr (1300 dey ayı) tarixində həbs edilərək, zindanda saxlanılır. 11 ildən sonra İranın ən dəhşətli zindanı olan Qəsre-Qacardan azad edilərək, Kaşan şəhərinə sürgün edildikdən sonra Rza Palani polisi onu yenidən həbs edir. 25 avqust 1941 (03 Şəhrivər 1321)-ci il tarixdə SSRİ-nin Qacar dövləti ilə bağladığı müqavilənin 6-cı bəndinə uyğun olaraq, Sovet qoşunları Güney Azərbaycan ərazisinə, İngilis ordusu da İranın Qərb hissəsinə girdikdən sonra Rza Palaninin hakimiyyətinə son oyulmaqla başqa siyasi dustaqlarla birgə Pişəvəri də Kaşan zindanından azad edilir və Tehrana gəlir. O orada 1943 (1322)-cü ilin may (xordad) ayında “Ajir” qəzetinin ilk nömrəsini ictimaiyyətə təqdim edərək, öz siyasi fəaliyyətini davam etdirir. Sonra o, İranın milli məclisinə (parlamentinə) namizədliyini irəli sürüb, seçkilərdə qalib gələrək millət vəkili seçilsə də, Tehran hökuməti məclisdə süni müxalifət yaradaraq, onun vəkillik etibarnaməsini rədd edir. S.C.Pişəvəri Güney Azərbaycanda inqilabi şəraitin yaranmasını başa düşərək Təbrizə qayıdır. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin birinci konfransında bir səslə firqənin sədri seçildikdən sonra, “12 Şəhrivər bəyannaməsi”nin “Azərbaycan” qəzetinin təşkilində, Güney Azərbaycan Demokrat Firqəsinin rəhbərliyi ilə 21 Azər nehzətinin (inqilabının) qələbəsinin təşkilində aparıcı yer tutmuş və inqilabın qələbəsindən sonra təşkil edilən Milli Hökumətə, Güney Azərbaycan Milli Məclisi tərəfindən Hökumətin Baş Naziri təyin edilmişdir.
Bir ildən sonra SSRİ-İngiltərə razılaşmasından sonra SSRİ rəhbərliyi Pişəvərini danışıqlar aparmaq adı ilə Bakıya gətirdikdən sonra, öz nüfuz dairəsində olan səhra komandirlərinin vasitəsilə fədai (hərbçi) dəstələrinin əsas hissələrinin Quzey Azərbaycana keçirilərək, onların tərksilah edilməsini, insani təbiət etibarilə silahlı mübarizədən qorxan nazirlərində Quzey Azərbaycana mühacirət etməsini təşkil etdikdən sonra, Kreml M.C.Bağırovun vasitəsilə Pişəvəriyə çatdırıldıqdan “Güney Azərbaycanın Quzey Azərbaycanla birləşərək SSRİ-nin tərkibinə keçməsi” təklifinə Pişəvəri rədd cavabı verərək, 1945-ci ildə Güney Azərbaycandan Quzey Azərbaycana hərbi və sair ixtisaslar üzrə təhsil almağa göndərilən, xüsusilə Şəkidə və Gəncədə olan gənc hərbçiləri toplayıb, onlardan “Qızılbaş” döyüşçü dəstəsi yaradılaraq, vətənə qayıdıb, milli azadlıq uğrunda silahlı mübarizə aparmaq razılığını aldıqdan sonra, fədailərdən tərksilah ediləpək alınmış silahlarının qaytarılmasını Bakıdan və Kremldən tələb etmək üçün qayıdarkən xüsusi xidmət orqanları tərəfindən terrora məruz qalmış, sonra yaxındakı tibb məntəqələrindən birində tibbi yardım edilməsi əvəzinə, Xankəndinə aparılaraq, Əsriyan soyadlı bir erməni həkim vasitəsilə həyatına son qoyulmuşdur. Sonra isə Sovet təbliğat maşını, guya onun Gəncədən Bakıya qayıdarkən Goranboy rayonu ərazisində, Kürəkçay üzərindəki, təxminən 15 metr hündürlüyündə olan körpüdən Pişəvərinin, NKVD-nin rəisi Atakişiyevin, erməni sürücü və daha bir nəfərin olduğu maşının ağaca dəyib, çaya yuvarlanması nəticəsində Pişəvərinin həlak olması haqqında əfsanə quraşdıraraq, yaymışlar. Guya, digər hərəsinin iki Pişəvəri qədər çəkisi olan 3 nəfər isə yüngül xəsarət almışdılar.
Mən şəxsən çox sonralar uçulmuş həmin körpünü dəfələrlə görüb, maşınla, avtobusla üstündən keçmişəm, körpüdən çaya yuvarlanan heç bir nəqliyyat vasitəsinin içərisində olan bəni-adəm sağ qala bilməz, xüsusilə hərəsini iki Pişəvəri çəkisində olan üç nəfər.
Sürücü Qarik Melikyanı isə, cinayətin əsil məzmununun yayılmaması üçün İrəvana göndərmişlər. Onu sonralar dəfələrlə İrəvanda sağ-salamat görənlər olmuşdur.
Davamı var
"Bütöv Azərbaycan" qəzeti,
Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xüsusi buraxılışından
16 Oktyabr 2026

Şapur Qasimi

Zəfərdən davamlı inkişafa:

LDU-da strateji hədəflər

müzakirə olunub

Yeni Azərbaycan Partiyası (YAP) Lənkəran rayon təşkilatının təşkilatçılığı ilə Lənkəran Dövlət Universitetinin (LDU) ərazi partiya təşkilatında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Yeni Azərbaycan Partiyasının sədri cənab İlham Əliyevin partiyanın VIII Qurultayında etdiyi proqram xarakterli nitqindən irəli gələn strateji vəzifələrin müzakirəsinə və qarşıda duran vəzifələrə həsr olunmuş tədbir keçirilib.

Tədbir Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himninin əzəmətli sədaları ilə başlayıb. Daha sonra Ümummilli Lider Heydər Əliyevin və Azərbaycanın ərazi bütövlüyü, dövlət suverenliyi uğrunda canlarından keçmiş müqəddəs şəhidlərimizin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib.

Tədbiri giriş sözü ilə açan YAP Lənkəran Rayon Təşkilatının sədri İqbal Əmənullayev Prezident İlham Əliyevin qurultaydakı tarixi çıxışının əhəmiyyətini vurğulayaraq, müəyyənləşdirilən hədəflərin ölkənin inkişaf dinamikasına verəcəyi töhfələrdən bəhs edib. Qeyd edib ki, YAP sədri cənab İlham Əliyev qurultaydakı çıxışında müasir gəncliyin informasiya təxribatlarından qorunmasında və güclü dövlətçilik təfəkkürünün formalaşmasında müasir təhsilin rolunu önə çəkərək bildirib ki, təhsil və tərbiyə sahəsində atılan hər bir addım birbaşa milli təhlükəsizlik və gələcək inkişaf strategiyası ilə bağlıdır. İ.Əmənullayev partiyanın qarşıdakı dövr üçün müəyyənləşdirdiyi strateji hədəflərin ölkənin ümumi inkişaf dinamikasına verəcəyi töhfələrdən bəhs edərək, yerli təşkilatların və partiya fəallarının üzərinə düşən məsuliyyəti diqqətə çatdırıb.

Daha sonra universitetin professor-müəllim heyətinin məruzələri dinlənilib. LDU-nun sosial məsələlər üzrə prorektoru, YAP universitet ərazi partiya təşkilatının sədri və partiyanın VIII Qurultayının nümayəndəsi Ramiz Şəmmədov “İdeoloji təhlükəsizlik və gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsi”, Tarix və onun tədrisi metodikası kafedrasının müdiri Kamal Mahmudov “Müstəqil xarici siyasət və Azərbaycanın artan beynəlxalq nüfuzu”, İqtisadiyyat və innovativ idarəetmə kafedrasının dosenti Fərid Xankişiyev “Zəfərdən davamlı inkişafa: Güclü Azərbaycan modelinin yeni hədəfləri”, Aqrar elmlər kafedrasının müəllimi Nahid Əzizli “Böyük qayıdış: Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun dirçəlişində yeni mərhələ” mövzularında çıxış ediblər. Çıxışlarda qlobal çağırışlar fonunda milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasının vacibliyi, Azərbaycanın müstəqil xarici siyasət kursunun ölkəmizin beynəlxalq nüfuzunu daha da gücləndirdiyi, post-münaqişə dövrünün iqtisadi prioritetləri, azad edilmiş torpaqlarda aparılan nəhəng quruculuq işləri və s. məsələlərdən ətraflı söz açılıb.

Tədbirin sonunda LDU ərazi partiya təşkilatının üzvləri adından Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevə ünvanlanmış rəsmi müraciət yekdilliklə qəbul olunub. Müraciətin mətnini oxuyan LDU-nun Baş elmi katibi Allahşükür Quliyev universitet kollektivinin və partiya fəallarının dövlətin daxili və xarici kursuna tam dəstəyini ifadə edib.
Toplantı Yeni Azərbaycan Partiyasının Himninin sədaları ilə yekunlaşıb.

NAZİM MUSTAFA

AĞBABANIN FƏXRİ,

TARİXİMİZİN VƏFALI QƏLƏMİ

El oğlu, dost, ağabəyim; elmi, şəxsiyyəti və yurd sevgisi ilə könüllərdə yer tutmuş də¬yərli bir insan… Nazım Mustafa.
İnsan həyatında elə şəxsiyyətlər var ki, onların dəyəri yalnız sahib olduqları vəzi-fələrlə, qazandıqları adlarla və ya ortaya qoyduqları əsərlərlə ölçülə bilməz. Onlar elmlə¬ri¬ni doğma yurdlarının yaddaşına, zəhmətlərini xalqlarının tarixinə, könüllərini isə insan¬lığa həsr edirlər. Qələmlərini həqiqətin xidmətinə verir, keçmişin unudulmağa üz tutmuş izlərini gələcəyə daşıyırlar. Belə insanlar yaşadıqları cəmiyyətin yalnız bir üzvü deyil, həm də yaddaşı, vicdanı və fəxr mənbəyidir.
Mənim üçün Dr. Nazim Mustafa da bu dəyərli şəxsiyyətlərdən biridir.
El oğlu, dost, ağabəyim; səmimiyyəti, təvazökarlığı, çalışqanlığı və yurd sevgisi ilə kön¬lümüzdə xüsusi yer tutan Dr. Nazim müəllimin, yəni Nazim Mustafanın həyat yolunu düşündükdə, ilk növbədə insan ömrünün nə qədər sürətlə keçdiyi və geridə qoyulan əsər¬lərin insan həyatına necə məna qazandırdığı yadıma düşür.
Bu yaxınlarda Ağbabanın dəyərli böyüklərindən, hörmətli Dosent Dr. Tacir Səmimi müəllimdən Nazim müəllimin altmış doqquz yaşını tamamladığını öyrəndim. Bu xəbəri ilk eşidəndə, doğrusu, təəccübləndim. İnsanın könlündə illərdir gəncliyi, ener¬jisi və bitib-tükənməyən çalışma həvəsi ilə yer etmiş bir dostunun yaşını düşünəndə, is¬tər-istəməz di¬lindən bu sözlər süzülür:
“Bu illər necə də tez gəlib keçdi!”
İnanmaq istəsən də, istəməsən də zaman öz hökmünü yeridir. Fələyin çarxı fırlanır, insan ömrü su kimi axıb gedir. Günlər həftələrə, həftələr aylara, aylar illərə qarışır. Bir də baxırsan ki, dünənin gəncləri illərin təcrübəsini çiyinlərində daşıyan insanlara çevriliblər. Saçlara dən düşüb, üzlərə həyatın izləri hopub, geridə isə xatirələr, zəhmətlər və əsərlər qalıb.
Ancaq insanın həqiqi yaşı yalnız təqvim vərəqləri ilə ölçülmür. Bəzi insanlar illər keçdikcə yorulur, bəziləri isə gördükləri işlərlə, daşıdıqları ideallarla və ortaya qoyduqları əsərlərlə hər keçən il daha da dəyər qazanırlar. Nazim Mustafanın həyatına və fəaliyyə¬ti¬nə baxanda, onun ömrünü mənalı edən ən mühüm xüsusiyyətin keçən illəri biliyə, araş¬dır¬maya və tariximizə xidmətə çevirməsi olduğunu görürəm.

Bir ömrün elmə, həqiqətə və yurda həsr olunmuş hekayəsi

Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2 yanvar 1957-ci ildə Amasiya rayonunun Güllü¬bu-laq kəndində dünyaya gəlib. Onun həyat hekayəsi doğulduğu torpağın mədəniyyətini və yaddaşını daşıyan, təhsillə formalaşan və zaman keçdikcə tarix araşdırmalarına yönələn bir zəhmət yolçuluğudur.
Ali təhsilini başa vurduqdan sonra doğulub boya-başa çatdığı Güllübulaq kəndində riyaziyyat müəllimi kimi fəaliyyətə başlayıb. Daha sonra Amasiya Rayon Komsomol Ko¬mitəsində ikinci və birinci katib vəzifələrində çalışıb, Amasiya Rayon Partiya Komitə¬sin¬də isə təlimatçı vəzifəsini yerinə yetirib.
Lakin 1988-ci ildə bölgədə yenidən alovlanan erməni zorakılığı və yaşanan acı ha-di¬sələr, bir çox Qərbi azərbaycanlı kimi, Nazim Müəllimin də həyat yolunu dəyişib. İn-sanların doğulub boya-başa çatdıqları kəndlərdən, ata-baba yurdlarından və xatirələrindən qo¬parıldığı həmin qarışıq dövrdə Nazim Müəllim də Azərbaycana, Bakı şəhərinə sığın¬mağa məcbur olub.
Bu köç yalnız bir yerdən başqa yerə köçmək deyildi. İnsan üçün doğulduğu tor-paq¬lardan ayrılmaq uşaqlığını, gəncliyini, ailə xatirələrini və onu formalaşdıran mühiti geridə qoy¬maq deməkdir. Bir kəndin küçələrini, bulaqlarını, əkin sahələrini, dağlarını və qəbi¬ris¬tanlıqlarını yaddaşında daşıyaraq başqa bir şəhərdə yeni həyat qurmaq asan deyil. Xü¬su¬silə də insanın könlü doğma yurdunda qalıbsa…
Ancaq elə insanlar var ki, həyatın qarşılarına çıxardığı çətinlikləri yalnız itki kimi yaşamır, onları yeni bir məsuliyyətin başlanğıcına çevirirlər. Nazim Müəllimin sonrakı həyat yolu da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Yaşadığı çətinliklərə baxmayaraq, çalışma əzmini itirməyib, biliklərini artırmağa və cəmiyyətinə xidmət etməyə davam edib.
Bakıda Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyətində təlimatçı vəzifəsində çalışıb; Azərbay¬can Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda, eləcə də Mil¬lətlərarası Münasibətlər İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi fəaliyyət göstərib. Bununla ya¬naşı, “Vətəndaş”, “Avrasiya”, “Dövran” və “Xalq” kimi müxtəlif qəzetlərdə müxbirlik, re¬daktorluq və şöbə müdiri də daxil olmaqla, fərqli vəzifələrdə çalışıb.
Bu fəaliyyətlər onun yalnız akademik araşdırmalarla məhdudlaşmadığını, mətbuat, nəşriyyat və ictimai məsələlərlə də yaxından maraqlandığını göstərir.
Nazim Müəllimin həyatındakı bu müxtəlif vəzifələri birlikdə nəzərdən keçirdikdə qarşımıza yalnız bir alim deyil, araşdıran, sorğulayan, yazan, anlatan və cəmiyyətin prob¬lemlərini özünə dərd edən çoxşaxəli bir ziyalı çıxır.

Tarixin izini sürən bir araşdırmaçı

Tarix yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıl şəkildə sadalanmasından ibarət deyil. Tarix bir xalqın haradan gəldiyini, hansı şəraitlərdən keçdiyini, hansı acıları yaşa¬dı¬ğını və gələcəyə hansı mirası qoyduğunu anlamağın ən mühüm yollarından biridir.
Ancaq tarixi həqiqətlərə çatmaq çox vaxt böyük səbir, diqqətli araşdırma və güclü mənbə bilgisi tələb edir. Xüsusilə mübahisəli tarixi məsələlərdə sənədləri müqayisə et-mək, arxiv materiallarını araşdırmaq, müxtəlif dillərdə nəşr olunmuş mənbələri dəyər-lən¬dirmək və əldə edilən məlumatları elmi meyarlarla təhlil etmək böyük əhəmiyyət daşıyır.
Nazim Mustafanın çalışmalarını dəyərli edən xüsusiyyətlərdən biri də məhz bu araş¬dırma intizamına verdiyi önəmdir.
Onu tanıyanların və çalışmalarını izləyənlərin bildiyi kimi, Nazim Müəllim vaxtının əhəmiyyətli bir hissəsini arxivlərdə və kitabxanalarda keçirən, araşdırmalarını böyük zəh¬mət¬lə davam etdirən bir alimdir. Onun hər bir əsərinin arxasında uzunmüddətli araşdır¬ma¬¬ların, mənbə axtarışlarının və tarixi məsələləri aydınlaşdırmaq cəhdlərinin dayandığı gö¬rünür.
Onun elmi çalışmalarında xüsusilə erməni məsələsi, tarixi həqiqətlərin təhrif edil-mə¬si, Qərbi Azərbaycandakı yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsi, Ağbaba-Şö¬rəyel bölgəsinin tarixi və Azərbaycan türklərinin keçmişi mühüm yer tutur.
Bu mövzuların hər biri yalnız keçmişə aid araşdırma başlıqları deyil. Eyni zamanda tarixi yaddaşın qorunması, mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi və bir cəmiyyətin öz keçmişini sənədlər əsasında tanıya bilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Çünki bir xalqın tarixini araşdırmaq yalnız qədim hadisələri öyrənmək demək deyil. Həmin xalqın yaşadığı coğrafiyanı, saldığı yaşayış məntəqələrini, istifadə etdiyi adları, ya¬ratdığı mədəniyyəti və nəsildən-nəslə ötürdüyü xatirələri də anlamağa çalışmaqdır.
Nazim Mustafanın xüsusilə Qərbi Azərbaycanın tarixi coğrafiyası və Ağbaba-Şörə¬yel üzərində apardığı araşdırmalar bu baxımdan ayrıca diqqətəlayiqdir. Çünki Ağbaba bizim üçün yalnız xəritədə göstərilən bir coğrafiya deyil. Ağbaba kəndlərimiz, yaylaqları¬mız, dağlarımız, bulaqlarımız, qəbiristanlıqlarımız, mahnılarımız, nağıllarımız, aşıqları¬mız və əcdadlarımızdan miras qalan xatirələrimizdir.
Ağbabanı anlamaq həmin coğrafiyada yaşamış insanların həyatını anlamaqdır. Onun tarixini araşdırmaq isə yalnız keçmişdə nələrin baş verdiyini deyil, bu gün kim olduğumuzu və hansı mədəni irsi daşıdığımızı anlamağa da kömək edir.
Bu səbəbdən Ağbaba tarixinə dair hər bir ciddi araşdırmanı mənbələrə əsaslanmaq və elmi üsullarla aparılmaq şərti ilə mədəni yaddaşımıza verilmiş dəyərli töhfə hesab edirəm.

Erməni dilli mənbələrə bələd olmasının əhəmiyyəti

Nazim Müəllimin araşdırmaçı kimliyini önə çıxaran xüsusiyyətlərdən biri də erməni dilini çox yaxşı bilməsi və bu dildə nəşr olunmuş mənbələrdən istifadə edə bilməsidir.
Tarix araşdırmalarında müxtəlif dillərdəki mənbələri oxuya bilmək araşdırmaçının imkanlarını genişləndirir. Bir mövzunu yalnız bir dildə yazılmış əsərlər əsasında dəyər-lən¬dirmək bəzən araşdırmanın imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Bunun əksinə olaraq, müx¬təlif dillərdəki sənədləri və nəşrləri araşdırmaq, mənbələri müqayisə etmək və fərqli yanaşmaları dəyərləndirmək daha əhatəli araşdırma aparmağa kömək edir.
Xüsusilə Ermənistanın tarixi coğrafiyası, Qərbi Azərbaycandakı yer adları, əhali hə¬rəkətləri və bölgənin yaxın tarixi kimi məsələlərdə erməni dilli mənbələrə çıxış əldə et¬mək araşdırmaçıya mühüm imkanlar yaradır.
Nazim Mustafanın bu dildəki əsərlərdən də yararlanması onun araşdırmalarında müx¬təlif mənbələrə müraciət etmək imkanını genişləndirən xüsusiyyətdir.
Əlbəttə, tarixi bir iddianın etibarlılığı yalnız istifadə olunan mənbənin dili ilə deyil, sənədin mahiyyəti, etibarlılığı, konteksti və digər mənbələrlə müqayisəsi əsasında müəy¬yən edilir. Elmi araşdırmanın əsas gücü də məhz buradadır: iddiaları sənədlərlə əsaslan¬dırmaq, məlumatları təhlil etmək və əldə olunan nəticələri araşdırmanın tələb etdiyi də¬qiq¬liklə ortaya qoymaq.
Nazim Müəllimin illər boyu arxivlərdə və kitabxanalarda davam etdirdiyi çalışma-ların əhəmiyyətini dəyərləndirərkən bu araşdırma yanaşmasını nəzərə almaq lazımdır.
Əsərləri ilə tarixə salınan qeydlər
Nazim Mustafanın qələmə aldığı əsərlər onun araşdırma sahələrinin genişliyini və tarixi məsələlərə göstərdiyi marağı ortaya qoyur.
2012-ci ildə Nazim Mustafanın elmi fəaliyyətində mühüm bir mərhələ yaşanıb. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 25 may 2012-ci il tarixli sərən-camı ilə Qarabağın, Naxçıvanın və İrəvan xanlığının tarixinə dair bir sıra əsərlərə verdiyi töhfələrə görə Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2012-ci il üzrə Azərbaycan Respublikasının elm sahəsində Dövlət Mükafatına layiq görülüb. Sözügedən sərəncam Azərbaycan Res¬pub¬¬likası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində dərc olunub. Bu mükafat Nazim müəl¬limin tarix araşdırmaları sahəsindəki çalışmalarının rəsmi səviyyədə təqdir edildiyini gös¬tərən mühüm nailiyyətdir.
Nazim Mustafanın elmi çalışmaları tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hərəkətləri və Azərbaycanın yaxın tarixi kimi mühüm araşdırma sahələrini əhatə edir. Onun əsərləri arasında Vaqif Arzumanlı ilə birlikdə hazırladığı Tarixin qara səhifələri: Deportasiya. Soy¬qırım. Qaçqınlıq (Bakı: Qartal, 1998); İrəvan quberniyasında azərbaycanlıların soyqı¬rımı: 1918–1920 (Bakı: Elm, 2017); Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti işığında: 1918–1920: araşdırmalar, məqalələr (Bakı: Ulu İKF, 2018) və İrəvan şəhri: Türk-İslam varlığı necə yox edildi (Ankara: Berikan Yayınevi, 2015) adlı əsərlər yer alır. İbrahim Məhəm¬məd oğlu Bayramovla birlikdə hazırladığı Həqiqətin onomastikası: indiki Ermənistan Respublikası ərazisində tarixi-coğrafi adların dəyişdirilməsi və saxtalaşdırılması (Bakı: Şərq-Qərb, 2021) adlı əsər də tarixi-coğrafi adlar üzərində apardığı araşdırmalar sırasın¬dadır.
Nazim Mustafanın töhfə verdiyi kollektiv əsərlər arasında isə Qubadlı: qədim Azər¬baycan torpağı Zəngəzurun qapısı (Bakı: Turxan NPB, 2013) adlı monoqrafiya da yer alır. Yaqub Mikayıl oğlu Mahmudovun layihə rəhbəri və elmi redaktor olduğu bu əsər tək müəllifli kitab kimi deyil, birgə əməyə əsaslanan araşdırma əsəri kimi dəyərlən-diril¬məli¬dir. Bu biblioqrafik qeydlər Nazim Mustafanın müxtəlif tarixi məsələlər üzərində apar¬dığı araşdırmaların əhatə dairəsini və elmi fəaliyyətinin rəngarəngliyini ortaya qoyur.
Bu əsərlərin adları belə Nazim müəllimin hansı tarixi məsələlər üzərində cəmləş-diyini göstərir. Onun çalışmalarında yer alan mövzular tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hə¬rəkətləri, regional tarix və Azərbaycanın yaxın keçmişi kimi bir-birini tamamlayan araş¬dırma sahələrini əhatə edir.
Bir araşdırmaçının geridə qoyduğu əsərlər onun illər boyunca hansı sualların ardın¬ca getdiyini və hansı məsələləri aydınlaşdırmağa çalışdığını anlamağımıza kömək edir. Kitablar yalnız çap olunmuş səhifələrdən ibarət deyil. Hər bir kitab araşdırmaçının zama¬nın¬dan, zəhmətindən, düşüncəsindən və bilik ehtiyatından bir parçanı gələcəyə daşıyır.
Bu baxımdan Nazim Mustafanın əsərlərini yalnız şəxsi akademik biliklərinin məh-sulu kimi deyil, tarixi məsələlərin sənədlər əsasında araşdırılmasına yönəlmiş uzunmüd¬dətli əməyin izləri kimi də dəyərləndirmək lazımdır.
İnsan bəzən bir kitabı əlinə alanda yalnız yazılanları görür. Halbuki həmin kitabın arxasında günlərlə, aylarla, bəlkə də illərlə davam edən bir çalışma dayanır. Oxunan bir sə¬nəd, müqayisə edilən bir mənbə, yenidən araşdırılan bir məlumat və tamamlanması üçün səbrlə gözlənilən bir tədqiqat…
Alim əməyinin mahiyyəti çox vaxt oxucunun görə bilmədiyi bu uzun və zəhmətli prosesdə gizlənir.
Nazim Müəllimin çalışmalarına duyduğum hörmətin təməlində də məhz bu zəh¬mə-tin dayandığını xüsusi vurğulamaq istəyirəm.

Tarixi yalnız kitablarda deyil, cəmiyyətin yaddaşında da axtarmaq

Mən bir folklor və Qafqaz tarixi araşdırmaçısı kimi tarixin yalnız rəsmi sənədlərdə və akademik kitablarda yaşamadığına inanıram. Tarix eyni zamanda xalqın yaddaşında, yaşlıların danışdığı xatirələrdə, aşıqların sazında, ozanların sözündə, kəndlərin qədim ad¬la¬¬rında, unudulmağa üz tutmuş ənənələrdə və nəsildən-nəslə ötürülən rəvayətlərdə də ya¬şayır.
Bir kəndin qədim adını bilən yaşlı insanın yaddaşı bəzən araşdırmaçını yeni bir sə¬nədin izinə apara bilər. Bir aşığın söylədiyi mahnı keçmişdə yaşanmış köçün və ya ayrı¬lığın xatirəsini yaşada bilər. Bir bulağın başında danışılan hekayə bir ailənin, yaxud bütöv bir kəndin keçmişinə işıq sala bilər.
Ancaq şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri də diqqətlə qeydə alınmalı, mənbələri gös¬tə¬rilməli və mümkün qədər başqa məlumatlarla müqayisə edilməlidir. Çünki xalq yad¬daşı çox qiymətli olsa da, araşdırmaçının vəzifəsi bu mirası qoruyarkən onu diqqətlə dəyərlən¬dirməkdir.
Ağbabanın tarixini və mədəniyyətini yaşatmaq istəyən hər kəsin qarşısında mühüm bir məsuliyyət dayanır: keçmişimizi yalnız həsrətlə xatırlamaqla kifayətlənməmək, onu araşdırmaq, qeydə almaq, sənədləşdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək.
Bu məsuliyyətin yerinə yetirilməsində tarixçilərimizin, folklor araşdırmaçılarımızın, ədəbiyyatçılarımızın və mədəniyyət xadimlərimizin çalışmaları bir-birini tamamlayır.
Nazim Mustafanın tarix sahəsindəki araşdırmalarını da bu geniş çərçivədə dəyərlən¬di¬rirəm. Onun tarixi sənədlər üzərində apardığı çalışmalarla bizim folklor və şifahi mədə¬niyyət sahəsində həyata keçirdiyimiz araşdırmalar fərqli üsullarla da olsa, keçmişimizi an¬la¬maq kimi ortaq məqsədə xidmət edir.
Çünki keçmişini araşdırmayan cəmiyyət yaddaşının mühüm bir hissəsini itirmək təhlükəsi ilə üz-üzədir. Yaddaşını qoruyan cəmiyyət isə yaşadığı acıları, qazandığı təcrü¬bə¬ləri və sahib olduğu mədəni zənginlikləri gələcək nəsillərə ötürə bilər.

Sənədli filmlərlə tarixin daha geniş kütlələrə çatdırılması

Nazim Müəllimin çalışmaları yalnız kitablar və elmi nəşrlərlə məhdudlaşmır. O, ta¬rixi mövzuların daha geniş kütlələrə çatdırılmasına töhfə verən bir sıra sənədli filmlərin də ssenari müəllifi olub.
Bu filmlər arasında aşağıdakılar yer alır:
Ermənilərin Qafqaza köçü
Zəngəzur
Qarabağ: Əcdadlarımızın mirası
Göyçə: İtirilmiş ocaq
İrəvan: Gizlədilmiş həqiqətlər
Sənədli filmlər tarixi məsələlərin yalnız kitab oxuyan və ya elmi nəşrləri izləyən insanlara deyil, daha geniş ictimaiyyətə çatdırılması baxımından mühüm imkan yaradır. Görüntülər, nəql, arxiv materialları və tarixi məkanlar bir araya gəldikdə keçmişin izləri tamaşaçı üçün daha anlaşıqlı olur.
Xüsusilə ata-baba yurdlarından ayrılmağa məcbur olmuş xalqların keçmişindən bəhs edən əsərlər tarixi hadisələrlə yanaşı, insanların yaşadıqları itkiləri, köçləri və geridə qoyduqları həyatları da gündəmə gətirə bilər.
Göyçədən Ağbabaya, Zəngəzurdan İrəvana, Qarabağdan Naxçıvana qədər uzanan tarixi coğrafiya Azərbaycan türklərinin keçmişini anlamaq istəyən araşdırmaçılar üçün çoxsaylı tədqiqat imkanları yaradır. Bu bölgələr haqqında aparılan araşdırmaların sənəd¬lərlə dəstəklənməsi və elmi dəqiqliklə həyata keçirilməsi tarixi yaddaşın qorunması baxı¬mın¬dan əhəmiyyətlidir.
Nazim Mustafanın kitablarla yanaşı, sənədli filmlər sahəsində də fəaliyyət göstər-məsi onun tarixi mövzuları müxtəlif ifadə vasitələri ilə cəmiyyətə çatdırmağa çalışan bir ziyalı olduğunu göstərir.

Ağbabanın yetişdirdiyi dəyərli bir ziyalı

Bütün bu çalışmaların mənim üçün ayrıca bir mənası da var: Nazim Mustafa Ağ-baba kökənli bir həmvətənimizdir.
İnsanın doğulduğu və ya köklərinin bağlı olduğu coğrafiyaya duyduğu sevgini söz-lərlə tam ifadə etmək çox vaxt mümkün olmur. Çünki yurd sevgisi yalnız bir yerin adını çəkmək demək deyil. Həmin coğrafiyanın insanlarını, mədəniyyətini, tarixini, dilini və xa¬tirələrini mənimsəmək, onlara sahib çıxmaq deməkdir.
Biz Ağbabalılar üçün Ağbaba ailələrimizin keçmişində, böyüklərimizin danışdığı hekayələrdə, uşaqlığımızdan bəri eşitdiyimiz mahnılarda və yaddaşımızda daşıdığımız ata yurdu xatirələrində yaşayır.
Bəzən insan yurdundan uzaq düşür, amma yurdu insanın içindən uzaq düşmür. İllər keçir, nəsillər dəyişir, həyat başqa şəhərlərdə və başqa ölkələrdə davam edir. Bununla be¬lə, insanın köklərinə duyduğu həsrət yaşamaqda davam edir.
Bu səbəbdən Ağbabadan yetişən, öz sahəsində zəhmət çəkən, araşdıran, yazan və yaradan hər bir dəyərli insanın uğurunu yalnız şəxsi nailiyyət kimi görmürəm. Bu uğur-ları eyni zamanda mədəniyyətimizin, yetişdirdiyimiz insanların və ictimai yaddaşımızın zənginliyi hesab edirəm.
Nazim Müəllimin tarix araşdırmalarına illərini həsr etməsi, əsərlər ortaya qoyması və elmi fəaliyyətini davam etdirməsi həmvətənləri baxımından da təqdirəlayiqdir.
Əlbəttə, insanın dəyəri yalnız doğulduğu yerə və ya daşıdığı kimliyə bağlı deyil. Əsl dəyər gördüyü işlərlə, insanlara münasibəti ilə, daşıdığı məsuliyyətlə və ortaya qoyduğu əməyin keyfiyyəti ilə müəyyən olunur. Bununla yanaşı, insanın öz köklərindən gələn mə¬dəni irsi yaşatmağa töhfə verməsi də ayrıca məna daşıyır.
Mən Nazim Mustafanın timsalında yurduna duyduğu bağlılığı elmi çalışmaları ilə bir¬ləşdirən bir araşdırmaçı görürəm. Onun həyat yolu çətinliklər qarşısında çalışmağı da¬vam etdirməyin və insanın malik olduğu imkanları cəmiyyətin xeyrinə yönəltməyin əhə¬miyyətini xatırladır.
Ağbabanın adını elm aləmində, tarix araşdırmalarında və mədəniyyət sahəsində ta-nı¬dan hər bir həmvətənimizin qədrini bilmək, uğurlarını təqdir etmək və gələcək nəsil-lərə nümunə göstərmək hamımızın ortaq məsuliyyətidir.
Altmış doqquz ildən sonra geriyə qalan: Zəhmət, əsər və nüfuz
Altmış doqquz yaş insan ömründə geriyə dönüb baxmaq və görülən işləri dəyər-ləndirmək üçün mənalı bir mərhələdir. Bu yaş yalnız geridə qalan illəri deyil, həmin illə¬rin necə dəyərləndirildiyini də düşünməyə fürsət yaradır.
Bəzi insanlar ömürlərini vəzifələrin arxasınca keçirdir, bəziləri isə özlərindən sonra qalacaq əsərlər yaratmaq üçün çalışırlar. Zaman keçdikcə vəzifələr dəyişə, adlar unudula bilər. Ancaq zəhmətlə ortaya qoyulan əsərlər yeni nəsillər tərəfindən oxunmağa və dəyər¬ləndirilməyə davam edə bilər.
Nazim Müəllimin həyatına nəzər saldıqda müəllimlikdən dövlət vəzifələrinə, mət-buat fəaliyyətindən akademik araşdırmalara qədər uzanan çoxşaxəli bir peşə yolu görü-rük. Bu yolun müxtəlif mərhələlərini birləşdirən ortaq xüsusiyyət araşdırmaq, çalışmaq və yaratmaq əzmidir.
Onun elmi fəaliyyəti haqqında tək bir məqalədə ətraflı danışmaq, əlbəttə, mümkün deyil. Burada məqsədim əhatəli bir akademik təhlil ortaya qoymaqdan daha çox, onu ta-nı¬yan və çalışmalarına dəyər verən bir həmvətəni kimi duyğu və düşüncələrimi ifadə et-məkdir.
Bu sətirləri qələmə alarkən yalnız bir doğum gününü qeyd etmək istəmədim. Eyni zamanda elmə zəhmət verən insanların qədrinin bilinməli olduğunu, dostluğun və vəfanın həyatımızdakı yerini bir daha xatırlatmaq istədim.
Çünki insan bəzən özünə çox yaxın olan bir dostunun zəhmətini və dəyərini ifadə etməyi təxirə salır. Gündəlik həyatın qayğıları içərisində dəyər verdiyi insanlara duyduğu təqdiri bildirməyi sonraya saxlayır. Halbuki xoş sözün, təqdirin və vəfanın öz zamanı var. Dəyərli insanların əməyini onlar həyatda ikən dilə gətirmək, onlara duyduğumuz hörməti açıq şəkildə ifadə etmək lazımdır.
Nazim Müəllimin altmış doqquz yaşını bəhanə edərək bu yazını qələmə almağımın əsas səbəbi də məhz bu düşüncədir.
Bir dostdan dostuna, bir həmvə təndən həmvətəninə
Əziz Nazim Müəllim…
Həyat yolunuzun altmış doqquzuncu ilini qeyd edərkən bu günə qədər ortaya qoy-duğunuz zəhməti, tariximizə dair araşdırmalarınızı və geridə qoyduğunuz əsərləri hör-mətlə yad edirəm.
Sizin şəxsinizdə elmə könül vermiş, yurdunun problemlərini özünə dərd etmiş və çalışmalarını illər boyunca davam etdirmiş bir araşdırmaçı görürəm. Əlbəttə, heç bir insa¬nın həyatı yalnız uğurlardan ibarət deyil. Hər həyatın özünəməxsus sınaqları, çətinlikləri, sevincləri və kədərləri var. Əsas məsələ bütün bunlardan keçərkən insanın çalışma əz¬mi¬ni, həqiqət axtarışını və insani dəyərlərini qoruyub saxlaya bilməsidir.
Siz də həyatınızın müxtəlif dövrlərində fərqli vəzifələr daşımış, yeni şəraitlərlə qar¬şılaşmış və çalışmalarınızı davam etdirmiş bir insansınız. Buna görə də altmış doqquz yaşınızı yalnız bir yaş dönümü kimi deyil, həm də zəhmətlə keçən illəri xatırlamaq üçün bir fürsət kimi görürəm.
Arzu edirəm ki, bundan sonrakı illəriniz sağlamlıq, rahatlıq, xoşbəxtlik və yeni uğur¬larla keçsin. Elmi çalışmalarınız davam etsin, araşdırmalarınız yeni əsərlərə çevrilsin və illər ərzində topladığınız biliklər gələcək nəsillərə çatsın.
Ağbabanın adını daşıyan, onun mədəniyyətinə və tarixinə dəyər verən bizlər üçün sizin kimi dəyərli həmvətənlərimizin varlığı qürurvericidir.
Mən də Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı kimi ata yurdumuzun yetişdirdiyi və zəh-mət¬ləri ilə cəmiyyətimizə töhfə verən insanları yad etməyi, onların uğurlarını təqdir et-mə¬yi bir vəfa borcu sayıram. Çünki yurd sevgisi yalnız keçmiş üçün darıxmaqla deyil, həmin keçmişin dəyərlərini yaşatmaqla da məna qazanır.
Ağbabanın tarixini araşdıran, mədəniyyətini yaşatmağa çalışan və köklərimizin xatirəsini gələcək nəsillərə çatdırmaq istəyən hər kəsin əməyinin dəyər qazanmasını ar-zula¬yıram. Bu yolda alimlərimizin, araşdırmaçılarımızın, yazıçılarımızın, aşıqlarımızın və mədəniyyət daşıyıcılarımızın bir-birinə dəstək olması ortaq mirasımızın qorunmasına mühüm töhfə verəcəkdir.
Nazim müəllimə ürəkdən arzum budur: qələminiz qüvvətli, zehniniz açıq, könlünüz rahat olsun. Sağlamlıqla keçirəcəyiniz neçə-neçə ildə yeni araşdırmalara imza atmağınız, tariximizin aydınlaşdırılmasına töhfə verməyə davam etməyiniz və doğmalarınızla bir¬likdə gözəl günlər yaşamağınız diləyi ilə…
Altmış doqquz illik həyat yolunuzun işığı bundan sonrakı illərinizi də aydınlatsın.
Neçə-neçə sağlam, rahat və uğurlu illərə, dəyərli Nazim Müəllim!
Hörmət, sevgi və ehtiramlarımla…

Erdal AYKAR
Folklor və Qafqaz Tarixi Araşdırmaçısı
(Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı həmvətəniniz)

NAZİM MUSTAFA

AĞBABANIN FƏXRİ,

TARİXİMİZİN VƏFALI QƏLƏMİ

El oğlu, dost, ağabəyim; elmi, şəxsiyyəti və yurd sevgisi ilə könüllərdə yer tutmuş də¬yərli bir insan… Nazım Mustafa.
İnsan həyatında elə şəxsiyyətlər var ki, onların dəyəri yalnız sahib olduqları vəzi-fələrlə, qazandıqları adlarla və ya ortaya qoyduqları əsərlərlə ölçülə bilməz. Onlar elmlə¬ri¬ni doğma yurdlarının yaddaşına, zəhmətlərini xalqlarının tarixinə, könüllərini isə insan¬lığa həsr edirlər. Qələmlərini həqiqətin xidmətinə verir, keçmişin unudulmağa üz tutmuş izlərini gələcəyə daşıyırlar. Belə insanlar yaşadıqları cəmiyyətin yalnız bir üzvü deyil, həm də yaddaşı, vicdanı və fəxr mənbəyidir.
Mənim üçün Dr. Nazim Mustafa da bu dəyərli şəxsiyyətlərdən biridir.
El oğlu, dost, ağabəyim; səmimiyyəti, təvazökarlığı, çalışqanlığı və yurd sevgisi ilə kön¬lümüzdə xüsusi yer tutan Dr. Nazim müəllimin, yəni Nazim Mustafanın həyat yolunu düşündükdə, ilk növbədə insan ömrünün nə qədər sürətlə keçdiyi və geridə qoyulan əsər¬lərin insan həyatına necə məna qazandırdığı yadıma düşür.
Bu yaxınlarda Ağbabanın dəyərli böyüklərindən, hörmətli Dosent Dr. Tacir Səmimi müəllimdən Nazim müəllimin altmış doqquz yaşını tamamladığını öyrəndim. Bu xəbəri ilk eşidəndə, doğrusu, təəccübləndim. İnsanın könlündə illərdir gəncliyi, ener¬jisi və bitib-tükənməyən çalışma həvəsi ilə yer etmiş bir dostunun yaşını düşünəndə, is¬tər-istəməz di¬lindən bu sözlər süzülür:
“Bu illər necə də tez gəlib keçdi!”
İnanmaq istəsən də, istəməsən də zaman öz hökmünü yeridir. Fələyin çarxı fırlanır, insan ömrü su kimi axıb gedir. Günlər həftələrə, həftələr aylara, aylar illərə qarışır. Bir də baxırsan ki, dünənin gəncləri illərin təcrübəsini çiyinlərində daşıyan insanlara çevriliblər. Saçlara dən düşüb, üzlərə həyatın izləri hopub, geridə isə xatirələr, zəhmətlər və əsərlər qalıb.
Ancaq insanın həqiqi yaşı yalnız təqvim vərəqləri ilə ölçülmür. Bəzi insanlar illər keçdikcə yorulur, bəziləri isə gördükləri işlərlə, daşıdıqları ideallarla və ortaya qoyduqları əsərlərlə hər keçən il daha da dəyər qazanırlar. Nazim Mustafanın həyatına və fəaliyyə¬ti¬nə baxanda, onun ömrünü mənalı edən ən mühüm xüsusiyyətin keçən illəri biliyə, araş¬dır¬maya və tariximizə xidmətə çevirməsi olduğunu görürəm.

Bir ömrün elmə, həqiqətə və yurda həsr olunmuş hekayəsi

Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2 yanvar 1957-ci ildə Amasiya rayonunun Güllü¬bu-laq kəndində dünyaya gəlib. Onun həyat hekayəsi doğulduğu torpağın mədəniyyətini və yaddaşını daşıyan, təhsillə formalaşan və zaman keçdikcə tarix araşdırmalarına yönələn bir zəhmət yolçuluğudur.
Ali təhsilini başa vurduqdan sonra doğulub boya-başa çatdığı Güllübulaq kəndində riyaziyyat müəllimi kimi fəaliyyətə başlayıb. Daha sonra Amasiya Rayon Komsomol Ko¬mitəsində ikinci və birinci katib vəzifələrində çalışıb, Amasiya Rayon Partiya Komitə¬sin¬də isə təlimatçı vəzifəsini yerinə yetirib.
Lakin 1988-ci ildə bölgədə yenidən alovlanan erməni zorakılığı və yaşanan acı ha-di¬sələr, bir çox Qərbi azərbaycanlı kimi, Nazim Müəllimin də həyat yolunu dəyişib. İn-sanların doğulub boya-başa çatdıqları kəndlərdən, ata-baba yurdlarından və xatirələrindən qo¬parıldığı həmin qarışıq dövrdə Nazim Müəllim də Azərbaycana, Bakı şəhərinə sığın¬mağa məcbur olub.
Bu köç yalnız bir yerdən başqa yerə köçmək deyildi. İnsan üçün doğulduğu tor-paq¬lardan ayrılmaq uşaqlığını, gəncliyini, ailə xatirələrini və onu formalaşdıran mühiti geridə qoy¬maq deməkdir. Bir kəndin küçələrini, bulaqlarını, əkin sahələrini, dağlarını və qəbi¬ris¬tanlıqlarını yaddaşında daşıyaraq başqa bir şəhərdə yeni həyat qurmaq asan deyil. Xü¬su¬silə də insanın könlü doğma yurdunda qalıbsa…
Ancaq elə insanlar var ki, həyatın qarşılarına çıxardığı çətinlikləri yalnız itki kimi yaşamır, onları yeni bir məsuliyyətin başlanğıcına çevirirlər. Nazim Müəllimin sonrakı həyat yolu da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Yaşadığı çətinliklərə baxmayaraq, çalışma əzmini itirməyib, biliklərini artırmağa və cəmiyyətinə xidmət etməyə davam edib.
Bakıda Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyətində təlimatçı vəzifəsində çalışıb; Azərbay¬can Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda, eləcə də Mil¬lətlərarası Münasibətlər İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi fəaliyyət göstərib. Bununla ya¬naşı, “Vətəndaş”, “Avrasiya”, “Dövran” və “Xalq” kimi müxtəlif qəzetlərdə müxbirlik, re¬daktorluq və şöbə müdiri də daxil olmaqla, fərqli vəzifələrdə çalışıb.
Bu fəaliyyətlər onun yalnız akademik araşdırmalarla məhdudlaşmadığını, mətbuat, nəşriyyat və ictimai məsələlərlə də yaxından maraqlandığını göstərir.
Nazim Müəllimin həyatındakı bu müxtəlif vəzifələri birlikdə nəzərdən keçirdikdə qarşımıza yalnız bir alim deyil, araşdıran, sorğulayan, yazan, anlatan və cəmiyyətin prob¬lemlərini özünə dərd edən çoxşaxəli bir ziyalı çıxır.

Tarixin izini sürən bir araşdırmaçı

Tarix yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıl şəkildə sadalanmasından ibarət deyil. Tarix bir xalqın haradan gəldiyini, hansı şəraitlərdən keçdiyini, hansı acıları yaşa¬dı¬ğını və gələcəyə hansı mirası qoyduğunu anlamağın ən mühüm yollarından biridir.
Ancaq tarixi həqiqətlərə çatmaq çox vaxt böyük səbir, diqqətli araşdırma və güclü mənbə bilgisi tələb edir. Xüsusilə mübahisəli tarixi məsələlərdə sənədləri müqayisə et-mək, arxiv materiallarını araşdırmaq, müxtəlif dillərdə nəşr olunmuş mənbələri dəyər-lən¬dirmək və əldə edilən məlumatları elmi meyarlarla təhlil etmək böyük əhəmiyyət daşıyır.
Nazim Mustafanın çalışmalarını dəyərli edən xüsusiyyətlərdən biri də məhz bu araş¬dırma intizamına verdiyi önəmdir.
Onu tanıyanların və çalışmalarını izləyənlərin bildiyi kimi, Nazim Müəllim vaxtının əhəmiyyətli bir hissəsini arxivlərdə və kitabxanalarda keçirən, araşdırmalarını böyük zəh¬mət¬lə davam etdirən bir alimdir. Onun hər bir əsərinin arxasında uzunmüddətli araşdır¬ma¬¬ların, mənbə axtarışlarının və tarixi məsələləri aydınlaşdırmaq cəhdlərinin dayandığı gö¬rünür.
Onun elmi çalışmalarında xüsusilə erməni məsələsi, tarixi həqiqətlərin təhrif edil-mə¬si, Qərbi Azərbaycandakı yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsi, Ağbaba-Şö¬rəyel bölgəsinin tarixi və Azərbaycan türklərinin keçmişi mühüm yer tutur.
Bu mövzuların hər biri yalnız keçmişə aid araşdırma başlıqları deyil. Eyni zamanda tarixi yaddaşın qorunması, mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi və bir cəmiyyətin öz keçmişini sənədlər əsasında tanıya bilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Çünki bir xalqın tarixini araşdırmaq yalnız qədim hadisələri öyrənmək demək deyil. Həmin xalqın yaşadığı coğrafiyanı, saldığı yaşayış məntəqələrini, istifadə etdiyi adları, ya¬ratdığı mədəniyyəti və nəsildən-nəslə ötürdüyü xatirələri də anlamağa çalışmaqdır.
Nazim Mustafanın xüsusilə Qərbi Azərbaycanın tarixi coğrafiyası və Ağbaba-Şörə¬yel üzərində apardığı araşdırmalar bu baxımdan ayrıca diqqətəlayiqdir. Çünki Ağbaba bizim üçün yalnız xəritədə göstərilən bir coğrafiya deyil. Ağbaba kəndlərimiz, yaylaqları¬mız, dağlarımız, bulaqlarımız, qəbiristanlıqlarımız, mahnılarımız, nağıllarımız, aşıqları¬mız və əcdadlarımızdan miras qalan xatirələrimizdir.
Ağbabanı anlamaq həmin coğrafiyada yaşamış insanların həyatını anlamaqdır. Onun tarixini araşdırmaq isə yalnız keçmişdə nələrin baş verdiyini deyil, bu gün kim olduğumuzu və hansı mədəni irsi daşıdığımızı anlamağa da kömək edir.
Bu səbəbdən Ağbaba tarixinə dair hər bir ciddi araşdırmanı mənbələrə əsaslanmaq və elmi üsullarla aparılmaq şərti ilə mədəni yaddaşımıza verilmiş dəyərli töhfə hesab edirəm.

Erməni dilli mənbələrə bələd olmasının əhəmiyyəti

Nazim Müəllimin araşdırmaçı kimliyini önə çıxaran xüsusiyyətlərdən biri də erməni dilini çox yaxşı bilməsi və bu dildə nəşr olunmuş mənbələrdən istifadə edə bilməsidir.
Tarix araşdırmalarında müxtəlif dillərdəki mənbələri oxuya bilmək araşdırmaçının imkanlarını genişləndirir. Bir mövzunu yalnız bir dildə yazılmış əsərlər əsasında dəyər-lən¬dirmək bəzən araşdırmanın imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Bunun əksinə olaraq, müx¬təlif dillərdəki sənədləri və nəşrləri araşdırmaq, mənbələri müqayisə etmək və fərqli yanaşmaları dəyərləndirmək daha əhatəli araşdırma aparmağa kömək edir.
Xüsusilə Ermənistanın tarixi coğrafiyası, Qərbi Azərbaycandakı yer adları, əhali hə¬rəkətləri və bölgənin yaxın tarixi kimi məsələlərdə erməni dilli mənbələrə çıxış əldə et¬mək araşdırmaçıya mühüm imkanlar yaradır.
Nazim Mustafanın bu dildəki əsərlərdən də yararlanması onun araşdırmalarında müx¬təlif mənbələrə müraciət etmək imkanını genişləndirən xüsusiyyətdir.
Əlbəttə, tarixi bir iddianın etibarlılığı yalnız istifadə olunan mənbənin dili ilə deyil, sənədin mahiyyəti, etibarlılığı, konteksti və digər mənbələrlə müqayisəsi əsasında müəy¬yən edilir. Elmi araşdırmanın əsas gücü də məhz buradadır: iddiaları sənədlərlə əsaslan¬dırmaq, məlumatları təhlil etmək və əldə olunan nəticələri araşdırmanın tələb etdiyi də¬qiq¬liklə ortaya qoymaq.
Nazim Müəllimin illər boyu arxivlərdə və kitabxanalarda davam etdirdiyi çalışma-ların əhəmiyyətini dəyərləndirərkən bu araşdırma yanaşmasını nəzərə almaq lazımdır.
Əsərləri ilə tarixə salınan qeydlər
Nazim Mustafanın qələmə aldığı əsərlər onun araşdırma sahələrinin genişliyini və tarixi məsələlərə göstərdiyi marağı ortaya qoyur.
2012-ci ildə Nazim Mustafanın elmi fəaliyyətində mühüm bir mərhələ yaşanıb. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 25 may 2012-ci il tarixli sərən-camı ilə Qarabağın, Naxçıvanın və İrəvan xanlığının tarixinə dair bir sıra əsərlərə verdiyi töhfələrə görə Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2012-ci il üzrə Azərbaycan Respublikasının elm sahəsində Dövlət Mükafatına layiq görülüb. Sözügedən sərəncam Azərbaycan Res¬pub¬¬likası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində dərc olunub. Bu mükafat Nazim müəl¬limin tarix araşdırmaları sahəsindəki çalışmalarının rəsmi səviyyədə təqdir edildiyini gös¬tərən mühüm nailiyyətdir.
Nazim Mustafanın elmi çalışmaları tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hərəkətləri və Azərbaycanın yaxın tarixi kimi mühüm araşdırma sahələrini əhatə edir. Onun əsərləri arasında Vaqif Arzumanlı ilə birlikdə hazırladığı Tarixin qara səhifələri: Deportasiya. Soy¬qırım. Qaçqınlıq (Bakı: Qartal, 1998); İrəvan quberniyasında azərbaycanlıların soyqı¬rımı: 1918–1920 (Bakı: Elm, 2017); Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti işığında: 1918–1920: araşdırmalar, məqalələr (Bakı: Ulu İKF, 2018) və İrəvan şəhri: Türk-İslam varlığı necə yox edildi (Ankara: Berikan Yayınevi, 2015) adlı əsərlər yer alır. İbrahim Məhəm¬məd oğlu Bayramovla birlikdə hazırladığı Həqiqətin onomastikası: indiki Ermənistan Respublikası ərazisində tarixi-coğrafi adların dəyişdirilməsi və saxtalaşdırılması (Bakı: Şərq-Qərb, 2021) adlı əsər də tarixi-coğrafi adlar üzərində apardığı araşdırmalar sırasın¬dadır.
Nazim Mustafanın töhfə verdiyi kollektiv əsərlər arasında isə Qubadlı: qədim Azər¬baycan torpağı Zəngəzurun qapısı (Bakı: Turxan NPB, 2013) adlı monoqrafiya da yer alır. Yaqub Mikayıl oğlu Mahmudovun layihə rəhbəri və elmi redaktor olduğu bu əsər tək müəllifli kitab kimi deyil, birgə əməyə əsaslanan araşdırma əsəri kimi dəyərlən-diril¬məli¬dir. Bu biblioqrafik qeydlər Nazim Mustafanın müxtəlif tarixi məsələlər üzərində apar¬dığı araşdırmaların əhatə dairəsini və elmi fəaliyyətinin rəngarəngliyini ortaya qoyur.
Bu əsərlərin adları belə Nazim müəllimin hansı tarixi məsələlər üzərində cəmləş-diyini göstərir. Onun çalışmalarında yer alan mövzular tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hə¬rəkətləri, regional tarix və Azərbaycanın yaxın keçmişi kimi bir-birini tamamlayan araş¬dırma sahələrini əhatə edir.
Bir araşdırmaçının geridə qoyduğu əsərlər onun illər boyunca hansı sualların ardın¬ca getdiyini və hansı məsələləri aydınlaşdırmağa çalışdığını anlamağımıza kömək edir. Kitablar yalnız çap olunmuş səhifələrdən ibarət deyil. Hər bir kitab araşdırmaçının zama¬nın¬dan, zəhmətindən, düşüncəsindən və bilik ehtiyatından bir parçanı gələcəyə daşıyır.
Bu baxımdan Nazim Mustafanın əsərlərini yalnız şəxsi akademik biliklərinin məh-sulu kimi deyil, tarixi məsələlərin sənədlər əsasında araşdırılmasına yönəlmiş uzunmüd¬dətli əməyin izləri kimi də dəyərləndirmək lazımdır.
İnsan bəzən bir kitabı əlinə alanda yalnız yazılanları görür. Halbuki həmin kitabın arxasında günlərlə, aylarla, bəlkə də illərlə davam edən bir çalışma dayanır. Oxunan bir sə¬nəd, müqayisə edilən bir mənbə, yenidən araşdırılan bir məlumat və tamamlanması üçün səbrlə gözlənilən bir tədqiqat…
Alim əməyinin mahiyyəti çox vaxt oxucunun görə bilmədiyi bu uzun və zəhmətli prosesdə gizlənir.
Nazim Müəllimin çalışmalarına duyduğum hörmətin təməlində də məhz bu zəh¬mə-tin dayandığını xüsusi vurğulamaq istəyirəm.

Tarixi yalnız kitablarda deyil, cəmiyyətin yaddaşında da axtarmaq

Mən bir folklor və Qafqaz tarixi araşdırmaçısı kimi tarixin yalnız rəsmi sənədlərdə və akademik kitablarda yaşamadığına inanıram. Tarix eyni zamanda xalqın yaddaşında, yaşlıların danışdığı xatirələrdə, aşıqların sazında, ozanların sözündə, kəndlərin qədim ad¬la¬¬rında, unudulmağa üz tutmuş ənənələrdə və nəsildən-nəslə ötürülən rəvayətlərdə də ya¬şayır.
Bir kəndin qədim adını bilən yaşlı insanın yaddaşı bəzən araşdırmaçını yeni bir sə¬nədin izinə apara bilər. Bir aşığın söylədiyi mahnı keçmişdə yaşanmış köçün və ya ayrı¬lığın xatirəsini yaşada bilər. Bir bulağın başında danışılan hekayə bir ailənin, yaxud bütöv bir kəndin keçmişinə işıq sala bilər.
Ancaq şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri də diqqətlə qeydə alınmalı, mənbələri gös¬tə¬rilməli və mümkün qədər başqa məlumatlarla müqayisə edilməlidir. Çünki xalq yad¬daşı çox qiymətli olsa da, araşdırmaçının vəzifəsi bu mirası qoruyarkən onu diqqətlə dəyərlən¬dirməkdir.
Ağbabanın tarixini və mədəniyyətini yaşatmaq istəyən hər kəsin qarşısında mühüm bir məsuliyyət dayanır: keçmişimizi yalnız həsrətlə xatırlamaqla kifayətlənməmək, onu araşdırmaq, qeydə almaq, sənədləşdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək.
Bu məsuliyyətin yerinə yetirilməsində tarixçilərimizin, folklor araşdırmaçılarımızın, ədəbiyyatçılarımızın və mədəniyyət xadimlərimizin çalışmaları bir-birini tamamlayır.
Nazim Mustafanın tarix sahəsindəki araşdırmalarını da bu geniş çərçivədə dəyərlən¬di¬rirəm. Onun tarixi sənədlər üzərində apardığı çalışmalarla bizim folklor və şifahi mədə¬niyyət sahəsində həyata keçirdiyimiz araşdırmalar fərqli üsullarla da olsa, keçmişimizi an¬la¬maq kimi ortaq məqsədə xidmət edir.
Çünki keçmişini araşdırmayan cəmiyyət yaddaşının mühüm bir hissəsini itirmək təhlükəsi ilə üz-üzədir. Yaddaşını qoruyan cəmiyyət isə yaşadığı acıları, qazandığı təcrü¬bə¬ləri və sahib olduğu mədəni zənginlikləri gələcək nəsillərə ötürə bilər.

Sənədli filmlərlə tarixin daha geniş kütlələrə çatdırılması

Nazim Müəllimin çalışmaları yalnız kitablar və elmi nəşrlərlə məhdudlaşmır. O, ta¬rixi mövzuların daha geniş kütlələrə çatdırılmasına töhfə verən bir sıra sənədli filmlərin də ssenari müəllifi olub.
Bu filmlər arasında aşağıdakılar yer alır:
Ermənilərin Qafqaza köçü
Zəngəzur
Qarabağ: Əcdadlarımızın mirası
Göyçə: İtirilmiş ocaq
İrəvan: Gizlədilmiş həqiqətlər
Sənədli filmlər tarixi məsələlərin yalnız kitab oxuyan və ya elmi nəşrləri izləyən insanlara deyil, daha geniş ictimaiyyətə çatdırılması baxımından mühüm imkan yaradır. Görüntülər, nəql, arxiv materialları və tarixi məkanlar bir araya gəldikdə keçmişin izləri tamaşaçı üçün daha anlaşıqlı olur.
Xüsusilə ata-baba yurdlarından ayrılmağa məcbur olmuş xalqların keçmişindən bəhs edən əsərlər tarixi hadisələrlə yanaşı, insanların yaşadıqları itkiləri, köçləri və geridə qoyduqları həyatları da gündəmə gətirə bilər.
Göyçədən Ağbabaya, Zəngəzurdan İrəvana, Qarabağdan Naxçıvana qədər uzanan tarixi coğrafiya Azərbaycan türklərinin keçmişini anlamaq istəyən araşdırmaçılar üçün çoxsaylı tədqiqat imkanları yaradır. Bu bölgələr haqqında aparılan araşdırmaların sənəd¬lərlə dəstəklənməsi və elmi dəqiqliklə həyata keçirilməsi tarixi yaddaşın qorunması baxı¬mın¬dan əhəmiyyətlidir.
Nazim Mustafanın kitablarla yanaşı, sənədli filmlər sahəsində də fəaliyyət göstər-məsi onun tarixi mövzuları müxtəlif ifadə vasitələri ilə cəmiyyətə çatdırmağa çalışan bir ziyalı olduğunu göstərir.

Ağbabanın yetişdirdiyi dəyərli bir ziyalı

Bütün bu çalışmaların mənim üçün ayrıca bir mənası da var: Nazim Mustafa Ağ-baba kökənli bir həmvətənimizdir.
İnsanın doğulduğu və ya köklərinin bağlı olduğu coğrafiyaya duyduğu sevgini söz-lərlə tam ifadə etmək çox vaxt mümkün olmur. Çünki yurd sevgisi yalnız bir yerin adını çəkmək demək deyil. Həmin coğrafiyanın insanlarını, mədəniyyətini, tarixini, dilini və xa¬tirələrini mənimsəmək, onlara sahib çıxmaq deməkdir.
Biz Ağbabalılar üçün Ağbaba ailələrimizin keçmişində, böyüklərimizin danışdığı hekayələrdə, uşaqlığımızdan bəri eşitdiyimiz mahnılarda və yaddaşımızda daşıdığımız ata yurdu xatirələrində yaşayır.
Bəzən insan yurdundan uzaq düşür, amma yurdu insanın içindən uzaq düşmür. İllər keçir, nəsillər dəyişir, həyat başqa şəhərlərdə və başqa ölkələrdə davam edir. Bununla be¬lə, insanın köklərinə duyduğu həsrət yaşamaqda davam edir.
Bu səbəbdən Ağbabadan yetişən, öz sahəsində zəhmət çəkən, araşdıran, yazan və yaradan hər bir dəyərli insanın uğurunu yalnız şəxsi nailiyyət kimi görmürəm. Bu uğur-ları eyni zamanda mədəniyyətimizin, yetişdirdiyimiz insanların və ictimai yaddaşımızın zənginliyi hesab edirəm.
Nazim Müəllimin tarix araşdırmalarına illərini həsr etməsi, əsərlər ortaya qoyması və elmi fəaliyyətini davam etdirməsi həmvətənləri baxımından da təqdirəlayiqdir.
Əlbəttə, insanın dəyəri yalnız doğulduğu yerə və ya daşıdığı kimliyə bağlı deyil. Əsl dəyər gördüyü işlərlə, insanlara münasibəti ilə, daşıdığı məsuliyyətlə və ortaya qoyduğu əməyin keyfiyyəti ilə müəyyən olunur. Bununla yanaşı, insanın öz köklərindən gələn mə¬dəni irsi yaşatmağa töhfə verməsi də ayrıca məna daşıyır.
Mən Nazim Mustafanın timsalında yurduna duyduğu bağlılığı elmi çalışmaları ilə bir¬ləşdirən bir araşdırmaçı görürəm. Onun həyat yolu çətinliklər qarşısında çalışmağı da¬vam etdirməyin və insanın malik olduğu imkanları cəmiyyətin xeyrinə yönəltməyin əhə¬miyyətini xatırladır.
Ağbabanın adını elm aləmində, tarix araşdırmalarında və mədəniyyət sahəsində ta-nı¬dan hər bir həmvətənimizin qədrini bilmək, uğurlarını təqdir etmək və gələcək nəsil-lərə nümunə göstərmək hamımızın ortaq məsuliyyətidir.
Altmış doqquz ildən sonra geriyə qalan: Zəhmət, əsər və nüfuz
Altmış doqquz yaş insan ömründə geriyə dönüb baxmaq və görülən işləri dəyər-ləndirmək üçün mənalı bir mərhələdir. Bu yaş yalnız geridə qalan illəri deyil, həmin illə¬rin necə dəyərləndirildiyini də düşünməyə fürsət yaradır.
Bəzi insanlar ömürlərini vəzifələrin arxasınca keçirdir, bəziləri isə özlərindən sonra qalacaq əsərlər yaratmaq üçün çalışırlar. Zaman keçdikcə vəzifələr dəyişə, adlar unudula bilər. Ancaq zəhmətlə ortaya qoyulan əsərlər yeni nəsillər tərəfindən oxunmağa və dəyər¬ləndirilməyə davam edə bilər.
Nazim Müəllimin həyatına nəzər saldıqda müəllimlikdən dövlət vəzifələrinə, mət-buat fəaliyyətindən akademik araşdırmalara qədər uzanan çoxşaxəli bir peşə yolu görü-rük. Bu yolun müxtəlif mərhələlərini birləşdirən ortaq xüsusiyyət araşdırmaq, çalışmaq və yaratmaq əzmidir.
Onun elmi fəaliyyəti haqqında tək bir məqalədə ətraflı danışmaq, əlbəttə, mümkün deyil. Burada məqsədim əhatəli bir akademik təhlil ortaya qoymaqdan daha çox, onu ta-nı¬yan və çalışmalarına dəyər verən bir həmvətəni kimi duyğu və düşüncələrimi ifadə et-məkdir.
Bu sətirləri qələmə alarkən yalnız bir doğum gününü qeyd etmək istəmədim. Eyni zamanda elmə zəhmət verən insanların qədrinin bilinməli olduğunu, dostluğun və vəfanın həyatımızdakı yerini bir daha xatırlatmaq istədim.
Çünki insan bəzən özünə çox yaxın olan bir dostunun zəhmətini və dəyərini ifadə etməyi təxirə salır. Gündəlik həyatın qayğıları içərisində dəyər verdiyi insanlara duyduğu təqdiri bildirməyi sonraya saxlayır. Halbuki xoş sözün, təqdirin və vəfanın öz zamanı var. Dəyərli insanların əməyini onlar həyatda ikən dilə gətirmək, onlara duyduğumuz hörməti açıq şəkildə ifadə etmək lazımdır.
Nazim Müəllimin altmış doqquz yaşını bəhanə edərək bu yazını qələmə almağımın əsas səbəbi də məhz bu düşüncədir.
Bir dostdan dostuna, bir həmvə təndən həmvətəninə
Əziz Nazim Müəllim…
Həyat yolunuzun altmış doqquzuncu ilini qeyd edərkən bu günə qədər ortaya qoy-duğunuz zəhməti, tariximizə dair araşdırmalarınızı və geridə qoyduğunuz əsərləri hör-mətlə yad edirəm.
Sizin şəxsinizdə elmə könül vermiş, yurdunun problemlərini özünə dərd etmiş və çalışmalarını illər boyunca davam etdirmiş bir araşdırmaçı görürəm. Əlbəttə, heç bir insa¬nın həyatı yalnız uğurlardan ibarət deyil. Hər həyatın özünəməxsus sınaqları, çətinlikləri, sevincləri və kədərləri var. Əsas məsələ bütün bunlardan keçərkən insanın çalışma əz¬mi¬ni, həqiqət axtarışını və insani dəyərlərini qoruyub saxlaya bilməsidir.
Siz də həyatınızın müxtəlif dövrlərində fərqli vəzifələr daşımış, yeni şəraitlərlə qar¬şılaşmış və çalışmalarınızı davam etdirmiş bir insansınız. Buna görə də altmış doqquz yaşınızı yalnız bir yaş dönümü kimi deyil, həm də zəhmətlə keçən illəri xatırlamaq üçün bir fürsət kimi görürəm.
Arzu edirəm ki, bundan sonrakı illəriniz sağlamlıq, rahatlıq, xoşbəxtlik və yeni uğur¬larla keçsin. Elmi çalışmalarınız davam etsin, araşdırmalarınız yeni əsərlərə çevrilsin və illər ərzində topladığınız biliklər gələcək nəsillərə çatsın.
Ağbabanın adını daşıyan, onun mədəniyyətinə və tarixinə dəyər verən bizlər üçün sizin kimi dəyərli həmvətənlərimizin varlığı qürurvericidir.
Mən də Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı kimi ata yurdumuzun yetişdirdiyi və zəh-mət¬ləri ilə cəmiyyətimizə töhfə verən insanları yad etməyi, onların uğurlarını təqdir et-mə¬yi bir vəfa borcu sayıram. Çünki yurd sevgisi yalnız keçmiş üçün darıxmaqla deyil, həmin keçmişin dəyərlərini yaşatmaqla da məna qazanır.
Ağbabanın tarixini araşdıran, mədəniyyətini yaşatmağa çalışan və köklərimizin xatirəsini gələcək nəsillərə çatdırmaq istəyən hər kəsin əməyinin dəyər qazanmasını ar-zula¬yıram. Bu yolda alimlərimizin, araşdırmaçılarımızın, yazıçılarımızın, aşıqlarımızın və mədəniyyət daşıyıcılarımızın bir-birinə dəstək olması ortaq mirasımızın qorunmasına mühüm töhfə verəcəkdir.
Nazim müəllimə ürəkdən arzum budur: qələminiz qüvvətli, zehniniz açıq, könlünüz rahat olsun. Sağlamlıqla keçirəcəyiniz neçə-neçə ildə yeni araşdırmalara imza atmağınız, tariximizin aydınlaşdırılmasına töhfə verməyə davam etməyiniz və doğmalarınızla bir¬likdə gözəl günlər yaşamağınız diləyi ilə…
Altmış doqquz illik həyat yolunuzun işığı bundan sonrakı illərinizi də aydınlatsın.
Neçə-neçə sağlam, rahat və uğurlu illərə, dəyərli Nazim Müəllim!
Hörmət, sevgi və ehtiramlarımla…

Erdal AYKAR
Folklor və Qafqaz Tarixi Araşdırmaçısı
(Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı həmvətəniniz)

NAZİM MUSTAFA

AĞBABANIN FƏXRİ,

TARİXİMİZİN VƏFALI QƏLƏMİ

El oğlu, dost, ağabəyim; elmi, şəxsiyyəti və yurd sevgisi ilə könüllərdə yer tutmuş də¬yərli bir insan… Nazım Mustafa.
İnsan həyatında elə şəxsiyyətlər var ki, onların dəyəri yalnız sahib olduqları vəzi-fələrlə, qazandıqları adlarla və ya ortaya qoyduqları əsərlərlə ölçülə bilməz. Onlar elmlə¬ri¬ni doğma yurdlarının yaddaşına, zəhmətlərini xalqlarının tarixinə, könüllərini isə insan¬lığa həsr edirlər. Qələmlərini həqiqətin xidmətinə verir, keçmişin unudulmağa üz tutmuş izlərini gələcəyə daşıyırlar. Belə insanlar yaşadıqları cəmiyyətin yalnız bir üzvü deyil, həm də yaddaşı, vicdanı və fəxr mənbəyidir.
Mənim üçün Dr. Nazim Mustafa da bu dəyərli şəxsiyyətlərdən biridir.
El oğlu, dost, ağabəyim; səmimiyyəti, təvazökarlığı, çalışqanlığı və yurd sevgisi ilə kön¬lümüzdə xüsusi yer tutan Dr. Nazim müəllimin, yəni Nazim Mustafanın həyat yolunu düşündükdə, ilk növbədə insan ömrünün nə qədər sürətlə keçdiyi və geridə qoyulan əsər¬lərin insan həyatına necə məna qazandırdığı yadıma düşür.
Bu yaxınlarda Ağbabanın dəyərli böyüklərindən, hörmətli Dosent Dr. Tacir Səmimi müəllimdən Nazim müəllimin altmış doqquz yaşını tamamladığını öyrəndim. Bu xəbəri ilk eşidəndə, doğrusu, təəccübləndim. İnsanın könlündə illərdir gəncliyi, ener¬jisi və bitib-tükənməyən çalışma həvəsi ilə yer etmiş bir dostunun yaşını düşünəndə, is¬tər-istəməz di¬lindən bu sözlər süzülür:
“Bu illər necə də tez gəlib keçdi!”
İnanmaq istəsən də, istəməsən də zaman öz hökmünü yeridir. Fələyin çarxı fırlanır, insan ömrü su kimi axıb gedir. Günlər həftələrə, həftələr aylara, aylar illərə qarışır. Bir də baxırsan ki, dünənin gəncləri illərin təcrübəsini çiyinlərində daşıyan insanlara çevriliblər. Saçlara dən düşüb, üzlərə həyatın izləri hopub, geridə isə xatirələr, zəhmətlər və əsərlər qalıb.
Ancaq insanın həqiqi yaşı yalnız təqvim vərəqləri ilə ölçülmür. Bəzi insanlar illər keçdikcə yorulur, bəziləri isə gördükləri işlərlə, daşıdıqları ideallarla və ortaya qoyduqları əsərlərlə hər keçən il daha da dəyər qazanırlar. Nazim Mustafanın həyatına və fəaliyyə¬ti¬nə baxanda, onun ömrünü mənalı edən ən mühüm xüsusiyyətin keçən illəri biliyə, araş¬dır¬maya və tariximizə xidmətə çevirməsi olduğunu görürəm.

Bir ömrün elmə, həqiqətə və yurda həsr olunmuş hekayəsi

Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2 yanvar 1957-ci ildə Amasiya rayonunun Güllü¬bu-laq kəndində dünyaya gəlib. Onun həyat hekayəsi doğulduğu torpağın mədəniyyətini və yaddaşını daşıyan, təhsillə formalaşan və zaman keçdikcə tarix araşdırmalarına yönələn bir zəhmət yolçuluğudur.
Ali təhsilini başa vurduqdan sonra doğulub boya-başa çatdığı Güllübulaq kəndində riyaziyyat müəllimi kimi fəaliyyətə başlayıb. Daha sonra Amasiya Rayon Komsomol Ko¬mitəsində ikinci və birinci katib vəzifələrində çalışıb, Amasiya Rayon Partiya Komitə¬sin¬də isə təlimatçı vəzifəsini yerinə yetirib.
Lakin 1988-ci ildə bölgədə yenidən alovlanan erməni zorakılığı və yaşanan acı ha-di¬sələr, bir çox Qərbi azərbaycanlı kimi, Nazim Müəllimin də həyat yolunu dəyişib. İn-sanların doğulub boya-başa çatdıqları kəndlərdən, ata-baba yurdlarından və xatirələrindən qo¬parıldığı həmin qarışıq dövrdə Nazim Müəllim də Azərbaycana, Bakı şəhərinə sığın¬mağa məcbur olub.
Bu köç yalnız bir yerdən başqa yerə köçmək deyildi. İnsan üçün doğulduğu tor-paq¬lardan ayrılmaq uşaqlığını, gəncliyini, ailə xatirələrini və onu formalaşdıran mühiti geridə qoy¬maq deməkdir. Bir kəndin küçələrini, bulaqlarını, əkin sahələrini, dağlarını və qəbi¬ris¬tanlıqlarını yaddaşında daşıyaraq başqa bir şəhərdə yeni həyat qurmaq asan deyil. Xü¬su¬silə də insanın könlü doğma yurdunda qalıbsa…
Ancaq elə insanlar var ki, həyatın qarşılarına çıxardığı çətinlikləri yalnız itki kimi yaşamır, onları yeni bir məsuliyyətin başlanğıcına çevirirlər. Nazim Müəllimin sonrakı həyat yolu da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Yaşadığı çətinliklərə baxmayaraq, çalışma əzmini itirməyib, biliklərini artırmağa və cəmiyyətinə xidmət etməyə davam edib.
Bakıda Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyətində təlimatçı vəzifəsində çalışıb; Azərbay¬can Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda, eləcə də Mil¬lətlərarası Münasibətlər İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi fəaliyyət göstərib. Bununla ya¬naşı, “Vətəndaş”, “Avrasiya”, “Dövran” və “Xalq” kimi müxtəlif qəzetlərdə müxbirlik, re¬daktorluq və şöbə müdiri də daxil olmaqla, fərqli vəzifələrdə çalışıb.
Bu fəaliyyətlər onun yalnız akademik araşdırmalarla məhdudlaşmadığını, mətbuat, nəşriyyat və ictimai məsələlərlə də yaxından maraqlandığını göstərir.
Nazim Müəllimin həyatındakı bu müxtəlif vəzifələri birlikdə nəzərdən keçirdikdə qarşımıza yalnız bir alim deyil, araşdıran, sorğulayan, yazan, anlatan və cəmiyyətin prob¬lemlərini özünə dərd edən çoxşaxəli bir ziyalı çıxır.

Tarixin izini sürən bir araşdırmaçı

Tarix yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıl şəkildə sadalanmasından ibarət deyil. Tarix bir xalqın haradan gəldiyini, hansı şəraitlərdən keçdiyini, hansı acıları yaşa¬dı¬ğını və gələcəyə hansı mirası qoyduğunu anlamağın ən mühüm yollarından biridir.
Ancaq tarixi həqiqətlərə çatmaq çox vaxt böyük səbir, diqqətli araşdırma və güclü mənbə bilgisi tələb edir. Xüsusilə mübahisəli tarixi məsələlərdə sənədləri müqayisə et-mək, arxiv materiallarını araşdırmaq, müxtəlif dillərdə nəşr olunmuş mənbələri dəyər-lən¬dirmək və əldə edilən məlumatları elmi meyarlarla təhlil etmək böyük əhəmiyyət daşıyır.
Nazim Mustafanın çalışmalarını dəyərli edən xüsusiyyətlərdən biri də məhz bu araş¬dırma intizamına verdiyi önəmdir.
Onu tanıyanların və çalışmalarını izləyənlərin bildiyi kimi, Nazim Müəllim vaxtının əhəmiyyətli bir hissəsini arxivlərdə və kitabxanalarda keçirən, araşdırmalarını böyük zəh¬mət¬lə davam etdirən bir alimdir. Onun hər bir əsərinin arxasında uzunmüddətli araşdır¬ma¬¬ların, mənbə axtarışlarının və tarixi məsələləri aydınlaşdırmaq cəhdlərinin dayandığı gö¬rünür.
Onun elmi çalışmalarında xüsusilə erməni məsələsi, tarixi həqiqətlərin təhrif edil-mə¬si, Qərbi Azərbaycandakı yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsi, Ağbaba-Şö¬rəyel bölgəsinin tarixi və Azərbaycan türklərinin keçmişi mühüm yer tutur.
Bu mövzuların hər biri yalnız keçmişə aid araşdırma başlıqları deyil. Eyni zamanda tarixi yaddaşın qorunması, mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi və bir cəmiyyətin öz keçmişini sənədlər əsasında tanıya bilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Çünki bir xalqın tarixini araşdırmaq yalnız qədim hadisələri öyrənmək demək deyil. Həmin xalqın yaşadığı coğrafiyanı, saldığı yaşayış məntəqələrini, istifadə etdiyi adları, ya¬ratdığı mədəniyyəti və nəsildən-nəslə ötürdüyü xatirələri də anlamağa çalışmaqdır.
Nazim Mustafanın xüsusilə Qərbi Azərbaycanın tarixi coğrafiyası və Ağbaba-Şörə¬yel üzərində apardığı araşdırmalar bu baxımdan ayrıca diqqətəlayiqdir. Çünki Ağbaba bizim üçün yalnız xəritədə göstərilən bir coğrafiya deyil. Ağbaba kəndlərimiz, yaylaqları¬mız, dağlarımız, bulaqlarımız, qəbiristanlıqlarımız, mahnılarımız, nağıllarımız, aşıqları¬mız və əcdadlarımızdan miras qalan xatirələrimizdir.
Ağbabanı anlamaq həmin coğrafiyada yaşamış insanların həyatını anlamaqdır. Onun tarixini araşdırmaq isə yalnız keçmişdə nələrin baş verdiyini deyil, bu gün kim olduğumuzu və hansı mədəni irsi daşıdığımızı anlamağa da kömək edir.
Bu səbəbdən Ağbaba tarixinə dair hər bir ciddi araşdırmanı mənbələrə əsaslanmaq və elmi üsullarla aparılmaq şərti ilə mədəni yaddaşımıza verilmiş dəyərli töhfə hesab edirəm.

Erməni dilli mənbələrə bələd olmasının əhəmiyyəti

Nazim Müəllimin araşdırmaçı kimliyini önə çıxaran xüsusiyyətlərdən biri də erməni dilini çox yaxşı bilməsi və bu dildə nəşr olunmuş mənbələrdən istifadə edə bilməsidir.
Tarix araşdırmalarında müxtəlif dillərdəki mənbələri oxuya bilmək araşdırmaçının imkanlarını genişləndirir. Bir mövzunu yalnız bir dildə yazılmış əsərlər əsasında dəyər-lən¬dirmək bəzən araşdırmanın imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Bunun əksinə olaraq, müx¬təlif dillərdəki sənədləri və nəşrləri araşdırmaq, mənbələri müqayisə etmək və fərqli yanaşmaları dəyərləndirmək daha əhatəli araşdırma aparmağa kömək edir.
Xüsusilə Ermənistanın tarixi coğrafiyası, Qərbi Azərbaycandakı yer adları, əhali hə¬rəkətləri və bölgənin yaxın tarixi kimi məsələlərdə erməni dilli mənbələrə çıxış əldə et¬mək araşdırmaçıya mühüm imkanlar yaradır.
Nazim Mustafanın bu dildəki əsərlərdən də yararlanması onun araşdırmalarında müx¬təlif mənbələrə müraciət etmək imkanını genişləndirən xüsusiyyətdir.
Əlbəttə, tarixi bir iddianın etibarlılığı yalnız istifadə olunan mənbənin dili ilə deyil, sənədin mahiyyəti, etibarlılığı, konteksti və digər mənbələrlə müqayisəsi əsasında müəy¬yən edilir. Elmi araşdırmanın əsas gücü də məhz buradadır: iddiaları sənədlərlə əsaslan¬dırmaq, məlumatları təhlil etmək və əldə olunan nəticələri araşdırmanın tələb etdiyi də¬qiq¬liklə ortaya qoymaq.
Nazim Müəllimin illər boyu arxivlərdə və kitabxanalarda davam etdirdiyi çalışma-ların əhəmiyyətini dəyərləndirərkən bu araşdırma yanaşmasını nəzərə almaq lazımdır.
Əsərləri ilə tarixə salınan qeydlər
Nazim Mustafanın qələmə aldığı əsərlər onun araşdırma sahələrinin genişliyini və tarixi məsələlərə göstərdiyi marağı ortaya qoyur.
2012-ci ildə Nazim Mustafanın elmi fəaliyyətində mühüm bir mərhələ yaşanıb. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 25 may 2012-ci il tarixli sərən-camı ilə Qarabağın, Naxçıvanın və İrəvan xanlığının tarixinə dair bir sıra əsərlərə verdiyi töhfələrə görə Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2012-ci il üzrə Azərbaycan Respublikasının elm sahəsində Dövlət Mükafatına layiq görülüb. Sözügedən sərəncam Azərbaycan Res¬pub¬¬likası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində dərc olunub. Bu mükafat Nazim müəl¬limin tarix araşdırmaları sahəsindəki çalışmalarının rəsmi səviyyədə təqdir edildiyini gös¬tərən mühüm nailiyyətdir.
Nazim Mustafanın elmi çalışmaları tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hərəkətləri və Azərbaycanın yaxın tarixi kimi mühüm araşdırma sahələrini əhatə edir. Onun əsərləri arasında Vaqif Arzumanlı ilə birlikdə hazırladığı Tarixin qara səhifələri: Deportasiya. Soy¬qırım. Qaçqınlıq (Bakı: Qartal, 1998); İrəvan quberniyasında azərbaycanlıların soyqı¬rımı: 1918–1920 (Bakı: Elm, 2017); Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti işığında: 1918–1920: araşdırmalar, məqalələr (Bakı: Ulu İKF, 2018) və İrəvan şəhri: Türk-İslam varlığı necə yox edildi (Ankara: Berikan Yayınevi, 2015) adlı əsərlər yer alır. İbrahim Məhəm¬məd oğlu Bayramovla birlikdə hazırladığı Həqiqətin onomastikası: indiki Ermənistan Respublikası ərazisində tarixi-coğrafi adların dəyişdirilməsi və saxtalaşdırılması (Bakı: Şərq-Qərb, 2021) adlı əsər də tarixi-coğrafi adlar üzərində apardığı araşdırmalar sırasın¬dadır.
Nazim Mustafanın töhfə verdiyi kollektiv əsərlər arasında isə Qubadlı: qədim Azər¬baycan torpağı Zəngəzurun qapısı (Bakı: Turxan NPB, 2013) adlı monoqrafiya da yer alır. Yaqub Mikayıl oğlu Mahmudovun layihə rəhbəri və elmi redaktor olduğu bu əsər tək müəllifli kitab kimi deyil, birgə əməyə əsaslanan araşdırma əsəri kimi dəyərlən-diril¬məli¬dir. Bu biblioqrafik qeydlər Nazim Mustafanın müxtəlif tarixi məsələlər üzərində apar¬dığı araşdırmaların əhatə dairəsini və elmi fəaliyyətinin rəngarəngliyini ortaya qoyur.
Bu əsərlərin adları belə Nazim müəllimin hansı tarixi məsələlər üzərində cəmləş-diyini göstərir. Onun çalışmalarında yer alan mövzular tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hə¬rəkətləri, regional tarix və Azərbaycanın yaxın keçmişi kimi bir-birini tamamlayan araş¬dırma sahələrini əhatə edir.
Bir araşdırmaçının geridə qoyduğu əsərlər onun illər boyunca hansı sualların ardın¬ca getdiyini və hansı məsələləri aydınlaşdırmağa çalışdığını anlamağımıza kömək edir. Kitablar yalnız çap olunmuş səhifələrdən ibarət deyil. Hər bir kitab araşdırmaçının zama¬nın¬dan, zəhmətindən, düşüncəsindən və bilik ehtiyatından bir parçanı gələcəyə daşıyır.
Bu baxımdan Nazim Mustafanın əsərlərini yalnız şəxsi akademik biliklərinin məh-sulu kimi deyil, tarixi məsələlərin sənədlər əsasında araşdırılmasına yönəlmiş uzunmüd¬dətli əməyin izləri kimi də dəyərləndirmək lazımdır.
İnsan bəzən bir kitabı əlinə alanda yalnız yazılanları görür. Halbuki həmin kitabın arxasında günlərlə, aylarla, bəlkə də illərlə davam edən bir çalışma dayanır. Oxunan bir sə¬nəd, müqayisə edilən bir mənbə, yenidən araşdırılan bir məlumat və tamamlanması üçün səbrlə gözlənilən bir tədqiqat…
Alim əməyinin mahiyyəti çox vaxt oxucunun görə bilmədiyi bu uzun və zəhmətli prosesdə gizlənir.
Nazim Müəllimin çalışmalarına duyduğum hörmətin təməlində də məhz bu zəh¬mə-tin dayandığını xüsusi vurğulamaq istəyirəm.

Tarixi yalnız kitablarda deyil, cəmiyyətin yaddaşında da axtarmaq

Mən bir folklor və Qafqaz tarixi araşdırmaçısı kimi tarixin yalnız rəsmi sənədlərdə və akademik kitablarda yaşamadığına inanıram. Tarix eyni zamanda xalqın yaddaşında, yaşlıların danışdığı xatirələrdə, aşıqların sazında, ozanların sözündə, kəndlərin qədim ad¬la¬¬rında, unudulmağa üz tutmuş ənənələrdə və nəsildən-nəslə ötürülən rəvayətlərdə də ya¬şayır.
Bir kəndin qədim adını bilən yaşlı insanın yaddaşı bəzən araşdırmaçını yeni bir sə¬nədin izinə apara bilər. Bir aşığın söylədiyi mahnı keçmişdə yaşanmış köçün və ya ayrı¬lığın xatirəsini yaşada bilər. Bir bulağın başında danışılan hekayə bir ailənin, yaxud bütöv bir kəndin keçmişinə işıq sala bilər.
Ancaq şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri də diqqətlə qeydə alınmalı, mənbələri gös¬tə¬rilməli və mümkün qədər başqa məlumatlarla müqayisə edilməlidir. Çünki xalq yad¬daşı çox qiymətli olsa da, araşdırmaçının vəzifəsi bu mirası qoruyarkən onu diqqətlə dəyərlən¬dirməkdir.
Ağbabanın tarixini və mədəniyyətini yaşatmaq istəyən hər kəsin qarşısında mühüm bir məsuliyyət dayanır: keçmişimizi yalnız həsrətlə xatırlamaqla kifayətlənməmək, onu araşdırmaq, qeydə almaq, sənədləşdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək.
Bu məsuliyyətin yerinə yetirilməsində tarixçilərimizin, folklor araşdırmaçılarımızın, ədəbiyyatçılarımızın və mədəniyyət xadimlərimizin çalışmaları bir-birini tamamlayır.
Nazim Mustafanın tarix sahəsindəki araşdırmalarını da bu geniş çərçivədə dəyərlən¬di¬rirəm. Onun tarixi sənədlər üzərində apardığı çalışmalarla bizim folklor və şifahi mədə¬niyyət sahəsində həyata keçirdiyimiz araşdırmalar fərqli üsullarla da olsa, keçmişimizi an¬la¬maq kimi ortaq məqsədə xidmət edir.
Çünki keçmişini araşdırmayan cəmiyyət yaddaşının mühüm bir hissəsini itirmək təhlükəsi ilə üz-üzədir. Yaddaşını qoruyan cəmiyyət isə yaşadığı acıları, qazandığı təcrü¬bə¬ləri və sahib olduğu mədəni zənginlikləri gələcək nəsillərə ötürə bilər.

Sənədli filmlərlə tarixin daha geniş kütlələrə çatdırılması

Nazim Müəllimin çalışmaları yalnız kitablar və elmi nəşrlərlə məhdudlaşmır. O, ta¬rixi mövzuların daha geniş kütlələrə çatdırılmasına töhfə verən bir sıra sənədli filmlərin də ssenari müəllifi olub.
Bu filmlər arasında aşağıdakılar yer alır:
Ermənilərin Qafqaza köçü
Zəngəzur
Qarabağ: Əcdadlarımızın mirası
Göyçə: İtirilmiş ocaq
İrəvan: Gizlədilmiş həqiqətlər
Sənədli filmlər tarixi məsələlərin yalnız kitab oxuyan və ya elmi nəşrləri izləyən insanlara deyil, daha geniş ictimaiyyətə çatdırılması baxımından mühüm imkan yaradır. Görüntülər, nəql, arxiv materialları və tarixi məkanlar bir araya gəldikdə keçmişin izləri tamaşaçı üçün daha anlaşıqlı olur.
Xüsusilə ata-baba yurdlarından ayrılmağa məcbur olmuş xalqların keçmişindən bəhs edən əsərlər tarixi hadisələrlə yanaşı, insanların yaşadıqları itkiləri, köçləri və geridə qoyduqları həyatları da gündəmə gətirə bilər.
Göyçədən Ağbabaya, Zəngəzurdan İrəvana, Qarabağdan Naxçıvana qədər uzanan tarixi coğrafiya Azərbaycan türklərinin keçmişini anlamaq istəyən araşdırmaçılar üçün çoxsaylı tədqiqat imkanları yaradır. Bu bölgələr haqqında aparılan araşdırmaların sənəd¬lərlə dəstəklənməsi və elmi dəqiqliklə həyata keçirilməsi tarixi yaddaşın qorunması baxı¬mın¬dan əhəmiyyətlidir.
Nazim Mustafanın kitablarla yanaşı, sənədli filmlər sahəsində də fəaliyyət göstər-məsi onun tarixi mövzuları müxtəlif ifadə vasitələri ilə cəmiyyətə çatdırmağa çalışan bir ziyalı olduğunu göstərir.

Ağbabanın yetişdirdiyi dəyərli bir ziyalı

Bütün bu çalışmaların mənim üçün ayrıca bir mənası da var: Nazim Mustafa Ağ-baba kökənli bir həmvətənimizdir.
İnsanın doğulduğu və ya köklərinin bağlı olduğu coğrafiyaya duyduğu sevgini söz-lərlə tam ifadə etmək çox vaxt mümkün olmur. Çünki yurd sevgisi yalnız bir yerin adını çəkmək demək deyil. Həmin coğrafiyanın insanlarını, mədəniyyətini, tarixini, dilini və xa¬tirələrini mənimsəmək, onlara sahib çıxmaq deməkdir.
Biz Ağbabalılar üçün Ağbaba ailələrimizin keçmişində, böyüklərimizin danışdığı hekayələrdə, uşaqlığımızdan bəri eşitdiyimiz mahnılarda və yaddaşımızda daşıdığımız ata yurdu xatirələrində yaşayır.
Bəzən insan yurdundan uzaq düşür, amma yurdu insanın içindən uzaq düşmür. İllər keçir, nəsillər dəyişir, həyat başqa şəhərlərdə və başqa ölkələrdə davam edir. Bununla be¬lə, insanın köklərinə duyduğu həsrət yaşamaqda davam edir.
Bu səbəbdən Ağbabadan yetişən, öz sahəsində zəhmət çəkən, araşdıran, yazan və yaradan hər bir dəyərli insanın uğurunu yalnız şəxsi nailiyyət kimi görmürəm. Bu uğur-ları eyni zamanda mədəniyyətimizin, yetişdirdiyimiz insanların və ictimai yaddaşımızın zənginliyi hesab edirəm.
Nazim Müəllimin tarix araşdırmalarına illərini həsr etməsi, əsərlər ortaya qoyması və elmi fəaliyyətini davam etdirməsi həmvətənləri baxımından da təqdirəlayiqdir.
Əlbəttə, insanın dəyəri yalnız doğulduğu yerə və ya daşıdığı kimliyə bağlı deyil. Əsl dəyər gördüyü işlərlə, insanlara münasibəti ilə, daşıdığı məsuliyyətlə və ortaya qoyduğu əməyin keyfiyyəti ilə müəyyən olunur. Bununla yanaşı, insanın öz köklərindən gələn mə¬dəni irsi yaşatmağa töhfə verməsi də ayrıca məna daşıyır.
Mən Nazim Mustafanın timsalında yurduna duyduğu bağlılığı elmi çalışmaları ilə bir¬ləşdirən bir araşdırmaçı görürəm. Onun həyat yolu çətinliklər qarşısında çalışmağı da¬vam etdirməyin və insanın malik olduğu imkanları cəmiyyətin xeyrinə yönəltməyin əhə¬miyyətini xatırladır.
Ağbabanın adını elm aləmində, tarix araşdırmalarında və mədəniyyət sahəsində ta-nı¬dan hər bir həmvətənimizin qədrini bilmək, uğurlarını təqdir etmək və gələcək nəsil-lərə nümunə göstərmək hamımızın ortaq məsuliyyətidir.
Altmış doqquz ildən sonra geriyə qalan: Zəhmət, əsər və nüfuz
Altmış doqquz yaş insan ömründə geriyə dönüb baxmaq və görülən işləri dəyər-ləndirmək üçün mənalı bir mərhələdir. Bu yaş yalnız geridə qalan illəri deyil, həmin illə¬rin necə dəyərləndirildiyini də düşünməyə fürsət yaradır.
Bəzi insanlar ömürlərini vəzifələrin arxasınca keçirdir, bəziləri isə özlərindən sonra qalacaq əsərlər yaratmaq üçün çalışırlar. Zaman keçdikcə vəzifələr dəyişə, adlar unudula bilər. Ancaq zəhmətlə ortaya qoyulan əsərlər yeni nəsillər tərəfindən oxunmağa və dəyər¬ləndirilməyə davam edə bilər.
Nazim Müəllimin həyatına nəzər saldıqda müəllimlikdən dövlət vəzifələrinə, mət-buat fəaliyyətindən akademik araşdırmalara qədər uzanan çoxşaxəli bir peşə yolu görü-rük. Bu yolun müxtəlif mərhələlərini birləşdirən ortaq xüsusiyyət araşdırmaq, çalışmaq və yaratmaq əzmidir.
Onun elmi fəaliyyəti haqqında tək bir məqalədə ətraflı danışmaq, əlbəttə, mümkün deyil. Burada məqsədim əhatəli bir akademik təhlil ortaya qoymaqdan daha çox, onu ta-nı¬yan və çalışmalarına dəyər verən bir həmvətəni kimi duyğu və düşüncələrimi ifadə et-məkdir.
Bu sətirləri qələmə alarkən yalnız bir doğum gününü qeyd etmək istəmədim. Eyni zamanda elmə zəhmət verən insanların qədrinin bilinməli olduğunu, dostluğun və vəfanın həyatımızdakı yerini bir daha xatırlatmaq istədim.
Çünki insan bəzən özünə çox yaxın olan bir dostunun zəhmətini və dəyərini ifadə etməyi təxirə salır. Gündəlik həyatın qayğıları içərisində dəyər verdiyi insanlara duyduğu təqdiri bildirməyi sonraya saxlayır. Halbuki xoş sözün, təqdirin və vəfanın öz zamanı var. Dəyərli insanların əməyini onlar həyatda ikən dilə gətirmək, onlara duyduğumuz hörməti açıq şəkildə ifadə etmək lazımdır.
Nazim Müəllimin altmış doqquz yaşını bəhanə edərək bu yazını qələmə almağımın əsas səbəbi də məhz bu düşüncədir.
Bir dostdan dostuna, bir həmvə təndən həmvətəninə
Əziz Nazim Müəllim…
Həyat yolunuzun altmış doqquzuncu ilini qeyd edərkən bu günə qədər ortaya qoy-duğunuz zəhməti, tariximizə dair araşdırmalarınızı və geridə qoyduğunuz əsərləri hör-mətlə yad edirəm.
Sizin şəxsinizdə elmə könül vermiş, yurdunun problemlərini özünə dərd etmiş və çalışmalarını illər boyunca davam etdirmiş bir araşdırmaçı görürəm. Əlbəttə, heç bir insa¬nın həyatı yalnız uğurlardan ibarət deyil. Hər həyatın özünəməxsus sınaqları, çətinlikləri, sevincləri və kədərləri var. Əsas məsələ bütün bunlardan keçərkən insanın çalışma əz¬mi¬ni, həqiqət axtarışını və insani dəyərlərini qoruyub saxlaya bilməsidir.
Siz də həyatınızın müxtəlif dövrlərində fərqli vəzifələr daşımış, yeni şəraitlərlə qar¬şılaşmış və çalışmalarınızı davam etdirmiş bir insansınız. Buna görə də altmış doqquz yaşınızı yalnız bir yaş dönümü kimi deyil, həm də zəhmətlə keçən illəri xatırlamaq üçün bir fürsət kimi görürəm.
Arzu edirəm ki, bundan sonrakı illəriniz sağlamlıq, rahatlıq, xoşbəxtlik və yeni uğur¬larla keçsin. Elmi çalışmalarınız davam etsin, araşdırmalarınız yeni əsərlərə çevrilsin və illər ərzində topladığınız biliklər gələcək nəsillərə çatsın.
Ağbabanın adını daşıyan, onun mədəniyyətinə və tarixinə dəyər verən bizlər üçün sizin kimi dəyərli həmvətənlərimizin varlığı qürurvericidir.
Mən də Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı kimi ata yurdumuzun yetişdirdiyi və zəh-mət¬ləri ilə cəmiyyətimizə töhfə verən insanları yad etməyi, onların uğurlarını təqdir et-mə¬yi bir vəfa borcu sayıram. Çünki yurd sevgisi yalnız keçmiş üçün darıxmaqla deyil, həmin keçmişin dəyərlərini yaşatmaqla da məna qazanır.
Ağbabanın tarixini araşdıran, mədəniyyətini yaşatmağa çalışan və köklərimizin xatirəsini gələcək nəsillərə çatdırmaq istəyən hər kəsin əməyinin dəyər qazanmasını ar-zula¬yıram. Bu yolda alimlərimizin, araşdırmaçılarımızın, yazıçılarımızın, aşıqlarımızın və mədəniyyət daşıyıcılarımızın bir-birinə dəstək olması ortaq mirasımızın qorunmasına mühüm töhfə verəcəkdir.
Nazim müəllimə ürəkdən arzum budur: qələminiz qüvvətli, zehniniz açıq, könlünüz rahat olsun. Sağlamlıqla keçirəcəyiniz neçə-neçə ildə yeni araşdırmalara imza atmağınız, tariximizin aydınlaşdırılmasına töhfə verməyə davam etməyiniz və doğmalarınızla bir¬likdə gözəl günlər yaşamağınız diləyi ilə…
Altmış doqquz illik həyat yolunuzun işığı bundan sonrakı illərinizi də aydınlatsın.
Neçə-neçə sağlam, rahat və uğurlu illərə, dəyərli Nazim Müəllim!
Hörmət, sevgi və ehtiramlarımla…

Erdal AYKAR
Folklor və Qafqaz Tarixi Araşdırmaçısı
(Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı həmvətəniniz)

NAZİM MUSTAFA

AĞBABANIN FƏXRİ,

TARİXİMİZİN VƏFALI QƏLƏMİ

El oğlu, dost, ağabəyim; elmi, şəxsiyyəti və yurd sevgisi ilə könüllərdə yer tutmuş də¬yərli bir insan… Nazım Mustafa.
İnsan həyatında elə şəxsiyyətlər var ki, onların dəyəri yalnız sahib olduqları vəzi-fələrlə, qazandıqları adlarla və ya ortaya qoyduqları əsərlərlə ölçülə bilməz. Onlar elmlə¬ri¬ni doğma yurdlarının yaddaşına, zəhmətlərini xalqlarının tarixinə, könüllərini isə insan¬lığa həsr edirlər. Qələmlərini həqiqətin xidmətinə verir, keçmişin unudulmağa üz tutmuş izlərini gələcəyə daşıyırlar. Belə insanlar yaşadıqları cəmiyyətin yalnız bir üzvü deyil, həm də yaddaşı, vicdanı və fəxr mənbəyidir.
Mənim üçün Dr. Nazim Mustafa da bu dəyərli şəxsiyyətlərdən biridir.
El oğlu, dost, ağabəyim; səmimiyyəti, təvazökarlığı, çalışqanlığı və yurd sevgisi ilə kön¬lümüzdə xüsusi yer tutan Dr. Nazim müəllimin, yəni Nazim Mustafanın həyat yolunu düşündükdə, ilk növbədə insan ömrünün nə qədər sürətlə keçdiyi və geridə qoyulan əsər¬lərin insan həyatına necə məna qazandırdığı yadıma düşür.
Bu yaxınlarda Ağbabanın dəyərli böyüklərindən, hörmətli Dosent Dr. Tacir Səmimi müəllimdən Nazim müəllimin altmış doqquz yaşını tamamladığını öyrəndim. Bu xəbəri ilk eşidəndə, doğrusu, təəccübləndim. İnsanın könlündə illərdir gəncliyi, ener¬jisi və bitib-tükənməyən çalışma həvəsi ilə yer etmiş bir dostunun yaşını düşünəndə, is¬tər-istəməz di¬lindən bu sözlər süzülür:
“Bu illər necə də tez gəlib keçdi!”
İnanmaq istəsən də, istəməsən də zaman öz hökmünü yeridir. Fələyin çarxı fırlanır, insan ömrü su kimi axıb gedir. Günlər həftələrə, həftələr aylara, aylar illərə qarışır. Bir də baxırsan ki, dünənin gəncləri illərin təcrübəsini çiyinlərində daşıyan insanlara çevriliblər. Saçlara dən düşüb, üzlərə həyatın izləri hopub, geridə isə xatirələr, zəhmətlər və əsərlər qalıb.
Ancaq insanın həqiqi yaşı yalnız təqvim vərəqləri ilə ölçülmür. Bəzi insanlar illər keçdikcə yorulur, bəziləri isə gördükləri işlərlə, daşıdıqları ideallarla və ortaya qoyduqları əsərlərlə hər keçən il daha da dəyər qazanırlar. Nazim Mustafanın həyatına və fəaliyyə¬ti¬nə baxanda, onun ömrünü mənalı edən ən mühüm xüsusiyyətin keçən illəri biliyə, araş¬dır¬maya və tariximizə xidmətə çevirməsi olduğunu görürəm.

Bir ömrün elmə, həqiqətə və yurda həsr olunmuş hekayəsi

Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2 yanvar 1957-ci ildə Amasiya rayonunun Güllü¬bu-laq kəndində dünyaya gəlib. Onun həyat hekayəsi doğulduğu torpağın mədəniyyətini və yaddaşını daşıyan, təhsillə formalaşan və zaman keçdikcə tarix araşdırmalarına yönələn bir zəhmət yolçuluğudur.
Ali təhsilini başa vurduqdan sonra doğulub boya-başa çatdığı Güllübulaq kəndində riyaziyyat müəllimi kimi fəaliyyətə başlayıb. Daha sonra Amasiya Rayon Komsomol Ko¬mitəsində ikinci və birinci katib vəzifələrində çalışıb, Amasiya Rayon Partiya Komitə¬sin¬də isə təlimatçı vəzifəsini yerinə yetirib.
Lakin 1988-ci ildə bölgədə yenidən alovlanan erməni zorakılığı və yaşanan acı ha-di¬sələr, bir çox Qərbi azərbaycanlı kimi, Nazim Müəllimin də həyat yolunu dəyişib. İn-sanların doğulub boya-başa çatdıqları kəndlərdən, ata-baba yurdlarından və xatirələrindən qo¬parıldığı həmin qarışıq dövrdə Nazim Müəllim də Azərbaycana, Bakı şəhərinə sığın¬mağa məcbur olub.
Bu köç yalnız bir yerdən başqa yerə köçmək deyildi. İnsan üçün doğulduğu tor-paq¬lardan ayrılmaq uşaqlığını, gəncliyini, ailə xatirələrini və onu formalaşdıran mühiti geridə qoy¬maq deməkdir. Bir kəndin küçələrini, bulaqlarını, əkin sahələrini, dağlarını və qəbi¬ris¬tanlıqlarını yaddaşında daşıyaraq başqa bir şəhərdə yeni həyat qurmaq asan deyil. Xü¬su¬silə də insanın könlü doğma yurdunda qalıbsa…
Ancaq elə insanlar var ki, həyatın qarşılarına çıxardığı çətinlikləri yalnız itki kimi yaşamır, onları yeni bir məsuliyyətin başlanğıcına çevirirlər. Nazim Müəllimin sonrakı həyat yolu da bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Yaşadığı çətinliklərə baxmayaraq, çalışma əzmini itirməyib, biliklərini artırmağa və cəmiyyətinə xidmət etməyə davam edib.
Bakıda Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyətində təlimatçı vəzifəsində çalışıb; Azərbay¬can Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda, eləcə də Mil¬lətlərarası Münasibətlər İnstitutunda kiçik elmi işçi kimi fəaliyyət göstərib. Bununla ya¬naşı, “Vətəndaş”, “Avrasiya”, “Dövran” və “Xalq” kimi müxtəlif qəzetlərdə müxbirlik, re¬daktorluq və şöbə müdiri də daxil olmaqla, fərqli vəzifələrdə çalışıb.
Bu fəaliyyətlər onun yalnız akademik araşdırmalarla məhdudlaşmadığını, mətbuat, nəşriyyat və ictimai məsələlərlə də yaxından maraqlandığını göstərir.
Nazim Müəllimin həyatındakı bu müxtəlif vəzifələri birlikdə nəzərdən keçirdikdə qarşımıza yalnız bir alim deyil, araşdıran, sorğulayan, yazan, anlatan və cəmiyyətin prob¬lemlərini özünə dərd edən çoxşaxəli bir ziyalı çıxır.

Tarixin izini sürən bir araşdırmaçı

Tarix yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin ardıcıl şəkildə sadalanmasından ibarət deyil. Tarix bir xalqın haradan gəldiyini, hansı şəraitlərdən keçdiyini, hansı acıları yaşa¬dı¬ğını və gələcəyə hansı mirası qoyduğunu anlamağın ən mühüm yollarından biridir.
Ancaq tarixi həqiqətlərə çatmaq çox vaxt böyük səbir, diqqətli araşdırma və güclü mənbə bilgisi tələb edir. Xüsusilə mübahisəli tarixi məsələlərdə sənədləri müqayisə et-mək, arxiv materiallarını araşdırmaq, müxtəlif dillərdə nəşr olunmuş mənbələri dəyər-lən¬dirmək və əldə edilən məlumatları elmi meyarlarla təhlil etmək böyük əhəmiyyət daşıyır.
Nazim Mustafanın çalışmalarını dəyərli edən xüsusiyyətlərdən biri də məhz bu araş¬dırma intizamına verdiyi önəmdir.
Onu tanıyanların və çalışmalarını izləyənlərin bildiyi kimi, Nazim Müəllim vaxtının əhəmiyyətli bir hissəsini arxivlərdə və kitabxanalarda keçirən, araşdırmalarını böyük zəh¬mət¬lə davam etdirən bir alimdir. Onun hər bir əsərinin arxasında uzunmüddətli araşdır¬ma¬¬ların, mənbə axtarışlarının və tarixi məsələləri aydınlaşdırmaq cəhdlərinin dayandığı gö¬rünür.
Onun elmi çalışmalarında xüsusilə erməni məsələsi, tarixi həqiqətlərin təhrif edil-mə¬si, Qərbi Azərbaycandakı yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsi, Ağbaba-Şö¬rəyel bölgəsinin tarixi və Azərbaycan türklərinin keçmişi mühüm yer tutur.
Bu mövzuların hər biri yalnız keçmişə aid araşdırma başlıqları deyil. Eyni zamanda tarixi yaddaşın qorunması, mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi və bir cəmiyyətin öz keçmişini sənədlər əsasında tanıya bilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Çünki bir xalqın tarixini araşdırmaq yalnız qədim hadisələri öyrənmək demək deyil. Həmin xalqın yaşadığı coğrafiyanı, saldığı yaşayış məntəqələrini, istifadə etdiyi adları, ya¬ratdığı mədəniyyəti və nəsildən-nəslə ötürdüyü xatirələri də anlamağa çalışmaqdır.
Nazim Mustafanın xüsusilə Qərbi Azərbaycanın tarixi coğrafiyası və Ağbaba-Şörə¬yel üzərində apardığı araşdırmalar bu baxımdan ayrıca diqqətəlayiqdir. Çünki Ağbaba bizim üçün yalnız xəritədə göstərilən bir coğrafiya deyil. Ağbaba kəndlərimiz, yaylaqları¬mız, dağlarımız, bulaqlarımız, qəbiristanlıqlarımız, mahnılarımız, nağıllarımız, aşıqları¬mız və əcdadlarımızdan miras qalan xatirələrimizdir.
Ağbabanı anlamaq həmin coğrafiyada yaşamış insanların həyatını anlamaqdır. Onun tarixini araşdırmaq isə yalnız keçmişdə nələrin baş verdiyini deyil, bu gün kim olduğumuzu və hansı mədəni irsi daşıdığımızı anlamağa da kömək edir.
Bu səbəbdən Ağbaba tarixinə dair hər bir ciddi araşdırmanı mənbələrə əsaslanmaq və elmi üsullarla aparılmaq şərti ilə mədəni yaddaşımıza verilmiş dəyərli töhfə hesab edirəm.

Erməni dilli mənbələrə bələd olmasının əhəmiyyəti

Nazim Müəllimin araşdırmaçı kimliyini önə çıxaran xüsusiyyətlərdən biri də erməni dilini çox yaxşı bilməsi və bu dildə nəşr olunmuş mənbələrdən istifadə edə bilməsidir.
Tarix araşdırmalarında müxtəlif dillərdəki mənbələri oxuya bilmək araşdırmaçının imkanlarını genişləndirir. Bir mövzunu yalnız bir dildə yazılmış əsərlər əsasında dəyər-lən¬dirmək bəzən araşdırmanın imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Bunun əksinə olaraq, müx¬təlif dillərdəki sənədləri və nəşrləri araşdırmaq, mənbələri müqayisə etmək və fərqli yanaşmaları dəyərləndirmək daha əhatəli araşdırma aparmağa kömək edir.
Xüsusilə Ermənistanın tarixi coğrafiyası, Qərbi Azərbaycandakı yer adları, əhali hə¬rəkətləri və bölgənin yaxın tarixi kimi məsələlərdə erməni dilli mənbələrə çıxış əldə et¬mək araşdırmaçıya mühüm imkanlar yaradır.
Nazim Mustafanın bu dildəki əsərlərdən də yararlanması onun araşdırmalarında müx¬təlif mənbələrə müraciət etmək imkanını genişləndirən xüsusiyyətdir.
Əlbəttə, tarixi bir iddianın etibarlılığı yalnız istifadə olunan mənbənin dili ilə deyil, sənədin mahiyyəti, etibarlılığı, konteksti və digər mənbələrlə müqayisəsi əsasında müəy¬yən edilir. Elmi araşdırmanın əsas gücü də məhz buradadır: iddiaları sənədlərlə əsaslan¬dırmaq, məlumatları təhlil etmək və əldə olunan nəticələri araşdırmanın tələb etdiyi də¬qiq¬liklə ortaya qoymaq.
Nazim Müəllimin illər boyu arxivlərdə və kitabxanalarda davam etdirdiyi çalışma-ların əhəmiyyətini dəyərləndirərkən bu araşdırma yanaşmasını nəzərə almaq lazımdır.
Əsərləri ilə tarixə salınan qeydlər
Nazim Mustafanın qələmə aldığı əsərlər onun araşdırma sahələrinin genişliyini və tarixi məsələlərə göstərdiyi marağı ortaya qoyur.
2012-ci ildə Nazim Mustafanın elmi fəaliyyətində mühüm bir mərhələ yaşanıb. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 25 may 2012-ci il tarixli sərən-camı ilə Qarabağın, Naxçıvanın və İrəvan xanlığının tarixinə dair bir sıra əsərlərə verdiyi töhfələrə görə Nazim Yusif oğlu Mustafayev 2012-ci il üzrə Azərbaycan Respublikasının elm sahəsində Dövlət Mükafatına layiq görülüb. Sözügedən sərəncam Azərbaycan Res¬pub¬¬likası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində dərc olunub. Bu mükafat Nazim müəl¬limin tarix araşdırmaları sahəsindəki çalışmalarının rəsmi səviyyədə təqdir edildiyini gös¬tərən mühüm nailiyyətdir.
Nazim Mustafanın elmi çalışmaları tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hərəkətləri və Azərbaycanın yaxın tarixi kimi mühüm araşdırma sahələrini əhatə edir. Onun əsərləri arasında Vaqif Arzumanlı ilə birlikdə hazırladığı Tarixin qara səhifələri: Deportasiya. Soy¬qırım. Qaçqınlıq (Bakı: Qartal, 1998); İrəvan quberniyasında azərbaycanlıların soyqı¬rımı: 1918–1920 (Bakı: Elm, 2017); Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti işığında: 1918–1920: araşdırmalar, məqalələr (Bakı: Ulu İKF, 2018) və İrəvan şəhri: Türk-İslam varlığı necə yox edildi (Ankara: Berikan Yayınevi, 2015) adlı əsərlər yer alır. İbrahim Məhəm¬məd oğlu Bayramovla birlikdə hazırladığı Həqiqətin onomastikası: indiki Ermənistan Respublikası ərazisində tarixi-coğrafi adların dəyişdirilməsi və saxtalaşdırılması (Bakı: Şərq-Qərb, 2021) adlı əsər də tarixi-coğrafi adlar üzərində apardığı araşdırmalar sırasın¬dadır.
Nazim Mustafanın töhfə verdiyi kollektiv əsərlər arasında isə Qubadlı: qədim Azər¬baycan torpağı Zəngəzurun qapısı (Bakı: Turxan NPB, 2013) adlı monoqrafiya da yer alır. Yaqub Mikayıl oğlu Mahmudovun layihə rəhbəri və elmi redaktor olduğu bu əsər tək müəllifli kitab kimi deyil, birgə əməyə əsaslanan araşdırma əsəri kimi dəyərlən-diril¬məli¬dir. Bu biblioqrafik qeydlər Nazim Mustafanın müxtəlif tarixi məsələlər üzərində apar¬dığı araşdırmaların əhatə dairəsini və elmi fəaliyyətinin rəngarəngliyini ortaya qoyur.
Bu əsərlərin adları belə Nazim müəllimin hansı tarixi məsələlər üzərində cəmləş-diyini göstərir. Onun çalışmalarında yer alan mövzular tarixi coğrafiya, yer adları, əhali hə¬rəkətləri, regional tarix və Azərbaycanın yaxın keçmişi kimi bir-birini tamamlayan araş¬dırma sahələrini əhatə edir.
Bir araşdırmaçının geridə qoyduğu əsərlər onun illər boyunca hansı sualların ardın¬ca getdiyini və hansı məsələləri aydınlaşdırmağa çalışdığını anlamağımıza kömək edir. Kitablar yalnız çap olunmuş səhifələrdən ibarət deyil. Hər bir kitab araşdırmaçının zama¬nın¬dan, zəhmətindən, düşüncəsindən və bilik ehtiyatından bir parçanı gələcəyə daşıyır.
Bu baxımdan Nazim Mustafanın əsərlərini yalnız şəxsi akademik biliklərinin məh-sulu kimi deyil, tarixi məsələlərin sənədlər əsasında araşdırılmasına yönəlmiş uzunmüd¬dətli əməyin izləri kimi də dəyərləndirmək lazımdır.
İnsan bəzən bir kitabı əlinə alanda yalnız yazılanları görür. Halbuki həmin kitabın arxasında günlərlə, aylarla, bəlkə də illərlə davam edən bir çalışma dayanır. Oxunan bir sə¬nəd, müqayisə edilən bir mənbə, yenidən araşdırılan bir məlumat və tamamlanması üçün səbrlə gözlənilən bir tədqiqat…
Alim əməyinin mahiyyəti çox vaxt oxucunun görə bilmədiyi bu uzun və zəhmətli prosesdə gizlənir.
Nazim Müəllimin çalışmalarına duyduğum hörmətin təməlində də məhz bu zəh¬mə-tin dayandığını xüsusi vurğulamaq istəyirəm.

Tarixi yalnız kitablarda deyil, cəmiyyətin yaddaşında da axtarmaq

Mən bir folklor və Qafqaz tarixi araşdırmaçısı kimi tarixin yalnız rəsmi sənədlərdə və akademik kitablarda yaşamadığına inanıram. Tarix eyni zamanda xalqın yaddaşında, yaşlıların danışdığı xatirələrdə, aşıqların sazında, ozanların sözündə, kəndlərin qədim ad¬la¬¬rında, unudulmağa üz tutmuş ənənələrdə və nəsildən-nəslə ötürülən rəvayətlərdə də ya¬şayır.
Bir kəndin qədim adını bilən yaşlı insanın yaddaşı bəzən araşdırmaçını yeni bir sə¬nədin izinə apara bilər. Bir aşığın söylədiyi mahnı keçmişdə yaşanmış köçün və ya ayrı¬lığın xatirəsini yaşada bilər. Bir bulağın başında danışılan hekayə bir ailənin, yaxud bütöv bir kəndin keçmişinə işıq sala bilər.
Ancaq şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri də diqqətlə qeydə alınmalı, mənbələri gös¬tə¬rilməli və mümkün qədər başqa məlumatlarla müqayisə edilməlidir. Çünki xalq yad¬daşı çox qiymətli olsa da, araşdırmaçının vəzifəsi bu mirası qoruyarkən onu diqqətlə dəyərlən¬dirməkdir.
Ağbabanın tarixini və mədəniyyətini yaşatmaq istəyən hər kəsin qarşısında mühüm bir məsuliyyət dayanır: keçmişimizi yalnız həsrətlə xatırlamaqla kifayətlənməmək, onu araşdırmaq, qeydə almaq, sənədləşdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək.
Bu məsuliyyətin yerinə yetirilməsində tarixçilərimizin, folklor araşdırmaçılarımızın, ədəbiyyatçılarımızın və mədəniyyət xadimlərimizin çalışmaları bir-birini tamamlayır.
Nazim Mustafanın tarix sahəsindəki araşdırmalarını da bu geniş çərçivədə dəyərlən¬di¬rirəm. Onun tarixi sənədlər üzərində apardığı çalışmalarla bizim folklor və şifahi mədə¬niyyət sahəsində həyata keçirdiyimiz araşdırmalar fərqli üsullarla da olsa, keçmişimizi an¬la¬maq kimi ortaq məqsədə xidmət edir.
Çünki keçmişini araşdırmayan cəmiyyət yaddaşının mühüm bir hissəsini itirmək təhlükəsi ilə üz-üzədir. Yaddaşını qoruyan cəmiyyət isə yaşadığı acıları, qazandığı təcrü¬bə¬ləri və sahib olduğu mədəni zənginlikləri gələcək nəsillərə ötürə bilər.

Sənədli filmlərlə tarixin daha geniş kütlələrə çatdırılması

Nazim Müəllimin çalışmaları yalnız kitablar və elmi nəşrlərlə məhdudlaşmır. O, ta¬rixi mövzuların daha geniş kütlələrə çatdırılmasına töhfə verən bir sıra sənədli filmlərin də ssenari müəllifi olub.
Bu filmlər arasında aşağıdakılar yer alır:
Ermənilərin Qafqaza köçü
Zəngəzur
Qarabağ: Əcdadlarımızın mirası
Göyçə: İtirilmiş ocaq
İrəvan: Gizlədilmiş həqiqətlər
Sənədli filmlər tarixi məsələlərin yalnız kitab oxuyan və ya elmi nəşrləri izləyən insanlara deyil, daha geniş ictimaiyyətə çatdırılması baxımından mühüm imkan yaradır. Görüntülər, nəql, arxiv materialları və tarixi məkanlar bir araya gəldikdə keçmişin izləri tamaşaçı üçün daha anlaşıqlı olur.
Xüsusilə ata-baba yurdlarından ayrılmağa məcbur olmuş xalqların keçmişindən bəhs edən əsərlər tarixi hadisələrlə yanaşı, insanların yaşadıqları itkiləri, köçləri və geridə qoyduqları həyatları da gündəmə gətirə bilər.
Göyçədən Ağbabaya, Zəngəzurdan İrəvana, Qarabağdan Naxçıvana qədər uzanan tarixi coğrafiya Azərbaycan türklərinin keçmişini anlamaq istəyən araşdırmaçılar üçün çoxsaylı tədqiqat imkanları yaradır. Bu bölgələr haqqında aparılan araşdırmaların sənəd¬lərlə dəstəklənməsi və elmi dəqiqliklə həyata keçirilməsi tarixi yaddaşın qorunması baxı¬mın¬dan əhəmiyyətlidir.
Nazim Mustafanın kitablarla yanaşı, sənədli filmlər sahəsində də fəaliyyət göstər-məsi onun tarixi mövzuları müxtəlif ifadə vasitələri ilə cəmiyyətə çatdırmağa çalışan bir ziyalı olduğunu göstərir.

Ağbabanın yetişdirdiyi dəyərli bir ziyalı

Bütün bu çalışmaların mənim üçün ayrıca bir mənası da var: Nazim Mustafa Ağ-baba kökənli bir həmvətənimizdir.
İnsanın doğulduğu və ya köklərinin bağlı olduğu coğrafiyaya duyduğu sevgini söz-lərlə tam ifadə etmək çox vaxt mümkün olmur. Çünki yurd sevgisi yalnız bir yerin adını çəkmək demək deyil. Həmin coğrafiyanın insanlarını, mədəniyyətini, tarixini, dilini və xa¬tirələrini mənimsəmək, onlara sahib çıxmaq deməkdir.
Biz Ağbabalılar üçün Ağbaba ailələrimizin keçmişində, böyüklərimizin danışdığı hekayələrdə, uşaqlığımızdan bəri eşitdiyimiz mahnılarda və yaddaşımızda daşıdığımız ata yurdu xatirələrində yaşayır.
Bəzən insan yurdundan uzaq düşür, amma yurdu insanın içindən uzaq düşmür. İllər keçir, nəsillər dəyişir, həyat başqa şəhərlərdə və başqa ölkələrdə davam edir. Bununla be¬lə, insanın köklərinə duyduğu həsrət yaşamaqda davam edir.
Bu səbəbdən Ağbabadan yetişən, öz sahəsində zəhmət çəkən, araşdıran, yazan və yaradan hər bir dəyərli insanın uğurunu yalnız şəxsi nailiyyət kimi görmürəm. Bu uğur-ları eyni zamanda mədəniyyətimizin, yetişdirdiyimiz insanların və ictimai yaddaşımızın zənginliyi hesab edirəm.
Nazim Müəllimin tarix araşdırmalarına illərini həsr etməsi, əsərlər ortaya qoyması və elmi fəaliyyətini davam etdirməsi həmvətənləri baxımından da təqdirəlayiqdir.
Əlbəttə, insanın dəyəri yalnız doğulduğu yerə və ya daşıdığı kimliyə bağlı deyil. Əsl dəyər gördüyü işlərlə, insanlara münasibəti ilə, daşıdığı məsuliyyətlə və ortaya qoyduğu əməyin keyfiyyəti ilə müəyyən olunur. Bununla yanaşı, insanın öz köklərindən gələn mə¬dəni irsi yaşatmağa töhfə verməsi də ayrıca məna daşıyır.
Mən Nazim Mustafanın timsalında yurduna duyduğu bağlılığı elmi çalışmaları ilə bir¬ləşdirən bir araşdırmaçı görürəm. Onun həyat yolu çətinliklər qarşısında çalışmağı da¬vam etdirməyin və insanın malik olduğu imkanları cəmiyyətin xeyrinə yönəltməyin əhə¬miyyətini xatırladır.
Ağbabanın adını elm aləmində, tarix araşdırmalarında və mədəniyyət sahəsində ta-nı¬dan hər bir həmvətənimizin qədrini bilmək, uğurlarını təqdir etmək və gələcək nəsil-lərə nümunə göstərmək hamımızın ortaq məsuliyyətidir.
Altmış doqquz ildən sonra geriyə qalan: Zəhmət, əsər və nüfuz
Altmış doqquz yaş insan ömründə geriyə dönüb baxmaq və görülən işləri dəyər-ləndirmək üçün mənalı bir mərhələdir. Bu yaş yalnız geridə qalan illəri deyil, həmin illə¬rin necə dəyərləndirildiyini də düşünməyə fürsət yaradır.
Bəzi insanlar ömürlərini vəzifələrin arxasınca keçirdir, bəziləri isə özlərindən sonra qalacaq əsərlər yaratmaq üçün çalışırlar. Zaman keçdikcə vəzifələr dəyişə, adlar unudula bilər. Ancaq zəhmətlə ortaya qoyulan əsərlər yeni nəsillər tərəfindən oxunmağa və dəyər¬ləndirilməyə davam edə bilər.
Nazim Müəllimin həyatına nəzər saldıqda müəllimlikdən dövlət vəzifələrinə, mət-buat fəaliyyətindən akademik araşdırmalara qədər uzanan çoxşaxəli bir peşə yolu görü-rük. Bu yolun müxtəlif mərhələlərini birləşdirən ortaq xüsusiyyət araşdırmaq, çalışmaq və yaratmaq əzmidir.
Onun elmi fəaliyyəti haqqında tək bir məqalədə ətraflı danışmaq, əlbəttə, mümkün deyil. Burada məqsədim əhatəli bir akademik təhlil ortaya qoymaqdan daha çox, onu ta-nı¬yan və çalışmalarına dəyər verən bir həmvətəni kimi duyğu və düşüncələrimi ifadə et-məkdir.
Bu sətirləri qələmə alarkən yalnız bir doğum gününü qeyd etmək istəmədim. Eyni zamanda elmə zəhmət verən insanların qədrinin bilinməli olduğunu, dostluğun və vəfanın həyatımızdakı yerini bir daha xatırlatmaq istədim.
Çünki insan bəzən özünə çox yaxın olan bir dostunun zəhmətini və dəyərini ifadə etməyi təxirə salır. Gündəlik həyatın qayğıları içərisində dəyər verdiyi insanlara duyduğu təqdiri bildirməyi sonraya saxlayır. Halbuki xoş sözün, təqdirin və vəfanın öz zamanı var. Dəyərli insanların əməyini onlar həyatda ikən dilə gətirmək, onlara duyduğumuz hörməti açıq şəkildə ifadə etmək lazımdır.
Nazim Müəllimin altmış doqquz yaşını bəhanə edərək bu yazını qələmə almağımın əsas səbəbi də məhz bu düşüncədir.
Bir dostdan dostuna, bir həmvə təndən həmvətəninə
Əziz Nazim Müəllim…
Həyat yolunuzun altmış doqquzuncu ilini qeyd edərkən bu günə qədər ortaya qoy-duğunuz zəhməti, tariximizə dair araşdırmalarınızı və geridə qoyduğunuz əsərləri hör-mətlə yad edirəm.
Sizin şəxsinizdə elmə könül vermiş, yurdunun problemlərini özünə dərd etmiş və çalışmalarını illər boyunca davam etdirmiş bir araşdırmaçı görürəm. Əlbəttə, heç bir insa¬nın həyatı yalnız uğurlardan ibarət deyil. Hər həyatın özünəməxsus sınaqları, çətinlikləri, sevincləri və kədərləri var. Əsas məsələ bütün bunlardan keçərkən insanın çalışma əz¬mi¬ni, həqiqət axtarışını və insani dəyərlərini qoruyub saxlaya bilməsidir.
Siz də həyatınızın müxtəlif dövrlərində fərqli vəzifələr daşımış, yeni şəraitlərlə qar¬şılaşmış və çalışmalarınızı davam etdirmiş bir insansınız. Buna görə də altmış doqquz yaşınızı yalnız bir yaş dönümü kimi deyil, həm də zəhmətlə keçən illəri xatırlamaq üçün bir fürsət kimi görürəm.
Arzu edirəm ki, bundan sonrakı illəriniz sağlamlıq, rahatlıq, xoşbəxtlik və yeni uğur¬larla keçsin. Elmi çalışmalarınız davam etsin, araşdırmalarınız yeni əsərlərə çevrilsin və illər ərzində topladığınız biliklər gələcək nəsillərə çatsın.
Ağbabanın adını daşıyan, onun mədəniyyətinə və tarixinə dəyər verən bizlər üçün sizin kimi dəyərli həmvətənlərimizin varlığı qürurvericidir.
Mən də Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı kimi ata yurdumuzun yetişdirdiyi və zəh-mət¬ləri ilə cəmiyyətimizə töhfə verən insanları yad etməyi, onların uğurlarını təqdir et-mə¬yi bir vəfa borcu sayıram. Çünki yurd sevgisi yalnız keçmiş üçün darıxmaqla deyil, həmin keçmişin dəyərlərini yaşatmaqla da məna qazanır.
Ağbabanın tarixini araşdıran, mədəniyyətini yaşatmağa çalışan və köklərimizin xatirəsini gələcək nəsillərə çatdırmaq istəyən hər kəsin əməyinin dəyər qazanmasını ar-zula¬yıram. Bu yolda alimlərimizin, araşdırmaçılarımızın, yazıçılarımızın, aşıqlarımızın və mədəniyyət daşıyıcılarımızın bir-birinə dəstək olması ortaq mirasımızın qorunmasına mühüm töhfə verəcəkdir.
Nazim müəllimə ürəkdən arzum budur: qələminiz qüvvətli, zehniniz açıq, könlünüz rahat olsun. Sağlamlıqla keçirəcəyiniz neçə-neçə ildə yeni araşdırmalara imza atmağınız, tariximizin aydınlaşdırılmasına töhfə verməyə davam etməyiniz və doğmalarınızla bir¬likdə gözəl günlər yaşamağınız diləyi ilə…
Altmış doqquz illik həyat yolunuzun işığı bundan sonrakı illərinizi də aydınlatsın.
Neçə-neçə sağlam, rahat və uğurlu illərə, dəyərli Nazim Müəllim!
Hörmət, sevgi və ehtiramlarımla…

Erdal AYKAR
Folklor və Qafqaz Tarixi Araşdırmaçısı
(Türkiyədə yaşayan bir Ağbabalı həmvətəniniz)