Yeganə Qəhrəmanova
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,
ADPU dosenti,
Azərbaycan-Türk Xalqları Qardaşlığı İB həmsədri


Şəhid qanından cücərən Zəfər:

27 Sentyabr haradan başladı?

Tarixin böyük zəfərləri heç vaxt təsadüfən, yaxud bir gecənin içində formalaşmır. Onlar illərlə toplanan mənəvi gücün, strateji səbrin, siyasi iradənin və hər şeydən əvvəl, xalqın şüurunda yetişən ədalət tələbinin kəsişmə nöqtəsində doğulur. 2020-ci il sentyabrın 27-si Azərbaycan xalqının müasir tarixində məhz belə bir kulminasiya məqamı idi. Lakin bu tarixi sadəcə 44 günlük İkinci Qarabağ müharibəsinin başladığı gün kimi qiymətləndirmək hadisənin köklərini və dərinliyini tam əhatə etmir. Əslində, “27 Sentyabr Zəfəri hardan başlamışdı?” sualına bir neçə istiqamətdə cavab vermək mümkündür:
1. Sentyabrın 27-sinə aparan yol, ilk növbədə, beynəlxalq hüququn işləmədiyi, ATƏT-in Minsk Qrupu kimi institutların fəaliyyətsizliyinin vərdişə çevrildiyi 30 illik mürəkkəb bir diplomatik böhrandan keçdi. Çünki üç onillik ərzində regionda tətbiq olunan status-kvo modeli sülhə deyil, işğalın əbədiləşdirilməsinə xidmət edirdi. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının Ermənistan qoşunlarının Azərbaycan ərazilərindən dərhal və qeyd-şərtsiz çıxarılmasını tələb edən 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrinin kağız üzərində qalması beynəlxalq mexanizmlərin nə qədər təsirisiz olduğunu sübut etdi. Beynəlxalq vasitəçilərin işğalçı ilə işğala məruz qalan tərəf arasında davamlı olaraq bərabərlik işarəsi qoyması Azərbaycan cəmiyyətində dərin bir məyusluq yaratsa da, eyni zamanda milli iradəni və suverenliyi öz gücü ilə bərpa etmək əzmimi daha da bərkitdi.

“Dondurulmuş münaqişə” termini illər boyu regionun gələcəyini buxovlayan və geosiyasi təcrid yaradan bir ideoloji alət kimi istifadə olundu. Lakin diplomatik müstəvidə imitasiya xarakterli danışıqlar getdiyi bir vaxtda, Azərbaycan dövləti həm hərbi-sənaye kompleksini gücləndirir, həm də strateji ittifaqlarını möhkəmləndirirdi. Prezident İlham Əliyevin beynəlxalq platformalarda səsləndirdiyi bu fikir sülh illuziyasının bitdiyini və beynəlxalq hüququn artıq güc amili ilə təmin olunmalı olduğunu aydın nümayiş etdirirdi:“Əgər beynəlxalq hüquq işləmirsə, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri icra edilmirsə, onda güc amili ön plana çıxır. Biz özümüz beynəlxalq hüququ və ədaləti bərpa etməliyik”.
2016-cı ilin Aprel döyüşləri və 2020-ci ilin Tovuz döyüşləri göstərdi ki, yaradılmış qondarma statut-kvo artıq nə hərbi, nə də siyasi müstəvidə dayanıqlıdır. Ermənistanın Tovuz istiqamətindəki hərbi təxribatı yalnız ərazi iddiası deyil, həm də regionun strateji kommunikasiya xətlərinə və enerji təhlükəsizliyinə zərbə vurmaq cəhdi idi. Lakin bu təxribat gözlənilənin əksinə olaraq Azərbaycan xalqının milli birliyini ən pik nöqtəyə çatdırdı. Tovuzda general-mayor Polad Həşimovun və digər yüksəkrütbəli zabitlərimizin şəhadəti cəmiyyətdəki səbir kəsasını dolduran son damla oldu. Bakı küçələrinə axışan minlərlə gəncin “Qarabağ!” nidası sentyabrın 27-sində cəbhəyə atılacaq ruhi dalğanın ilk xəbərçisi idi.
Hadisələrin təhlili göstərir ki, 27 Sentyabr sadəcə bir cavab əməliyyatı deyil, illərlə toplanmış diplomatik ədalətsizliyə, beynəlxalq ikili standartlara və işğalçı rejimin qanunsuz addımlarına qarşı milli iradənin hərbi-siyasi müstəvidə təcəssümü idi. Sülh illuziyasının iflası diplomatik düyünlərin açılması və Azərbaycan xalqının öz taleyini öz əlinə alması ilə nəticələndi.

2. 27 Sentyabrda başlanan əks-hücum əməliyyatı ani bir hərbi qərarın deyil, illər boyu sistemli şəkildə həyata keçirilən dövlət siyasətinin — qüdrətli ordu quruculuğunun, müasir hərbi texnologiyaların uğurla mənimsənilməsinin və ən əsası, vətənpərvər bir nəslin yetişdirilməsinin məntiqi nəticəsi idi. Azərbaycan dövləti 30 il ərzində həm maddi-texniki bazanı yenilədi, həm də Ordunun döyüş qabiliyyətini ən yüksək standartlara çatdırdı. Cəbhədə pilotsuz uçuş aparatlarının, dəqiq idarəolunan raket sistemlərinin və müasir artilleriyanın tətbiqi hərbi doktrinamızın texnoloji üstünlüyünü təmin etdi. Lakin hərbi analitiklər də təsdiq edir ki, ən müasir silahlar belə, onu idarə edən şəxsi heyətin mənəvi-psixoloji hazırlığı olmadan qələbə qazandıra bilməz. Ali Baş Komandan İlham Əliyevin vurğuladığı bu fikir Zəfərin əsas formulunu aydın şəkildə ifadə edir:“Bizim qələbəmizi təmin edən texnika deyil, ruhdur, vətənpərvərlikdir, rəşadətdir. Torpaqları azad edən müasir silahlar deyil, onları idarə edən Azərbaycan əsgəridir, Azərbaycan zabitidir”.
Birinci Qarabağ müharibəsinin ağrı-acısı, Xocalı soyqırımının unudulmayan yarası və minlərlə şəhidimizin qanı Azərbaycan gəncliyinin tarixi yaddaşına bir intiqam və ədalət borcu kimi həkk olunmuşdu. Doğma torpaqlarını görmədən, Qarabağsız böyüyən, lakin o torpaqların həsrəti və sevgisi ilə tərbiyə olunan yeni nəsil milli ideologiyanın canlı təcəssümünə çevrildi. Bu nəsil üçün vətənpərvərlik nəzəri bir məfhum deyil, gündəlik həyatın və kimliyin əsas şərti idi. 27 Sentyabr səhəri səfərbərlik çağırışını gözləmədən hərbi komissarlıqların qarşısında uzun növbələr yaradan minlərlə gənc məhz bu mənəvi tərbiyənin və tarixi məsuliyyət hissinin nəticəsi idi. Başqa sözlə desək, Vətən müharibəsindəki Zəfərimiz şəhid qanının torpağa hoparaq yaratdığı o sarsılmaz mənəvi maya ilə cücərdi. Şəhid qanından doğan milli mənlik şüurumuz ordu quruculuğunda qazandığımız hərbi hazırlıqdan öncə sözünü dedi. Azərbaycan əsgərinin patronundan və silahından əvvəl onun sarsılmaz inamı, şəhadətə hazır olması və fədakarlığı düşmənin 30 il ərzində qurduğu keçilməz müdafiə xətlərini yardı. Şəhid qanı ilə suvarılan bu torpaqlar yalnız fiziki olaraq azad edilmədi, həm də milli mənlik, özünəqayıdış və qalib xalq ruhu yenidən dirçəldi.

3. Sentyabrın 27-si həm də strateji ağlın, dəqiq hesablanmış xarici siyasətin və sarsılmaz hərbi-siyasi iradənin təcəssümüdür. Müzəffər Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə həyata keçirilən haqq savaşı təkcə cəbhədəki hərbi toqquşmalarla məhdudlaşmadı; o, eyni vaxtda beynəlxalq media, diplomatik təzyiqlər və informasiya müharibəsi cəbhəsində də paralel və intensiv şəkildə aparıldı. Müharibə dövründə xarici kütləvi informasiya vasitələrinə verilən onlarca müsahibə, psixoloji hücumların dəf edilməsi və obyektiv həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması hərbi qələbənin siyasi-hüquqi müstəvidə möhkəmlənməsində həlledici rol oynadı.
44 gün boyunca xalqın dövlətlə və ordu ilə nümayiş etdirdiyi monolit birlik – “Dəmir Yumruq” konsepsiyası – müasir hərbi-siyasi nəzəriyyələrə düşəcək dərəcədə unikal bir sosial fenomendir. Bu süreçdə arxa cəbhə ilə ön cəbhə arasındakı sınırlar tamamilə silindi; siyasi mənsubiyyətindən, yaşından və sosial statusundan asılı olmayaraq hər bir vətəndaş özünü mübarizənin bilavasitə iştirakçısı kimi hiss etdi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin xalqa müraciətlərində səsləndirdiyi bu fikir həmin milli həmrəyliyin fəlsəfəsini dəqiq xarakterizə edir: “Bizim gücümüz birliyimizdədir. Biz birlikdə güclüyük və bu birlik bizə hər bir qələbəni təmin edir. Birlik, milli həmrəylik, dəmir yumruq — bu, bizim zəfərimizin rəmzidir”.
27 Sentyabrda atılan ilk cavab zərbəsindən Şuşa zirvəsinə bayraq sancılana qədər keçən şərəfli yol bu sarsılmaz birliyin enerjisi ilə qət olundu. Xalqın öz ordusuna inamı, arxa cəbhədəki sarsılmaz dəstək və dövlətin qətiyyəti hərbi gücü bir neçə dəfə artıran əsas mənəvi faktor oldu. Siyasi iradə, Ordu və Xalq-Dövlət Birliyi Zəfərimizi bizlərə qazandırdı!

4. Sentyabrın 27-si yalnız Azərbaycanın suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün bərpası ilə nəticələnmədi, həm də Cənubi Qafqazın geopolitik xəritəsini, təhlükəsizlik arxitekturasını və güc balansını kökündən dəyişdi. Üç onillik boyunca regionda öz maraqlarını diqtə etməyə çalışan kənar güclərə və beynəlxalq aktorlara aydın şəkildə nümayiş etdirildi ki, bölgənin gələcək taleyini və inkişaf vektorunu kənardan edilən təzyiqlər deyil, bura aid olan xalqların suveren iradəsi və ədalətli mövqeyi müəyyən edir.
Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Hadrut, Laçın, Kəlbəcər, Ağdam və nəhayət, Qarabağın tacı, keçilməz qala sayılan Şuşanın azad edilməsi 27 Sentyabrda başlayan hərbi-strateji planın addım-addım, yüksək peşəkarlıqla gerçəkləşməsi idi. Bu zəfər regionda yeni nəqliyyat və loqistika dəhlizlərinin, xüsusən Zəngəzur dəhlizinin gündəmə gəlməsi ilə avrasiya miqyaslı geoiqtisadi imkanlar açdı.
Bu gün azad edilmiş torpaqlarda həyata keçirilən “Böyük qayıdış” proqramı, sürətlə ucalan infrastrukturlar, tikilən beynəlxalq hava limanları, çəkilən yollar və ağıllı kənd konsepsiyaları göstərir ki, şəhid qanı ilə sulanmış o torpaqlar indi sadəcə azad olunmuş ərazi deyil, bütün region üçün sülhün, quruculuğun və davamlı inkişafın mərkəzinə çevrilib.
Sentyabrın 27-si – Anım Günü – bizə həm dərin kədəri, həm də sonsuz milli qüruru eyni anda yaşadan müqəddəs və tarixi bir mərhələdir. Bu günün haradan və necə başladığını təhlil edərkən anlayırıq ki, o, yalnız bir hərbi əməliyyatın tarixi deyil; xalqımızın minillik dövlətçilik təfəkküründən, ədalətə olan sarsılmaz inamından və Vətən torpağı uğrunda canından keçməyə hazır olan minlərlə qəhrəman övladın fədakarlığından balayan bir dirçəliş dastanıdır.
Şəhid qanından cücərən Zəfər ağacı bu gün müstəqil, qalib və qüdrətli Azərbaycanın başı üzərində məğrur bir kölgə salır. 27 Sentyabr təqvimdə sadəcə bir tarix və ya anım günü deyil; o, milli mənliyimizin, sarsılmaz özünəqayıdışımızın və gələcək nəsillərə ötürüləcək əbədi qürur mənbəyimizin simvoludur.

5 mindən çox yeni iş yeri

yaradılması planlaşdırılır

Azərbaycan dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı ilə yeni, müasir sənaye istiqamətinin formalaşdırılmasına hazırlaşır.
Bu barədə Prezident İlham Əliyev “Azərbaycan Respublikasında 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı”na həsr olunmuş müşavirədə çıxışı zamanı bildirib.
Dövlət başçısı qeyd edib ki, dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi, təbii resurslardan səmərəli istifadə və yeni istehsal zəncirlərinin yaradılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dövlət Proqramı çərçivəsində 5 mindən çox daimi iş yerinin yaradılması nəzərdə tutulur.
Prezident bildirib ki, son dövrlərdə qəbul edilmiş dövlət proqramları konkret hədəflərə hesablanıb və onların icrası üçün dövlət büdcəsində, eləcə də investisiya proqramlarında zəruri maliyyə vəsaiti nəzərdə tutulub. Bu proqramların ölkə iqtisadiyyatının gücləndirilməsi, regionların inkişafı, məşğulluğun artırılması və müasir infrastrukturun yaradılmasına xidmət etdiyi vurğulanıb.
İlham Əliyev Azərbaycanın son illərdə enerji və infrastruktur sahələrində mühüm nəticələr əldə etdiyini diqqətə çatdırıb. Bildirilib ki, ölkədə qazlaşmanın səviyyəsi 96 faizə çatıb, Azərbaycan 25 milyard kubmetrdən çox təbii qaz ixrac edir. Elektrik enerjisi sahəsində də böyük generasiya potensialının yaradıldığı və gələcəkdə ixrac imkanlarının genişləndiriləcəyi qeyd olunub.
Prezident qeyri-neft sektorunun inkişafını iqtisadiyyatın gələcək artımı baxımından mühüm istiqamət kimi qiymətləndirib. Onun sözlərinə görə, cari ilin ilk 8 ayında qeyri-neft sektorunda 5,4 faiz artım qeydə alınıb.
Dövlət başçısı dağ-mədən sənayesinin inkişafı üçün işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yerləşən yataqların istismara verilməsinin xüsusi əhəmiyyət daşıdığını bildirib. Kəlbəcər, Ağdərə və Zəngilan rayonlarında yerləşən qızıl, mis və molibden yataqlarının işlənilməsi ilə bağlı işlərin aparıldığı diqqətə çatdırılıb.
Bildirilib ki, mövcud yataqlar müasir geoloji üsullarla yenidən araşdırılmalı, ehtiyatlar dəqiqləşdirilməlidir. Eyni zamanda, yeni yataqların aşkar edilməsi məqsədilə geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Naxçıvan Muxtar Respublikasında da geoloji kəşfiyyat işlərinə gələn ildən başlanılması planlaşdırılır.
Prezident qeyd edib ki, dağ-mədən sənayesinin inkişafında dövlət sektoru ilə yanaşı, özəl və xarici investorların iştirakı da mümkündür. Bu sahədə “AzerGold”un fəaliyyəti ilə yanaşı, özəl sektor üçün də imkanların yaradıldığı vurğulanıb.
Dövlət başçısı Balakən rayonunda yerləşən “Filizçay” polimetal yatağının əhəmiyyətini də qeyd edib. Yatağın istismara hazırlanması ilə bağlı işlərin davam etdirildiyi və texniki-iqtisadi əsaslandırmanın hazırlanmasından sonra investisiya qərarının qəbul ediləcəyi bildirilib.
Çıxışda Qərb Sənaye Parkının yaradılmasının dağ-mədən sənayesinin inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdığı qeyd olunub. “Daşkəsən” filiz yatağının istismarı və ətraf ərazilərdə həyata keçiriləcək layihələrin parkın yaradılmasını şərtləndirdiyi bildirilib.
Prezident Qərb Sənaye Parkında filiz hasilatından son məhsulun istehsalına qədər tam sənaye zəncirinin yaradılmasının nəzərdə tutulduğunu deyib. Burada zənginləşdirmə, pelet və briketlənmiş dəmir istehsalı müəssisələrinin yaradılması planlaşdırılır.
İlham Əliyev dağ-mədən layihələrinin həyata keçirilməsi zamanı ekoloji tələblərin ciddi şəkildə qorunmasının vacibliyini vurğulayıb. Bildirib ki, təbii sərvətlərin işlənməsi ilə yanaşı, ətraf mühitin mühafizəsi və ekoloji standartlara riayət olunması əsas prioritetlərdən biri olmalıdır.
Metallurgiya sənayesinin inkişafından danışan Prezident alüminium istehsalının artırılmasının da Dövlət Proqramında nəzərdə tutulduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, 2030-cu ilin sonunadək alüminium istehsalının 100 min tona çatdırılması və bu istiqamətdə bir neçə zavodun yaradılması planlaşdırılır.
Dövlət başçısı qeyd edib ki, proqramın maliyyə təminatı müəyyənləşdirilib və onun icrası dövlət tərəfindən təmin olunacaq. Bununla yanaşı, yerli və xarici investorların layihələrdə iştirakı üçün də imkanlar açıq saxlanılır.
Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, Dövlət Proqramının icrası nəticəsində yeni sənaye istiqaməti formalaşacaq, 5 mindən çox yeni iş yeri yaradılacaq, işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda məşğulluğun artırılması sürətlənəcək, dövlət büdcəsinə vergi daxilolmaları və ölkənin ixrac potensialı artacaq.
Gözləntilərə görə, həyata keçiriləcək layihələrin ölkə iqtisadiyyatına illik müsbət maliyyə təsiri 1 milyard manatdan çox ola bilər.

Elşən Quliyev
Xırdalan şəhər 11 nömrəli tam orta məktəbin direktoru

Esmira İsmayılovanın yeni

kitabı çapdan çıxıb

Lənkəran Dövlət Universitetinin dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, İstedadlı publisist, şair, zəhmətkeş alim, pedaqoq Esmira İsmayılovanın yeni kitabı işıq üzü görüb.
"CBS Polygrafic production" nəşriyyatında nəfis şəkildə çapdan çıxan “Abid Tahirli: həyatı, mühiti və yaradıcılığı” adlı sanballı monoqrafiya AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru, Lənkəran Dövlət Universitetinin professoru Abid Tahirlinin elmi, bədii, publisistik, pedaqoji fəaliyyətinə, keçdiyi mənalı və şərəfli həyat yoluna həsr olunub. Belə ki, müəllif yüksək təhlil bacarığına malik bir tədqiqatçı kimi ərsəyə gətirdiyi bu kitabda öz qəhrəmanı barədə ədəbiyyatşünaslara zəngin faktlar əsasında ətraflı məlumat təqdim edə bilib. Məlumat üçün deyək ki, Azərbaycan ədəbiyyatşünaslıq elminin mühacirət qolunun formalaşdırılmasında, mühacir ədiblərin irsinin araşdırılmasında qələm çalan Abid Tahirlinin bu istiqamətdə yazdığı monoqrafiyaları, elmi məqalələri, bədii, publisistik əsərləri müxtəlif rakurslardan kitabda təhlil edilib. Monoqrafiya ədəbiyyatşünaslar, bu sahənin mühacirət qolunu araşdıran tədqiqatçılar, həmçinin tələbələr, magistrant və doktorantlar, eləcə də mühacirət ədəbiyyatı və mətbuatı ilə maraqlanan oxucular üçün nəzərdə tutulub.
Ön söz, giriş, 5 fəsil və nəticədən ibarət “Abid Tahirli: həyatı, mühiti və yaradıcılığı” adlı nəşr Lənkəran Dövlət Universitetinin Elmi Şurasının qərarı əsasında çapa verilib, onun elmi redaktoru filologiya elmləri doktoru, professor Kamran Kazımov, rəyçiləri filologiya elmləri doktoru, professor Nizami Məmmədov (Tağısoy), filologiya elmləri doktoru, professor Asif Rüstəmli, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Qədim Rufullayev, redaktoru isə yazıçı-publisist Akif Cabbarlıdır.

Zəfər Orucoğlu,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü

Lənkəran Dövlət

Universitetində elm seminar

Dünya şöhrətli riyaziyyatçı alim Məsud Əfəndiyev Lənkəran Dövlət Universitetində elm və təhsilin populyarlaşması mövzusunda elmi seminar keçirib.
Dünya Azərbaycanlı Alimlər Birliyinin (DAAB) sədri, Almaniyada yaşayan dünyaşöhrətli azərbaycanlı riyaziyyatçı alim, Münxendəki Helmholtz Mərkəzinin professoru, Humboldt mükafatı alan ilk azərbaycanlı, Əməkdar elm xadimi, Kanadanın Fields İnstitutunun ömürlük mükafatçısı Məsud Əfəndiyev Lənkəran Dövlət Universitetinin (LDU) qonağı olub.
Səfər çərçivəsində Lənkəran Dövlət Universitetinin rektoru, professor Natiq İbrahimov görkəmli alimi qəbul edib. Səmimi şəraitdə keçən görüşdə rektor qonağa rəhbərlik etdiyi ali təhsil ocağında son 10 ildə həyata keçirilən köklü islahatlar barədə ətraflı məlumat verib. Professor Natiq İbrahimov universitetin maddi-texniki bazasının modernləşdirilməsi, ali təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, nəzəriyyə ilə praktikanın uzlaşdırılması istiqamətində görülən işlərdən danışıb, həmçinin yerli gənc mütəxəssislərin və elmi tədqiqatçıların hazırlanması istiqamətində qazanılan uğurları diqqətə çatdırıb.
Daha sonra dünya şöhrətli alimə universitetlə yaxından tanış olmaq imkanı yaradılıb. Məsud Əfəndiyev LDU-nun tədris korpuslarına baş çəkib, burada fəaliyyət göstərən müasir elmi-tədqiqat və tədris yönümlü laboratoriyaların iş prinsipləri və texnoloji imkanları ilə yerindəcə tanış olub, öz tövsiyələrini verib.
LDU-nun böyük Akt zalında professor Məsud Əfəndiyevin müəllim və tələbə heyəti üçün elm və təhsilin populyarlaşması, eləcə də elmi mühitin formalaşdırılması istiqamətində geniş seminarı təşkil olunub. Tədbir başlamazdan əvvəl seminar iştirakçıları torpaqlarımızın bütövlüyü və Vətənimizin müstəqilliyi uğrunda canlarından keçmiş qəhrəman şəhidlərimizin əziz xatirəsini bir dəqiqəlik sükutla yad ediblər. Ardınca Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirilib.
Seminarı giriş sözü açan LDU-nun Elm və innovasiya məsələləri üzrə prorektoru, dosent Elvin Əliyev hörmətli qonağı auditoriyaya təqdim edərək onun qlobal elmdəki çəkisindən danışıb. Prorektor vurğulayıb ki, dünyanın aparıcı elmi jurnallarının redaksiya heyətində təmsil olunan yeganə azərbaycanlı riyaziyyatçılardan biri olan Məsud Əfəndiyev, “Springer” başda olmaqla Yaponiya, Almaniya, ABŞ, Kanada və İsveçrədə nəşr olunmuş 8 fundamental elmi kitabın və 160-dan çox yüksək indeksli elmi məqalənin müəllifidir.
Ənənəvi mühazirə formatından fərqli olaraq professor Məsud Əfəndiyev Elmi seminarı açıq diskussiya şəraitində və zalla canlı dialoq formatında qurub. “Müasir universitet necə olmalıdır?” mövzusuna həsr olunan müzakirədə alim olduqca maraqlı və cəsarətli tezislərlə çıxış edib. Professor M.Əfəndiyev “regional universitet” anlayışını qəbul etmədiyini xüsusi vurğulayaraq bildirib ki, regionda yerləşməsindən asılı olmayaraq, hər bir ali təhsil müəssisəsi qlobal dünya elminin inkişaf parametrlərinə və beynəlxalq standartlara cavab verməlidir. Alim müasir təhsil sistemində yaradıcı təfəkkürün, elmi inteqrasiyanın və beynəlxalq əməkdaşlığın rolundan bəhs edərək, LDU-nun bu istiqamətdəki potensialını yüksək qiymətləndirib.

Böyük maraqla qarşılanan seminarın sonunda dünya şöhrətli alim professor-müəllim heyətinin və tələbələrin müasir elm, təhsil metodologiyası və qlobal akademik tendensiyalarla bağlı çoxsaylı suallarını ətraflı şəkildə cavablandırıb. Tədbir xatirə fotolarının çəkdirilməsi ilə yekunlaşıb.

FÜZULİDƏN Alİ

HƏRBİ MƏKTƏBƏ

(ZƏHRANIN VƏTƏNƏ UZANAN YOLU)

İnsanın həyat yolunu müəyyənləşdirən ən mühüm mənəvi dayaqlardan biri ailədən gələn tərbiyə, milli yaddaş və Vətən sevgisidir. Bəzən elə duyğular olur ki, onları nə pulla almaq, nə də hər hansı maddi dəyərlə ölçmək mümkündür. Doğma torpağa bağlılıq, nəslin kecmişinə ehtiram, boyüklərə hormət və milli-mənəvi dəyərlərə sədaqət insanın xarakterinə hopan, nəsildən-nəslə otürülən əvəzsiz mənəvi sərvətlərdir.
Belə bir mənəvi mühitdə yetişən gənclərin uğuru yalnız şəxsi nailiyyət deyil, həm də ailənin, məktəbin və doğma yurdun qürurudur.
Babazadə Zəhra Rail qızının qazandığı uğur da məhz bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Füzuli rayonunun Qayıdış 4 nomrəli tam orta məktəbinin məzunu olan Zəhra Babazadə Heydər Əliyevin adına Hərbi İnstituta yüksək nəticə ilə qəbul olub. Bununla da o, qarşısında boyük məsuliyyət və şərəf daşıyan yeni həyat mərhələsinə qədəm qoyub. Zəhranın bu uğuru ailəsi ilə yanaşı, onu yetişdirən məktəbin müəllim kollektivi və doğma Füzuli ücün də sevindirici hadisədir.
Zəhranın hərbi sahəyə yonəlməsi və Vətənə xidmət etmək arzusu təsadüfi secim deyil. Bu istək onun ailə mühitindən, atasının Vətənə bağlılığından və nənə-babasının doğma yurda olan həsrətindən qaynaqlanır. Zəhra ozü də seçdiyi istiqamətə olan sevgisinin məhz bu mənəvi koklərlə bağlı olduğunu bildirir.
Onun atası Rail Babayev 44 günlük Vətən müharibəsinin iştirakcısıdır. Vətən qarşısındakı xidmətinə gorə müxtəlif dovlət təltiflərinə, o cümlədən beş fərqli döş nişanına layiq gorülən Rail Babayevin keçdiyi şərəfli yol qızı ücün həm örnək, həm də böyük mənəvi məsuliyyətdir. Atasının Vətənə sədaqəti Zəhranın dünyagörüşündə və gələcək hədəflərində mühüm yer tutur.
Füzuli adı isə bu ailə hekayəsində xüsusi məna daşıyır. Doğma yurda illərlə həsrət qalmaq, qayıdış sevincini yaşamaq və yenidən qurulan şəhərin gələcəyinə şahid olmaq milli yaddaşın mühüm səhifələrindəndir. Zəhranın məhz Füzuli rayonunun Qayıdış 4 nomrəli məktəbinin məzunu kimi hərbi ali təhsil müəssisəsinə qəbul olunması bu mənəvi bağlılığın rəmzi ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Zəhra Babazadənin uğuru həm də gostərir ki, qızlarımızın təhsil, hərbi xidmət və dövlətçilik sahələrində qarşıya qoyduğu məqsədlər ailə dəstəyi, möhkəm iradə və milli dəyərlərlə daha da güclənir. Onun seçdiyi yol bilik, intizam, məsuliyyət və fədakarlıq tələb edən bir yoldur.
Zəhranın əzizləri onun bu uğuru ilə qürur duyurlar. Onların qəlbindən gələn sözlər və arzular belədir: “Zəhra, sən bizim fəxrimizsən! Sənin bu gün qazandığın uğur gələcəkdə daha boyük nailiyyətlərin başlanğıcı olsun. İnanırıq ki, sən atan Rail Babayevin Vətənə xidmət ənənəsini layiqincə davam etdirəcək, ailənin və doğma Füzulinin adını uca tutacaqsan!”.
Bu gün Zəhra Babazadənin qarşısında yeni bir mərhələ başlayır. O, Heydər Əliyevin adını daşıyan Hərbi İnstitutda alacağı təhsil, qazandığı bilik və formalaşdıracağı peşəkar keyfiyyətlərlə gələcəkdə dovlətə və Vətənə xidmət yolunda mühüm addımlar atmağa hazırlaşır.
Vətən sevgisi ailədən başlayır, məktəbdə möhkəmlənir, həyatın sınaqlarında isə əmələ çevrilir. Zəhra Babazadənin uğuru bu həqiqətin gənc nəslin timsalında təzahürüdür. Onun yolu acıq, gələcəyi parlaq, Vətənə xidmət əzmi daim mohkəm olsun!
Aygün Məmmədova,
AJB üzvü, tarix üzrə fəlsəfə doktoru

Türk dünyasında

əməkdaşlığın yeni hədəfləri

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxsləri ilə görüşdə TDT-nin beynəlxalq arenadakı rolunun gücləndirilməsi, regional təhlükəsizlik, enerji və nəqliyyat bağlantıları, eləcə də üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə bağlı mühüm fikirlər səsləndirib.
Dövlət başçısı bildirib ki, TDT artıq beynəlxalq gündəliyin müxtəlif məsələlərinin müzakirə edildiyi və üzv ölkələr arasında qarşılıqlı əlaqələrin inkişaf etdiyi mühüm təşkilata çevrilib. Onun sözlərinə görə, təşkilata üzv dövlətlərin böyük potensialı və əlverişli coğrafi mövqeyi enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyi baxımından TDT-nin rolunu daha da artırır.
Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın bu proseslərdə xüsusi rolunu qeyd edərək bildirib ki, ölkə həm dünya bazarlarının enerji resursları ilə təchizatında, həm də Mərkəzi Asiya ölkələrinin enerji resurslarının Xəzər vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında iştirak edir. Azərbaycanın Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşməsi nəqliyyat və enerji layihələrinin həyata keçirilməsi üçün mühüm imkanlar yaradır.
Çıxışında Türk dünyası ilə əlaqələrə də toxunan dövlət başçısı TDT-yə üzv ölkələrlə ikitərəfli münasibətlərin yüksək səviyyədə olduğunu bildirib. Azərbaycan Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanla müttəfiqlik münasibətlərini rəsmiləşdirib, Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaradıb.
Prezident İlham Əliyev TDT-ni birləşdirən amillər sırasında ümumi etnik kökləri, dil və mədəniyyət yaxınlığını xüsusi vurğulayıb. O bildirib ki, bu mənəvi birlik təşkilat daxilində həmrəyliyin möhkəmlənməsinə mühüm təsir göstərir.
Təhlükəsizlik məsələlərinə toxunan dövlət başçısı regionda baş verən müharibələrin və artan geosiyasi gərginliyin yeni çağırışlar yaratdığını qeyd edib. Onun sözlərinə görə, dövlət təhlükəsizliyinə cavabdeh qurumlar arasında məlumat və təcrübə mübadiləsinin, operativ əməkdaşlığın və koordinasiyanın gücləndirilməsi mümkün təhdidlərin qarşısının alınması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
İlham Əliyev TDT çərçivəsində gənclər təşkilatları arasında əlaqələrin genişləndirilməsinin vacibliyini də qeyd edib. Dövlət başçısı gənclərin müxtəlif forum və tədbirlər vasitəsilə bir-biri ilə daha sıx ünsiyyət qurmasının Türk dünyasında qarşılıqlı əlaqələrin gələcək inkişafına töhfə verəcəyini bildirib.
Prezident çıxışında beynəlxalq hüququn roluna da diqqət çəkib. O, Azərbaycanın uzun illər ərzində beynəlxalq hüquqla təsbit olunmuş hüquqlarının təmin olunması ilə bağlı çətinliklərlə üzləşdiyini qeyd edib və beynəlxalq hüquq normalarının bütün dövlətlər üçün eyni prinsiplərlə tətbiq edilməsinin vacibliyini vurğulayıb.
Dövlət başçısı TDT-nin gələcək perspektivlərinə toxunaraq bildirib ki, təşkilatın üzv ölkələri birgə səylərlə beynəlxalq təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat və ticarət məsələlərində daha fəal rol oynaya bilər. Onun sözlərinə görə, mövcud potensialdan səmərəli istifadə etməklə TDT-nin beynəlxalq arenadakı mövqeyinin daha da gücləndirilməsi mümkündür.
Prezident İlham Əliyev çıxışının sonunda TDT-nin qarşısında duran əsas vəzifələr sırasında üzv ölkələr arasında qarşılıqlı fəaliyyətin gücləndirilməsini, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsini və təşkilatın beynəlxalq proseslərdə rolunun artırılmasını qeyd edib.

Zəminə Nuriyeva
M.Adıgözəlov adına Xırdalan şəhər 4 №li tam orta məktəbin direktoru

BEYNƏLXALQ HÜQUQUN

TƏNTƏNƏSİ Və REGİONAL

SÜLHƏ QARŞI RADİKAL

ERMƏNİ REAKSİYASININ

TƏHLİLİ

Cənubi Qafqaz regionu Azərbaycanın 2020-ci il Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Zəfərdən və suverenliyini tam bərpa etməsindən sonra yeni bir inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Azad edilmiş ərazilərin beynəlxalq aləmə inteqrasiyası və formalaşmış yeni status-kvonun qəbul edilməsi prosesinin mühüm tərkib hissələrindən biri də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin, beynəlxalq təşkilatların rəhbərlərinin və hərbi attaşelərin mütəmadi olaraq bu bölgələrə səfərlərinin təşkil edilməsidir. Ölkəmizdə fəaliyyət göstərən xarici səfirliklərin iştirakı ilə baş tutan növbəti genişmiqyaslı Qarabağ və Şərqi Zəngəzur səfəri növbəti dəfə Ermənistanın daxilindəki müəyyən radikal və revanşist dairələrdə dərin siyasi böhran və isterikaya səbəb olmuşdur. Bu reaksiya regionda gedən normallaşma prosesinə zərbə vurmaqla yanaşı, həm də beynəlxalq hüququn təməl prinsiplərinə qarşı açıq bir çağırışdır.

Hüquqi Müstəvi: Müstəqil Dövlətin Suveren Hüququ və Beynəlxalq Legitimlik
Erməni radikal qüvvələrinin, eləcə də erməni kilsəsi və diasporunun xarici diplomatları Qarabağa səfər etdikləri üçün hədəf alması ilk növbədə hüquqi savadsızlığın və reallıq hissinin itirilməsinin göstəricisidir. BMT prinsiplərinə və beynəlxalq hüquqa əsasən, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq səviyyədə tanınmış suveren ərazisidir.
Rəsmi Bakının öz suveren torpaqlarında diplomatik heyət üçün hərəkət marşrutu təyin etməsi, bərpa layihələrini nümayiş etdirməsi sırf daxili işidir və hər hansı üçüncü tərəflə müzakirə predmeti ola bilməz. Diplomatların bu səfərlərdə tam heyətlə iştirak etməsi isə dünya birliyinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü birmənalı şəkildə dəstəkləməsinin və Ermənistanın keçmiş irredentist iddialarının qüvvədən düşdüyünü qəbul etməsinin vizual təsdiqidir.
İdeoloji Böhran: "Urbisid"in İfşası və Tarixi Saxtakarlıq Qorxusu
Radikal erməni dairələrinin aqressiv ritorikasının arxasında dayanan əsas amillərdən biri, Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərdə gerçəkləşdirdiyi nəhəng bərpa-quruculuq işlərinin xarici dövlətlərin nümayəndələri tərəfindən yerindəcə müşahidə olunmasıdır. 30 illik işğal dövründə törədilmiş vandalizm, məscidlərin və tarixi abidələrin dağıdılması (urbisid) faktları bu səfərlər vasitəsilə dünya paytaxtlarına hesabat şəklində göndərilir.
Bundan əlavə, diplomatların Qarabağdakı qədim Alban-Udi mədəni irsinə (məsələn, Xudavəng və Gəncəsər monastırları) baş çəkməsi erməni revanşistlərinin onilliklər ərzində formalaşdırdığı tarixi saxtakarlıq mifini darmadağın edir. Bu səbəbdən həm kilsə, həm də radikal media resursları diplomatları guya "Azərbaycanın propaqandasında iştirak etməkdə" ittiham edərək marginal təhdidlər səsləndirirlər.

Regional Sülhə Təhdid: Revanşizm Kimin Dəyirmanına Su Tökür?
Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması və sülh müqaviləsinin imzalanması istiqamətində addımların atıldığı bir vaxtda, İrəvandakı radikal qüvvələrin xarici elçilərə qarşı qarayaxma kampaniyası yürütməsi Ermənistan cəmiyyətinin daxilində sülhə müqavimət göstərən ciddi elementlərin hələ də qaldığını nümayiş etdirir. Qərbi Azərbaycan İcması başda olmaqla, bir çox ictimai institutlar bu cür destruktiv addımları iki ölkə arasında etimad mühitinin zədələnməsinə yönəlmiş birbaşa təxribat kimi qiymətləndirirlər. Sülh gündəliyinə kölgə salmaq cəhdləri Ermənistanı regional logistik və iqtisadi layihələrdən kənarda saxlamaqla yanaşı, onun suveren dövlət kimi gələcək inkişaf perspektivlərini də heçə endirir.
Nəticə
Azərbaycanda fəaliyyət göstərən diplomatik missiyaların Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərləri sadəcə növbəti protokol tədbiri deyil. Bu, beynəlxalq hüququn təntənəsi, ədalətin bərpası və bölgədə geriyədönməz şəkildə bərqərar olmuş yeni geosiyasi reallığın rəsmən qəbuludur. Ermənistanın radikal və revanşist qüvvələrinin nümayiş etdirdiyi aqressiv və tamamilə qəbuledilməz reaksiya regionda sülh arxitekturasının qurulmasını ləngitsə də, Azərbaycan dövlətinin iradəsi və beynəlxalq hüququn gücü qarşısında iflasa məhkumdur. Cənubi Qafqazın gələcəyi radikal çağırışlarda deyil, suverenliyə hörmət və daxili işlərə müdaxilə edilməməsi prinsiplərinə əsaslanan davamlı sülhdədir.

Almaz Ülvi
Filologiya elmləri doktoru, professor

Harayçı üzərindən

yumruq atan revanşistlərə:

Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərindən bir müddət əvvəl Zəngilana, Laçına, Ağdama, Şuşaya səfər etmişəm. Gördüklərim yalnız erməni faşistlərinin çəkdirdiyi göz dağı olub. Hər yan viran qoyulub. Daş üstə daş, bir dənə olsun, üstü örtülü dam qalmayıb. Torpaqlarımız işğaldan azad olunandan sonra Kəlbəcərə gedib ata ocağını viran görən kəlbəcərlilərin hönkürtüsünə şahidlik etmişəm. 44 günlük müharibədən sonra məğlub olub, Kəlbəcəri rahat tərk eləmək üçün 10 gün möhlət istəyən ermənilərin həmin 10 gün ərzində hər yanı minalayıb evlərə, meşələrə necə od vurduqlarını gördüm.
Azərbaycan torpaqlarında törətdiklərini təbii qəbul edirəm, çünki daşnak ermənilərin xislətində qan tökmək, yandırıb yaxmaq, bayquş kimi xarabalıqlarda yuvalanmaqdır.
Qəribə orasıdır ki, mənim ata yurdum, indi Ermənistan adlanan Qərbi Azərbaycanda da haylar eyni vəhşilikləri törədiblər. Yəni Azərbaycan türklərini ordan silah gücünə qovduqdan sonra, mal-mülkümüzə sahiblənsələr də, evlərimizi darmadağın ediblər. Kəndləri nə günə qoyublarsa xarabalıqları da bilinmir.
Kurud kəndi 1988-də
Bu rasistlər hələ sovetlər dönəmində Zəngəzur mahalı, Qafan rayonunun mən doğulduğum Kurud kəndində bizim- Əfəndi uşağına məxsus məscidimizi, babam Əbdürrəhimin 1880 -ci ildən 1930-cu ilə qədər fəaliyyət göstərmiş mədrəsəsini dağıtmışdılar. Ətrafımızdakı Səncəraulu, Çiriş, Dərməzür, Gərd kəndlərinin əhalisini köçürüb kəndlərini xaraba qoymuşdular. 1983-cü ildə gözlərimizin önündə Baharlı kəndini və kənd qəbiristanlığını dağıdıb izini itirdilər.
1960-cı ildə Oğuz türklərinin yaşadığı Kirs kəndində Yunusov Yunus Hacı oğlu ev tikərkən bünövrə üçün qazdığı yerdən bir qoç, bir qoyun heykəli çıxmışdı. Qoçun boyun hissəsindən başlayan yazıda Cəlal paşanın adı yazılmış və əl-ələ tutan beş uşaq şəkli həkk olunmuşdu. Ermənilər xəbər tutan kimi Qafan Rayon İcraiyyə Komitəsinin sədri Ovanesyan Qarnik milislərin təzyiqilə abidəni götürüb Qafana apardı. Kirs və Kurud kəndlərindəki Alban kilsələri məbədlikdən çıxarılıb kölxoz anbarı kimi istifadə olunurdu.
1988-ci il deportasiyasından sonra kəndlərimizdə daş üstündə daş qalmayıb. Acıbac kəndindəki Alban kilsəsinin divarlarına haylara məxsus əcaib şəkillər döyüblər. Azərbaycanlılara məxsus maddi-mənəvi dəyərləri özününküləşdirə bilməyəndə məhv etmək yolunu tutublar.
XX əsrdə indi Ermənistan adlanan ərazilərimizdə 15 mindən çox Türk-Azərbaycan mənşəli toponim saxtalaşdırılıb. İrəvan şəhərindən tutmuş bütün şəhərlərimizin adı dəyişdirilib.

Kirs kəndinin xarabalıqları
Bu qədər həngamədən sonra utanmadan Gəncəsər və Xudavəngi də erməni irsi kimi təqdim edirlər. Yenə deyəsən Azərbaycanın Ermənistana göndərdiyi dizel, Aİ-92 və Aİ-95 markalı yanacaqlar hayları qızışdırıb. Terror yuvası olan Ermənistan Parlamentində revanşistlər baş qaldırır. Azərbacan ərazisində qan tökənlərin xatirəsini anmaqla köhnə xəstəliklərinin sağalmadığını büruzə verir, gənclərin zəhərlənmiş şüurunu bir az da zəhərləyirlər. Daha düşünmürlər ki, Vətən müharibəsində 13 min əsgərin fərarilik etməsi erməni uşaqlarına Azərbaycn düşmənçiliyi, Türk xofu aşılamağın nəticəsi idi.
Mənə elə gəlir ki, Azərbaycan dövlətinin sülh siyasəti yeritməsi qonşularımızı çaşdırıb. Şuşada yallı gedən Paşinyan indi də dədə-baba yurdumuz olan Xustub dağının bulaqlarından su içməklə, Göyçə gölündə çimməklə bizə göz dağı verir.
Dəmir yumruğu unudanlara xatırladıram ki, sülhə belə hazırlaşmırlar. Daha 100 illərlə xalqımıza qarşı törətdiklərinizi unutmaq fikrində deyilik.
7 dekabr 1988-ci ildə 11923 saylı hərbi hissənin heyətindən ibarət xilasedici dəstə hərbi hissənin komandiri Vaqif Əhmədovun rəhbərliyi ilə Ermənistanın zəlzələ baş vermiş Spitak şəhərinə çatan azərbaycanlı briqada yüzlərlə yaralı ermənini dağıntılar altından xilas etdi. Dekabrın 11-də isə Azərbaycandan Spitaka yardıma gedən 78 nəfər könüllüdən ibarət ikinci qrupu aparan “İL-76” təyyarəsi Ermənistan ərazisində vuruldu. Fransız xilasedicilər axtarış zamanı hər iki başı bağlanaraq qaynaqlanmış borulara diri-diri yığılmış Azərbaycan uşaqlarını tapıblar. Budur dünya sivilizasiyasına idiaçıların xisləti.
Demək istəyirəm ki, bədnam qonşular havadarlarına güvənərək həmişə yaxşılığımıza yamanlıqla cavab veriblər. Xalqımız yenə də böyüklük edərək bütün pislikləri unub. Yenə də barışıq əlini uzadıb. Amma daha belə getməz. Sənəd imzalamaqla sülh yaranmır. Sülh həm də insanların düşüncəsində yaranmalıdır. Bunun üçün nifrəti artıran fikirlərdən uzaqlaşmaq, keçmişin ağrılı səhifələrindən nəticə çıxarmaq lazımdır.

İndi kəndimizin yeri bilinmir, dağıdılıb, yerini kol-kos basıb, bu dağıdılmamış halıdır
Ermənistanın xəstə təfəkkürlü ideoloqlarının yürütdüyü avantürist siyasət ucbatından 38 ildir doğulduğumuz torpağa ayaq basa bilmirik. Bunun hamısının günahkarı erməni analarının da, azərbaycanlıların da göz yaşını axıdan “böyük ermənistan” xəyalpərəstləri, onları öz Qafqaz siyasətinə alət edən böyük dövlətlərdir.
Qonşular, alət olmayın, harayçı üzərindən bizə kəllə atmayın! Kəlləniz Dəmir yumruğa dəyib əzilər!

Tamxil Ziyəddinoğlu,
Qərbi Azərbaycanın Kurud kəndlisi

Bakıda Qədim Sazın və

Sözün Möhtəşəm Zəfəri

Borçalı Aşıq Mühiti Yenidən Paytaxt Səhnəsində

2026-cı il sentyabrın 14-də Bakı şəhərinin qədim və zəngin mədəniyyət ocaqlarından biri olan R.Behbudov adına Dövlət Mahnı Teatrında Azərbaycanın mənəvi tarixini, saz və söz sənətini özündə yaşadan möhtəşəm bir tədbir baş tutdu. Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin 2026-cı il üçün kiçik qrant müsabiqəsinin qalibi olmuş “Borçalı aşıq mühitini tanıyaq və tanıdaq” layihəsi çərçivəsində Borçalı aşıqlarının böyük konsert proqramı keçirildi. “Ozan Dünyası” Aşıq Yaradıcılığının Təbliği İctimai Birliyi tərəfindən böyük peşəkarlıqla ərsəyə gətirilən bu gecə, təkcə musiqi tədbiri deyil, həm də köklərə, tarixi yaddaşa və milli kimliyə qayıdış simvoluna çevrildi. Salonda əyləşən yüzlərlə tamaşaçı həm milli musiqimizin bənzərsiz nümunələrini dinləmək, həm də Borçalı saz-söz məktəbinin tarixi irsinə bir daha şahidlik etmək imkanı qazandı.

Respublikamızın görkəmli elm və sənət adamlarının, millət vəkillərinin, ictimai-siyasi xadimlərin də qatıldığı tədbiri giriş sözü ilə “Ozan Dünyası” Aşıq Yaradıcılığının Təbliği İctimai Birliyinin sədri, Əməkdar mədəniyyət işçisi Musa Nəbioğlu açdı. O, Borçalı aşıq mühitinin keçdiyi tarixi yola qısa ekskurs etdi, bu mühitin Azərbaycan aşıq sənətinə verdiyi böyük töhfələrdən danışdı. M.Nəbioğlu layihənin həyata keçirilməsində əsas məqsədin aşıq sənətinin inkişafında tarixən mühüm rol oynamış Borçalı aşıq mühiti haqqında ətraflı məlumat vermək, bu mühiti daha geniş müstəvidə təqdim etmək, xüsusən də bu mühitin aşıqlarına, onların ifalarındakı özünəməxsusluqlara diqqəti cəlb etmək olduğunu vurğuladı. Çıxışda Bakıda Borçalı aşıqlarının ayrıca konsertinin sonuncu dəfə ötən əsrin 80-ci illərinin əvvəllərində təşkil olunduğu xüsusi olaraq diqqətə çatdırıldı. Qeyd edildi ki, ötən uzun onilliklər ərzində bu səviyyədə toplu bir konsertin keçirilməməsi böyük bir boşluq idi və bugünkü tədbir həmin qırx illik mədəni həsrətə son qoyur. M.Nəbioğlu həmçinin mədəniyyətimizin çox mühüm qolu olan aşıq sənətinə ölkə rəhbərliyinin qayğı və diqqətinin son illərdə daha da artdığını xüsusi qeyd etdi.
Daha sonra çıxış edən millət vəkili Aydın Hüseynov “Ozan Dünyası” AYT İB-nin son illərdə həyata keçirdiyi layihələrin əhəmiyyətini qeyd edərək, “Borçalı aşıq mühitini tanıyaq və tanıdaq” adlı bir layihənin reallaşdırılmasının günümüzdə çox aktual olduğunu diqqətə çatdırdı. O, Borçalı aşıq mühiti və bütövlükdə Borçalıda yaşayan soydaşlarımızla bağlı belə mədəni layihələrin davamlı xarakter almasının vacibliyini bildirdi. Millət vəkili vurğuladı ki, Borçalı mahalı təkcə coğrafi məkan deyil, Azərbaycanın mənəvi sərhədlərini qoruyan, ana dilimizi və qədim ozan ənənələrimizi təmiz şəkildə saxlayan bütöv bir mədəniyyət qalasıdır.Milli Məclisin əməkdaşı, Beynəlxalq “Alaş” ədəbi mükafatı laureatı, şair-publisist Əkbər Qoşalı “Ozan Dünyası” AYT İB-nin fəaliyyətini yaxından izlədiyini və təqdir etdiyini vurğulayaraq, təşkilatın rəhbəri Musa Nəbioğlunun eyni zamanda aşıq sənəti ilə bağlı bir çox dəyərli kitabların müəllifi olduğunu auditoriyanın diqqətinə çatdırdı. Ə.Qoşalı qeyd etdi ki, Musa müəllimin fədakar araşdırmaları sayəsində Borçalının unudulmaqda olan bir çox ustadlarının adları və yaradıcılığı yenidən elmi dövriyyəyə qaytarılmış, gələcək nəsillər üçün yazılı bir salnamə yaradılmışdır.
ADMİU-nun dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, ustad aşıq Altay Məmmədli Borçalı aşıq mühitinin havacatda və ifa tərzindəki özəlliklərindən, bu mühitin zaman-zaman sənətdə öz sözünü demiş ustad aşıqlarından ətraflı söhbət açdı. O, Borçalı saz məktəbinin texniki baxımdan özünəməxsus barmaq vuruşları, pərdə düzümü və sərt səs tembri ilə digər aşıq mühitlərindən fərqləndiyini, buradakı ustad-şagird münasibətlərinin bu gün də qədim qanunlarla qorunub saxlanıldığını elmi detallarla izah etdi.

Gənc tədqiqatçı, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, bu günlərdə Milli Konservatoriyada yeni yaradılan “Aşıq sənəti” kafedrasının müdiri vəzifəsi etibar edilmiş Hafiz Kərimov isə çıxışında Borçalı aşıq mühitinin özünəməxsusluğuna dərin elmi baxış sərgilədi. H.Kərimov yeni yaradılan kafedranın bu cür fundamental regional məktəbləri akademik səviyyədə araşdıracağını və Borçalı havalarının nota köçürülərək tədris proqramlarına daxil edilməsinin aşıq elminin inkişafına böyük töhfə verəcəyini vurğuladı.

Konsertin bədii hissəsində Borçalı aşıq mühitinin istedadlı təmsilçiləri bir-birinin ardınca səhnəyə çıxaraq öz bənzərsiz ifaları ilə tamaşaçıların zövqünü oxşadılar. İfaçılar təkcə öz səsləri və barmaqlarının sehri ilə deyil, həm də geyindikləri ənənəvi aşıq libasları və səhnə mədəniyyətləri ilə qədim ozan məclislərinin ab-havasını teatra daşıdılar. Ustad aşıq Hüseyn Saraclının sonuncu səyirdi olan Murad Kövrəyin ifasında səslənən və məclisə ciddiyət gətirən “Baş divani” havası ilə açıldı, Cahangir Quliyevin təqdimatında incə qəlb çırpıntılarını əks etdirən “Zarıncı” havasını, Nargilə Mehdiyevanın şirin avazı və qadın aşıq ən-ənəsinin zərifliyi ilə yadda qalan “Mansırı” və Ramin Qarayevin ifa etdiyi gur səsli “Osmanlı divanisi” tamaşaçılarda böyük coşqu yaratdı. Ardınca Qabil Abdıyevin ifasında Borçalı dağlarının havasını gətirən “İncəgülü”, Əşrəf Qəriboğlunun (Təmirovun) təqdimatında qədim köklərə bağlayan “Göyçəgülü”, Fikrət Cəfərovun dastan dünyasından söz açan “Dastanı”, Ayişə Səyyadqızının məlahətli və ürəyəyatan səsi ilə ifa etdiyi “Aran gözəlləməsi”, Fatimə Məmmədovanın təqdimatında sazın zəngin imkanlarını nümayiş etdirən “Naxçıvanı” və Murad Həsənovun yüksək ifaçılıq texnikası və ustad ustalığı ilə təqdim etdiyi “Ruhani” aşıq havaları salonda əsl sənət fırtınası qopardı. Səlsənən hər bir hava, pərdələrin dili ilə danışan hər bir nəğmə Borçalı aşıq mühitinin bu günü ilə bağlı canlı, dinamik və zəngin bir mənzərəni gözlər önündə canlandırdı. Zalda əyləşən tamaşaçılar hər ifanın sonunda sənətkarları ayaq üstə alqışlayırdılar.

Aşıq Nargilə Mehtiyeva tamaşaçıların israrlı və gur alqışları, dinmək bilməyən xahişləri ilə yenidən səhnəyə dəvət olundu. Səhnəyə ayaq basdığı an zaldakı coşqu bir qədər də artdı. Ustad aşıq Kamandar Əfəndiyevin ruhunu səmada şad edən, sözləri və musiqisi ustadın özünə məxsus olan möhtəşəm bir əsər səslənməyə başladı: "Atatürküm, doğma qanım, bir də Azərbaycanım..."Aşığın telli sazından süzülən hər bir pərdə, hər bir kəlmə zaldakı yüzlərlə insanın qəlbinə birbaşa yol tapdı. Nəğmənin sədaları yüksəldikcə, zaldakı milli ruh və ehtiram hissi pik nöqtəyə çatdı. Tamaşaçılar bu təsirli ifanın qarşısında heyranlıqlarını gizlədə bilməyərək bir-bir ayağa qalxdılar. Bütün zal ayaq üstə, gözlərində qürur hissi ilə aşığı sürəkli alqışlara qərq etdi, musiqinin ecazkar gücü ilə bütövləşdi.

Konsert proqramının möhtəşəm və rəmzi finalı isə aşıq Ramin Qarayevin yenidən səhnəyə gəlişi ilə tamamlandı. Onun XIX əsrin sonlarında və XX əsrin ortalarında yaşamış, Borçalı saz məktəbinin ən böyük sütunlarından biri olan dahi ustad aşıq Ağacanın məşhur “Samovar” müxəmməsini bənzərsiz bir şövqlə, ustadın ruhuna layiq bir əzəmətlə səsləndirməsi konsertə unudulmaz bir nöqtə qoydu. Bu ifa sazın və sözün nəsillərarası körpüsünə çevrilərək salondakı coşqunu ən yüksək zirvəyə çatdırdı.

Tədbirin sonunda səhnəyə qalxan görkəmli dövlət xadimi, tarixçi alim Həsən Həsənov çıxış edərək layihənin aktuallığını və daşıdığı milli missiyanı xüsusi qeyd etdi. O, Borçalı aşıqlarının bir-birindən maraqlı ifalarının səsləndirilməsi ilə yanaşı, bu tədbirin həm də çox vacib olan maarifləndiricilik və tarixilik xarakteri daşıdığını vurğuladı. Həsən Həsənov bildirdi ki, bu cür tədbirlər sadəcə əyləncə deyil, xalqın öz soy-kökünə, tarixinə və coğrafiyasına sahib çıxması prosesidir. O, “Ozan Dünyası” AYT İB-nin sədri Musa Nəbioğlunun aşıq sənətinə verdiyi dəyəri, onun ömrünü bu yola həsr etməsini və sənətin təbliği istiqamətindəki çoxşaxəli fəaliyyətini yüksək qiymətləndirdi, tədbirin belə yüksək səviyyədə baş tutmasına görə təşkilatçılara və layihəyə dəstək verən qurumlara öz dərin minnətdarlığını bildirdi.

Gecənin ən qürurlu və həyəcanlı anı isə tədbirdə çıxış edən və Borçalı sazını Bakı səhnəsində layiqincə təmsil edən aşıqların “Ozan Dünyası” Aşıq Yaradıcılığının Təbliği İctimai Birliyinin “Fəxri diplomu” ilə təltif edilməsi oldu. Saz və söz sənətimizi yaşadan, ustadların əmanətini çiynində daşıyan aşıqlara bu dəyərli diplomları görkəmli dövlət xadimi Həsən Həsənov, deputat Aydın Hüseynov və Elnur Məmmədov böyük ehtiramla təqdim etdilər. Təqdimat zamanı sənətkarların və ziyalıların üzündəki qürur hissi gecənin əsl mahiyyətini ortaya qoyurdu. Tədbir, gələcək nəsillərə böyük bir tarixi irs yadigarı, silinməz bir salnamə olaraq qalacaq və bütün iştirakçıların, ziyalıların və aşıqların səhnədə bir araya gəldiyi möhtəşəm xatirə şəkillərinin çəkdirilməsi ilə yekunlaşdı. Bu konsert sübut etdi ki, kökü minilliklərə dayanan Azərbaycan aşıq sənəti və onun Borçalı qolu bu gün də etibarlı əllərdədir və gələcəyə doğru inamla addımlayır.

Hüseyn İsaoğlu,
yazıçı - publisist,
AYB və AJB üzvü

Abid Şamiloğlu,
Müəllim,
Quba, Afurca kəndi

Dostluq

(Şəki Xan sarayı haqqında düşüncələrim)

Şəkinin sərin dağ havası üzümə toxunanda bu dünya gözümdə daha da gözəlləşdi. Addımlarım məni Yuxarı Baş Dövlət Tarix - Memarlıq Qoruğunun qədim qala divarları daxilinə, əsrlərin şahidi olan o möhtəşəm tikilinin - Şəki Xan Sarayının qarşısına gətirmişdi.
Başımı qaldırıb sarayın fasadına baxdım. Günəşin son şüaları minlərlə rəngli şüşənin - şəbəkənin üzərində bərq vurur, həyətdəki əzəmətli, qoca Xan çinarın yaşıl budaqları binanın divarlarına kölgə salırdı. O an beynimdə yalnız bir fikir fırlanırdı: insan əli bu qədər incəliyi və əzəməti necə yarada bilərdi?
Həyətdəki oturacaqda əyləşib gözlərimi o pəncərələrdən çəkə bilmədim. Heç bir mismar və ya yapışqan istifadə edilmədən sadəcə taxta və şüşənin bir-birinə geydirilməsi ilə yaranmışdı bu şəbəkələr. Mən sarayın qarşısında xəyala dalarkən, sanki XVIII əsrin sədaları qulağımda əks olundu. Bu divarların arxasında kim bilir hansı gizli fərmanlar verilib, hansı xanların amiranə səsi divarları titrədib.
"Zalım xan sarayı" deyirdilər bura. Gözəlliyin ortasında gizlənən bu amansızlıq mənə insan təbiətinin ziddiyyətini söyləyirdi: "Bir tərəfdə kainatı heyran qoyan sənət, digər tərəfdə isə hakimiyyət hərisliyi."
Yüngül bir meh əsdi. Xan çinarın yarpaqları xışıldadı. Elə bil qoca ağac mənə təsəlli verirdi: "Keçmiş əhvalatlar qan və göz yaşları ilə yazılsa da, geriyə qalan yalnız bu gözəllikdir. İnsanlar gəldi-gedərdi, amma sənət və ruh əbədidir."
Bu saray bütöv bir xalqın səbrinin, zövqünün və dözümünün vizual simfoniyasıdır.
Binaya daxil oldum. Divarlardakı döyüş və ov səhnələrinə, Nizaminin poemalarından süzülüb gələn o zərif divar rəsmlərinə diqqətlə baxdım. Otaqların birində olarkən bələdçi qadın bizə bir tarixi həqiqəti söylədi:
"Bu sarayı inşa edən Məhəmmədhüseyn xan "Müştaq" təxəllüsü ilə qəzəllər yazmış, dövrünün görkəmli şairi olmuşdur. Həmişə bu otağa şairləri toplayardı. Həmin dövrün görkəmli Azərbaycan şairləri Molla Pənah Vaqif və Molla Vəli Vidadi onun dostları idilər. Bu otaqda şeir məclisləri keçirərdilər."
Maraq məni bürüdü. Otağın hər bir künc-bucağına nəzər yetirdim. Bura mənə doğmalaşdı. Bu gözəl insanların burada qalan ayaq izlərini axtardım. Divarlara dəyərək, əks-səda verən danışıqları qulaqlarımda səsləndi. Şəki Xan sarayının qarşısından ayrılarkən mən artıq bir neçə dəqiqə əvvəlki insan deyildim. Ruhum rəngbərəng şəbəkə şüşələrdən süzülən işıqla yuyulmuş, tarixin həm qanlı, həm də möhtəşəm tərəfi ilə barışmışdı. Ürəyimin bir parçasını o rənglərin, o qədim çinarın yarpaqlarının xışıltısı arasında qoyaraq gedirdim.
Bu səfərdən aldığım təəssürat məni xəyallar aləminə apardı. Bələdçi qadının söylədikləri bir kino lenti kimi gözlərim qarşısından gəlib keçdi. Ən axırda bədii bir yazıya çevrildi.

Hekayə
Şəki xan sarayının şəbəkəli pəncərələrindən süzülən rəngbərəng günəş şüaları otağın naxışlı divarlarına xalça kimi səpələnmişdi. Havada təzə dəmlənmiş kəklikotu çayının və Şəki şirniyyatlarının ətri vardı. Xanlığın rəhbəri, eyni zamanda həzin qəzəllər müəllifi olan Məhəmmədhüseyn xan Müştaq baş tərəfdə əyləşmişdi. Onun sağında şair Molla Pənah Vaqif, solunda isə dərin, kədərli misraların ustadı Molla Vəli Vidadi əyləşib söhbət edirdilər.
Məhəmmədhüseyn xan Müştaq bir qurtum çay içərək dedi: "Xoş gəlmisiniz, mənim söz sərraflarım, könül dostlarım. Bu gün siyasəti, xanlığın ağır yüklərini bir kənara qoymuşam. Sarayımın pəncərələrindən baxanda Şəkinin bu gözəl təbiəti mənə ancaq yazıb-yaratmaq tövsiyə edir. Vaqif, de görüm, Qarabağdan bura hansı gözəl misraları töhfə gətirmisən?"
Molla Pənah Vaqif təvazökarlıqla baş əyib dedi: "Sağ olun, xan! Sizin bu möhtəşəm sarayınız, divarlardakı hər bir naxış özü bir sənət əsəridir. Bura ayaq basan şairin ilhamı coşmaya bilməz. Mən hər zaman gözəlliyi, yaşamaq sevincini tərənnüm etməyi sevirəm. Dünya fanidir, amma onun bəxş etdiyi gözəlliklərdən zövq almaq lazımdır."
Molla Vəli Vidadi ağsaqqal müdrikliyi ilə ah çəkib dedi: "Ah, Molla Pənah, sən yenə dünyanı bəzəməkdən, gözəllərdən danışırsan. Bu dünyanın vəfası yoxdur. Ona belə ürək bağlama. Xan sağ olsun, mənim könlüm bu gün yenə bir az qəmlidir. Dünya gəldi-gedərdir. Fələyin gərdişi məni daha çox düşündürür."
Məhəmmədhüseyn xan Müştaq Vidadinin çiynini sıxıb dedi: "Gözəl dostum Vidadi, sənin o həzin, qəmli şeirlərin olmasaydı, Azərbaycan şeirinin bu qədər dərinliyi olmazdı. Sənin kədərinin də fəlsəfi mənası var. Amma gəlin bu gün ruhumuzu təzələyək. Hamıdan bir təzə misra eşitmək istəyirəm. Vaqif, sən başla!"
Molla Pənah Vaqifin gözləri parıldadı, əlini sinəsinə qoyub "Pəri" qoşmasını söylədi:
Boyun sürahidir, bədənin büllur,
Gərdənin çəkilmiş minadan, Pəri.
Sən ha bir sonasan, cüda düşübsən,
Bir bölük yaşılbaş sonadan, Pəri!
Vaqif gülərək xana baxdı, dedi: "Amma bura gələndən, sizin bu məclisinizdəki şuxluğu görəndən sonra daha da nikbin şeirlər yazacağam."
Məhəmmədhüseyn xan Müştaq uca səslə güldü, sonra dedi:
"Yaşa, Vaqif! Sənin bu hazırcavablığın və incə yumorun qaranlıq otağı belə işıqlandırar. Bəs, sən nə deyirsən, Vidadi? Vaqifin bu şuxluğuna cavabın nədir?"
Molla Vəli Vidadi sakit səslə, süzgün baxışlarla misraları pıçıldadı:
Ey həmdəmim, sənə çoxdur sözlərim,
Məni ağlar qoyub hara gedirsən?
Həsrətindən yol üstədir gözlərim,
Məni qəmli qoyub hara gedirsən?"
Vidadi sonra Vaqifə baxdı, dedi: "Molla Pənah, dünya həmişə sənin gördüyün kimi toylu-büsatlı deyil. Həyatın acılı, kədərli günləri də çoxdur. Bu gün varıq, sabah yoxuq. Dostların ayrılığı var, hicranı var."
Molla Pənah Vaqif Vidadinin əlini tutub dedi: "Doğru deyirsən, ustad. Amma bu gün biz bir yerdəyik, bu gün Şəki xanının məclisində sözün, sənətin zirvəsindəyik. Gəl, bu anın qiymətini bilək. Şairin qəmi də gözəldir, sevinci də."
Məhəmmədhüseyn xan Müştaq ayağa qalxdı, hər iki şairə ehtiramla baxdı, dedi: "Dostlarım, sizin bu mübahisəniz, bu səmimi söhbətiniz elə poeziyanın özüdür. Biri bədbin, biri nikbin, amma hər ikisi bənzərsiz. Nə qədər ki, bu saray var, nə qədər ki mən bu taxtdayam, Şəki sizin kimi ustadların ocağı olacaq."
Üç dost xanın işarəsi ilə çay qədəhlərini qaldırdılar. Çay içdikdən sonra Məhəmmədhüseyn xan Müştaq özünün "Qurban olduğum" adlı şeirini oxudu:
Ağ üzdə xalları filfilə nisbət,
Can quşu bağında bülbülə nisbət,
Ləbləri çiy düşmüş bir gülə nisbət,
Əhrər yanağına qurban olduğum.
Həmin gecə Şəki xan sarayının o kiçik otağında bədii sənətkarlığın zirvəsi yaşandı. Vidadi fəğan dolu qəzəllərini oxudu, Vaqif ona şux və şən qoşmaları ilə cavab verdi. Müştaq isə öz bədii yaradıcılığı ilə bu məclisə xanlıq əzəməti qatdı. Üç fərqli tale, üç fərqli yaradıcılıq üslubu, amma tək bir sarsılmaz dostluq.
Səhər açılarkən onlar ayrıldılar. Amma otağın divarlarına, rəngli şəbəkələrinə və tarixin yaddaşına bu üç sənətkarın bədii nəfəsi, bir də heç vaxt unudulmayacaq dostluq hekayəsi əbədi olaraq həkk olundu.
Üç dostun taleyi
İllər keçdi. Sənətkarlarımız bu dünyadan köçüb haqq dünyasına qovuşdular.
1759-cu ildən 1780-ci ilə kimi Şəki xanı olmuş Məhəmmədhüseyn xan Müştaq avqust ayında törədilən saray çevrilişi nəticəsində qətlə yetirildi. Molla Vəli Vidadi onun ölümünə "Müsibətnamə" əsərini yazdı.
1797-ci ildə Qarabağ xanının baş vəziri olan Molla Pənah Vaqifi və onun oğlu Əli bəyi İbrahimxəlil xanın qardaşı oğlu Məhəmməd bəy Cavanşir qətlə yetirdi. Molla Vəli Vidadi onun faciəvi ölümünə "Ey həmdəmim can, getdin" rədifli mərsiyəsini yazdı.
Qazaxın II Şıxlı kəndində yaşayan Molla Vəli Vidadi Molla Pənah Vaqiflə həm dost, həm də quda olmuşlar. Vaqifin 2 qızını Vidadi 2 oğluna almışdı. Vidadi yüz il ömür sürmüş, 1809-cu ildə Şıxlıda vəfat etmişdir.
Sənətkarlarımız xalqımıza böyük ədəbi miras qoyub getdilər. Qədirbilən Azərbaycan xalqı onları heç vaxt unutmur. Əsərləri sevilə-sevilə oxunur.