ABŞ kəşfiyyatı

təkzib etdi

İran ABŞ hakimiyyətinin açıq şəkildə etiraf etdiyindən xeyli daha böyük hərbi imkanlarını qoruyub saxlayır.
Bu barədə “CBS Nyus” ABŞ kəşfiyyat məlumatları ilə tanış olan rəsmilərə istinadən məlumat verib.
Onların sözlərinə görə, aprelin əvvəlində əldə olunan atəşkəs zamanı İranın sərəncamında ballistik raket arsenalının təxminən yarısı, eləcə də müvafiq buraxılış qurğuları qalmaqda idi:
“Bu qiymətləndirmə Donald Tramp administrasiyasının daha əvvəl verdiyi açıqlamalarla ziddiyyət təşkil edir. Həmin açıqlamalarda deyilirdi ki, zərbələr nəticəsində İranın hərbi potensialı əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədilib”.
Mənbələr qeyd edir ki, vurulan ziyana baxmayaraq, Tehran raket sistemlərindən istifadə də daxil olmaqla, gələcək hərbi əməliyyatlar aparmaq qabiliyyətini qoruyub saxlayır.

Əhməd Obalı “The Jerusalem Post” üçün

Əhməd Obalının

yazısını təqdim edirik:

Güney azərbaycanlı müxalif jurnalist kimi, İranın Milli Təhlükəsizlik Ali Şurasının keçmiş katibi Əli Laricani kimi bir zalımın olmadığı bir dünyada yaşadığım üçün böyük sevinc hissi keçirirəm. O, İran rejiminin siyasətinin böyük hissəsinin əsas memarlarından biri və Azərbaycan xalqına qarşı uzun illər davam edən təzyiq siyasətinin aparıcı simalarından biri idi.
İran çoxmillətli bir ölkədir; farslar, azərbaycanlı türklər, kürdlər, bəluclar, əhvaz ərəbləri, lorlar və türkmənlərdən ibarətdir və bu qrupların heç biri əhalinin 50 faizini təşkil etmir. Güney azərbaycanlılar əhalinin ən azı üçdə birini təşkil edir və məhz bu səbəbdən Laricaninin aradan götürülməsi bu qədər mühüm hesab olunur.
Düzdür, keçmiş ali rəhbər Əli Xamənei və keçmiş SEPAH komandanı Qasım Süleymani də azərbaycanlılara qarşı düşmən münasibətləri ilə tanınırdılar. Süleymani Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi dövründə Azərbaycana qarşı çox fəal idi. O, dəfələrlə İranı Ermənistana daha çox silah göndərməyə və onları açıq şəkildə dəstəkləməyə çağırmış, azərbaycanlıların “qeyri-irani xalq” olduğunu iddia etmişdi. Süleymani, həmçinin azərbaycanlı mənşəli SEPAH üzvlərinin dəfələrlə yoxlanılmasını və Güney Azərbaycan və onun xalqına simpatiyaları olduğu təqdirdə, yüksək vəzifələrdən uzaqlaşdırılmasını tələb edirdi. Ancaq İran Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının keçmiş katibi Əli Laricani azərbaycanlılara qarşı xüsusi və fərqli bir nifrət bəsləyirdi.
Diskriminasiya siyasətinin institusionallaşdırılması
Laricani İran siyasi elitasında azərbaycanlıları aşağılayan televiziya və radio proqramlarının – uşaq verilişləri, filmlər, seriallar və hətta xəbər buraxılışlarının-hazırlanmasını tövsiyə edən və həyata keçirən ilk yüksək vəzifəli şəxslərdən biri idi. O, İran İslam Respublikası Yayım Qurumunun rəhbəri olduğu dövrdə 1995-ci ildə keçirilmiş məşhur sorğunun əsas təşkilatçısı olmuşdu; bu sorğu sonradan azərbaycanlı kimliyinə və etnik mənsubiyyətinə qarşı hücumların gücləndirilməsi üçün bəhanəyə çevrildi.
Professor Brenda Şaffer “Iran is More Than Persia” adlı kitabında yazır ki, 8 may 1995-ci ildə İranın “Əhrar” qəzeti IRIB-in (İran Radio və Televizyası) İrandakı “türk” vətəndaşlara – yəni azərbaycanlılara – münasibətlə bağlı sorğu keçirdiyini bildirmişdi. Sorğuda belə suallar yer almışdı:
“Bir türklə evlənmək istərdinizmi? Qızınızın bir türklə evlənməsinə razı olardınızmı? Dini mərasimlərdə (məsələn, Aşura) türklərlə birlikdə iştirak edərdinizmi? Ev alsanız, türklə qonşu olmağa razı olardınızmı? Türk çoxluğunun yaşadığı məhəllə və ya şəhərdə yaşamaq istərdinizmi? Türklə dost olmaq istərdinizmi? Türklərin evinə qonaq getmək istərdinizmi?”
Şafferə görə, “nəticələr fars cəmiyyətində bu qrupa qarşı son dərəcə mənfi münasibətin olduğunu göstərdi; respondentlərin əksəriyyəti İran azərbaycanlıları ilə ünsiyyətdən qaçmaq istədiklərini bildirdilər. Bu sorğu 9 may 1995-ci ildən başlayaraq azərbaycanlıların etiraz dalğasına səbəb oldu.”
Etirazlara universitet tələbələri rəhbərlik edirdi. Onlar fars cəmiyyətində son yüz ildə davam edən aryançı irqçi siyasətə və IRIB-in belə bölücü sorğunu keçirmə motivlərinə qarşı çıxırdılar. Etirazlar Tehran Universitetində başladı. Azərbaycanlı tələbələr ümid edirdilər ki, fars tələbələr də onlara qoşulacaq, ancaq bu baş vermədi. Nəticədə azərbaycanlı tələbələr öz təşkilatlarını - Azərbaycan Akademik Cəmiyyətini yaratdılar.
Şaffer yazır: “O vaxta qədər etnik əsasda ayrıca tələbə birlikləri yox idi.” Etirazlar daha sonra Təbriz və azərbaycanlıların digər sıx yaşadığı şəhərlərə yayıldı. Təbriz Universitetində minlərlə tələbə 9 may aksiyalarında iştirak etdi. Azərbaycanlı tələbələr eyni zamanda prezident aparatına, parlamentə, cümə namazı imamlarına və Şərqi Azərbaycan, Zəncan və Ərdəbil vilayətlərinin rəhbərlərinə məktublar göndərərək bu sorğunu pislədilər və Təbriz Universitetində Azərbaycan dilində təhsil hüququ tələb etdilər.
Mahmud Əhmədinejad dövründə isə “Iran” qəzetində məşhur təhqiramiz karikatura yayımlandı. Bu qəzet və IRNA xəbər agentliyi 2006-cı ilin yazında daha bir genişmiqyaslı azərbaycanlı etirazlarını alovlandıran dövlət qurumları oldular.
Milyonlarla azərbaycanlı küçələrə çıxdı. Bəzi şəhərlərdə etirazlar o qədər genişləndi ki, insanlar qısa müddət ərzində bəzi məhəllələrə nəzarəti ələ keçirdilər, ancaq sonradan etirazlar rejim tərəfindən sərt şəkildə yatırıldı. Minlərlə insan həbs olundu, rəsmi məlumatlara görə ən azı 12 nəfər öldürüldü, qeyri-rəsmi məlumatlara görə isə bu rəqəm daha yüksək idi.
Əli Xamənei özü televiziya vasitəsilə üzr istəməyə məcbur oldu. Həmin karikaturada azərbaycanlılar “bitməz hamamböcəkləri” kimi təsvir edilir, Azərbaycan dili isə “hamamböcəyi dili” adlandırılırdı və azərbaycanlıların “nəcis ilə qidalandığı” iddia edilirdi.
2006-cı il etirazları birbaşa Laricaninin daha əvvəl yaratdığı anti-azərbaycanlı siyasətin nəticəsi idi. Daha sonra bir televiziya proqramında azərbaycanlıların guya diş fırçasından istifadə etməyi bilmədiyi iddia edilərək azərbaycanlı bir uşağa tualet fırçası göstərilib “azərbaycanlılar dişlərini belə fırçalayır” deyilmişdi. Rejim bu cür təhqirlərin təkrarlanmayacağını vəd etsə də, Laricaninin yaratdığı sistem səbəbindən bunun davam edəcəyi aydın idi.
Laricani azərbaycanlı məsələsində o qədər sərt mövqedə idi ki, hətta rejim tərəfdarı olan azərbaycanlılara belə etibar etmirdi. O, Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi təyin edildikdən sonra prezident Məsud Pezeşkianı kənara çəkərək idarəetməni faktiki olaraq özü həyata keçirirdi.
Bütün bu səbəblərə görə, Laricaninin aradan götürülməsi məni sevindirir. O, yalnız Qərbə və İsrailə qarşı sərt xətt tərəfdarı deyildi, eyni zamanda Güney Azərbaycan xalqının ən böyük düşmənlərindən biri idi.
Ümid edirəm və dua edirəm ki, onsuz bölgənin və dünyanın gələcəyi daha parlaq olacaq.

Fərrux Rüstəmov yazır:

Bu gün bir əsrlik tarixi olan Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin rektoru professor Cəfər Cəfərovun özəl günüdür. Bu münasibətlə hörmətli Cəfər müəllimi təbrik edir, möhkəm cansağlığı, bərəkətli ömür və nəvə-nəticə sevinci arzulayıram.
***
1960-cı il aprel ayının 21-də Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. 1977-ci ildə Bakı şəhəri 158 №-li orta məktəbi bitirmiş və ADU-nun Tarix fakültəsinə daxil olmuşdur. 1980-1983-cü illərdə universitetin göndərişi əsasında təhsilini M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsində davam etdirmişdir. 1983-cü ildə MDU-nun Tarix fakültəsinin aspiranturasına daxil olmuş, 1987-ci ildə dissertasiya işini müdafiə edərək tarix elmləri namizədi elmi dərəcəsi almışdır. Moskvada Azərbaycanlı Tələbə və Aspirantlar Şurasının sədr müavini olmuşdur. 1987-1994-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (1989-cu ildən BDU) Tarix fakültəsində böyük laborant, Azərbaycan tarixi kafedrasında müəllim, baş müəllim, dosent vəzifələrində çalışmışdır. 1990-1994-cü illərdə BDU-da tarix üzrə doktorluq dissertasiyalarının müdafiəsi ilə bağlı İxtisaslaşmış Dissertasiya Şurasının elmi katibi, 1992-1994-cü illərdə Tarix fakültəsinin dekan müavini, 1994-1998-ci illərdə yeni yaradılmış Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyində Gənclərlə İş üzrə Baş İdarəsinin rəisi vəzifələrində işləmişdir.
1998-2003-cü illərdə BMT və Azərbaycan hökumətinin “Azərbaycanda QHT/İƏT-lərin institusional potensialının artırılması ilə vətəndaş cəmiyyətinin gücləndirilməsi” birgə layihəsinin milli koordinatoru olmuşdur. 2000-2001-ci illərdə Fulbrayt proqramının qalibi kimi ABŞ Dövlət Departamentinin təqaüdü ilə Nyu-York Universitetinin Dövlət İdarəçiliyi Məktəbində tədqiqatçı alim vəzifəsində çalışmışdır. Həmin dövrdə həm də BMT-nin mərkəzi qərargahında“Elektron Hökumət” layihəsinin icraçılarından olmuşdur. 2000-ci ildə ABŞ Dövlət Departamenti tərəfindən maliyyələşən Müasir Məsələlər üzrə Təqaüdlər Proqramının qalibi olmuşdur.
2001-ci ilin noyabr ayında keçirilən Dünya Azərbaycanlılarının I Qu-rultayında Dünya Azərbaycanlılarını Əlaqələndirmə Şurasının İdarə Heyətinin üzvü seçilmiş, 2002-ci ildə Milli Məclisə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (Ombudsman) vəzifəsinə təqdim olunan 3 namizəddən biri olmuş, 2003-2004-cü illərdə Beynəlxalq Mətbuat Mərkəzinin (BMM) direktoru vəzifəsində işləmişdir.
2004-2006-cı illərdə BMT və Azərbaycan hökumətinin “Azərbaycan Respublikasında yoxsulluğun azaldılması məqsədilə daxili turizmin səmərəli inkişafının təmin olun¬ması üzrə Azərbaycan Respublikasının Gənclər, İdman və Turizm Nazirliyinə institusional yardım” birgə layihəsinin milli koordinatoru olmuşdur.
17 fevral 2010-cu ildə AMEA-nın A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunda tarix üzrə elmlər doktoru alimlik dərəcəsi almaq üçün doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 2013-cü ildən professordur.
2006-2014-cü illərdə Azərbaycan Turizm İnstitutunun, 2014-2016-cı illərdə onun bazasında yaradılan Azərbaycan Turizm və Menecment Universitetinin rektoru olmuşdur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İ.Əliyevin 23 iyun 2016-cı il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin rektoru vəzifəsinə təyin olunmuşdur.
Hazırda “ADPU-nun Xəbərləri”, “Təhsildə İKT”, “Tarix, insan və cəmiyyət” jurnallarının baş redaktoru, “Azərbaycan məktəbi”, “Kurikulum” və Moskvada nəşr edilən “İnsan kapitalı” (“Человеческий капитал” Журнал Московского университета) elmi-praktik jurnallarının, “Kommunikologiya” (“Коммуникология”) beynəlxalq elmi jurnalının, Rusiya Dövlət Humanitar Universitetinin “Avrasiya tədqiqatları. Tarix. Politologiya. Beynəlxalq münasibətlər” elmi jurnalının (Вестник РГГУ. Серия «Евразийские исследования. История. Политология. Международные отношения». Научный журнал) və s. redaksiya heyətinin üzvüdür.
2013-2016-cı illərdə “Turizm və qonaqpərvərlik tədqiqatları” jurnalının baş redaktoru olub. 2016-cı ildən ADPU-nun nəzdində fəaliyyət göstərən “Ümumi pedaqogika, pedaqogika və təhsilin tarixi”, “Təlim və tərbiyənin nəzəriyyəsi və metodikası” ixtisasları üzrə Dissertasiya Şurasının sədridir.
2020-ci ildə Türkiyənin Ali Təhsil Keyfiyyət Şurasının xarici qiymətləndiricisi (ekspert) seçilib. Avrasiya İpək Yolu Universitetləri Konsorsiumu (ESRUC) İcraedici Şurasının üzvüdür. Prof. Cəfər Cəfərov 12 dekabr 2017-ci ildə Avstriyanın IMC/FH KREMS Universitetinin fəxri doktoru, 20.05.2023-cü ildə isə Özbəkistanın Kokand Dövlət Pedaqoji İnstitutunun fəxri professoru adına layiq görülüb.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İ.Əliyevin Sərəncamları ilə “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918–2018)”, “Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi (1919-2019)”, “Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923-2023)” yubiley medalları ilə, 2021-ci il 17 dekabr tarixində "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir.
ABŞ-da təhsil alan Azərbaycanlı Məzunlar Assosiasiyasının “Təhsil sahəsində ən yaxşı nəticəyə görə” diplomu (2008), “Fəxri turizm işçisi” döş nişanı (2014), Humanist Pedaqogikanın Beynəlxalq Mərkəzi tərəfindən “Humanist pedaqogikanın cəngavəri” adı və “Ürək və qu quşu” döş nişanı (2017), Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatının “General Həzi Aslanov” (2019) və Azərbaycan Vətən Müharibəsi Veteranları Birliyinin “Milli Ordunun 100 illik yubileyi” (2019) medalları və müxtəlif media mükafatları, həmçinin 2024-cü ildə “Dədə Qorqud” Milli Fondunun və “Azərbaycan dünyası” beynəlxalq jurnalının Türk Dünyasının “Qızıl ürək” ordeni ilə təltif edilib.
Azərbaycan tarixinin müasir problemləri, XX əsrin 20-ci illərinin sonu-30-cu illərində Azərbaycan kəndi, vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı, dövlət idarəçiliyi və cəmiyyətin demokratikləşməsi, turizmin və ali pedaqoji təhsilin inkişaf perspektivləri ilə bağlı respublikada və xaricdə nəşr olunan 90-dan çox kitabın, tədris-metodiki vəsaitin, elmi məqalənin müəllifidir. 36 xarici ölkədə keçirilən 110-dan çox beynəlxalq seminar, konfrans və simpoziumun iştirakçısı olmuşdur.

Fərrux Rüstəmov,
pedaqoji elmlər doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi

Barmaqlar silkələnir, üzlər bozarır...

Ağ ev lideri Donald Tramp bildirib ki, ABŞ İranla razılaşma əldə olunana qədər İran limanlarının blokadasını ləğv etməyəcək. Tramp blokadanın "İranı tamamilə məhv etdiyini" və "razılaşma" əldə olunana qədər qüvvədə qalacağını yazıb. O, ölkənin gündə təxminən 500 milyon dollar itirdiyini iddia edib və bunu "qısa müddətdə belə davamlı olmayan hadisə" adlandırıb.
İran parlamentinin sədri Məhəmməd Baqer Qalibaf isə X hesabında yazıb: “Tramp mühasirə tətbiq etməklə və atəşkəsi pozmaqla bu danışıqlar masasını təslim masasına çevirmək və ya yenilənmiş düşmənçilikləri özünəməxsus şəkildə əsaslandırmaq istəyir. Biz təhdidlərin kölgəsi altında danışıqları qəbul etmirik və son iki həftə ərzində döyüş meydanında yeni kartlar göstərməyə hazırlaşırıq”.
ABŞ-İran danışıqlarının davam edib-etməyəcəyi məlum deyil.
Donald Tramp İranın ABŞ ilə danışıqları davam etdirəcəyini gözlədiyini və imtina edəcəyi təqdirdə ciddi nəticələrlə qarşılaşacağını xəbərdar edib. O, razılaşmaya ümid etdiyini vurğulayıb, lakin Tehranın nüvə silahı əldə etməsi ehtimalını istisna edib.
İran Parlamentinin sədri Məhəmməd Baqer Qalibaf bildirib ki, Vaşinqton təzyiq göstərməyə davam etdiyi müddətdə İran danışıqlar aparmayacaq.
İki tərəf arasında 11 apreldə İslamabadda keçirilən danışıqlarda razılığa gəlinməyib. Yeni müzakirələr mərhələsinin mümkünlüyü hələ də açıqdır.
Xatırladaq ki, ABŞ-la İran arasındakı atəşkəs bu gün başa çatır.

İki internet provayderi BAĞLANDI

Azərbaycanda iki internet provayderi fəaliyyətini dayandırıb.
Butov.az xəbər verir ki, bunlar "Skynet" MMC və "Robonet" MMC-lərdir.
Sözügedən provayderlərin uçotu ləğv edildiyinə görə, fəaliyyətləri dayandırılıb.
Xatırladaq ki, "Skynet" 2023-cü ilin aprel ayında, "Robonet" MMC isə 2024-cü ilin yanvar ayında uçota alınmışdı.
Bununla da ölkədə uçota alınmış internet operator, provayder və host provayderlərin sayı 194 olub.
Qeyd edək ki, internet operator və provayderlərinin uçota alınmasını Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi həyata keçirir.

İran danışıqlardan imtina etdi

İran hökuməti İslamabadda keçirilməsi planlaşdırılan ABŞ-la danışıqlardan imtina edib. Bu iddia ilə İran mediası çıxış edib.
Bildirilib ki, ABŞ-ın qeyri-real və hədsiz tələbləri, daim dəyişən mövqeyindən dolayı müvafiq qərar verilib.
Qeyd edək ki, 8 apreldə tərəflər arasında əldə edilən iki həftəlik atəşkəs razılaşmasından sonra İslamabadda 11 apreldə danışıqlar keçirilmiş, lakin nəticəsiz başa çatmışdı.
Növbəti danışıqların 21 apreldə baş tutacağı gözlənilirdi.

Bircə arzum var idi...

“...Hər şənbə, bazar günləri ata yurduma gedirəm. Evimizdə əzizlərimi xatırlayıram; Atamı, anamı, 2 ildi dünyasını dəyişən qardaşımı, qəhrəman bacımı, itkin qardaşımı... Qapını açıb içəri keçəndə onların mənim yanımda olduqlarını hiss edirəm. Hiss edirəm ki, hətta küçədə də mənimlə addımlayırlar...” Xankəndi sakini, doğma yurduna qayıtmış Nəzakət Lətif qızı İsmayılova belə deyir. Nəzakət xanımın həyat hekayətini səssiz, ağrısız dinləmək olmur.

O, 1973-ci ildə Xankəndidə anadan olub. Ailənin 8 övladının sonuncusudur. Uşaqlıq, yeniyetməlik illəri Xankəndidə keçib. Burada erməni separatizminin baş qaldırdığı 1988-ci ildə ailəliklə evlərini tərk emək məcburiyyətində qalıblar. Evi ermənilər zəbt ediblər. Nəzakətgil əvvəlcə Ağdama gəliblər, sonra isə Xocalı şəhərində məskunlaşmalı olublar. O, 1991-ci ildə bu şəhərdə ailə qurub. Cəmi doqquz ayın gəlini olan Nəzakətin həyat yoldaşı Vidadi Xocalı soyqırımının qurbanlarındandır. Soyqırım hadisəsindən bir ay sonra qızı Ülviyyə dünyaya gəlib.

Onu da qeyd edək ki, Nəzakət xanımın özündən iki yaş böyük bacısı Zöhrə Quliyeva Xocalı özünümüdafiə batalyonunda döyüşçü, tibb bacısı olub. Gəncə Texnologiya Texnikumunda qiyabi təhsil alan vətənpərvər qız doğma yurdun müdafiəçiləri sırasına qoşulub. Nəzakət onun haqqında belə deyir: “1990-cı ilin noyabrında bir dəfə bacım avtobusla Ağdamdan Xocalıya gəlirmiş. Əsgərandan keçəndə ermənilər avtobusu güllə-barana tuturlar. Sürücü İlqar Novruzov yaralanır. Həmin anda Zöhrə özünü itirmir, sükan arxasına keçərək avtobusu idarə edir və 32 nəfər sərnişini sağ-salamat Xocalıya gətirib çıxarır...”

Zöhrənin igidliyi haqqında başqa bir hekayət də var. Xocalı soyqırımı zamanı o, qonşu qadının körpəsinə gücü çatmadığını görüb uşağı öz kürəyinə şəlləyir. Ancaq yolda yaralandığı üçün uşağı doğmalarına verir. Yaralı vəziyyətdə belə özünü itirmir, döyüş yoldaşlarına tibbi yardım göstərir. Və nəhayət, düşmənə əsir düşməsin deyə, son gülləsini öz sinəsinə sıxır. “Zöhrənin məzarı Ağdamın Şəhidlər Xiyabanındadı. Torpaqlarımız işğaldan azad edildikdən sonra Zöhrə bacımın da məzarını tapıb ziyarət etdim, onunla xeyli söhbətləşdim,” – deyə Nəzakət xanım bildirir. Cəsur döyüşçü qızın şücaətini ulu öndər Heydər Əliyev layiqincə dəyərlərndirib, özünün 25 fevral 1997-ci il tarixli Sərəncamı ilə onu ölümündən sonra "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edib.
Nəzakət xanımın qardaşı Zakir Quliyev də iyirmi səkkiz yaşında Xocalı soyqırımında itkin düşüb. Bu günədək ondan bir xəbər yoxdur.

…Xocalıda 3 əzizini itirən Nəzakət xanım körpə qızı və valideynləri ilə birlikdə məcburi köçkünlüyün ağrı-acısını yaşayıb. Əvvəlcə Naftalanda, sonra Goranboyda müvəqqəti məskunlaşıb. Köçkünlük illərində ata-anasını da itirib. Həmin dövrü xatırlayan Nəzakət xanım deyir: “Əvvəldən körpələr evində işləmişdim. Goranboyda da öz işimlə bağlı çalışdım. Qızımı böyütdüm, indi şükür, ailəsi, 3 övladı var. Düz 36 il doğma vətənimə - Xankəndimə həsrət qaldım. Onda mənim bircə arzum var idi - Xankəndiyə qayıtmaq! Düşünürdüm ki, yurduma qayıtsam itirdiyim doğmalarımın da ruhları şad olar. Şükür, torpağıma qayıtdım”.

…Nəzakət xanım ən böyük arzusuna çatıb. İndi Xankəndidə yaşayır. Burada 1 nömrəli uşaq bağçasında dərzi kimi çalışır. Özünü xoşbəxt sanır. O deyir: “Qoy, bu sevinc dogma-yurd yuvasını itirmiş hər bir kəsə nəsib olsun! Bizə bu xoşbəxtliyi yaşadan şəhidlərimizə borcluyuq. Allah qazilərimizə can sağlığı versin, yaşasın müzəffər Prezidentimiz!”

Mina RƏŞİD

Mükəmməl tədqiqat

əsəri

15 aprel 2026-cı il tarixində Qərbi Azərbaycan İcmasında, İcmanın Nəzarət Təftiş Komissiyasının üzvü, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Cəlal Allahverdiyevin “İrəvanda Azərbaycan təhsil tarixi” adlı monoqrafiyasının təqdimatı keçirilib. Tədbirdə Qərbi Azərbaycan İcmasının İdarə Heyətinin üzvləri, icma sədrləri, şura sədrləri, millət vəkilləri, ziyalılar və ictimaiyyət nümayəndələri iştirak ediblər.

Təqdimatı açan Qərbi Azərbaycan İcmasının İdarə Heyətinin sədri, millət vəkili Əziz Ələkbərli bildirib ki, nəşr Qərbi Azərbaycanın təhsil tarixinin sistemli şəkildə araşdırılması baxımından mühüm elmi mənbədir. O qeyd edib ki, monoqrafiya İrəvanda Azərbaycan maarifçiliyinin zəngin ənənələrini üzə çıxararaq tarixi həqiqətlərin bərpasına və gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir.

Qərbi Azərbaycan İcmasının sədr müavini, millət vəkili, professor Hikmət Babaoğlu vurğulayıb ki, əsər yalnız elmi deyil, həm də ictimai-siyasi baxımdan əhəmiyyətlidir. Onun sözlərinə görə, kitab Qərbi Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq elmi dövriyyəyə çıxarılması və milli yaddaşın möhkəmləndirilməsi baxımından xüsusi rol oynayır.

Tədbirdə həmçinin Qərbi Azərbaycan İcması Müşahidə Şurasının üzvü, Milli Məclisin komitə sədri, millət vəkili Musa Urud,

İcmanın İdarə Heyətinin üzvü, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, Dövlət Mükafatı laureatı Nazim Mustafa,
Amasiya Rayon İcmasının sədri, akademik Abel Məhərrəmov,
İcmanın Qadınlar Şurasının sədri, millət vəkili Məlahət İbrahimqızı, Millət vəkili Rizvan Nəbiyev, AMEA-nın müxbir üzvü, professor Könül Bünyadzadə, İcmanın Qadınlar Şurasının üzvü, millət vəkili Tənzilə Rüstəmxanlı və İcmanın Hüquq Komissiyasının sədri, Böyük Qarakilsə İcmasının sədri, professor

Zahid Cəfərov çıxış edərək əsərin elmi əhəmiyyətini yüksək qiymətləndiriblər. Qeyd edilib ki, əsər Azərbaycan tarixşünaslığı və pedaqoji fikir tarixində mühüm yer tutur və monoqrafiya Qərbi Azərbaycanın təhsil irsinin sistemli şəkildə araşdırılması ilə yanaşı, bu sahədə mövcud olan boşluqların doldurulmasına və tarixi həqiqətlərin elmi əsaslarla ortaya qoyulmasına ciddi töhfə verir.

Çıxışlarda o da vurğulanıb ki, bu fundamental tədqiqat Qərbi Azərbaycanın təhsil və maarifçilik tarixinin öyrənilməsi istiqamətində mühüm elmi hadisə olmaqla yanaşı, milli yaddaşın bərpasına xidmət edən dəyərli mənbədir.

Kitabın müəllifi, Qərbi Azərbaycan İcması Nəzarət Təftiş Komissiyasının üzvü, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Cəlal Allahverdiyev təqdimata qatılan hər kəsə təşəkkürünü bildirib. Qeyd edib ki, bu əsərin əsas məqsədi Qərbi Azərbaycanın təhsil və maarifçilik tarixini elmi əsaslarla araşdıraraq gələcək nəsillərə çatdırmaq, eyni zamanda tarixi həqiqətləri obyektiv şəkildə ortaya qoymaqdır. Müəllif vurğulayıb ki, bu istiqamətdə araşdırmalar gələcəkdə də davam etdiriləcək.

Qeyd edək ki, 536 səhifəlik “İrəvanda Azərbaycan təhsil tarixi” monoqrafiyası qədim İrəvan mahalında təhsil sisteminin formalaşması və inkişaf mərhələlərini ilk dəfə sistemli şəkildə araşdırır. Müəllif bu əsərdə Ümumtürk mədəni sisteminin ayrılmaz hissəsi olan bölgədə məscid məktəbləri, mədrəsələr və rus-Azərbaycan məktəblərinin yaranması və inkişafını ilk dəfə olaraq sistemli şəkildə elmi dövriyyəyə daxil edib. Araşdırma arxiv sənədləri əsasında sübut edir ki, Qərbi Azərbaycanda təhsil sistemi əsrlər boyu xalq pedaqogikasına və islam mənəviyyatına söykənərək milli varlığın qorunmasında mühüm rol oynayıb.

Monoqrafiyada İrəvanın maarifçilik mühitində mühüm rol oynamış Mirzə Cabbar Məmmədzadə, Haşım bəy Vəzirov, İbrahim Səfi, Vahid Şadiyev kimi ziyalıların fəaliyyəti geniş təhlil olunur. Xüsusilə Mirzə Cabbar Məmmədzadənin pedaqoji və metodiki fəaliyyəti, “Azərbaycan dili” dərsliklərinin hazırlanmasındakı xidmətləri yüksək qiymətləndirilir.

Eyni zamanda əsərdə İrəvan Kişi Gimnaziyasının fəaliyyəti xüsusi yer tutur. Müəllif arxiv sənədləri əsasında göstərir ki, bu təhsil ocağı yalnız bilik verməklə kifayətlənməyib, həm də Azərbaycanın gələcək dövlət xadimlərinin, diplomatlarının yetişməsində mühüm rol oynayıb. Gimnaziyanın məzunları sırasında Teymur bəy Makinski və Əkbər ağa Şeyxülislamov kimi tarixi şəxsiyyətlərin adı çəkilir.

Monoqrafiyanın elmi redaktorları sırasında filologiya elmləri doktoru, professor Mahirə Nağıqızı və siyasi elmlər doktoru, professor Hikmət Babaoğlu yer alır. Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Nazim Mustafanın məsləhətçiliyi ilə hazırlanmış əsər tanınmış alimlər tərəfindən yüksək dəyərləndirilib.
Kitaba filologiya elmləri doktoru Almaz Ülvi ön söz yazıb.

Pərvanə Zəngəzurlu

Məryəm xanım

təbrik edir!

Zəngəzurun dəyərli xanımı, qələmi və öz ədəb- ərkanı ilə sevilib- seçilən Pərvanə xanımı doğum günü münasibəti ilə səmimi qəlbdən təbrik edirəm. Bu yaş dövrü insanın kamilliyinin püxtələşmiş ən gözəl zamanıdır. Dünyanın bu gəlimli- gedimli dövründə hörmətli, izzətli bacımıza xeyirxah əməlində uğurlar arzulayıram.
Dünyanın düzənində, cəmiyyətin inkişafında xüsusi rol oynayan qüvvə qadındır. Qadın olan yerdə həyat var, işıq var, sevinc var, dostluq, ailə bütövlüyü var. Qadın olan yerdə həmişə birlik olur, güvən olur, həyata ümid çoxalır, yaşamaq eşqi artır. Qafanlı olub insanların ümidini ölməyə qoymayan, qələmi ilə vətənə yol salan, yurdumuzu unutdurmağa qoymayan şairəmizə sağlam ömür, xoşbəxt günlər arzulayıram. Arzu edirəm, ocağının işığı həmişə gur yansın, şöləsi aləmi nura qərq etsin!

Sevgi və sayğılarla: Məryəm Gəncəliyeva

P.S. Aşıq Pəri Məclisinin sədri Pərvanə xanımı "Zəngəzur Cəmiyyətləri" İctimai Birliyi İdarə Heyəti adından Tamxil Ziyəddinoğlu da təbrik edir. Pərvanə xanıma yaradıcılıq uğurları, sağlamlıq, övladlarına xoşbəxtlik arzulayır.

Qərib sənətkar

Uzaqdan uzağa yaxşı tanıyırdım. Amma yaxın münasibətimiz yox idi. İlk dəfə yolumuz M.A.Qasımov adına Respublika Klinik Xəstəxanasının yanında kəsişdi. O vaxt AzTV-də işləyib, I Alatavada kirayədə qalırdım. İşdən çıxıb evə gedəndə qulağıma zurna səsi gəldi. Uşaqlıqdan öyrəşdiyim və kənd toylarında sevə-sevə dinlədiyim o səs məni yolumdan elədi. Bu o vaxtlar idi ki, sosializm deyilən ictimai-siyasi formasiya dağılmış, daşnak-erməni-rus faşizminin zülmü Qərbi Azərbaycan, Qarabağ və ətraf rayonlarda soydaşlarımızın növrağını pozmuş, 1 milyondan çox əhalimiz qaçqın, köçkün vəziyyətinə düşüb sərgərdan qalmışdı. Hər kəs balasına bir tikə çörək tapmaq üçün hər cəbrə qatlaşır, öz bacardığı işin qulpundan tutub axşama qədər çalışırdı.

Sənət adamları da bu qəbildən idi. Səhər-səhər sazı olan sazını, sözü olan sözünü götürüb evdən çıxır, Allahın yetirəcəyinə tapınıb yola düşürdü. Bu dəfə yolda gördüyüm tanınmış bir nəslin, Zəngəzur mahalına ün salmış bir şəcərənin nümayəndəsi idi. Görünür yuxarıda qeyd etdiyim sıxıntılar onu da yolqırağı yeməkxanalarda öz ifaçılıq məharətini göstərməyə vadar etmişdi. Yaxınlaşmaq, gözəl ifasını dinləyib yorğunluğumu çıxarmaq, adətimiz üzrə zurnasının ağzına nəmər taxmaq, bir az da dərdləşmək istədim. Amma niyyətim baş tutmadı...

O, aralıdan məni tanıyıb daldalandı. Mən də onun o məqamda keçirdiyi duyğusal hissləri duyub görməzdən gəldim. Yerin sahibinə yaxınlaşıb sənətkarın nəmərini və ismarıcımı özünə çatdırmasını xahiş elədim. Dedim,- o zurna ifaçısına de ki, onu yaxşı tanıyıram. Sovet riyaziyatçılarını, xüsusilə Ermənistandakıları kök altına salan riyaziyyat müəllimi Həsən Şəkərəliyevin oğlu Abbas müəllimdir. Özü halal çörəklə böyüyüb. İndi də ruhunu, nəfəsini xərcləyərək ailəsinə çörək pulu qazanır. Balalarına zəhməti ilə qazandığını aparmaqdan, süfrəsinə halal çörək qoymaqdan utanmasın. Qoy bizi çöllərə salanlar, növrağımızı pozub sərgərdan qoyanlar utansın!..
Aradan xeyli vaxt keçmişdi. Mənə bir zəng gəldi. Telefona cavab verdim. Telefonun o başındakı salam-kəlam eləmədən dedi:
-Müəllim, sənnən yayındığım üçün məni bağışla!
Əslində burda bağışlanası heç bir qəbahət yox idi. Bir məğrur müəllim öz ləyaqətinə qısılmış, qüruruna sığınmışdı ki, qaçqınlığın gətirdiyi zilləti, Qərbi Azərbaycan ziyalısının düçar olduğu əzab - əziyyətləri görən, duyan olmasın...
Abbasın doğulduğu Pürülü kəndi

Tanıtım: Şəkərəliyev Abbas Həsən oğlu 1948-ci il dekabrın 6-da Zəngəzur mahalının Qafan rayonunun Pürülü kəndində ziyalı ailəsində anadan olub. Atası riyaziyyat müəllimi, anası Saçlı xanım Əli qızı ibtidai sinif müəllimi idi. Abbas 1954-1962-ci illərdə Pürülü kənd 8 illik məktəbini, 1966-cı ildə isə Gığı kənd orta məktəbində on birinci sinfi bitirib. Elə həmin ildən Pürülü kənd məktəbində laboratoriya müdiri işləməyə başlayıb. Bir il sonra Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Coğrafiya fakültəsinin qiyabi şöbəsinə daxil olaraq təhsilini davam etdirib.
Abbasın musiqiyə həvəsi o qədər güclü olub ki, məktəb illərində dərsdən kənar vaxt tapan kimi müstəqil olaraq ifaçılıq öyrənməyə çalışıb. Hətta boyu balaca olduğu üçün tay- tuşları sənin zurna çalmağa nəfəsin çatmaz,- deyiblər. Amma Abbas hamısının iddialarını alt-üst edərək sübut eləyib ki, onun nəfəsi nəinki zurna çalmağa hətta Zəngəzura, Qafqaza, Turan ellərinə ün salmağa da yetər.
Əmisi oğlu Arif Şəkərəliyevlə

O, öz inadkarlığı, səyi nəticəsində tütək, yastı balaban və qara zurna kimi nəfəs alətlərində çalmağı mükəmməl öyrənib. 20 yaşında rayonda musiqiçi kimi tanınmağa başlayıb. Toylara, bayram şənliklərinə dəvət alıb, Ermənistanda ümumrespublika festivallarında iştirak edib. 1976, 1979, 1982, 1983-cü illərdə uğurlu çıxışlarına görə Fəxri fərmanlarla təltif edilib.
1988-ci ilin qanlı deportasiyasına qədər, fasiləsiz olaraq həm pedaqoji fəaliyyətlə, həm də musiqi ifaçılığı ilə məşğul olub. Azərbaycana pənah gətirəndən sonra Bakı mühiti onun qarşısında yeni fəaliyyət üfüqləri açıb, sənətkarlıq imkanlarının üzə çıxmasına stimul verib. 1995-ci ilə qədər Abşeron rayonunun Əli Qulu Qışlaq natamam orta məktəbində müəllim işləyib. Amma musiqiyə, incəsənətə o qədər ürəkdən bağlanıb ki, müqəddəs müəllimlik peşəsinə sayğısızlıq etməmək üçün 47 yaşında məktəbdən ayrılıb.
Abbas müəllimin türk uluslarına məxsus nəfəs alətlərini toplayıb Azərbaycan avazına uyğun səsləndirməsi ümumtürk incəsənətinə verdiyi əvəzsiz töhfədir. Azərbaycanda qədimdən yayılmış zurnalar səs tembri və ölçülərinə görə cürə zurna, orta zurna və qaba zurna olmaqla təsnifləşdirilir. Abbas Şəkərəliyev isə deyirdi ki, hər sənətkarın öz sənət yolu olmalıdır və bu yolda özündən sonraya bir iz qoyub getməlidir. Mənim öz bəstələrim-5 melodiyam var. Abbası rəqsi, Yallı, Novruz gəlir, Ay dostlar və s.
O, dediyini əməli fəaliyyəti ilə təsdiqləmək, sənət yolunda iz qoymaq üçün musiqi alətlərindən təkcə ifaçı kimi istifadə etməyib, həm də onların təkmilləşdirilməsinə çalışıb. İncəsənətin, musiqinin çox sahələrində qabiliyyətini sınayıb. Özünün təbirincə desək, 5 cür xüsusi tembrli zurna icad edib. Bunları - böyük, bir az böyük, orta, kiçik, bala olmaqla öz adı ilə-Abbasçı adlandırıb.

Abbas Şəkərəliyev 1993-cü ildə Sidqi Mustafayevin dəvəti ilə “İrs” folklor ansamblına daxil olub. Əvvəlcə bayram şənliklərində iştirak edib. Ansamblın rəhbəri onun ustad sənətkar olduğunu görəndən sonra beynəlxalq tədbirlərə, xarici səfərlərə aparıb. 1998-ci və 2002-ci illərdə Türkiyədə keçirilən Uluslararası Festivallarda iştirak edərək Fəxri fərmanlara layiq görülüb. Sonra Tehrana dəvət alaraq bir neçə konsertdə iştirak edib.
Müxtəlif nəfəs alətlərində yüksək peşəkarlıqla ifa edən Abbas müəllim 1995-ci ildə “Cəngi” Pəhləvanlar Folklor Qrupuna dəvət alıb. Tez-tez müxtəlif hərbi hissələrə görüşə gedərək əsgərləri “Cəngi” üstündə torpaqlarımızı düşmən işğalından azad etməyə səfərbər edib. 2001-ci ildə qrupun tərkibində Fransaya Ümumdünya Festivalına gedərək, bir neçə şəhərdə çıxış edib. Sonra İngiltərənin paytaxtı Londonda çıxışları olub.
Ustad sənətkar dünyanın harasına getsə də ürəyi Azərbaycanla döyünür, öz milləti ilə nəfəs alırdı. Bakıda özünü daha rahat, daha xoşbəxt, daha gərəkli hiss edirdi. Zəngəzur mahalının əhalisi, xüsusilə öz camaatımız onun musiqisinə, ifa tərzinə o qədər öyrəşmişdilər ki, toylarda, ən xırda məclislərdə belə gözləri onu axtarırdı. O da bunu yaxşı bildiyi üçün musiqi alətini həmişə qoltuq cibində, ürəyinin başında gəzdirirdi.
Abbas qara zurnanı götürəndə sanki ifa etmirdi, cəng tuturdu, meydan sulayıb döyüşə çıxırdı, özünü mənən sənətinə fəda edirdi. İliklərinə qədər bütün sümükləri oynayırdı. O qədər emosional təsir bağışlayırdı ki, adam düşünürdü,-indicə alətin nəfəsliyini çeynəyib qıracaq. Əhatəsindəkiləri baxışları ilə nəzarətdə saxlayırdı. Dəmkeşini, nağaraçını bir an gözdən qoymurdu. Tamaşaçıya elə gəlirdi ki, ustad sağa, sola tərs baxışı ilə öz ansamblını, komanda yoldaşlarını şövqsüzlükdə, ruhsuzluqda ittiham edir. Onların da özü kimi cövlan etməsini istəyirdi.
Musiqi ifaçılığında kamilləşəndən, sənətdə şöhrətlənəndən sonra Abbas Şəkərəliyevi televiziya kanalları tez-tez studiyalara dəvət edirdi. Bir dəfə AzTV-nin həyətində rastlaşdıq. Şirin-şirin söhbət elədiyimizi görən dostum-parodiya ustası Həsən Cəbrayılov bizə yaxınlaşdı, hal-əhval tutandan sonra dedi:
Tamxil bəy, eloğlunuz Abbas “Cəngi”ni qara zurnada havalandıranda adamın damarlarında qanı coşur, bütün azərbaycanlıların və anadoluluların yaşadığı faciələri isə yastı balabanın iniltisiylə dilə gətirir. Ayrı-ayrı türk xalqlarına, əcnəbilərə məxsus olan neçə-neçə nəfəs alətlərini təkmilləşdirərək “türkcə danışmağa” məcbur edib.
Həmişə hamı ilə ünsiyyətdə mehriban olan dostumuzu bir dəfə az qala ağlayan gördüm. 2005-ci ildə İstambulda keçiriləcək Uluslararası Festivalda iştirak etmək üçün Türkiyəyə uçurduq. Təyyarəmiz Naxçıvana yaxınlaşanda onun şən çöhrəsi bir andaca kədərə büründü. Səbəbini soruşdum, dedi:
“Bax, doğma Zəngəzurumun üstündəyik, o görünən dağlar oymağım, həmdəmim, şiş qayalar sirdaşım olub. İndi o yerlərin həsrətindəyəm.”
Bəli, Abbas Şəkərəliyev gənclik illərində oymaq-oymaq gəzdiyi yaşıl yaylaqlar, Nağdalı yurdu, Kilədərə, Qaryalı, Daşbaşı, Çiçəkli, Meydanlar, Boğazyurd, Əriməz dağları, büllur sularından doya-doya içdiyi Yalçeşmə, Qırxlar bulağı və Gülü bulağının həsrəti sinəsini yandırırdı. Həzin, yanıqlı, bəzən üsyankar melodiyaları ilə nə qədər cəhd etsə də bu yanğını söndürüb, o həsrəti çöysüdə bilmirdi. Bəlkə də Vətən dərdini, yurd həsrətini musiqinin dililə ürəyi istədiyi kimi ifadə edə bilmədiyi üçün qələmə sarılıb. Düşünüb ki, yazanda yadına düşən xatirələrin nisgilindən içinə axan göz yaşı o ağrı-acını dindirə, o atəşi söndürə bilər. Elə ona görə də “Vətən həsrətimdir, ay ellər mənim”- deyib, haray çəkirdi:
Vətən dedim, dilim-ağzım qurudu,
Düşdüm qürbətlərə canım çürüdü,
Hicran məni dərdə, qəmə bürüdü,
Sənə gəlim, orda ölüm a dağlar!
Üzünü çəhlim-çəhlim gəzdiyi dağlara tutub, sizə gəlim, orda ölüm, a dağlar,- dedi. Fəqət gedə bilmədi. O böyük arzunu, o bitməyən həsrəti daşıyan ürəyi dərdin zorbalığına dözmədi, qəfil dayandı. Özü də nə zaman, harda, necə dayandı?!

...7 iyul 2022-ci ildə, “Həyat” şadlıq sarayında. Qardaşı oğlu Həsənin toyunda, həm də ürəyinin başında gəzdirdiyi könül sirdaşı- qara zurna əlində, toy adamlarını ehtizaza gətirən ifası zamanı...
O qədər coşqulu, o qədər ehtiraslı, o qədər emosiayalı çalırdı ki, həyəcandan ürəyi durdu. Hamıya elə gəldi ki, Abbas öldü. Amma o ölmədi. Bir andaca ruhunu ilahi sevdaya möhürləyib Haqqın dərgahına yolladı. Haqq sahibi də onu dərgahına alıb əbədiyyətə apardı. Böyük sənətkar əbədiyaşarlıq qazandı.
Abbas Şəkərəliyev ölməyib, o qara zurnanın səsində, Zəngəzur sənətsevərlərinin nəfəsində yaşayır. Onu tanıyanların, sənətkarlığına pərəstiş edənlərin yaddaşında yaşayır. Onu daimi xatırlayanların xatirələrində, dostlarının, doğmalarının qəlbində yaşayır. Toylarda çalınan Cəngilərdə, tutulan Yallılarda el-obamızın sevgidolu ruhunda yaşayır...
Sənətkar Ruhuna sayğılarla:

Tamxil ZİYƏDDİNOĞLU