Avropanın enerji

təhlükəsizliyi yeni

mərhələdə:

Alternativ enerji mənbələrinə keçid necə təmin edilir?

Son illərdə qlobal enerji bazarında baş verən dəyişikliklər enerji təhlükəsizliyini beynəlxalq siyasətin əsas prioritetlərindən birinə çevirib. Geosiyasi gərginliklər, tədarük zəncirlərində yaranan risklər və iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə istiqamətində atılan addımlar dövlətləri enerji siyasətlərini yenidən nəzərdən keçirməyə vadar edir. Ənənəvi enerji mənbələrindən asılılığın azaldılması Avropa ölkələrinin əsas strateji hədəflərindən biridir. Bunun üçün günəş, külək və hidroenerji layihələrinə investisiyalar artırılır, mayeləşdirilmiş təbii qaz terminalları genişləndirilir, enerji səmərəliliyi proqramları həyata keçirilir və enerji infrastrukturunun modernləşdirilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. Məqsəd təkcə enerji mənbələrini şaxələndirmək deyil, həm də mümkün geosiyasi risklərə qarşı daha dayanıqlı enerji sistemi qurmaqdır.
Azərbaycanın etibarlı enerji tərəfdaşı kimi mövqeyinin möhkəmlənməsində Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi uzunmüddətli enerji strategiyası mühüm rol oynayır. Məhz bu siyasət nəticəsində ölkə beynəlxalq enerji layihələrinin təşəbbüskarı və etibarlı tərəfdaşı kimi tanınıb, Bakı–Tbilisi–Ceyhan,

Cənub Qaz Dəhlizi, TANAP və TAP kimi qlobal əhəmiyyətli layihələr uğurla reallaşdırılıb. Bununla yanaşı, işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının “yaşıl enerji zonası” elan olunması Azərbaycanın bərpa olunan enerji potensialının inkişafında yeni mərhələnin əsasını qoyub. Günəş, külək və hidroenerji layihələrinə yönələn investisiyalar ölkənin gələcəkdə Avropaya yalnız təbii qaz deyil, həm də yaşıl enerji ixrac edən etibarlı tərəfdaşlardan birinə çevrilməsi üçün möhkəm zəmin yaradır.
Xüsusilə Rusiya–Ukrayna müharibəsindən sonra Avropa İttifaqı enerji mənbələrinin və nəqli marşrutlarının şaxələndirilməsini prioritet elan edib. Məhz bu şəraitdə Cənub Qaz Dəhlizi Avropa üçün alternativ və etibarlı enerji marşrutu kimi ön plana çıxıb. 2022-ci ilin iyulunda Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Lyayenin Bakıya səfəri bu əməkdaşlığın dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur. Səfər çərçivəsində Azərbaycan və Avropa İttifaqı arasında enerji sahəsində strateji tərəfdaşlığa dair Anlaşma Memorandumu imzalandı. Sənəd Cənub Qaz Dəhlizinin ötürücülük qabiliyyətinin artırılmasını və 2027-ci ilədək Azərbaycandan Avropa bazarına təbii qaz ixracının ildə ən azı 20 milyard kubmetrə çatdırılmasını nəzərdə tutur. Həmin görüşdə Ursula fon der Lyayen Azərbaycanı Avropa İttifaqının “etibarlı tərəfdaşı” kimi xarakterizə etmiş və əməkdaşlığın yalnız qaz tədarükü ilə məhdudlaşmayacağını, yaşıl enerji və bərpa olunan enerji sahələrini də əhatə edəcəyini vurğulamışdı.
Sonrakı dövrdə tərəflər arasında enerji dialoqu daha da intensivləşdi. Əməkdaşlıq artıq yalnız təbii qaz ixracı ilə məhdudlaşmır. Xəzər dənizinin külək enerjisi potensialı, yaşıl hidrogen istehsalı, elektrik enerjisinin Qara dəniz vasitəsilə Avropaya ötürülməsi və enerji infrastrukturunun modernləşdirilməsi də strateji gündəliyin əsas istiqamətlərinə çevrilib. Bu, Azərbaycanı təkcə karbohidrogen ixracatçısı deyil, həm də Avropanın yaşıl enerji keçidində mühüm tərəfdaş kimi önə çıxarır.
Enerji təhlükəsizliyi məsələsi bu gün artıq nəqliyyat və logistika təhlükəsizliyindən ayrı qiymətləndirilmir. Rusiya–Ukrayna müharibəsi Avropanın şimal və şərq istiqamətindəki bir sıra nəqliyyat marşrutlarının risklərini artırıb. Eyni zamanda Yaxın Şərqdə davam edən gərginlik beynəlxalq ticarət və enerji daşımalarına əlavə təhdidlər yaradıb. Belə bir şəraitdə Cənubi Qafqazdan keçən marşrutlar, xüsusilə Azərbaycanın iştirak etdiyi Orta Dəhliz, həm enerji resurslarının, həm də yüklərin Avropa ilə Asiya arasında daha təhlükəsiz və sabit şəkildə daşınmasına imkan verən alternativ kimi strateji əhəmiyyət qazanır. Azərbaycanın siyasi sabitliyi, müasir enerji və nəqliyyat infrastrukturu, həmçinin tərəfdaş ölkələrlə uzunmüddətli əməkdaşlıq təcrübəsi onu Avropa üçün etibarlı tranzit mərkəzlərindən birinə çevirir. Bu amillər fonunda Azərbaycanın rolu artıq yalnız enerji ixrac edən ölkə kimi deyil, həm də Avrasiya məkanında enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyini təmin edən mühüm geostrateji aktor kimi qiymətləndirilir.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, gələcək enerji sistemi təkcə yeni mənbələrin istifadəsinə deyil, həm də regional əməkdaşlığın gücləndirilməsinə əsaslanacaq. Bu baxımdan enerji təhlükəsizliyi artıq yalnız iqtisadi məsələ deyil, həm də xarici siyasət, milli təhlükəsizlik və davamlı inkişaf strategiyalarının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Qlobal enerji transformasiyası davam etdikcə, Avropanın alternativ enerji mənbələrinə keçidi və etibarlı tərəfdaşlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsi beynəlxalq enerji bazarının gələcək inkişaf trayektoriyasını müəyyən edən əsas amillərdən biri olacaq. Bu prosesdə Azərbaycan həm etibarlı enerji təchizatçısı, həm də təhlükəsiz tranzit ölkəsi kimi Avropa ilə Asiya arasında strateji körpü rolunu daha da gücləndirir.

Piriyeva Afər Asəf qızı
Azərbaycan Radiosu - Redaktor

Ekoloqlar xəbərdarlıq etdi

Qərbi Azərbaycan əyalətinin Urmiya gölü su hövzəsində yeni su anbarının inşa olunması yenidən gündəmə gəlib. Bu haqda yerli media məlumat yayıb.
Məlumata görə, Urmiya gölünün əsas su təminatçılarından olan Baranduz çayı üzərində yeni bəndin inşası barədə məsələni Urmiya şəhərinin İran parlamentindəki nümayəndəsi Seyyid Salman Zakir qaldırıb. O, bunun bölgədə əkinçilik üçün vacib olduğunu və inşa işlərinin təcili başladılmasını tələb edib.
Ətraf mühit fəalları və mütəxəssislər isə yeni bəndin inşa ediləcəyi təqdirdə Urmiya gölünün daha da acınacaqlı vəziyyətə düşəcəyini, bərpasının mümkün olmayacağını bildiriblər.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, Baranduzçay isti mövsümdə gölə tökülən həyati əhəmiyyətli və axarlı çaylardan biridir və üzərində bəndin tikilməsi gölün bərpa prosesinə ölümcül zərbə vuracaq.
Şərqi Azərbaycan əyalətinin Kənd Təsərrüfatı və Təbii Sərvətlərin Tədqiqat və Təlim Mərkəzinin rəhbəri, tanınmış ekoloq Əhməd Bayburdi də məsələ ilə bağlı paylaşım edib:
"Urmiya gölü ətrafında yeni bəndlərin inşasını müdafiə edənlər gölün məhv olmasına görə məsuliyyət daşıyırlar. Acı həqiqət bundan ibarətir ki, gölə axan çaylar üzərində bəndlərin qurulması ekoloji problemin dərinləşməsinə birbaşa təsir göstərib."

Rza Həsənzadə 2 il

həbsə məhkum edilib

Azərbaycan türkü, Ucan (Bustanabad) şəhərindən olan və Kərəcdə yaşayan Rza Həsənzadə 2 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib. O, hazırda Əlborz əyalətinin Mərkəzi Həbsxanasında (Qızılhisar) cəzasını çəkir.
Məsələ ilə bağlı məlumatlı mənbə insan haqları təşkilatlarına bildirib ki, Kərəc İnqilab Məhkəməsinin hakimi tərəfindən çıxarılan və Mərkəzi Həbsxanada Rza Həsənzadəyə təqdim edilən hökmə əsasən, o, "sistem əleyhinə təbliğat fəaliyyəti" ittihamı ilə 2 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib. Mənbənin sözlərinə görə, Rza Həsənzadə istintaq, dindirilmə və məhkəmə prosesi zamanı təqsirləndirilən şəxs kimi malik olduğu hüquqlardan məhrum edilib. Belə ki, saxlanıldığı vaxt İran Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 48-ci maddəsinin qeydinin tətbiqi nəticəsində o, öz seçdiyi vəkilin xidmətindən istifadə etmək hüququndan məhrum olunub.
28 yaşlı azərbaycanlı fəal hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları tərəfindən 2025-ci ilin iyul ayında Kərəc şəhərində saxlanılıb. Mobil telefonu müsadirə edildikdən sonra Əlborz əyalətindəki təhlükəsizlik qurumlarından birinin saxlanma məntəqəsinə aparılıb. Dindirilmə və ittihamın elan edilməsi prosedurlarından sonra isə Kərəcin Mərkəzi Həbsxanasına köçürülüb.

Şərqi Azərbaycanda

xalçaçılıq iflic olub

Şərqi Azərbaycan əyalətində əldə toxuma xalça sənayesindən çox sayda insan dolansa da, bu sahə ağır vəziyyətdədir və əvvəlki faydalılığını itirib.
Bunu Şərqi Azərbaycan xalçaçılar Birliyinin başçısı Yaqub Fərşkaran deyib.
"Xalça sənayesinin üzləşdiyi çətinliklərin təxminən 70 faizi ixrac və idxal siyasətlərindən qaynaqlanır."
Bundan əvvəl Təbrizin İran parlamentindəki nümayəndəsi Əlirza Novin də xalçaçılıq sənayesinin iflic vəziyyətə düşdüyünü bildirib. Onun sözlərinə görə, ixracatının azalması 400 istehsalat müəssisəsinin, 1200 xalça mağazasının bağlanması və 200 min toxucunun işsiz qalması ilə nəticələnib. 
Qeyd edək ki, 2015-ci ildə Ümumdünya Əl İşləri Şurasının təsdiqi ilə Təbriz müxtəlif göstəricilərə görə “Dünya Xalçaçılıq şəhəri” adına layiq görülüb.

Afər Piriyeva yazır:

Kiberhücumlar və informasiya

təhlükəsizliyi:

Müharibələrin yeni cəbhəsi

Müasir dövrdə müharibələr artıq yalnız döyüş meydanlarında aparılmır. Rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı ilə yanaşı, kiberməkan da dövlətlər arasında rəqabətin və qarşıdurmanın əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Kritik infrastrukturun, dövlət qurumlarının, maliyyə sistemlərinin və informasiya resurslarının hədəfə alınması göstərir ki, kiberhücumlar milli təhlükəsizliyə ənənəvi hərbi təhdidlər qədər ciddi təsir göstərə bilir.
Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, kibermüharibələrin əsas məqsədi yalnız informasiya sistemlərini sıradan çıxarmaq deyil. Elektrik şəbəkələri, enerji infrastrukturu, nəqliyyat, bank sektoru, rabitə və səhiyyə sistemləri kimi kritik infrastrukturun fəaliyyətinin pozulması iqtisadiyyata və cəmiyyətə ciddi zərbə vura bilər. Buna görə də bir çox dövlətlər kibermüdafiə imkanlarını gücləndirməyə, milli kibertəhlükəsizlik strategiyalarını yeniləməyə və beynəlxalq əməkdaşlığı genişləndirməyə üstünlük verirlər.
Bununla yanaşı, informasiya təhlükəsizliyi yalnız texniki müdafiə vasitələri ilə məhdudlaşmır. Sosial şəbəkələr və rəqəmsal platformalar üzərindən yayılan saxta xəbərlər, manipulyasiya xarakterli məlumatlar və dezinformasiya kampaniyaları ictimai rəyə təsir göstərmək, siyasi proseslərə müdaxilə etmək və cəmiyyət daxilində etimadı sarsıtmaq məqsədi daşıyır. Bu səbəbdən informasiya savadlılığının artırılması və etibarlı informasiya mühitinin formalaşdırılması da milli təhlükəsizliyin vacib elementlərindən biri hesab edilir.
Azərbaycan da rəqəmsallaşmanın sürətləndiyi şəraitdə kibertəhlükəsizliyin gücləndirilməsini dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirib. Dövlət informasiya ehtiyatlarının qorunması, kritik infrastrukturun təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və rəqəmsal xidmətlərin etibarlılığının artırılması məqsədilə ardıcıl tədbirlər həyata keçirilir. Xüsusilə elektron hökumət xidmətlərinin genişlənməsi, rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı və dövlət idarəçiliyində müasir texnologiyaların tətbiqi kibermüdafiə imkanlarının daha da təkmilləşdirilməsini zəruri edir.
Azərbaycanın geostrateji mövqeyi də bu sahədə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şərqlə Qərbi birləşdirən mühüm enerji, nəqliyyat və kommunikasiya layihələrinin iştirakçısı olan Azərbaycan üçün rəqəmsal infrastrukturun təhlükəsizliyi həm milli maraqların qorunması, həm də beynəlxalq tərəfdaşlar qarşısında etibarlı tərəfdaş imicinin saxlanılması baxımından vacibdir. Enerji kəmərləri, nəqliyyat dəhlizləri, limanlar və digər strateji obyektlərin rəqəmsal idarəetmə sistemlərinin mühafizəsi ölkənin ümumi təhlükəsizlik konsepsiyasının mühüm tərkib hissəsinə çevrilib.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, gələcəyin müharibələri təkcə quruda, dənizdə və havada deyil, eyni zamanda kiberməkanda da aparılacaq. Bu baxımdan kibertəhlükəsizlik artıq yalnız informasiya texnologiyaları sahəsinin deyil, milli təhlükəsizliyin, iqtisadi sabitliyin və dövlətlərin strateji inkişafının əsas sütunlarından biri hesab olunur. Rəqəmsal transformasiyanın sürətlə davam etdiyi bir dövrdə kibermüdafiə imkanlarının gücləndirilməsi və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi dövlətlərin təhlükəsizlik siyasətinin əsas prioritetlərindən biri olaraq qalacaq.

Piriyeva Afər Asəf qızı
Azərbaycan Radiosu - Redaktor