Köhnə bir şəhəri

eylədim abad...

Bülbülün Fəğanı
“Eşq və irfan vadisində”

Şair-qəzəlxan Ceyhun Möhübbi

Şair özü deyir ki, mən “İmadəddin Nəsimi” -Azərbaycanın böyük şairi haqqında böyük tədqiqat və təhlili əsəri bitirəndə hamı özündən soruşurdu: kitabın müəllifi kimdir?! Nədən danışır? Eşq və irfanın geniş dünyasından onun savadı və biliyi nə qədərdir?
Bu suallara cavab olaraq, şairi ədəbiyyat dünyasına və şeir-qəzəl aşiqlərinə tanıtmaq üçün “Bülbülün fəğanı” poeması Azərbaycan ədəbi məclisinə təqdim olundu. Bu əsər şairin oxucularla ilk görüşü idi ki, orada ədəbi ictimaiyyət ilk dəfə şairin qələmi və ədəbi zövqü ilə tanış oldu.
Hərçənd indiki dünya şeir və qəzəl, bəzən kitabların bolluğu dünyasıdır, amma şeir və ədəbiyyat yalnız gözəl sözləri yan-yana düzmək deyil. Əsas olan bu şeirlərin mənası, məfhumu və onu bəşəriyyət dünyasına çatdırmaqdır. Bu dərin bəşəri mənalar irfan və mənəviyyat qabı içində, ən gözəli isə qəzəl olan, yan-yana düzülsün ki, bəşərin qaranlıq dünyasını işıqlandırsın.
Böyük şairlərin əsərlərini–İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli, Nizami Gəncəvi, Sədi və Hafiz Şirazi – oxuyanda və bu böyüklərin əsərlərini müasir yazılarla müqayisə edəndə açıq və aydın fərqin şahid oluruq. Həmin böyüklərin yazıları hər biri özü üçün böyük şah əsər idi, müasir dünyada isə az şair özünü onların ayağına çatdıra bilib. Amma cəsarətlə demək olar ki, müasir şair “Ceyhun Möhübbi” öz şeirləri və qəzəlləri ilə ki, dərin məna və məfhumlar ehtiva edir, o böyüklərin layiqli davamçısı ola bilib.
Füzulinin “Leyli və Məcnun” əsərini yaratmasından beş yüz il keçəndən sonra bu günə qədər az əsər yaradılıb ki, həmin böyük əsər kimi eşq və irfanın böyük dünyasına gedib yeni bir eşq poeması yaratsın. Şair-qəzəlxan Ceyhun Möhübbi uzun “Bülbülün fəğanı” poemasını yaradaraq böyük eşq və irfan dünyasının sadiq yolçusudur. O, öz yeniliyi ilə eşqi müasir dünyada yenidən təsvir edə bilib. Şair bu uzun eşq poemasını yaratmaqla köhnə eşq hekayəsini yenidən dirildib ki, sübut etsin bu bina heç vaxt köhnəlməyəcək, necə ki Füzuli öz böyük “Leyli və Məcnun” əsərinin sonunda deyir:

Köhnə bir şəhəri eylədim abad,
Qoy bunların ruhu olsun şad…


Şairin bu poemada iti və nöqtəsənc qələmi “Nurcahan və Vəli”nin böyük və pak eşqini deməklə yanaşı, gözəl və röyalı bir hekayə də yaradır ki, həm də eşq və irfan onda nümayiş olunur. Müasir dünyanın komponentlərindən, köhnə dünyanın paklığı və saflığından bəhrələnən müəllif bu ikisini bir-birinə qarışdıraraq heyrətamiz bir əsər yaradır ki, oxucu əsərin sonunda əlləri dolu gündəlik həyata qayıdacaq.
Bu əsər insanın əql yetkinliyi yaşı olan qırx yaşında yaradılır. Şair ilk əsərini bu yaşda yaradaraq və əbcəd hərflərindən bəhrələnərək bu poemada hər beytdə rəmzlər gətirib ki, alimlərin və ağıl sahiblərinin onda düşünməsi və şifrəsini açması lazımdır. Bu poemada Nurcahan və Vəlinin eşq hekayəsindən başqa qırx qəzəl də gətirilib ki, işarə və rəmz dili deyilməmiş sözləri özündə saxlayır və onun gözəlliyini, cazibəsini artırır.
2025-ci ilin payızında Bakı şəhərində, günün birində elə bir şairlə addımlaşırdım ki, elə bil uzaq keçmişlərdən, Nəsimi və Füzuli dövründən Nizami Gəncəviyədək uzun bir yol qət edib özünü müasir dünyamıza çatdırıb.
Müasir Azərbaycan şairi və qəzəlxanı “Ceyhun Möhübbi” ilə yağışlı bir gündə şəhərin mərkəzində görüşdüm. Hansı addımı atırdıqsa özündən və keçmişindən danışırdı, Arazın bu tayında itirdiyi böyük həsrətdən. Qırılmaz tellər onu Arazın bu tayına və Təbriz şəhərinə bağlayır. Təbrizin Miyanə şəhəri şairin, qədim ata-baba yurdudur.
Dövlətəli, şairin atası, 1952-ci ildə anası ilə birlikdə doğma yurdu olan Miyanəni həmişəlik tərk edərək Araz çayının o biri tayına köçmüş və ömrünün sonunadək orada yaşamışdır.
O günlərdən uzun illər keçmişdir, lakin qəribliyin ağır kölgəsi bu gün də şairin ruhunda yaşayır. Bu həsrət və qürbət hissinin izləri onun şeirlərində də aydın şəkildə görünür. Bu həsrət onun və şair dostlarının daimi yoldaşıdır, onlar özlərini köçəri quşlar bilirlər ki, heç yerdə rahatlıqları yoxdur. Hərçənd Arazın hər iki tayı onun vətənidir, amma eyni zamanda hər ikisində qəribdir, necə ki ariflər üçün bu dünya qürbətdir.
O görüşdə məni təəccübləndirən şey böyük bir insanın sadə və səmimi ruhu idi ki, ətrafın hay-küyündən uzaq elə öz dünyasına qərq olmuşdu ki, şeir və ədəbiyyatın gözəlliyindən başqa heç nə görmürdü. Bu kişinin səmimiyyəti və mehribanlığı məni çox təsirləndirdi, elə bil illərdir onu tanıyırdım. Orada gülə-gülə mənə dedi ki, düzdür adım Ceyhundur, amma “Bülbülün fəğanı” poemasındakı “Vəli” obrazı və onun ali eşqi əslində şairin özü və böyük eşqidir. Sonra da gülə-gülə dedi ki, Vəlinin qızı, indi ki atanla həmadsan, biz artıq yad deyilik.
Qısa görüşdə o özündən danışdı, keçmişindən, Arazın iki tayında bölünmüş vətəndən və sərhədin bu tayındakı qohumlardan ki, onları yenidən görmək onun üçün mümkün olmayan arzu idi; çünki qohumları tapıb öz şəcərənaməsini bilmək və qeyd etmək istəyirdi.
İndi mən Arazın bu tayından bir qonaq idim və ikinci vətəndən bir qonaqla görüş, Ceyhunun onu şairin cənublu qonağı adlandırdığı, elə bil onun üçün tarixi və böyük fürsət idi ki, deyilməmiş bütün sözlərini qəzəl qəlibində mənə danışsın. Sözlərinə qulaq asırdım və hərçənd yağış şiddətlənirdi, amma o xüsusi gündə böyük və tarixi Bakı şəhərində, şəhərin ən hündür qülləsində görüş mənim üçün çox xatirəli və yadda qalan idi. Hərçənd şəhər möhtəşəm binalarında Sovet İttifaqının rəmzi əbədi olaraq qeyd olunub, amma şəhər əhalisinin səmimi və mehriban ruhu hələ də Arazın iki tayı əhalisinin böyüklüyünü və əzəmətini özündə qoruyub.
Təvazö və mehribanlıq iki böyük ortaq nöqtədir ki, Arazın iki tayı əhalisini möhkəm bağla bir-birinə bağlayır. Mən onu şairin varlığında tam gördüm və hiss etdim.
“Bülbülün fəğanı” poemasındakı “Nurcahan”ın aşiqi və heyranı “Vəli” şairin özünün coşan təbiəti və üsyankar ruhu idi və onun daxili coşğusundan xəbər verirdi. İllər ərzində onu “Ceyhun”a çevirən coşğu. Həqiqəti axtaran və sakit dayanmayan Ceyhun çay kimi coşğun ruh ki, ətrafındakı bütün natəmizlikləri yuyub həqiqət nuru ilə bəzəsin.
Ədəbi prosesdə çılğın – nəzarətsiz rakurs qurmaq hər qələm adamına xas deyil; belə deyək, iyirminci əsrdə bunu çox az adam bacardı və iyirmi birinci əsrdə də bu səmtdə adamlar hələ çox seyrəkdir...

Ədəbi müstəvidə ortaq təcəlladan keçmək də hər adamın işi deyil. Tədqiqatçı alimlər, yazıçı və şairlər bu prosesi xüsusilə örnək məna kimi qavrayırlar. Bu hal zaman-zaman müxtəlif səbəblərdən asılı olur. Bəzən bir sıra çəkişmələr və yanlış etiqadlar da bu zəruri cəhdi vacib nüans kimi xarakterizə edirlər...
Ceyhun Möhübbi əsərlərində hər iki aləmi öz fəhmi ilə dürüst ehtiva edir, dünyanı “Təsəvvür” və “İradə” üzərində sadə qurulduğunu və “İradə”nin “Təsəvvür”dən üstün olduğunu elə aydın izah edir ki, suallarımıza cavab tapırıq və onun ədəbi prosesdə çılğın – nəzarətsiz rakurs qurmaq bacarığına heyran qalırıq. Onun qəzəl yaradıcılığını nə qədər qiymətləndirsək, bizim üçün aydın olur ki, yer üzünün bütün yüksəkliklərində səmasız bir idrak və onun daxil olduğu istiqamətdə səmimi bir vəcd var...
İstedadlı şair öz orijinal qəzəllərində, bəlkə heç özü də bilmədən, bu mistik-ciddi zəminlərə aydın poetik şərh verir. Yəni o, çoxları kimi Allahın dediklərinə mifik deyil, real aspektdən yanaşır və bu iradi keyfiyyətləri ruhani quruluşda aça bilir.
Ceyhunda Allaha və insanlara fövqəladə məhəbbət var. Onun şəxsi insanlığı özü fəlsəfi-elmi tədqiqat mövzusudur. O, bizim nəzərimizdə təkcə bir “Obraz” kimi deyil, həm də maddi və mənəvi zərurət kimi məna tapır. Buna görə də biz onu həm insan, həm də şair kimi eyni ədəbi istiqamətdə reallaşdırırıq.
Səmimi deyək, Ceyhun həm insan, həm də şair kimi cəmiyyətdə kəskin diqqət çəkdiyi üçün, zənnimizcə, istəməyənləri- gözügötürməyənləri çoxdur. Bəlkə də buna görə idrakda təcəlli edən polifonik həqiqətləri çox sakit və rahat şəkildə öz könül dünyasının effekti kimi səciyyələndir, hadisələri çox soyuqqanlı izləyir, heç kimə yuxarıdan aşağı baxmır və s...
Ceyhun Möhübbinin zəka tərpənişləri oxucuya dərin ədəbi ağırlıq ehtiva edir. Biz həm oxucu, həm də tədqiqatçı kimi bunu dəyərli qələm dostumuzun bir müddət əvvəl dahi Nəsimi haqqında yazdığı iri həcmli kitabda yaddaşımıza hopdurmuşuq. Onun bu günlərdə ölməz Seyid Əzimin qəzəllərini bir kitaba sığışdıraraq çap etdirməsi də bu prosesin bir yönüdür və bu işdə də Ceyhunun zəka tərpənişləri diqqətimizdən yayınmır.
Dəlilər ağlamır və elə bu onları arzularına çatdırır, böyük irfani əsərlərdə də ağıllılar özlərini dəliliyə vururlar ki, məqsədlərini irəli aparsın və son hədəflərinə – o böyük Məşuqəyə çatsınlar. Bu mövzu “Bülbülün fəğanı” poemasında böyük rəmz və qırılmaz sütun kimi görünür, o zaman məşuqə özünü dəliyə vurur ki, həbs olunduğu qəfəsdən azad olsun, çünki yalnız mütləq azadlıqda həqiqi eşq üzə çıxır.
“Bülbülün fəğanı” eşq və irfani şeirlər toplusu ilə yanaşı uzun eşq poemasıdır ki, kitabın adı da ondan götürülüb. Bu əziz əsərdə şair türk klassik ədəbiyyatının zəngin ənənəsindən bəhrələnərək eşq, hicran, mərifət, əxlaq, vətən, insan və təbiət gözəlliklərinin mövzularını müxtəlif şeir qəliblərində ifadə edib.
Türk ədəbiyyatı tarixi boyu həmişə eşqi şeirlə, hikməti sözlə və haqiqəti sənətlə qarışdıran xalqların hiss, fikir, mədəniyyət və kimliyinin güzgüsü olub. Yusif Xas Hacıb və Əhməd Yəsəvidən Füzuli, Nəsimi, Şah İsmayıl Xətaiyə və onlarla məşhur şairə qədər bu qiymətli irs nəsildən-nəslə ötürülüb və hər əsr ona təzə bir səs əlavə edib.

Müasir şair “Ceyhun Möhübbi”nin “Bülbülün fəğanı” əsəri də eyni mədəni və ədəbi davamda formalaşıb; eşq, insan və məna axtarışı haqqında əsərdir; klassik ədəbi ənənədən doğan, amma hiss və qayğıları bu günün insanı üçün tanış və anlaşılan olan əsərdir. Bu kitab oxucunu daxili səfərə dəvət edir; eşq hekayəsindən başlayan və həyatın sirləri, sədaqət, səbir, ümid və eşqin həqiqəti üzərində düşüncəyə aparan səfər.
Bu kitab mütləq gözəllik və itirilmiş həqiqət axtarışında sərgərdan olan insanın rəmzidir. Onun fəryadları yalnız məşuqənin hicranından şikayət deyil, maddi dünyanın məhdudiyyətlərindən bezmiş və kamilə və həqiqi rahatlığa çatmaq istəyən ruhun fəryadıdır.
“Bülbülün fəğanı”nın eşq hekayəsi daha dərin bir məfhum izləyir. Bu şeirlərdə eşq sadəcə iki insan arasındakı bağlılıq deyil; aşiqi dəyişdirən, onu eqoizmdən uzaqlaşdıran və özünü tanıma və mərifət mərhələsinə çatdıran qüvvədir. Buna görə də türk və şərq klassik ədəbiyyatının yayğın rəmzləri – gül və bülbül, meyxana, saqi, pir və sirr – bu əsərdə yalnız zahiri mənaya malik deyil, həm də irfani və mənəvi mənalar daşıyır.
Bu əsər şairin illərlə təcrübəsi, hissi və vurğunluğunun məhsuludur; canın dərinliyindən qopan və şeir qəlibində təcəlli tapan fəryad ki, indi oxucuların ixtiyarına verilir. Ümid edirik bu toplu bu günün nəsli ilə türk ədəbiyyatının zəngin xəzinəsi arasında körpü ola bilsin və onun nəğmələri şeir və ədəbiyyatsevərlərin qəlbində əks-səda versin və şeir və ədəbiyyatsevərlər şeir və eşqlə həmnişin olmaqdan bəhrələnsinlər.
Ceyhun Möhübbi müasir azərbaycanlı şair və qəzəlxandır, 1965-ci ildə anadan olub. Təbrizin Miyanə şəhəri şairin, qədim ata-baba yurdudur. Atası Dövlətəli İranda qarışıqlıqlar baş verən zaman anasın da götürüb Arazın otayına keçir. O, 1952-ci ildə öz doğma yeri olan Miyənəni həmişəlik tərk edib, anası ilə birlikdə Azərbaycana köçmüşdü. Bu şair və arif qəzəlxan gənclikdən ustadlarının köməyi ilə ədəb və irfan dünyasına üz tutub. Azərbaycanın qədim şeir və ədəbiyyatı və irfan böyükləri – İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli, Nizami Gəncəvi və İran şeir və ədəbiyyatının böyükləri Hafiz və Sədi – həmişə onun ədəbi yaradıcılığında ilham mənbəyi olublar. Bu şair və ədib ən çox qəzələ maraq göstərir. Dörd cildlik qəzəllər toplusu 1500 qəzəldən ibarətdir ki, irfani mənaları ədəbi gözəlliklərlə qarışdırıb. Bu qəzəllər toplusu dərin mənalara malik olsa da, həmişə musiqiçilərin xoşuna gəlib və ədəbi məclislərdə oxunur. Şairin altmış illik ömrünün məhsulu on iki kitabdır: “Nəsiminin şeirlərinin Quran təhlili və şifrəsinin açılması”, “Bülbülün fəğanı”, “Peyğəmbərlər Adəmdən Xatəmədək”, “Mənim xəzinəm”, “Od tutub yandı könül”, “Eşq ümmümanı”, “Seyid Əzim Şirvaninin şeirlərinin təhlili”, “Şahanə”, “Üç cildlik Qəzəllər toplusu” və “Azərbaycan dilində xarici sözlər” tədqiqat əsəri. Üç cildlik Qəzəllər toplusu 1250 qəzəli əhatə edir ki, dördüncü cildi 250 qəzəllə çap mərhələsindədir və şairin qəzəllər toplusunu 1500 qəzələ çatdıracaq.
“Bülbülün fəğanı” poeması şairin ilk əsəri kimi və seçmə qəzəllər kitabı “Qəzəllər sultanı Ceyhun” ilə birlikdə ilk dəfə Təbriz şəhərində çap olunacaq ki, hörmətli şairi təbrik edərək ümid edirik bu iki dəyərli əsər oxucuların diqqətinə layiq görülsün.

Səhra Rzayi