filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,
AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu
“Azərbaycan-Türkmənistan-Özbəkistan ədəbi əlaqələri”
şöbəsinin elmi işçisi



“Molla Nəsrəddin”dən

özbək “Müştüm”ünə

uzanan satira yolu

XX əsrin əvvəllərində Türküstanda yaranan ədəbi mühitin formalaşmasında Azərbaycan ədiblərinin rolu böyük olmuşdur. Hər iki ölkədə paralel şəkildə inkişaf edən ədəbiyyat, mədəniyyət, incəsənət və mətbuat bir-biri ilə sıx əlaqədə olmuşdur. “Molla Nəsrəddin” jurnalı 1906-cı il aprelin 7-dən Tiflisdə nəşr olunmağa başladı, Orta Asiyada və bütün Yaxın Şərqdə yayılaraq demokratik mətbuatın yaranmasında, inkişafında mühüm rol oynadı. Onun naşiri və redaktoru məşhur Azərbaycan yazıçısı, dramaturq, ictimai xadim C.Məmmədquluzadə idi. Jurnal 1912-ci ilin mart ayına qədər fasiləsiz nəşr olundu və müvəqqəti olaraq bağlandıqdan sonra 1913-cü ilin aprel ayından çapı yenidən bərpa edildi. 1931-ci ildə jurnal ikinci dəfə bağlandı. “Molla Nəsrəddin” Azərbaycan mətbuatı tarixində ilk satirik jurnal idi. “Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbi universal xarakterə malik olub, özündə tənqidi-realist ədəbiyyat məktəbini, satirik publisistika və karikatura məktəbini birləşdirmişdir. “Molla Nəsrəddin” jurnalı qısa zaman ərzində bütün türk xalqlarında, o cümlədən Türküstanda yayılmış və öz təcrübələrini bölüşməyi, xalqlararası əməkdaşlığı təmin etməyi bacarmışdır. Belə ki, özbək yazıçı və şairlərinin jurnalın nəşr olunduğu Tiflis, Bakı şəhərlərinə gəlməsi, C.Məmmədquluzadə və M.Ə.Sabirlə yaxından dostluğu iki xalqın satirik ədəbiyyatı və mətbuatı arasında bir körpüyə çevrilmişdir. Bu jurnalların tədqiqi və öyrənilməsi müasir dövrdə də davam edən bir prosesdir. Hər iki jurnal Nazim Axundov, Qulam Məmmədli, İsa Həbibbəyli, Akif Azalp (Bağırov), Yaşar Qasımov, Almaz Ülvi, Vüqar Əhməd, Gülbəniz Babayeva tərəfindən geniş şəkildə tədqiq olunmuşdur. Xüsusən, Akif Bağırovun “Sabir və Əczi” (1976), Yaşar Qasımovun “Sabir və XX əsr özbək satirası” (1979), Almaz Ülvi Binnətovanın “Azərbaycan-özbək (cığatay) ədəbi əlaqələri (dövrlər, simalar, janrlar, təmayüllər)” monoqrafiyasında ayrıca bölmə kimi işlənmiş “XX əsr özbək ədəbiyyatı və “Molla Nəsrəddin” jurnalı (Şərq satira məktəbi və cədid cığatay (özbək) poeziyası)” (2008) tədqiqatlarını misal deyə bilərik.
Bütün Şərq ölkələrində yayılıb əks-səda doğuran bu jurnal A.Qədirinin cədidçilik görüşlərinə, eyni zamanda satirik publisistik yaradıcılığının formalaşmasına ilkin və ciddi təsir göstərən mənbələrdəndir. “Molla Nəsrəddin” jurnalının ədəbi-bədii, publisistik imkanlarından bəhrələnən yazıçı “Müştüm” (1923) jurnalının yaranması və formalaşmasında fəal iştirak etmişdir. “Müştüm” Türküstan mətbuatında ilk satirik jurnal hesab olunur.
Qazi Yunus və Abdulla Qədirinin redaktorluğu ilə Daşkənddə ayda bir dəfə nəşr olunan məşhur “Müştüm” jurnalı özbək mətbuatı tarixində satirik jurnal kimi ilklərə imza atan mətbu orqanlarından biridir. “Müştüm”ün ilk nömrəsi 1923-cü il fevralın 18-də “Türküstan” qəzetinə əlavə kimi, sonra “Qızıl Özbəkistan” qəzetinə əlavə olaraq 3000 nüsxə çap olunmuşdur. Jurnalın ilk nömrəsində Abdulla Qədirinin “Müştüm təsvirində” adlı məqaləsi dərc olunmuşdur. Məqalədə jurnalın nəşri ilə bağlı bir sıra məqamlar yer almışdır. “Müştüm” Azərbaycan dilinə tərcümədə “Yumruq” mənasını verir. Abdulla Qədirinin sözləri ilə “Yumruq” zorakılıq yumruğu deyil, ədalət yumruğudur, bu “Yumruq” zalımların yumruğu deyil, məzlumun yumruğudur. Onun “Siyasət meydanlarında”, “Salamnamə”, “Tərəqqi”, “Yaman göz”, “Birinci may”, “Üzr”, “Qarışıq”, “Daşkənd xəbərləri”, “Mətbuat günü” kimi yüzlərlə məqalə və felyetonları “Müştüm”ün müxtəlif səhifələrində Culqunbay, C., Molla Culqunbay, Mirzə Culqun, Ciyan, Ovsar, Dumbul, Dumbulnisə, Çiçora, Kalvayı Məhzum və bir sıra imzalarla yer almışdır.

“Müştüm” jurnalı nəşr olunduğu ilk gündən bu günə qədər ölkədə mövcud olan bütün problemləri işıqlandırmış, satira, yumor vasitəsilə bu problemlərə tənqidi aspektdən yanaşmışdır. Yüzlərlə tənqidi məqalə və felyetonlar cəmiyyətin müxtəlif pisliklərdən təmizlənməsində jurnalın əsas silahı olmuşdur. A.Qədiri dürüst və şəffaf tənqidin cəmiyyət və onun mövcud yaraları üçün əsl məlhəm olduğuna inanmış, bu fikri jurnalın əsas qayəsi hesab etmişdir. “Müştüm” ciddi olduğu qədər gülməli, gülməli olduğu qədər də ciddi bir mətbuat orqanı idi – “Molla Nəsrəddin”in əsas xətti kimi...!
“Molla Nəsrəddin” və “Müştüm” jurnallarını bir-birinə bağlayan əsas amil onlarda olan mövzu eyniliyidir. “Molla Nəsrəddin”in müraciət etdiyi mövzuların əksəriyyəti “Müştüm” səhifələrində də əks olunmuşdur. Jurnal öz səhifələrində özbək xalqının ictimai-siyasi və sosial həyatının, onun çoxəsrlik ədəbiyyatının və milli mətbuatının işıqlandırılmasına geniş yer vermişdir. Qarşılıqlı olaraq özbək ədəbiyyatı və mətbuatında “Molla Nəsrəddin” jurnalının ideoloji mübarizə üsulu işıqlandırılmışdır. Nəticə etibarilə, hər iki jurnal qarşılıqlı münasibət və əlaqədə olmuş, iki qardaş xalqın ədəbi əlaqələrinin müasir dövrdə də inkişafına təkan vermişdir.
“Molla Nəsrəddin” jurnalında daha geniş yer verilən məsələlərdən biri də qadın problemidir. Əsrin bəlasına çevrilən qadın hüquqsuzluğu məsələsi “Molla Nəsrəddin” jurnalı ətrafında toplaşan bir çox ədiblərin felyetonlarında işıqlandırılmışdır. Ümumilikdə, “Molla Nəsrəddin” jurnalı bütünlükdə Şərq aləmində bir inqilab idi. Jurnal toxunduğu məsələlərdə bütün müsəlman dünyasının yaralarını açır, bütün İslam Şərqinə aid olan naqislikləri qamçılayır, yalnız Şərqlə kifayətlənməyib Qərbin müstəmləkəçi siyasətini damğalayırdı.
Qadın problemi məsələsi, həmçinin, A.Qədirinin publisistikasında yer alan məsələlərdən olmuşdur. Yazıçının qələmə aldığı “Hüquq” felyetonu 1923-cü ildə “Türküstan” qəzetində çap olunmuşdur. İctimai-siyasi məsələlərlə paralel olaraq, bu felyetonda özbək qadınlarının hüquqsuzluqları bütün çılpaqlığı ilə əks olunmuşdur. Hüquq söz bilməyən, bu həyatdan baş açmayan Zeynəb kimi qadınların deyil. Hüquq şeytana nökərçilik edən Hacı Əbdüllərin, Səlahəddin müftilərindir.

Jurnalda özbək xalqının şifahi xalq yaradıcılığı ənənələrindən geniş istifadə olunmuşdur. Eyni zamanda, jurnal qardaş ölkələrin xalqları ilə dostluq əlaqələrinin genişləndirilməsinə böyük diqqət və qayğı göstərirdi. “Molla Nəsrəddin” jurnalında da folklor nümunələrindən istifadə olunmuşdur. Bununla yanaşı, jurnalda Azərbaycan klassik ədəbiyyatı, Şərq poeziyası nümunələrinə də yer verilmişdir. “Molla Nəsrəddin” səhifələrində dünya ədəbiyyat ilə bağlı məqalələr nəşr olunmuşdur. Məhz bu jurnallar oxucuları digər xalqların satirik və yumoristik ədəbiyyatının ən yaxşı nümunələri ilə tanış edir, xarici klassiklərin əsərlərinin tərcümələrini dərc edirdi.
“Müştüm” də “Molla Nəsrəddin” kimi karikaturaları ilə məşhur olan satirik jurnaldır. Onun ilk rəssamı İştvan Tulya olmuşdur.
Abdulla Qədiri jurnalın ilk səhifələri və nömrəsindən fəaliyyətə başlasa da, “Müştüm” jurnalının baş redaktorları sırasında yer almamışdır. “Müştüm” jurnalının müxtəlif dövrlərdə çap olunmasına Q.Yunus (1923-1924), K.Alimov (1925-1926), Z.Səid (1927-1931), Q.Qafurov (1931-1934), C.Mahmudov (1939), H.Şəms (1940-1941), M.Məhəmmədov (1952-1955), A.Polad (1956-1960), Z.Yoldaş (1961-1962), Mirmöhsün (1962-1971), İ.Rəhim (1972-1984), M.Koriyev (1985-1988), C.Sadullayev (1989-1990), N.Aminov (1990-1996), A.Curayev (1997-2006) və nəhayət N.Daşmatov (2007) redaktorluq etmişdir.
Abdulla Qədiri yaradıcılığının əsasını onun nəsr əsərləri – romanları təşkil etsə də, 1923-cü ildə yaranan “Müştüm” jurnalında yaxından fəaliyyət göstərməsi onun ədəbi fəaliyyətinin parlaq səhifələri hesab olunur. “Müştüm” jurnalı onun ölümündən sonra da 2019-cu ilə qədər nəşr olunmuş, Vətəninə, millətinə xidmət etmiş, daha sonra bir çox iqtisadi problemlər və abunələrin kəskin azalması səbəbindən fəaliyyətini dayandırmış, 2025-ci ildən Nəsircan Daşmatovun redaktorluğu ilə yenidən nəşr olunmağa başlamışdır.
Nəticədə, Azərbaycan-özbək ədəbi əlaqələrinin mətbuata sirayət etməsi “Molla Nəsrəddin” jurnalı və “Müştüm” dərgisi əsasında üzə çıxmış, Mirzə Cəlilin redaktorluğu ilə nəşr olunan məcmuə özbək satirası və mətbuatına ciddi təsir göstərmişdir.