ADPU-nun dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Ana dilimizin qorunması

milli kimliyimizin qarantıdır

Milli mənsubiyyətimizi, tarix və mədəniyyətimizi təmsil edən ana dilimiz tarixən öz inkişaf tempinə, milli köklərini qoruyub saxlamasına, ifadə imkanlarının genişliyinə və qədimliyinə görə seçilən dillər sırasındadır. Dilimizin qədimliyini ortaya qoyan çoxsaylı dəlillər və aparılan elmi araşdırmalar göstərir ki, xalqımızın tarixən zəngin və ahəngdar şifahi dili ilə yanaşı, özünəməxsus yazı sisteminə malik olan, əhatə dairəsinin genişliyi ilə fərqlənən dili olub. Qədim dövr tarixi araşdırmaçısı Bəxtiyar Aydın göstərir ki, “Dünyada ilk Turan imperiyası Azərbaycanda qurulmuşdur və böyük bir konfederasiya şəklində idi, quranlar da Saklar idi. Sak türk dövləti e.ə 665-ci illərdə Azərbaycanda qurulsa da, sərhədləri Tunaya, Anadoluya, Trakyaya, az qala Fələstinə və Misirə qədər uzanırdı. Herodotun yazdığına görə e.ə. 625-ci ilə qədər Saklar bütün Anadoluya hakim idi və bu dövlət o dərəcədə qüdrətli idi ki, bütün Asiya dövlətlərindən vergi alırdı. Əlifbanı, yazını, pulu ilk istifadə edən türklər Saklar olub. İlk Türk əlifbası isə Sak əlifbasıdır.Törəni yazılı hala salan ilk türklər Saklar olub”.
Böyük türkoloq Firudin Ağasıoğlu yazır ki, "Bizim ən qüdrətli dövlətlərimizdən biri də Saka (İşquz) dövləti olub (e.ə VII-V əsrlər), amma heç kim bu barədə danışmaq istəmir. Halbuki Herodot yazırdı ki, bu dövlət o dərəcədə qüdrətli idi ki, bütün Asiya dövlətlərindən vergi alırdı. "Kitabi-Dədə-Qorqud" dastanında belə yazılır ki, Dış Oğuzlularla İç Oğuzlular birləşib qalın (böyük) Oğuz Elini (Dövlətini) qurdular. Bu dövlət həmin dövlətdir. İşquz çarlığının ərazisi Güney Qafqazdan Urmiyə gölünə qədər uzanırdı".
Sözsüz ki, dilimizi qorumaq, ilk növbədə, onun qədim tarixinə, zəngin keçmişinə sahib çıxmaq deməkdir. Çünki ana dilinin qorunması milli kimliyin formalaşmasına birbaşa təsir göstərən amillərdəndir. Dil hər bir xalqın milli kimliyini xarakterizə edən, onu var edən, millət səviyyəsinə yüksəldən sütunlardan biri olduğu üçün hər bir millətin ruhu, dünyagörüşü, düşüncə tərzi, milli-mənəvi dəyərləri ana dili vasitəsilə ifadə olunur, ana dili vasitəsilə qorunur və nəsildən nəslə ötürülür. Bu mənada dil milli kimliyin, milli yaddaş və dövlətçiliyin qoruyucusudur. Dil xalqın tarixini özündə yaşadan, eyni milli kimlik daşıyıcılarını birləşdirən ən güclü milli-mənəvi dəyərdir. Unutmayaq ki, bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan 80 milyondan artıq Azərbaycan türkünü birləşdirən əsas amillərdən birincisi məhz ana dilimizdir. Ona görə ana dilimizi dövlət dili səviyyəsinə qaldıran, qılıncı və qələmi ilə bu dilin keşiyində duran Şah İsmayıl Xətayi, haqlı olaraq, yazırdı ki, “Ey türk övladları, bir ovuc torpağınızı dünyanın var-dövlətinə, dilimizin bir sözünü ləl-cəvahirata dəyişməyin, onları qoruyun, sonrakı nəsillərə çatdırın!”

Ümummilli lider H.Əliyevin 18 iyun 2001-ci il tarixli fərmanında deyildiyi kimi, “Tarixin müxtəlif mərhələlərində dilimizə qarşı edilmiş haqsızlıqların, təzyiq və təhriflərin aradan qaldırılması üçün hazırda ölkəmizdə çox əlverişli şərait mövcuddur”. Təbii ki, yaranmış şəraitdən istifadə edərək indiyə qədər dilçiliyimizdə kök salmış bir sıra yanlış və təhrif olunmuş məsələlərin düzgün şəkildə araşdırılması, Azərbaycan dilinin mənşəyi, eləcə də türk dilləri içərisində rolu və mövqeyi məsələsinin aydınlaşdırılması kimi əhəmiyyətli mövzular hər birimizdən gərgin əmək, ciddi səy və milli ruh tələb edir.
Bu gün bir tədqiqatçı kimi qarşımızda duran əsas işlərdən biri də hələ neçə-neçə yüzillər bundan əvvəl Avropa alimlərinin tədqiqatlarında dilimizin qədimliyi, əhatə dairəsinin genişliyi haqqında fikirləri əks etdirən çoxsaylı mənbələrini üzə çıxarmaq, o mənbələrdə ifadə olunan həqiqətləri geniş kütlələrə və dünya elminə təqdim etməkdir.
Son vaxtlara ilk elmi qrammatikamızın banisi sayılan M.Kazımbəydən (XIX əsr) xeyli əvvəl türk-Azərbaycan dilinə dair tədqiqatlar aparmış F.Arcenti (1533), P.Ferraquto (1611), G.Miqiza (1612), eləcə də Pietro della Valle (1620) və onlarca digər Qərb dilçilərinin adlarının ortaya çıxarılması dilimizin uzun müddətdən bəri Avropa alimlərinin diqqətini cəlb etdiyini göstərir. Məşhur italyan səyyah və ədib Pietro della Vallenin 1620-ci ildə qələmə aldığı "Türk dilinin qrammatikası" (Azərbaycan dilinin orijinal qrammatikası) adlı əsəri bu araşdırmalar içərisində xüsusi yer tutur.
Dəyərli elmi tədqiqatları ilə diqqəti cəlb edən alim Zaur Əliyev 1882-ci ildə Vyanada nəşr edilən, Bavariya Dövlət Kitabxanasının Şərq kolleksiyasında saxlanılan, müəllifi Vyanada İmperator Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü və professor Fridrix Müller olan “Dilçilik Elminin Əsasları” adlı kitabını oxuculara təqdim edirək yazır: “Kitabın əhəmiyyəti ondadır ki, XIX əsrin sonlarında Avropa elmi artıq "Azərbaycanlı" və "Azərbaycan dili" anlayışlarını müstəqil bir etnik və linqvistik vahid kimi qəbul edirdi. Bəzi digər mənbələrin hamını "Tatar" adlandırdığı bir dövrdə, Müllerin bu cür dəqiq təsnifat verməsi elmi baxımdan böyük addım idi. Yəni o, xalqı ümumi "Tatar" dumanından çıxarıb, konkret Azərbaycanlı kimliyi ilə təqdim edir”.
Alim göstərir ki, “Fridrix Müller bu kitabda Azərbaycanı sadəcə bir coğrafi ad deyil, "mədəniyyətlərin kəsişmə nöqtəsi və dilin hakim olduğu bir mərkəz" kimi qələmə verir, eyni zamanda Azərbaycan türklərinin yaşadığı ərazilərin sadəcə indiki Azərbaycan Respublikası ilə məhdudlaşmadığı, həmçinin Cənubi Azərbaycan və Dağıstanın bəzi hissələrini əhatə etdiyi qeyd olunur. Onun fikrincə, Azərbaycanlılar daha çox oturaq, mədəni və şəhərli bir cəmiyyət quruluşuna malikdirlər, halbuki Mərkəzi Asiya türkləri o dövrdə hələ də daha çox köçəri həyat tərzini qoruyub saxlayırdılar.Ona görə bura yüksək dil mədəniyyətinə malik, böyük bir coğrafiyaya hökm edən və özünəməxsus etnik kimliyi olan bir ölkədir. Azərbaycan türkcəsi sadəcə bu xalqın öz daxilində danışdığı dil deyil, həm də Qafqazda və İranın şimalında müxtəlif xalqlar arasında ortaq ünsiyyət vasitəsidir”.
Göründüyü kimi, dilimiz həm də xalqımızın etnik kimliyini dünyaya təqdim etdirən, onu “mədəniyyətlərin kəsişmə nöqtəsi və dilin hakim olduğu bir mərkəz” kimi tanıtdıran milli varlığımızdır və bu milli-mənəvi dəyərimizi qorumaq bizim hər birimizin vicdan və vətəndaşlıq borcudur. Bu gün biz öz dilimizi, milli-mənəvi dəyərlərimizi qorumaqda daha məsuliyyətli və diqqətli olmalıyıq. Çünki qloballaşmanın gətirdiyi nailiyyətlərlə bərabər mədəniyyətlərin qarışması, milli dəyərlərin itməsi kimi təhlükələrinin də olduğu hamıya məlumdur. İnternet şəbəkəsinin genişləndiyi, rəqəmsal vasitələrin günbəgün inkişaf etdiyi şəraitdə, ilk növbədə, təsirə məruz qalan, təhlükə ilə üzləşən milli-mənəvi dəyərlərdir ki, bunların da başında dil dayanır. Başqa sözlə desək, mədəni eyniləşmə dövründə yerli xalqlar və milli dillər yox olma təhlükəsi ilə üz-üzə dura bilər. Çünki qloballaşma yad dillərin və mədəniyyətlərin təsirinə düşmək, milli yaddaşdan uzaqlaşmaq baxımından ciddi təhlükə mənbəyidir. Bu isə təkcə bir dilin deyil, onun təmsil etdiyi millətin və dövlətçiliyin də təhlükə altına düşməsi deməkdir. Ona görə də hər bir millətin qloballaşma dövründə öz milli dilini bu təhlükədən qorumaq üçün ciddi strateji dövlət proqramı olmalıdır. Bu baxımdan ölkəmiz müstəqillik əldə etdikdən sonra ana dilimizin qorunması uğrunda bir sıra mühüm addımların atılması təqdirəlayiqdir. Xüsusilə Ümummilli Liderimizin dövlət dilimizin qorunması və inkişafı istiqamətdə atdığı addımlar, ölkə prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyev cənablarının bu yöndə ardıcıl siyasəti, qəbul olunmuş çoxsaylı fərmanlar, ölkəmizdə bu istiqamətdə vahid dövlət proqramının mövcud olması gözlənilən təhlükənin qarşısını almağa imkan yaradır. Elə Prezident İlham Əliyevin son çıxış və müsahibələrində bu məsələyə xüsusi yer ayrılması, qətiyyətli mövqe nümayiş etdirməsi də bu istiqamətdə görülən işlərin intensivliyindən xəbər verir. Bizim isə hər birimizin ziyalı və vətəndaş olaraq üzərimizə düşən vəzifələrdən biri dilimizi yad sözlərin təsirindən qorumaq, onu korlamasına imkan verməməkdir. Təbii ki, tarixən hər bir dilin digər dillərlə əlaqəsi olmuş, bir dil digərinə söz vermiş, digər dildən söz almışdır. Lakin bu proses o zaman əhəmiyyətli xarakter daşımış, dilin tənəzzülünə deyil, inkişafına təkan vermişdir ki, bu proses tamamilə təbii şəraitdə həyata keçirilmişdir. Yəni başqa dillərdən yalnız ehtiyac olduğu halda sözlər alınmış, zərurət ortaya çıxmadıqca dilin öz vahidləri fikrin ifadəsində əsas yer tutmuşdur. Təəssüflər olsun ki, müasir qloballaşma şəraitində dilimizə yad sözlərin lüzumsuz şəkildə daxil olmasına tez-tez rast gəlirik. Xüsusilə gənc nəslin dilində yersiz alınmalar, qeyri-normal ixtisar formaları, yad vahidlər tez-tez işlənilir ki, bu da bir ziyalı kimi şəxsən məni narahat edir. Məsələnin ciddiyyətini dərk edən cənab Prezidentimiz çox doğru vurğulayır ki, əcnəbi sözlərin lüzumsuz olaraq dilimizə gətirilməsi, qarışıq ifadələrin işlədilməsi dilin strukturunu zədələyir. Dilimizin qədim və zəngin dil olduğunu vurğulayan ustad Şəhriyar təsadüfi demirdi ki, “Türkün dilitək sevgili, istəkli dil olmaz, Özgə dilə qatsan, bu əsil dil əsil olmaz”.
Dilin inkişafı ilə onun saflığı arasında tarazlığı qorumaq üçün dilə göstərilən yad təsirlərin zərərsizləşdirilməsinə nail olmaq vacibdir. Azərbaycanın dövlət ideologiyası məhz dil, milli ənənə və tarixi köklər üzərində qurulduğundan milli dəyərlər sistemimizə sahib çıxmaq hər birimizdən ciddi məsuliyyət tələb edir. Bu gün Azərbaycan ailələri üçün ən mühüm məsələ övladlarının ana dilli məktəblərdə orta təhsil almasıdır. Hər bir uşağın milli-mənəvi dəyərlərə, millik kimliyinə, dilinə və dövlətinə bağlı şəxsiyyət kimi yetişdirilməsi üçün ibtidai və orta təhsili doğma dilində alması cox ciddi məsələdir. Təəssüflər olsun ki, hələ də bir çox ailələrimizdə övladlarımız rus və digər xarici dillərdə orta təhsil alır. Təbii ki, ölkə prezidentimizin qeyd etdiyi kimi, hər bir gəncin xarici dilləri bilməsi gələcək inkişaf baxımından strateji əhəmiyyətə malik məsələdir. Lakin xarici dilləri bilmək orta təhsilin yad dillərdə alınması hesabına olmamalı, hər bir şəxs ana dilini mükəmməl bilməklə xarici dilləri də öyrənməyə səy göstərilməlidir. Güman edirəm ki, ana dilinə ögey münasibətin qarşısını almaq üçün dövlət qulluğuna və digər müəssisələrə işə qəbul zamanı bu yöndə tələblər bir qədər də sərtləşdirilməli, hər bir vətəndaşın öz ana dilini mükəmməl şəkildə bilməsi prioritet məsələ hesab edilməlidir. Bu halda dövlətçiliyimizin əsasını təşkil edən “Güclü dövlət - milli ruh” ideologiyamız tam şəkildə reallaşmış olacaq.