Rəqəmsal pullar ənənəvi nağd pulu

əvəz edə bilər?

İnternet dövrünün yaranması ilə gündəlik həyatımızda istifadə etdiyimiz hər şey rəqəmsallaşıb və ya rəqəmsallaşmağa doğru yönəlib. Rəqəmsallaşan amillərdən biri də pul, valyutadır. Rəqəmsal pul, rəqəmsal valyuta- əsasən rəqəmsal kompüter sistemlərində, xüsusən də internet üzərindən idarə olunan, saxlanılan və ya dəyişdirilən hər hansı valyuta, pul və ya pula bənzər aktivdir.
Rəqəmsal valyuta növlərinə kriptovalyuta, virtual valyuta və mərkəzi bank rəqəmsal valyutası daxildir. Günümüzdə rəqəmsal valyutalardan (kriptovalyutalar, stabilkoinlər və mərkəzi bank rəqəmsal valyutaları - CBDC) istifadə həm qlobal miqyasda, həm də Azərbaycanda sürətlə artmaqdadır. Azərbaycan Mərkəzi Bankının 2025-ci il üzrə statistikasına görə, milli ödəniş sistemində əməliyyatların sayı və həcmi rekord həddə çatıb.
Qlobal statistikaya əsasən 2024-cü ilin sonuna olan məlumatlara görə, dünyada kriptovalyuta sahiblərinin sayı 560 milyonu keçib. Bu, əhalinin təxminən 7%-ni təşkil edir.
Bəs rəqəmsal pulun ənənəvi pulu əvəz edəcəyi gözlənilirmi?
Günümüzdə hələ də üstünlük ənənəvi valyutayadır. Rəqəmsal valyutaya keçid edilməsi üçün əlbəttə ilk olaraq əhalinin buna hazır olması və məlumatlı olması lazımdır. Bu da qısa zamanda hazır olacaq bir vəziyyət deyil. Həmçinin rəqəmsal valyutanın bir sıra təhlükəli və mənfi cəhətləri də var.
Rəqəmsal valyuta dedikdə ağla gələn əsas təhlükə kibertəhlükəsizlik riskləridir. Rəqəmsal pul kisələrinin oğurlanması, birjaların sındırılması və ya şəxsi açarların itirilməsi vəsaitlərin tamamilə itməsinə səbəb ola bilər. 2024 və 2025-ci illərə dair qlobal statistik nümunələr bu təhlükənin miqyasını aydın göstərir. FBI-ın 2025-ci il hesabatına görə, kriptovalyuta ilə bağlı fırıldaqçılıq itkiləri rekord həddə -11,36 milyard dollara çatıb. Bu, 2024-cü illə müqayisədə 22% artım deməkdir.
Beynəlxalq pul köçürmələri ənənəvi bank sistemlərində uzun vaxt tələb etdiyi halda, rəqəmsal valyutalarla bu proses dəqiqələr ərzində baş tutur. Buna baxmayaraq mənfi cəhətlərindən biri də kriptovalyutaların qiymətinin çox qısa müddətdə kəskin arta və ya azala bilməsidir. Bu, investorlar üçün böyük risk yaradır. Bir çox ölkədə hələ də rəqəmsal valyutalarla bağlı tam hüquqi baza yoxdur. Bu da istifadəçiləri dələduzluq hallarında müdafiəsiz qoyur. Məsələn, Azərbaycanda rəqəmsal aktivlərin alqı-satqısından əldə edilən gəlir fiziki şəxslərin gəlir vergisinə cəlb olunsa da, bu sahədə spesifik bir qanun ("Kriptoaktivlər haqqında qanun") hələ mövcud deyil. Bu qeyri-müəyyənlik həm böyük investorların bazara girməsinə mane olur, həm də sıravi vətəndaşları riskə atır.
Ümumiləşdirsək deyə bilərik ki, rəqəmsal pulun yaxın gələcəkdə ənənəvi nağd və bank pullarını tamamilə əvəz etməsi ehtimalı şox aşağıdır. Əsas səbəblər isə ilkin olaraq psixoloji amil və “nəsil fərqi” olması, texniki infrastruktur çatışmazlığdır.
Fatimə Aslanova,
Aləmzər İbrahimova

BDU Jurnalistika fakültəsinin tələbələri