İqtisadiyyatın yeni “boss”u

Süni intellektin sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə insan ilk dəfə olaraq özünə bənzər başqa bir insanla deyil, görünməz bir rəqiblə - alqoritmlərlə üz-üzə qalıb. Bu rəqib yorulmur, səhv etmir, maaş istəmir və ən əsası, getdikcə daha çox işi insanın əlindən alır. Avtomatlaşma artıq yalnız zavodları deyil, ofisləri, media sahəsini, hətta yaradıcılıq tələb edən peşələri belə əhatə edir.
Bir vaxtlar minlərlə insanın saatlarla gördüyü işlər indi bir neçə saniyəyə həll olunur. Bu dəyişiklik sadəcə texnoloji yenilənmə deyil - bu, “iş” anlayışının kökündən dəyişməsidir.
Əmək bazarında dəyər ölçüləri səssizcə yenidən yazılır. Əzələ gücü, mexaniki təcrübə, illərlə formalaşan rutin bacarıqlar artıq əvvəlki çəkisini itirir. Amma burada maraqlı bir ziddiyyət yaranır. Texnologiya insan əməyini ucuzlaşdırdıqca, insanın özünə məxsus xüsusiyyətləri bahalaşır. Empatiya, yaradıcılıq, hiss etmək və anlamaq qabiliyyəti - bunlar artıq sadəcə insani keyfiyyətlər deyil, bazarda nadir tapılan dəyərə çevrilir. Sanki
insan olmaq özü bir peşəyə çevrilir. Bugünkü reallıqda sual artıq belədir:
Gələcəkdə bir çox peşənin avtomatlaşması fonunda insan əməyi nadir bir lüksə çevrilə bilərmi? Maaş rəqibi artıq insanlar yox, alqoritmlər olduqda, insanın yaradıcılığı və emosional zəkası iqtisadiyyatın yeni əsas valyutasına çevrilə bilərmi?
Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi İqtisadiyyat İnstitutunun “İnklüziv sosial inkişaf” şöbəsinin müdiri, iqtisad elmləri doktoru, professor Rəsmiyyə Sabir deyib ki, gələcəkdə bir çox peşənin avtomatlaşması fonunda insan əməyi bəzi sahələrdə nadir bir lüksə çevrilə bilər: “Ümumilikdə, mövcud texnoloji proseslər əmək bazarında ciddi struktur dəyişikliklərinə səbəb olur. Bu dəyişikliklər bir tərəfdən yeni məşğulluq imkanları yaradır. Hesablamalara görə, 2027-ci ilə qədər dünyada təxminən 97 milyon yeni iş yerinin yaranacağı proqnozlaşdırılır. Digər tərəfdən isə, bu yeni iş yerləri işçi qüvvəsindən daha yüksək səviyyədə bilik və bacarıqlar tələb edir.Texnoloji transformasiyanın təsiri ilə əmək bazarında tələb və təklif arasında uyğunsuzluq dərinləşir. Belə ki, 2023-cü ildə işəgötürənlərin 77%-i ixtisaslı kadr tapmaqda çətinlik çəkmiş, işçi qüvvəsinin təxminən 50%-nin isə yenidən ixtisaslaşmaya ehtiyac duyduğu müəyyən edilmişdir.”
Ekspertin sözlərinə görə, avtomatlaşma və süni intellekt artıq rutin, təkrarlanan və qaydalara əsaslanan funksiyaları sürətlə öz üzərinə götürür: “Bu tendensiya davam etdikcə, bəzi sahələrdə insan əməyinə tələbat azalacaq. Daha real ssenari isə əmək bazarının ikiqütblü xarakter almasıdır: bir tərəfdə yüksək yaradıcılıq, strateji düşüncə və sosial bacarıqlar tələb edən peşələr, digər tərəfdə isə avtomatlaşdırılması çətin olan fiziki və xidmət yönümlü fəaliyyət sahələri. Bu kontekstdə “lüks” anlayışı bütün əmək növlərinə deyil, məhz yüksək ərdiləşmiş və nadir kompetensiyalara malik insan əməyinə aid edilə bilər.Yaradıcılıq və emosional zəkanın iqtisadiyyatın yeni “valyutası”na çevrilməsi məsələsinə gəldikdə isə, bu proses artıq qismən müşahidə olunur.
Alqoritmlər məlumatın emalı və optimallaşdırılması sahəsində insanlardan üstünolduqca, insanın fərqləndirici xüsusiyyətləri (estetik və orijinal yaradıcılıq, kontekst qurmaq bacarığı, qeyri-müəyyən şəraitdə çevik qərarvermə qabiliyyəti) daha çox iqtisadi dəyər qazanır. Bununla belə, süni intellektin artıq yaradıcılığın bəzi formalarını təqlid edə bilməsi göstərir ki, elementar yaradıcılıq kifayət etmir. Dəyər daha çox dərin, orijinal ideyalarda, fərdi təcrübəyə əsaslanan baxış bucağında və insanlarla birbaşa qarşılıqlı təsirdə (məsələn, liderlik, psixoloji dəstək, təhsil və s.) formalaşır.
Beləliklə, gələcəkdə iqtisadiyyatın “valyutası” yalnız yaradıcılıq və emosional zəka ilə məhdudlaşmayacaq, daha doğrusu, bu bacarıqların yüksək keyfiyyətli və fərqləndirici formaları ön plana çıxacaq. Nəticə etibarilə, rəqabət modeli “insan-insan” müstəvisindən “insan-alqoritm” müstəvisinə keçəcək, dəyər isə məhz insana xas olan xüsusiyyətlərin daha dərin və nadir təzahürləri üzərində qurulacaq”.

Çinarə Tarverdiyeva,
İlhamə Nurəhmədova,
BDU Jurnalistika fakültəsinin IV kurs tələbələri