“TARİXÇEYİ-NÖVRƏS” ORXAN

İSAYEVİN TƏQDİMATINDA

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Orxan Əli oğlu İsayevin 2025-ci ildə “Afpoliqraf” nəşriyyatında “Kərküklü Növrəs Qədim (Həyatı və yaradıcılığı, “Tarixçeyi-Növrəs” əsəri, qəzəlləri)” adlı kitabı nəşr olunmuşdur. Kitabın elmi redaktoru və məsləhətçisi Əməkdar elm xadimi, professor Qəzənfər Paşayev, rəyçiləri filologiya üzrə fəlsəfə doktorları, dosentlər İsmixan Osmanlı, Kübra Quliyeva və fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Elnur Mustafayevdir. Kitaba Kərkük Mədəniyyət Dərnəyinin sədri doktor Şəmsəddin Kuzəçi çox dolğun məzmunda ön söz yazmışdır.
Şəmsəddin Kuzəçi ön söz yazısını İraq-türkman ədəbiyyatı haqda ümumi bilgi verməklə başlayır: “Türkmanların İraqa yerləşməsi tarixi çox qədimdir. Səlcuqlu ordularının Türkiyəyə daxil olması və bir dövlət yaratmalarından xeyli öncə hicri 54, miladi 674-cü ildə Əməvilər zamanında Orta Asiya və Azərbaycandan bu gün İraq olaraq tanınan torpaqlara böyük kütlələr halında yerləşmişlər. Türkmanların Türküstan torpaqlarından Azərbaycana, oradan da cənuba, cənub-qərbə köçmələri yüzlərlə il davam etmişdir. Kufə valisi Həccac bin Yusif türkmanlardan ibarət bir ordu qurmuş, 2000 oğuz boyu döyüşçüsünü gətirib Bəsrə və Qut yaxınlıqlarına yerləşdirmişdir.
İslamiyyətdən sonrakı dönəmə baxdıqda, türk oğuz boylarının çoxunun “türkman” olaraq qeyd edildiyini görürük. “Türkman” sözü dilimizdə “igid”, “cəsarətli” mənasında işlədilir. Müxtəlif dövrlərdə Mavərənnəhr (Seyhun və Ceyhun) hövzəsində, qərbdə Anadoluya və İraq torpaqlarına yerləşməyə davam edərək yeni mədəniyyətlərin və dövlətlərin yaranmasına öncüllük etmişlər.
Türkman ağzı Qərbi Oğuzcanın davamı olub günümüzdə daha çox Azərbaycan, Türkmənistan, İraq, Suriya, Şərqi Anadoluda işlədilən dildir ki, İraq türklərinin yazılı dili Ziya Gökalpın təbirincə desək, “İstanbul türkcəsidir”. Hicri 54-cü ildə bu torpaqları vətən etməyə davam edən türklər 1055-ci ildə Bağdadda Böyük Səlcuqlu xaqanı Toğrul bəyin adına xütbə oxunması ilə başlanan türkman hakimiyyəti min ilə yaxın, daha doğrusu 1918-ci ilə qədər davam etmişdir. Danışıq dili və xalq ədəbiyyatı isə eynilə Azərbaycan türkcəsindədir.
Türk/Türkman boyları İraq torpaqlarında Cəlayirilər, Səlcuqluların bir qolu olan Ərbil Atabəyləri, Mosul və çevrəsində Qıbçaq oğulları, Kərkükdə Ağqoyunlu və Qaraqoyunlu dövlətlərini qurmuşlar. 1534-1918-ci illər arasında indiki İraqı idarə edən Osmanlı varlığına son qoyan ingilis işğalı və ardından qurulan oyuncaq dövlət İraqda türkman varlığını tanımamışdır. 1918-ci ildən bu yana yüz ildən artıq müddətdir ki, idarəçilər, rejimlər dəyişmiş, amma türkmanlara zaman-zaman kağız üzərində hüquqlar verilsə də, heç biri reallaşmamışdır. Sayı beş milyona yaxın olan türk-türkmanın siyasi, sosial və mədəni haqlarından bu gün də söhbət açılmır. Müxtəlif dövrlərdə həyata keçirilən qətliamlar, yoxetmə cəhdləri və soyqırım siyasətinə rəğmən İraqda türkman varlığı yaşayır və yaşayacaqdır.
İraq-türkman yazılı ədəbiyyatının ilk nümunələri olan Nəsiminin və Füzulinin şeirləri, eləcə də Dədə Qorqudun dili türkmanca idi. Nəsimi şeirlərini yazdığı illərdə Orta Asiya və Azərbaycandan İraqa köçən oğuz soylu türkmanlar arasında işlədilən dil türk dillərinin oğuz qrupunun Oğuz-Səlcuq yarımqrupuna aid tələffüz, morfoloji, sintaktik və şivə baxımından eynilə Azərbaycan dilidir.
1534-cü ildən etibarən bu vəziyyət dəyişməyə başladı. Beləcə, İraq-türkman dili və ədəbiyyatı iki hissəyə bölündü: xalq dili Azərbaycan türkcəsinin təsiri altında qaldı, yazı dili isə Osmanlıcanın təsiri altına düşdü” (səh: 4-5).
Əslində bu müxtəsər məlumatlar İraq-türkman dili və ədəbiyyatının inkişaf yolu ilə bağlı tarixi-siyasi hadisələr fonunda mühüm informasiyalar çatdırır, oxucuda müəyyən təsəvvür formalaşdırır. Daha sonra bu yöndə fikirlərini detallı şəkildə davam etdirən Ş.Kuzəçi nəhayət Orxan İsayevin bu istiqamətdəki fəaliyyətini yüksək qiymətləndirib yazır:
“Sevindirici haldır ki, ədəbi-mədəni əlaqələr bu gün də davam edir. Yeni nəsil eyni xalq olan Azərbaycan və İraq türkmanları arsında Rəsul Rzanın, Qəzənfər Paşayevin, Əta Tərzibaşının, Abbas Zamanovun, Sinan Səidin, Əbdüllətif Bəndəroğlunun yaratmış olduğu əlaqələrin yaşaması istiqamətində yorulmadan çalışır. Bu gənclər arasında Orxan İsayevin xidmətləri danılmazdır. “Əta Tərzibaşının ədəbiyyatşünaslıq fəaliyyəti” adlı dissertasiya müdafiə edən Orxan bəy İraq –türkman ədəbiyyatı ilə bağlı bir neçə məqalənin müəllifidir. O, həm də mənim 2024-cü ildə Azərbaycanda AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun dəstəyi ilə nəşr olunan “Kərkükün milli tədqiqatçısı Əta Tərzibaşı” kitabımı Azərbaycan türkcəsinə çevirənlərdən biridir. Rəhbəri olduğum Kərkük Mədəniyyət Dərnəyinin Azərbaycanda ən fəal üzvlərindən biridir. Orxan İsayev elmi rəhbəri, İraq türkmanlarının mənəvi atası hesab edilən professor Qəzənfər Paşayev məktəbinin ən layiqli davamçısıdır.
Orxan qardaşım “Kərküklü Növrəs Qədim (Həyatı və yaradıcılığı, “Tarixçeyi-Növrəs” əsəri, qəzəlləri) adlı kitab yazmaqla Azərbaycan – İraq-türkman ədəbi-mədəni əlaqələrində yeni səhifə açmış oldu. Çünki bu günə qədər Azərbaycan klassik İraq-türkman ədəbiyyatının nümayəndələri haqqında kitab yazılmamışdır. Bu ilkdir. Bundan əlavə, Əbdürrəzaq Növrəsin “Tarixçeyi Növrəs” əsəri qədim Azərbaycan şəhəri olan İrəvan haqqındadır. Mən Azərbaycan tarixinə yaxından bələd olduğum üçün bu şəhərin azərbaycanlı qardaşlarımız üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu yaxşı bilirəm. Orxan İsayevin Növrəs Qədimin məhz bu əsərinə müraciət etməsi, onu əski osmanlıcadan tərcümə edərək Azərbaycanda nəşr etdirməsi və kərküklü şairin həyat və yaradıcılığını tədqiq etməsi olduqca əhəmiyyətli və aktual işdir.
İraq-türkman ədəbiyyatının görməkli simalarından biri olan Əbdürrəzaq Növrəs haqqında Azərbaycanda belə bir kitabın yazılması olduqca təqdirəlayiq hadisədir. Müəllif kərküklü şairin həyat və yaradıcılığı ilə bağlı bir sıra qaranlıq məqamlara aydınlıq gətirir. Bu günə qədər Növrəsin doğum ili və atasının şəxsiyyəti ilə bağlı alimlərin tədqiqatlarını ümumiləşdirir, şairin türk, ərəb və fars dillərindən əlavə kürd dilini bilməsi faktını üzə çıxarır, “Tarixçeyi Növrəs” əsərinin ismi və yazılma tarixi ilə bağlı önəmli nəticələrə gəlir.”(səh: 8-9).
Ön söz yazıları prinsipcə oxuculara kitabı oxumaq ovqatı aşılayır. Şəmsəddin Kuzəçinin bu ön sözü də gənc alim Orxan İsayevin yazdığı bu kitabın ümumi səciyyəsini təqdim etməklə bu zəruri bilgilər fonunda oxucunu kitaba kökləyir.
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Orxan İsayev də Kərküklü Növrəs Qədim haqqında söhbət açmazdan əvvəl İraq-türkman ədəbiyyatına ümumi baxış kontekstində nəzər yetirir:
“İraq-türkman ədəbiyyatı dedikdə, adətən XX əsrdə Kərkük və ətrafında mövcud olan ədəbiyyat nəzərdə tutulur. Lakin tədqiqatlar göstərir ki, bu ədəbiyyat qədim və zəngin tarixə malikdir. Ümumtürk ədəbiyyatının çox önəmli bir hissəsi Mesapotamiya ərazisində yaranıb. Bu ədəbiyyat digər türk xalqlarının ədəbiyyatından iki fərqli inkişaf tarixi keçməsilə seçilir. Belə ki, İraq-türkman ədəbiyyatı birinci inkişaf dövründə yarandığı vaxtdan XVI əsrin II yarısına qədər Azərbaycan ədəbiyyatının bir qolunu təşkil etmiş, ikinci inkişaf dövründə isə qeyd olunan tarixdən etibarən XX əsrin əvvəllərinə qədər Osmanlı ədəbiyyatının tərkibində öyrənilmişdir. İraq-türkman ədəbiyyatının Azərbaycan, daha sonra Osmanlı ədəbiyyatının bir hissəsi kimi mövcudluğu ilə bağlı Əta Tərzibaşı “Kərkük şairləri” əsərində yazır: “Buna (İraq-türkman əsəbiyyatına – O.İ.) Türk ədəbiyyatı demək daha uyğundur. Kərkük şairlərinin bir qismi Osmanlı türkcəsini, bir qismi, ən çox xalq şairləri Azəri-Türkman türkcəsini qullanmış və bu şivələr ədəbiyyatımızda bir-birinə qarışmışdır”.” (Səh: 11).
Bu gedişlə gənc alim çox doğru olaraq öncə İraq-türkman ədəbiyyatının ümumi mənzərəsini canlandırır, onun inkişaf mərhələlərinə aydınlıq gətirir. Bu da bir tədqiqatçı olaraq müəllifin problemə sistemli yanaşmasının göstəricisidir.
Bunun ardınca O.Ə.İsayev mövzuya “XVIII əsr İraq-türkman ədəbi mühitinə qısa nəzər” adı ilə ekskurs edib, 18-ci yüzilliyi İraq-türkman ədəbiyyatının ən zəngin mərhələlərindən biri olaraq səciyyələndirir. Məhz bu zəmin üzərində fikirlərini quran alim XVIII əsr İraq-türkman ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən olan Əbdürrəzaq Növrəsin həyatı haqqında söhbətə keçir. Onun doğum tarixinin dəqiq olmadığını qeyd edən tədqiqatçı XVIII əsrdə Kərkükdə doğulduğunu, ömrünün çox hissəsini Türkiyədə keçirdiyini, 1762-ci ildə isə Bursada vəfat etdiyini göstərir. Keşməkeşli, macəralı bir həyat keçirdiyini qeyd edən müəllif yazır: “Maraqlıdır ki, ömrünün böyük hissəsinin sürgündə keçməsinə səbəb olan çətin xasiyyəti və acı dili əsərlərinə sirayət etməmişdir. Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, şairin “Divan”ında Nadir şah haqqında yazdığı rübai və kobud sözlərdən ibarət iki qitəsindən başqa heç bir həcvə və yaxud hansısa Osmanlı məmurunun ünvanına yazılmış təhqiramiz ifadələrlə zəngin şeirlərə rast gəlmədik.”
Əbdürrəzaq Növrəsin niyə məhz Nadir şah haqqında yazdığı şeirlərdə təhqiramiz ifadələr işlətməsi də maraq doğurur. Fikrimizcə, şairin Nadir şaha olan münasibəti həyatında önəmli rol oynamış Azərbaycan səfəri ilə əlaqədardır. Əbdürrəzaq Növrəs Həkimoğlu Əli paşanın “xidməti-katib” olduğu vaxtda İrəvana gəlmiş, şəhərin Səfəvi qoşunlarından müdafiəsində yaxından iştirak etmişdir. Tarixi faktlar göstərir ki, Osmanlı ordusu İrəvanı müdafiə etdikdən sonra əks hücuma keçmiş və Təbriz də daxil olmaqla Səfəvi dövlətinin bir sıra mühüm şəhərlərini zəbt etmişdir. Siyasi səriştəsi olmayan II Təhmasibin hakimiyyəti zamanında buraxılmış bu səhvi Nadir şah aradan qaldırmış, onun səyi nəticəsində Osmanlı ordusu Azərbaycan şəhərlərindən çıxarılmışdır. Əbdürrəzaq Növrəsin Nadir şaha nifrətinin əsas səbəbini məhz bu tarixi hadisələrdə axtarmaq daha məntiqlidir.
Əbdürrəzaq Növrəsin Osmanlı sarayında yüksək nüfuza malik olmasına baxmayaraq, ömrünün bir hissəsini sürgünlərdə keçirməsi də böyük maraq doğurur. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, bunun başlıca səbəbi şairin xasiyyəti ilə bağlı idi. Hər zaman haqqı deməyə çalışdığı üçün şairin başı bəlalar çəkmişdir. Əgər tədqiqatçılar bunu Növrəsin tünd xasiyyəti və acı dili ilə izah edirlərsə, digər tərəfdən onun heç kimdən çəkinməməsi, daim sözün düzünü deməsi, dövlət məmurlarının səhvlərini birbaşa üzlərinə söyləməsi şairin müsbət tərəfləri kimi xarakterizə edilməlidir. Bura Əbdürrəzaq Növrəsin himayəçisi sayılan Həkimoğlu Əli paşanın həyatda olmamasını da əlavə edə bilərik. Əli paşa həm Diyarbəkir valisi, həm sərəsgər, həm də sədrəzəm olduğu illərdə Növrəs Qədimin işləri daha yaxşı getmiş və çox zaman dövlət məmurları şairin ağır təbiətinə və acı dilinə “dözümlü” yanaşmışlar” (səh: 42-43).
Bundan sonra isə Orxan İsayev “Əbdürrəzaq Növrəsin yaradıcılığı və əsərləri” mövzusuna keçid edir, onun Osmanlı ədəbiyyatında ən çox Növrəs Qədim adıyla tanındığını bildirir, və bunu belə izah edir ki, “Onu Osmanlı ədəbiyyatının digər bir görkəmli nümayəndəsi Osman Növrəsdən (1820/21-1876) fərqləndirmək üçün bu cür adlandırmışlar. İlk dəfə Əbdürrəzaq Növrəsi “Növrəs Qədim” kimi Namiq Kamal 1874-cü ildə yazdığı “Təxribi-Xərabat” əsərində təqdim etmişdir. Ona qədər türkman şairi bütün mənbələrdə Əbdürrəzaq Növrəs kimi anılmışdı.” (səh: 44)
Daha sonra alim Əbdürrəzaq Növrəsin zəngin yaradıcılığından söz açır, bir neçə nəsr əsərinin müəllifi olsa da, əsasən şair kimi tanındığını göstərir.
“Tarixçeyi-Növrəs – İrəvan haqqında qiymətli tarixi əsər” adı ilə kitabda təqdim etdiyi yazıda Orxan İsayev əsərin adı, məzmunu ilə bağlı indiyədək aparılan araşdırılmalardakı yanlışlıqlara aydınlıq gətirib:
“Tarixçeyi-Növrəs” əsəri Əbdürrəzaq Növrəs Qədimin yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Növrəsin tədqiqatçılar tərəfindən ən çox araşdırılan əsəri də “Tarixçeyi-Növrəs”dir. Osmanlı əsgərlərinin İrəvanda qazandığı böyük bir zəfərdən bəhs edən əsər Növrəs Qədimi bir nasir kimi də xeyli məşhurlaşdırmış, onu həm də bir tarix yazarı kimi tanıtmışdır.
Əsər tarixi faktlar əsasında təhkiyə üsulu ilə qələmə alınmış və Səfəvi hökmdarı II Təhmasibin 1731-ci ildə iki yüz əlli minlik qoşunla İrəvan qalasına hücumundan bəhs edir. Hücum xəbəri İstanbula çatar-çatmaz İrəvan qalasının müdafiəsi Diyarbəkir valisi Həkimoğlu Əli paşaya həvalə edilir. Bu əsnada Növrəs Qədim Əli paşanın yanında katib vəzifəsini icra edirdi. II Təhmasibin İrəvana hücumu zamanı Həkimoğlu Əli paşa az bir qüvvə ilə Azərbaycana gəlir və şəhərin müdafiəsinin təşkilinə rəhbərlik edir. Əbdürrəzaq Növrəs bütün bu tədbirlərin həyata keçirilməsində yaxından iştirak edir və tarixi hadisələri qələmə alaraq gələcək nəsillər üçün qiymətli əsər yazmış olur.
Əsərin məzmunundan aydın olur ki, Növrəs Qədimin Osmanlı qoşunları ilə İrəvana gəlməsində əsas məqsəd bu tarixi hadisələrin qələmə alınması olub. Bu faktın özü də sübut edir ki, Osmanlı dövlətinin yuxarı dairələrində şairin şəxsiyyətinə və qələminə böyük hörmət və ehtiram göstərilib. Əks halda osmanlılar üçün son dərəcə strateji əhəmiyyətə malik olan İrəvan qalasının müdafiəsi və əsas rəqibləri olan Səfəvi qoşunları ilə mübarizənin qələmə alınması və tarixi salnamə kimi gələcək nəsillərə ötürülməsi işi Əbdürrəzaq Növrəs Qədimə həvalə edilməzdi.
“Tarixçeyi-Növrəs” XVIII əsrdə yazılsa da, əsərlə bağlı bir sıra qaranlıq məqamlar bu gün də qalmaqdadır. Müxtəlif dövrlərdə ayrı-ayrı tədqiqatçılar əsərə müraciət etmiş, onunla bağlı araşdırma aparmışlar. Lakin bu tədqiqatların böyük hissəsi yanlış istiqamətdə aparılmış və bunun nəticəsi olaraq əsərin hansı tarixi hadisələr zəminində yazılması, mövzusu və adı düzgün dəyərləndirilməmişdir. “Tarixçeyi-Növrəs”lə bağlı tədqiqat aparan alimlərin böyük bir qismi əsərin Təbriz hadisələrindən bəhs etdiyini yazır. Bu yanlışlıqlar əsərin Berlin, Süleymaniyyə və İstanbulda saxlanılan hər üç əlyazma nüsxəsində olan və sonradan artırılan qeydlərdən qaynaqlanır.” (səh: 54-55)
Bu minvalla məsələyə aydın elmi münasibət sərgiləyən gənc alim əsərin adı, məzmunu ilə bağlı söylənilən yanlışlıqların haradan, necə qaynaqlanması və s. kimi suallara konkret münasibətini ortaya qoyur.
Beləcə, Tariximiz üçün də, ədəbiyyatımız üçün də çox dəyərli olan bir əsəri tarixin qaranlığından çıxaran filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Orxan İsayev əsərin özünü də Azərbaycan dilinə tərcümə edib kitabda bizlərə çatdırıb. Gənc alimin bu fədakarlığını alqışlayır və uğurlar arzulayırıq!

Şakir Albalıyev,
filologiya elmləri doktoru, dosent

ADPU-nun dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Ana dilimizin qorunması

milli kimliyimizin qarantıdır

Milli mənsubiyyətimizi, tarix və mədəniyyətimizi təmsil edən ana dilimiz tarixən öz inkişaf tempinə, milli köklərini qoruyub saxlamasına, ifadə imkanlarının genişliyinə və qədimliyinə görə seçilən dillər sırasındadır. Dilimizin qədimliyini ortaya qoyan çoxsaylı dəlillər və aparılan elmi araşdırmalar göstərir ki, xalqımızın tarixən zəngin və ahəngdar şifahi dili ilə yanaşı, özünəməxsus yazı sisteminə malik olan, əhatə dairəsinin genişliyi ilə fərqlənən dili olub. Qədim dövr tarixi araşdırmaçısı Bəxtiyar Aydın göstərir ki, “Dünyada ilk Turan imperiyası Azərbaycanda qurulmuşdur və böyük bir konfederasiya şəklində idi, quranlar da Saklar idi. Sak türk dövləti e.ə 665-ci illərdə Azərbaycanda qurulsa da, sərhədləri Tunaya, Anadoluya, Trakyaya, az qala Fələstinə və Misirə qədər uzanırdı. Herodotun yazdığına görə e.ə. 625-ci ilə qədər Saklar bütün Anadoluya hakim idi və bu dövlət o dərəcədə qüdrətli idi ki, bütün Asiya dövlətlərindən vergi alırdı. Əlifbanı, yazını, pulu ilk istifadə edən türklər Saklar olub. İlk Türk əlifbası isə Sak əlifbasıdır.Törəni yazılı hala salan ilk türklər Saklar olub”.
Böyük türkoloq Firudin Ağasıoğlu yazır ki, "Bizim ən qüdrətli dövlətlərimizdən biri də Saka (İşquz) dövləti olub (e.ə VII-V əsrlər), amma heç kim bu barədə danışmaq istəmir. Halbuki Herodot yazırdı ki, bu dövlət o dərəcədə qüdrətli idi ki, bütün Asiya dövlətlərindən vergi alırdı. "Kitabi-Dədə-Qorqud" dastanında belə yazılır ki, Dış Oğuzlularla İç Oğuzlular birləşib qalın (böyük) Oğuz Elini (Dövlətini) qurdular. Bu dövlət həmin dövlətdir. İşquz çarlığının ərazisi Güney Qafqazdan Urmiyə gölünə qədər uzanırdı".
Sözsüz ki, dilimizi qorumaq, ilk növbədə, onun qədim tarixinə, zəngin keçmişinə sahib çıxmaq deməkdir. Çünki ana dilinin qorunması milli kimliyin formalaşmasına birbaşa təsir göstərən amillərdəndir. Dil hər bir xalqın milli kimliyini xarakterizə edən, onu var edən, millət səviyyəsinə yüksəldən sütunlardan biri olduğu üçün hər bir millətin ruhu, dünyagörüşü, düşüncə tərzi, milli-mənəvi dəyərləri ana dili vasitəsilə ifadə olunur, ana dili vasitəsilə qorunur və nəsildən nəslə ötürülür. Bu mənada dil milli kimliyin, milli yaddaş və dövlətçiliyin qoruyucusudur. Dil xalqın tarixini özündə yaşadan, eyni milli kimlik daşıyıcılarını birləşdirən ən güclü milli-mənəvi dəyərdir. Unutmayaq ki, bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan 80 milyondan artıq Azərbaycan türkünü birləşdirən əsas amillərdən birincisi məhz ana dilimizdir. Ona görə ana dilimizi dövlət dili səviyyəsinə qaldıran, qılıncı və qələmi ilə bu dilin keşiyində duran Şah İsmayıl Xətayi, haqlı olaraq, yazırdı ki, “Ey türk övladları, bir ovuc torpağınızı dünyanın var-dövlətinə, dilimizin bir sözünü ləl-cəvahirata dəyişməyin, onları qoruyun, sonrakı nəsillərə çatdırın!”

Ümummilli lider H.Əliyevin 18 iyun 2001-ci il tarixli fərmanında deyildiyi kimi, “Tarixin müxtəlif mərhələlərində dilimizə qarşı edilmiş haqsızlıqların, təzyiq və təhriflərin aradan qaldırılması üçün hazırda ölkəmizdə çox əlverişli şərait mövcuddur”. Təbii ki, yaranmış şəraitdən istifadə edərək indiyə qədər dilçiliyimizdə kök salmış bir sıra yanlış və təhrif olunmuş məsələlərin düzgün şəkildə araşdırılması, Azərbaycan dilinin mənşəyi, eləcə də türk dilləri içərisində rolu və mövqeyi məsələsinin aydınlaşdırılması kimi əhəmiyyətli mövzular hər birimizdən gərgin əmək, ciddi səy və milli ruh tələb edir.
Bu gün bir tədqiqatçı kimi qarşımızda duran əsas işlərdən biri də hələ neçə-neçə yüzillər bundan əvvəl Avropa alimlərinin tədqiqatlarında dilimizin qədimliyi, əhatə dairəsinin genişliyi haqqında fikirləri əks etdirən çoxsaylı mənbələrini üzə çıxarmaq, o mənbələrdə ifadə olunan həqiqətləri geniş kütlələrə və dünya elminə təqdim etməkdir.
Son vaxtlara ilk elmi qrammatikamızın banisi sayılan M.Kazımbəydən (XIX əsr) xeyli əvvəl türk-Azərbaycan dilinə dair tədqiqatlar aparmış F.Arcenti (1533), P.Ferraquto (1611), G.Miqiza (1612), eləcə də Pietro della Valle (1620) və onlarca digər Qərb dilçilərinin adlarının ortaya çıxarılması dilimizin uzun müddətdən bəri Avropa alimlərinin diqqətini cəlb etdiyini göstərir. Məşhur italyan səyyah və ədib Pietro della Vallenin 1620-ci ildə qələmə aldığı "Türk dilinin qrammatikası" (Azərbaycan dilinin orijinal qrammatikası) adlı əsəri bu araşdırmalar içərisində xüsusi yer tutur.
Dəyərli elmi tədqiqatları ilə diqqəti cəlb edən alim Zaur Əliyev 1882-ci ildə Vyanada nəşr edilən, Bavariya Dövlət Kitabxanasının Şərq kolleksiyasında saxlanılan, müəllifi Vyanada İmperator Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü və professor Fridrix Müller olan “Dilçilik Elminin Əsasları” adlı kitabını oxuculara təqdim edirək yazır: “Kitabın əhəmiyyəti ondadır ki, XIX əsrin sonlarında Avropa elmi artıq "Azərbaycanlı" və "Azərbaycan dili" anlayışlarını müstəqil bir etnik və linqvistik vahid kimi qəbul edirdi. Bəzi digər mənbələrin hamını "Tatar" adlandırdığı bir dövrdə, Müllerin bu cür dəqiq təsnifat verməsi elmi baxımdan böyük addım idi. Yəni o, xalqı ümumi "Tatar" dumanından çıxarıb, konkret Azərbaycanlı kimliyi ilə təqdim edir”.
Alim göstərir ki, “Fridrix Müller bu kitabda Azərbaycanı sadəcə bir coğrafi ad deyil, "mədəniyyətlərin kəsişmə nöqtəsi və dilin hakim olduğu bir mərkəz" kimi qələmə verir, eyni zamanda Azərbaycan türklərinin yaşadığı ərazilərin sadəcə indiki Azərbaycan Respublikası ilə məhdudlaşmadığı, həmçinin Cənubi Azərbaycan və Dağıstanın bəzi hissələrini əhatə etdiyi qeyd olunur. Onun fikrincə, Azərbaycanlılar daha çox oturaq, mədəni və şəhərli bir cəmiyyət quruluşuna malikdirlər, halbuki Mərkəzi Asiya türkləri o dövrdə hələ də daha çox köçəri həyat tərzini qoruyub saxlayırdılar.Ona görə bura yüksək dil mədəniyyətinə malik, böyük bir coğrafiyaya hökm edən və özünəməxsus etnik kimliyi olan bir ölkədir. Azərbaycan türkcəsi sadəcə bu xalqın öz daxilində danışdığı dil deyil, həm də Qafqazda və İranın şimalında müxtəlif xalqlar arasında ortaq ünsiyyət vasitəsidir”.
Göründüyü kimi, dilimiz həm də xalqımızın etnik kimliyini dünyaya təqdim etdirən, onu “mədəniyyətlərin kəsişmə nöqtəsi və dilin hakim olduğu bir mərkəz” kimi tanıtdıran milli varlığımızdır və bu milli-mənəvi dəyərimizi qorumaq bizim hər birimizin vicdan və vətəndaşlıq borcudur. Bu gün biz öz dilimizi, milli-mənəvi dəyərlərimizi qorumaqda daha məsuliyyətli və diqqətli olmalıyıq. Çünki qloballaşmanın gətirdiyi nailiyyətlərlə bərabər mədəniyyətlərin qarışması, milli dəyərlərin itməsi kimi təhlükələrinin də olduğu hamıya məlumdur. İnternet şəbəkəsinin genişləndiyi, rəqəmsal vasitələrin günbəgün inkişaf etdiyi şəraitdə, ilk növbədə, təsirə məruz qalan, təhlükə ilə üzləşən milli-mənəvi dəyərlərdir ki, bunların da başında dil dayanır. Başqa sözlə desək, mədəni eyniləşmə dövründə yerli xalqlar və milli dillər yox olma təhlükəsi ilə üz-üzə dura bilər. Çünki qloballaşma yad dillərin və mədəniyyətlərin təsirinə düşmək, milli yaddaşdan uzaqlaşmaq baxımından ciddi təhlükə mənbəyidir. Bu isə təkcə bir dilin deyil, onun təmsil etdiyi millətin və dövlətçiliyin də təhlükə altına düşməsi deməkdir. Ona görə də hər bir millətin qloballaşma dövründə öz milli dilini bu təhlükədən qorumaq üçün ciddi strateji dövlət proqramı olmalıdır. Bu baxımdan ölkəmiz müstəqillik əldə etdikdən sonra ana dilimizin qorunması uğrunda bir sıra mühüm addımların atılması təqdirəlayiqdir. Xüsusilə Ümummilli Liderimizin dövlət dilimizin qorunması və inkişafı istiqamətdə atdığı addımlar, ölkə prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyev cənablarının bu yöndə ardıcıl siyasəti, qəbul olunmuş çoxsaylı fərmanlar, ölkəmizdə bu istiqamətdə vahid dövlət proqramının mövcud olması gözlənilən təhlükənin qarşısını almağa imkan yaradır. Elə Prezident İlham Əliyevin son çıxış və müsahibələrində bu məsələyə xüsusi yer ayrılması, qətiyyətli mövqe nümayiş etdirməsi də bu istiqamətdə görülən işlərin intensivliyindən xəbər verir. Bizim isə hər birimizin ziyalı və vətəndaş olaraq üzərimizə düşən vəzifələrdən biri dilimizi yad sözlərin təsirindən qorumaq, onu korlamasına imkan verməməkdir. Təbii ki, tarixən hər bir dilin digər dillərlə əlaqəsi olmuş, bir dil digərinə söz vermiş, digər dildən söz almışdır. Lakin bu proses o zaman əhəmiyyətli xarakter daşımış, dilin tənəzzülünə deyil, inkişafına təkan vermişdir ki, bu proses tamamilə təbii şəraitdə həyata keçirilmişdir. Yəni başqa dillərdən yalnız ehtiyac olduğu halda sözlər alınmış, zərurət ortaya çıxmadıqca dilin öz vahidləri fikrin ifadəsində əsas yer tutmuşdur. Təəssüflər olsun ki, müasir qloballaşma şəraitində dilimizə yad sözlərin lüzumsuz şəkildə daxil olmasına tez-tez rast gəlirik. Xüsusilə gənc nəslin dilində yersiz alınmalar, qeyri-normal ixtisar formaları, yad vahidlər tez-tez işlənilir ki, bu da bir ziyalı kimi şəxsən məni narahat edir. Məsələnin ciddiyyətini dərk edən cənab Prezidentimiz çox doğru vurğulayır ki, əcnəbi sözlərin lüzumsuz olaraq dilimizə gətirilməsi, qarışıq ifadələrin işlədilməsi dilin strukturunu zədələyir. Dilimizin qədim və zəngin dil olduğunu vurğulayan ustad Şəhriyar təsadüfi demirdi ki, “Türkün dilitək sevgili, istəkli dil olmaz, Özgə dilə qatsan, bu əsil dil əsil olmaz”.
Dilin inkişafı ilə onun saflığı arasında tarazlığı qorumaq üçün dilə göstərilən yad təsirlərin zərərsizləşdirilməsinə nail olmaq vacibdir. Azərbaycanın dövlət ideologiyası məhz dil, milli ənənə və tarixi köklər üzərində qurulduğundan milli dəyərlər sistemimizə sahib çıxmaq hər birimizdən ciddi məsuliyyət tələb edir. Bu gün Azərbaycan ailələri üçün ən mühüm məsələ övladlarının ana dilli məktəblərdə orta təhsil almasıdır. Hər bir uşağın milli-mənəvi dəyərlərə, millik kimliyinə, dilinə və dövlətinə bağlı şəxsiyyət kimi yetişdirilməsi üçün ibtidai və orta təhsili doğma dilində alması cox ciddi məsələdir. Təəssüflər olsun ki, hələ də bir çox ailələrimizdə övladlarımız rus və digər xarici dillərdə orta təhsil alır. Təbii ki, ölkə prezidentimizin qeyd etdiyi kimi, hər bir gəncin xarici dilləri bilməsi gələcək inkişaf baxımından strateji əhəmiyyətə malik məsələdir. Lakin xarici dilləri bilmək orta təhsilin yad dillərdə alınması hesabına olmamalı, hər bir şəxs ana dilini mükəmməl bilməklə xarici dilləri də öyrənməyə səy göstərilməlidir. Güman edirəm ki, ana dilinə ögey münasibətin qarşısını almaq üçün dövlət qulluğuna və digər müəssisələrə işə qəbul zamanı bu yöndə tələblər bir qədər də sərtləşdirilməli, hər bir vətəndaşın öz ana dilini mükəmməl şəkildə bilməsi prioritet məsələ hesab edilməlidir. Bu halda dövlətçiliyimizin əsasını təşkil edən “Güclü dövlət - milli ruh” ideologiyamız tam şəkildə reallaşmış olacaq.

Dəyər və dəyərlilik

"...Fəzl dözməz bu dərdə..."
(NƏSİMİyanə)

"Dəyər sənin "Haqqdan gələn eşqə, işıq kimi tutunduğun bir zinətə təsdiq borcun, fərqindəliyini göstərdiyin ən yüksək, hətta ali anlayış duyğundur. Bəri başdan deyim ki, dəyər vermək və dəyərli olmaq tam ayrı dünyalarda uçuşan pərvanələrdir və bunların bir-birinə HAQQ olaraq dəng gəlməsi, vahid işıq selinə düşməsi nadirən rast gəlinən bir tale hadisəsidir. Çünki bütövləşərək nidalaşan belə 2 Həqiqətin əbədiyyətə qədər axıb getməsi yalnız bu halda mümkündür və bunun da yeganə səbəbi onların eyni nəfəsdən qaynaqlanması, köklərinin eyni hücrədən rişələnməsi səbəbindəndir. Məsələ də məhz bundadır: "Yalan, yanlış, köksüz, anlamsız və anlaqsız verilən, habelə kainatda əriyib itən və bəşər övladına əbədiyyən gəlib çatmayan dəyərlər də göydəki ulduzların sayı qədərdir". Əcəba, bəlkə elə ulduz kimi adlandırdığımız bu əsrarəngiz baxışlar elə tək-tək könüllərin haqlarına binəsib qaldığı, onlara hər mənada gəlib çatmayan ziqiymət eşqin ünvansız qığılcımları... bütövlükdə bu sirli kəhkəşan isə o kəslərin ana südü qədər haqq etdikləri təməl dəyərin gəlişdiyi məkandır. Nə bilmək olar?.. Dəqiq aydın olan budur ki, müqəddəsliklər toxunulmazdır və O, ilkin əqidəsindən üzübəri günah içində olan Yer övladının aurasından çox uzaq(da)dır.
Bəs nədən kimsə bu qədər təbii, əslində canayaxın olan bir məsuliyyətin fərqində, kimsə isə bu məsələyə qarşı "oralı olmayacaq qədər" yad ünsürdür. Bəlkə planetlər sistemində Günəşə yaxın və ondan getdikcə 1-1 uzaqlaşan irili-xırdalı Göy Cisimləri kimi, zavallı bəşərin layiqli-layiqsiz varisləri də məlumla yanaşı, ancaq düşünülə, hətta duyula bilən (hərçənd, bunu da tam sistemə aid etmək absurd olar) məsələlərə münasibətdə ən müxtəlif dərəcəli statuslardadırlar.
Bu məqamda istər-istıməz, bir daha və bir daha... hətta fitrətimizdən rişələndiyi səbəbilə Günəşin Yeri mütəmadiyən izlədiyi ekliptik baxış prizmasından yola çıxdığımız... və demək ki, içimizdə daim susmayan, axtarışda olan o məlum sualı kim bilir neçənci dəfə tərpətməli oluruq: "Varlıq amalı, əqıdəni seçir, ya əksinə, mənəviyyat maddi nöqtəsinə doğru ismarlanır... bəlkə də isbatlanır? Varlıq amalı, əqıdəni ilmə-ilmə incələyib qəbul edir, ya əksinə, mənəvi düyünlər, impulslar ilahi bir əmrlə maddi nöqtəsinə doğru axır?"
Yol üstündə tənha, məlul-müşkül oturmuş, saysız qərinələri yola verməkdən nə zamandır xəzan yarpağına dönüşmüş Baba Dərviş isə bir-birinə güzəştə getməkdən uzaq olan bu kimi məqamlarda əksi gözlərinin lap özəyinə çökmüş Göylər misallı Haqq baxışlarını təbi özündən, üzündən axan təbiətə -- Yaradanının yerdəki əshabəlırinə doğru çevirir. Bu isə "hər bir sualın əyani izahı elə ərş ilə fərşin arasında deyilmi?" Əlbəttə, yetər ki, onu xatırlaya, dinləyə biləsən. Ancaq heç bir halda Dəyəri dəyərsizə yem, dəyərsizi Dəyər içində cəm etməyəsən. Əgər bu baş verərsə, NUH və gəmisi belə sənin əslində sonunun məzarını qazmış o "külüngünün" sapı olacaq qismdə yoxu var etməyə qalxmayacaqdır. Dəryada balığın belə halından xəbərdar olan Xaliqin isə inkarlara da imkanı yetəcək bir zamanının gəlməsi labüd kimi görünür.

Hörmətlə: Gülgəz NUR

Avtobus sərnişini sürüdü

Hadisə fevralın 20-də, günorta saat 14-25 radələrində paytaxtın Yasamal rayonu ərazisində yerləşən 3 saylı Bakı Asan Xidmət mərkəzi ilə Musabəyov heykəli arasındakı dayanacaqda baş verib. Beləki Aidə Seyfəddinli minmək istədiyi 10 saylı marşrut avtobusunun sürücüsü məsuliyyətsilik göstərərək sərnişinin çantası il sağ əli avtobusun içində, ayağı pilləkəndə avtobusa minmək istəyərkən qapını bağlayıb, avtobusu sürüb. Əli qapının arasında qalan Aidənin dəhşətli qışqırtısına əhəmiyyət vermədən yoluna davam etmək istərkən, xanım sol əli ilə avtobusun qapısını möhkəm döyəcləyib. Ondan sonra sürücü avtobusu dayandırıb. Əli qapı arasında sıxılmaqdan qıpqırmızı pörtərək əssə də özünü itirməyib sürücünün şəklini çəkib.

Biz də “Butov.az” informasiya portalı olaraq həmin anların şahidi kimi sürücünün şəklini yayımlamaqla aidiyyatı qurumları belə məsuliyyətsizlərə sərnişin xidməti etibar etməməyə çağırırıq.
P.S. Əgər xanım özünü itirsəydi, avtobusun təkəri altında qalacaqdı...

Butov.az