Şəbnəm RÜSTƏMOVA

Acının və ümidin

hekayəsi

Əziz oxucular, 1992-ci ildə Qızlqum sanatoriyasında Şuşa rayonundan olan məcburi köçkünlərlə görüşüb “Qarabağa qayıdacağıq” adlı reportaj hazırlamışdım. Öz həvəskar fotoaparatımla çəkdiyim şəklin də altına yazmışdım:-

“Bu qocaların qisasını bu uşaqlar alacaq.” Elə də oldu. O illərin uşaqları böyüyüb torpaqlarımızı işğaldan azad elədi və mən şəkildəki uşaqları axtarmağa başladım. Aradan keçən ağrı-acılı bir qərinədə nələr yaşadıqlarını özlərindən dinləmək istədim. Aradan bir müddət keçdi. Bu günlərdə mobil telefonuma bir mesaj gəldi:
“Salam, hər vaxtınız xeyir olsun! Eşitdim siz bu şəkildəki uşaqları axtarırsınız. Bəzilərini tanıyıram. Biri mənim həyat yoldaşımdır. Ordakı bir qızı və iki oğlanı daha yaxşı tanıyıram. Qız Ramanada, oğlanlar Şuşada yaşıyırlar. İstəsəniz əlaqə nömrələrini taparam. Mən də Qızılqum sanatoriyasında böyümüşəm və maraqlı bir hekayəm var. Əslində sizə yazmaqda məqsədim odur ki, mənim də həyat hekayəmi oxuyasınız. Mən Rüstəmova Şəbnəm - DİİXİ Hİ Şuşa Rayon Komitə sədriyəm.
Bu mesajın davamı da vardı. Amma sevincdən, həyəcandan oxuya bilmədim. O günlərin acı xatirələri bu şad xəbərə qarışıb gözlərimin qabağına tor çəkdi. Nə qədər çalışdımsa o tor uzun zaman çəkilmədi. Ona görə də “balaca” Şəbnəmin həyat hekayəsini oxumağı sizin öhdənizə buraxdım.
Sayğılarla: Tamxil Ziyəddinoğlu,
Bütöv Azərbaycan Media Qrupunun rəhbəri

Zəfər mənim

qələmimdə

Bu gün 9 sentyabr 2025-ci ildir, həftənin ikinci günüdür. Hövsanda yerləşən məhkəmə binasındayam. Bildiyimiz kimi, 3 oktyabr 2023-cü ildə Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizlik Xidməti tərəfindən Qarabağda keçmiş qondarma “Artsax” rejiminin bir sıra rəhbərləri saxlanılıb. Yanvarın 17-sindən onların məhkəməsi aparılır. Mütəmadi olaraq mən də bu məhkəmələrdə iştirak edirəm.
Hamı zala daxil olur. Bu gün ən ön sırada əyləşdim. Məhkəmə başlamazdan öncə bir xanım məhkəmənin gedişatı haqqında təlimatlar verir.
Məhkəmə başladı.
— Qalxın, hakim gəlir!
Yavaş-yavaş şahid ifadələri başladı. Hər şahid danışmazdan əvvəl hakim sual verir:
— Bu şəxsləri tanıyırsınız?
— Sizə nə kimi zərərləri dəyib?
Bu söz mənə çox təsir etdi: “Sizə nə kimi zərərləri dəyib?”
Şahidləri dinləyə-dinləyə fikrim çox uzaqlara getdi...
30 aprel 1992-ci il. Mən anam, qardaşlarım və yaxın qohumlarımla birlikdə Şuşadan çıxdıq. Uşaq idim, amma hər şeyi xatırlayıram — dağların qoynunda qərib qalan evimizi, yollarda qalan izlərimizi, uşaq gülüşlərimin səsləndiyi həyətimizi... Qayğısız uşaqlıq illərimin bununla bitdiyini dərk etdim. O gün, özüm də bilmədən, içimdəki uşaqlıq hissini itirdim.
Atam və dayılarım döyüşdə idilər. Öncə qadınları və uşaqları çıxarırdılar. Əvvəl Ağdama, sonra Bakıya gəldik. Bizi Sabunçu rayonu, Pirşağı qəsəbəsindəki “Qızıl Qum” sanatoriyasına yerləşdirdilər və beləcə çətin qaçqın həyatımız başladı.
Böyük külfət, balaca otaq... nə əşya var idi, nə geyim, nə də doyunca yemək. Hər axşam anam o yorğun baxışları ilə bizə pıçıldayırdı:
— Bir gün hər şey yaxşı olacaq, uşaqlar...
Bir gün həyətdən səs-küy gəldi. Pəncərədən baxanda gördüm ki, yardım maşını gəlib. Bizə müxtəlif təşkilatlardan yardım gətirirdilər. Bilirsiniz, mənim anam utancaq insandır, heç vaxt yardım almağa getməzdi, bizə düşən payı qonşular alıb gətirirdilər.
Bu dəfə geyim və ayaqqabı gətirmişdilər. Yardımlar maşından boşaldıldı. Ayaqyalın halda iydə ağacının kölgəsində dayanmışdım. Hamı bir-birini səsləyirdi. Çoxlu ayaqqabı var idi. Bir qırmızı ayaqqabı gördüm, o qədər xoşuma gəldi ki... Amma növbə çox idi. Yenə də növbəyə dayandım.
Hey dua edirdim ki, mənim növbəm çatanadək heç kim o ayaqqabını götürməsin. Qırmızı rəngdə idi, üstündə bantik vardı. Təzə deyildi-burnu sürtülmüş, kiminsə köhnə bilib atdığı ayaqqabı idi. Amma təsəvvür belə etməzdim ki, o qırmızı ayaqqabı mənim üçün həm acının, həm də ümidin simvoluna çevriləcək.
Balaca ürəyim həyəcanla çırpınırdı. O ayaqqabını geyinib digər uşaqlara necə göstərəcəyimin xəyalını qururdum. Axı mən neçə aydır ayaqyalın gəzirdim.
Axır ki, mənim növbəm çatdı.
- Hə, ay saçı uzun qız, nə istəyirsən, götür, - dedi uca boylu, səliqəli geyimli dayı.
Həyəcanımdan əsirdim. Ayaqqabının birini götürmüşdüm ki, araya qarışıqlıq düşdü, çox sıxlıq olduğu üçün arada qaldım. Çəlimsiz uşaq idim.
Bir tay ayaqqabını möhkəm qucaqladım. Gerisini xatırlamıram. Özümə gələndə ayağımın və əlimin zədələndiyini gördüm. Ağrısı dözülməz idi.
İndi 40 yaşım var. O günlərdə yaşadığım acıların sözlərin gücü çatmadığı, yalnız göz yaşlarımla danışa bildiyi bir hekayədir:
Qırmızı ayaqqabı.
Bəzi hisslər var ki, sözlərlə izah etmək olmur. İndi mən hakimin sualına necə cavab verim ki, bu erməni canilərin mənə və mənim kimi nə qədər insanlara heç vaxt unutmayacaqları acılar yaşatdıqlarını hərtərəfli izah etmiş olum.
Müharibə bizim uşaqlığımızı əlimizdən aldı. Səssizcə böyüdük, ağrı acılarımıza sinə gərib göz yaşının yerinə gülümsəməyi öyrəndik. Çünki biz ağrının içindən güc tapan bir millətik.
44 günlük Vətən müharibəsi bunun ən canlı sübutudur. Biz bu qələbəni qəhrəman şəhidlərimizə, igid qazilərimizə, Ali Baş Komandanımızın dəmir iradəsinə borcluyuq. Bəli, 44 günlük Vətən müharibəsi hər kəsin gözü önündə yaşandı. Bu müharibə Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq, vətənpərvərlik və birlik ruhunu bütün dünyaya göstərdi.
Qələbə yalnız bayrağın ucalması deyil, həm də ruhların qalib gəlməsidir.
Ruhunuz şad olsun, Birinci Qarabağ döyüşündə qəhrəmancasına şəhid olan atalarımız. Bu xalq sizinlə həmişə fəxr edəcək. Qarşınızda baş əyirik - 44 günlük müharibədə qəhrəmancasına vuruşub canını verən şəhidlərimizə və sağlamlıqlarını vətənə qurban verən qazilərimizə. Bizə 8 noyabr Qələbə Günü sevincini yaşadan vətənimizin mərd oğulları! Biz həmişə sizi hörmət və sevgi ilə minnətdarlıqla anırıq. Çünki siz bu xalqın qürurusunuz, bu xalqın qeyrətisiniz. Zəfər bizimdir. Qarabağ Azərbaycandır.
P.S. Sonda bildirmək istəyirəm ki, əgər bu müsabiqədə yer tutsam, mənə təqdim edilən mükafatla kimsəsiz qız uşaqlarına qırmızı ayaqqabı alacağam.
DİİXİ Hİ Şuşa Rayon Komitə sədri Rüstəmova Şəbnəm Bəxtiyar qızı

Redaksiyadan: Şəbnəm Rüstəmova qalibi olduğu müsabiqədə qazandığı 300 manatla 4 kimsəsiz qıza və özünə -7 yaşında qırmızı ayaqqabı geymək nəsib olmayan Şəbnəmə qırmızı ayaqqabı alıb. 1992-ci ildə Qarabağa qayıdacağıq demişdim. İndi də deyirəm ki, bir gün o qırmızı ayaqqabını geyinib Cıdır düzünə gedəcəyik. Çünki Qarabağ bizimdir...

Elnarə Məmmədova,
Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru
ADPU-nun Ümumi Pedaqogika kafedrasının dosenti

Sovet tarixşünaslığında

türk etnosuna

münasibət

(Qərbi Azərbaycanın toponomik və

etnik-mədəni irsinin təhrifi

məsələləri)

XX əsrdə Totalitar Sovet rejiminin ideoloji siyasətinin əsas sütunlarından biri "vahid sovet xalqı" (Homo Sovieticus) modelini formalaşdırmaq idi. Bu siyasi-ideoloji layihənin həyata keçirilməsi üçün SSRİ tərkibindəki xalqların, xüsusilə də zəngin dövlətçilik və etnik tarixə malik olan Türk xalqlarının milli şüurunun, tarixi yaddaşının və soykökü bağlarının zəiflədilməsi prioritet vəzifəyə çevrilmişdi. Pan-türkizm və pan-islamizm təhlükəsi adı altında türk xalqlarının bir-biri ilə olan tarixi, dil və mədəniyyət inteqrasiyası qadağan olunmuş, türkologiya elmi ciddi akademik ideoloji nəzarət altına alınmışdır.
Bu təhrif siyasətinin ən kəskin hiss olunduğu coğrafiyalardan biri də tarixi Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan) torpaqlarıdır. Zəngəzur, Göyçə, İrəvan, Dərələyəz, Vedibasar, Şörəyel və Pəmbək kimi qədim Türk-Oğuz yurdlarında mövcud olmuş minillik etno-mədəni irs, arxeoloji və epiqrafik abidələr, toponimik sistem Sovet dövründə sistemli şəkildə təhrifə və məhvə məruz qalmışdır. Sovet dövrünün elmi dairələri Qafqazın yerli türklərini "gəlmə" kimi qələmə verməyə çalışarkən, bölgədəki minlərlə kitabəni, məscid və qəbirüstü abidəni ya fiziki olaraq məhv etmiş, ya da onların tarixi-etnik aidiyyətini dəyişdirərək alban və ya erməni irsi kimi təqdim etməyə cəhd göstərmişlər.
Bu məqalənin məqsədi Sovet tarixşünaslığının Anti-Türk ideoloji konsepsiyasını ifşa etmək, akademik Məşədixanım Nemətovanın epiqrafik tədqiqatları, İrəvan xanlığının siyasi və etno-mədəni tarixi, toponimik faktlar və görkəmli türkoloqların əsərləri əsasında Qərbi Azərbaycanın tarixi bütövlüyünü elmi müstəvidə sübuta yetirməkdir.
Sovet tarixşünaslığının təhrif mexanizmləri.
Sovet tarixşünaslığının Türk tarixini yanıltmaq üçün tətbiq etdiyi əsas metodoloji tezis "Türklərin Qafqaza və Ön Asiyaya sonradan gəlməsi (XI əsr Səlcuq köçləri ilə)" konsepsiyası idi. Bu konsepsiya vasitəsilə Qafqazın avtoxton (yerli) türk tayfaları - saklar, hunlar, xəzərlər, kəngərlər, bulqarlar, qıpçaqlar və oğuzların minillik tarixi qatı inkar edilir, onların Qafqaz sivilizasiyasındakı rolu sıfırlanırdı.
Stalin dövründən etibarən akademik N.Marrın "yafetik nəzəriyyəsi" və sonrakı dövrdə bəzi ermənipərəst sovet qafqazşünaslarının iddiaları əsasında Azərbaycan türk etnosunun soykökü parçalanmağa çalışılmışdır. Azərbaycan türklərinin ethnogenezində aparıcı rol oynayan Türk komponenti arxa plana keçirilir, xalqın yalnız "türkləşmiş yerli tayfalardan" ibarət olduğu iddiası irəli sürülürdü. Bu konsepsiyanın arxasında duran əsas məqsəd Türk dünyası arasında etnik, dil və mədəni varislik xəttini kəsmək idi.
Bununla yanaşı, SSRİ-də həyata keçirilən üçpilləli əlifba reforması (Ərəb, Latın, daha sonra Kirill əlifbasına keçid) xalqın tarixi yaddaşına vurulan ən böyük zərbələrdən biri oldu. Bu keçidlər nəticəsində Azərbaycan xalqı özünün minillik yazılı irsindən, Səfəvi, Qacarlar və İrəvan xanlığı dövrünə aid arxiv sənədlərindən, klassik poeziyasından təcrid edildi. Kirill əlifbasına keçidlə birlikdə tarixi mənbələrin Sovet ideologiyasına uyğun tərcümə olunması və şərh edilməsi prosesi geniş vüsət aldı.
Sovet tarixşünaslığı eyni zamanda L.N.Qumilyovun xəzərlər və qədim türklər haqqında obyektiv tədqiqatlarına, O.Süleymenovun "Az i Ya" əsərində irəli sürdüyü ümumtürk filoloji və tarixi qatlarına qarşı şiddətli akademik təzyiqlər təşkil etmişdir. Oljas Süleymenovun 1975-ci ildə işıq üzü görən "Az i Ya" kitabı "İgor polku haqqında dastan"da türk dilinin və mədəniyyətinin dərin izlərini ortaya qoyduğu üçün Moskva Elmlər Akademiyası tərəfindən millətçilikdə günahlandırılmış və kitabın yayılması qadağan edilmişdi. Bütün bunlar Sovet dövlətinin Türk tarixinin gerçək köklərinin açılmasından necə qorxduğunun göstəricisidir.
İrəvan xanlığı: Qərbi Azərbaycanda türk dövlətçilik və etno-mədəni irsi
Qərbi Azərbaycan torpaqları əsrlər boyu Türk dövlətçilik ənənələrinin mərkəzində dayanmışdır. Səfəvilər, Əfşarlar, Qaraqoyunlu və Aqqoyunlu dövlətlərinin mühüm inzibati-ərazi vahidi olan İrəvan çuxuru XVIII əsrin ortalarında müstəqil İrəvan xanlığına çevrilmişdir. Xanlığın inzibati quruluşu, əhalisinin etnik tərkibi, toponimikası və mədəniyyəti tamamilə Türk-Müsəlman xarakteri daşımışdır.
İrəvan xanlığı 15 mahaldan ibarət idi: Qırxbulaq, Zəngibasar, Qarnıbasar, Vedibasar, Şərur, Sürməli, Dərəkənd-Parçenis, Səədli, Talın, Seyidli-Nəxribanlı, Sərdarabad, Qarbi, Aparan, Böyük Abaran və Şörəyel. Bu mahalların adlarının 90%-dən çoxu xalis Türk mənşəli tayfa, şəxs və coğrafi anlayışlardan götürülmüşdü. Məsələn, Səədli mahalı adını qədim Türk tayfası olan
Saadlılardan, Zəngibasar adını Zəngi çayı və Zəngi türk boyundan almışdır.
Xanlığın mərkəzi olan İrəvan şəhəri özünün memarlıq ansamblı ilə məşhur idi. İrəvan qalası, Sərdar sarayı, Güzgü salonu, Şah Abbas məscidi, Sərdar məscidi, Zal xan məscidi kimi möhtəşəm abidələr Türk-Səfəvi memarlıq məktəbinin şah əsərləri hesab olunurdu. Çar Rusiyası tərəfindən 1827-ci ildə İrəvan qalası işğal edildikdən sonra keçirilən kamerallıq siyahıyaalmaları və I.Şopenin rəsmi statistik məlumatları sübut edir ki, xanlığın əhalisinin əksəriyyətini (80%-dən çoxunu) yerli Azərbaycan türkləri təşkil edirdi.
Lakin 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsinin 15-ci maddəsinə əsasən, Qacarlar İranından və Osmanlı imperiyasından ermənilərin kütləvi şəkildə İrəvan, Naxçıvan və Qarabağ torpaqlarına köçürülməsi ilə bölgənin etnik xəritəsi dəyişdirilməyə başlandı. Çar hökuməti tərəfindən yaradılan uydurma "Erməni vilayəti" (Armyanskaya oblast) gələcək erməni dövlətinin təməlini qoymaq məqsədi daşıyırdı. Sovet dövründə isə bu proses daha təhlükəli müstəviyə keçərək, İrəvan xanlığının tarixi izlərinin silinməsi ilə nəticələndi. 1930-1950-ci illərdə İrəvan qalası və Sərdar sarayı Sovet Ermənistanı rəhbərliyinin qərarı ilə buldozerlərlə dağıdıldı, şəhərin Türk-Müsəlman siması yox edildi.
Akademik Məşədixanım Nemətovanın epiqrafik tədqiqatları.
Sovet tarixşünaslığının və erməni falsifikasiyasının qarşısına sarsılmaz elmi faktlarla çıxan ən böyük azərbaycanlı alimlərdən biri də görkəmli epiqrafçı alim, Akademik Məşədixanım Nemətova olmuşdur. O, onilliklər boyu Qafqazın, o cümlədən Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan) ərazisindəki epiqrafik abidələri - ərəb, fars və türk dilli kitabələri, qəbirüstü daşları, qoç və at heykəllərini yerindəcə tədqiq etmiş, onların estampını (surətini) çıxarmışdır.
Məşədixanım Nemətovanın Zəngəzur, Göyçə, Dərələyəz, Vedibasar, Əyricə, Urud və başqa ərazilərdə apardığı tədqiqatlar erməni tarixçilərinin "bu torpaqlar qədim erməni torpaqlarıdır" iddiasını tamamilə alt-üst etmişdir:
● Urud Qəbirüstü Abidələri və Kitabələri: Zəngəzurun Urud kəndindəki qədim qəbiristanda Məşədixanım Nemətova XIV-XVII əsrlərə aid onlarca qoç və at heykəlli qəbir daşlarını, sənduqələri tədqiq etmişdir. Bu daşların üzərindəki ərəb qrafikalı Azərbaycan dilində yazılmış kitabələr, Səfəvi və Qaraqoyunlu dövrünə aid bəylərin, sərkərdələrin adları, həmçinin Türk-Oğuz tayfa damğaları (Şamlı, Əfşar, Bayat, Qacar damğaları) sübut etdi ki, bu ərazilər qədim Türk-Oğuz yurdudur.
● Sufi Xənəgahları və Ziyarətgahlar: M.Nemətova Qərbi Azərbaycanda mövcud olmuş Sufi təriqətlərinə (Xəlvətiyyə, Sührəvərdiyyə, Səfəviyyə) ait xənəgah və ziyarətgahların kitabələrini oxuyaraq onların məhz Müsəlman-Türk mənşəli olduğunu elmi dövriyyəyə daxil etmişdir.

● Erməni Falsifikasiyasının İfşası: Məşədixanım Nemətova öz əsərlərində dəfələrlə qeyd etmişdir ki, erməni tədqiqatçıları Sovet dövründə Urud və Göyçədəki Türk qəbir daşlarının üzərindəki ərəb/türk yazılarını çəkiclərlə yonaraq silmiş, onların üzərinə xaç şəkilləri həkk edərək "alban" və ya "erməni" abidəsi kimi qələmə verməyə çalışmışlar. M.Nemətova vaxtında çıxardığı estamplar sayəsində bu saxtakarlığı beynəlxalq elmi aləmdə ifşa etmişdir.
● Akademik M.Nemətovanın tədqiqatları sübut edir ki, Qərbi Azərbaycan ərazisindəki epiqrafik irs bütöv bir Türk-İslam sivilizasiyasının pasportudur və bu pasportu heç bir ideoloji təzyiqlə ləğv etmək mümkün deyildir.
Qərbi Azərbaycanın türk toponomik sistemi və "Toponim soyqırımı"
Qərbi Azərbaycan coğrafiyası Dədə Qorqud boylarının, Oğuz-Qıpçaq etnik qatının, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Səfəvi və İrəvan xanlığı dövrü türk abidələrinin mərkəzidir. Lakin Sovet hakimiyyəti illərində (xüsusilə 1935–1989-cu illərdə) Ermənistan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin fərmanları ilə minlərlə türk mənşəli yaşayış məntəqəsi, dağ, çay və dərə adları dəyişdirilmişdir.
Cədvəl 1:Qərbi Azərbaycanda Sovet dövründə reallaşdırılan toponim dəyişikliklərinin dinamikası və etnik kökləri

Tarixi türk toponimi Dəyişdirilmiş erməni adı Dəyişdirilmə tarixi Tarixi-etnik kökü və mənalandırılması
İrəvan Yerevan 1936 Qədim
Türk-Rəvan/İravan boyları, İrəvan xanlığı mərkəzi
Göyçə (göl) Sevan 1930-cu illər Qıpçaq/Oğuz
"Göy-çay" / "Göyçə" etnotoponimi
Hamamlı Spitak 1949 Türk "Hamamlı" (İsti su/Mədəniyyət mərkəzi)
Kəvər Kamo(sonra Gavar) 1959 Qədim Kəvər/Kəngər türk boyunun adı
Gözəldərə Qetashen 1978 Oğuz-Türk coğrafi istilahı və yaşayış məskəni
Basarkeçər Vardenis 1969 "Basar-keçər"Türk-Oğuz tayfa və bəylik adı
Zəngibasar Masis 1969 Zəngi türk boyu və Zəngi çayı vadisi
Kərkibaş Shagap 1948 Kərki türk tayfası ilə bağlı topoformat
Qaraqoyunlu Krasnoselsk 1937 Qaraqoyunlu Türk dövləti və tayfa birliyi
Abaran Aparan 1935 Qədim Türk-Abaran tayfa adı

Mühüm elmi fakt: Akademik Budaq Budaqov və professor Qiyasəddin Qeybullayevin birgə fundamental tədqiqatları sübut edir ki, indiki Ermənistan ərazisindəki toponimlərin 80%-dən çoxu xalis Türk mənşəlidir. Bu toponimlər Orxon-Yenisey abidələrində, "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında, Mahmud Kaşğarinin "Divani lüğət-it-türk" əsərində və Səfəvi/Osmanlı vergi dəftərlərində öz orijinal formalarında əksini tapmışdır.
Deportasiyalar və mədəni qırğın: 1948-1953 və 1987-1989-cu illər
Sovet ideoloji təhrifləri təkcə kağız üzərində qalmamış, kütləvi etnik təmizləmələr və deportasiyalarla müşayiət olunmuşdur. İkinci Dünya müharibəsindən sonra İosif Stalin tərəfindən imzalanan SSRİ Nazirlər Sovetinin 23 dekabr 1947-ci il 4083 nömrəli və 10 yanvar 1948-ci il 148 nömrəli qərarları ilə Qərbi Azərbaycanda yaşayan 100 mindən çox azərbaycanlı türk öz tarixi-etnik torpaqlarından - Göyçə, İrəvan, Zəngibasar və Vedibasardan Kür-Araz ovalığına məcburi köçürülmüşdür.
Bu deportasiya qərarının rəsmi bəhanəsi "xaricdən gələn ermənilərin yerləşdirilməsi" olsa da, əsl hədəf Qərbi Azərbaycanı Türksüzləşdirmək və bölgənin etnik simasını dəyişmək idi. İsti iqlimə öyrəşməyən minlərlə soydaşımız Kür-Araz düzlərində xəstəlikdən və ağır şəraitdən məhv olmuşdur.
Deportasiyaların sonuncu mərhələsi 1987–1989-cu illərdə Mixail Qorbaçovun başçılıq etdiyi Sovet rəhbərliyinin havadarlığı ilə reallaşdırıldı. 300 mindən çox azərbaycanlı öz dədə-baba yurdlarından son nəfərinədək qovuldu, 200-dən çox azərbaycanlı erməni vandalizminin qurbanı oldu. Bununla da indiki Ermənistan ərazisi monoetnik dövlətə çevrildi və minillik Türk varlığı fiziki olaraq oradan çıxarıldı.
Nəticələr və təkliflər.
Sovet tarixşünaslığı uzun illər boyu Türk dünyasının tarixi bütövlüyünü pozmaq, Azərbaycan xalqını öz minillik etnik və coğrafi köklərindən ayırmaq üçün ideoloji "tarix mühəndisliyi" ilə məşğul olmuşdur. Bu siyasətin ən ağır fəsadları Qərbi Azərbaycanda özünü göstərmiş, türk varlığı həm etnik təmizləmələr, həm də toponimik, epiqrafik və mədəni soyqırımla silinməyə çalışılmışdır.
Ancaq akademik Məşədixanım Nemətovanın epiqrafik kəşfləri, İrəvan xanlığının zəngin dövlətçilik arxivləri, Budaq Budaqov və Qiyasəddin Qeybullayevin toponimik tədqiqatları sübut edir ki, Qərbi Azərbaycan Birləşmiş Türk dünyasının və Azərbaycan sivilizasiyasının qədim və ayrılmaz beşiyidir.
Müasir Azərbaycan tarixşünaslığının və akademik çevrələrin qarşısında duran əsas vəzifələr aşağıdakılardır:
1. Qərbi Azərbaycanın epiqrafik, toponimik və arxeoloji xəritəsinin beynəlxalq dillərdə (ingilis, fransız, rus) elektron bazasının yaradılması və BMT/YUNESKO çərçivəsində təqdim olunması;
2. Sovet dönəmində təhrif edilmiş arxiv sənədlərinin orijinal Osmanlı, Səfəvi və Qacar dilli mənbələr əsasında yenidən elmi dövriyyəyə daxil edilməsi;
3. Qərbi Azərbaycan İrsi ilə bağlı xüsusi elmi-tədqiqat mərkəzlərinin formalaşdırılması və bu mövzunun dərsliklərə salınması.

Ömrün əbədi işığında:

Bir ziyalı ömrünün salnaməsi

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Əməkdar müəllim Nəcəf Nəcəfov
Hər bir insanın xarakteri, mənəvi dünyası və həyat yolu onun köklərindən, doğulub boya-başa çatdığı torpaqdan və ailə ocağından qida alır. Tanınmış təhsil təşkilatçısı, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Əməkdar müəllim, "Qızıl Qələm" mükafatı laureatı Nəcəf Həsən oğlu Nəcəfovun da ömür salnaməsi Qərbi Azərbaycanın qədim və zəngin maarifçilik ənənələrinə malik Ağbaba-Şörəyel mahalının, Amasiya rayonunun uca dağlar qoynunda yerləşən Oxçoğlu kəndindən başlayır.
Sınaqlardan keçən şərəfli irsi
Oxçoğlu kəndinin sayılan-seçilən, el arasında böyük hörmət və nüfuz sahibi olan sakinləri — Həsən Nəcəfovun ocağı hər zaman mərdlik və xeyirxahlıq mücəssəməsi olmuşdu. Lakin 1937-ci ilin dəhşətli repressiya dalğası bu ocaqdan da yan keçmədi. Həsən kişi stalinizm repressiyasının qurbanı olaraq Qazaxıstanın sərt çöllərinə sürgün edildi. Sürgün əzablarına sinə gərən Həsən kişi illər sonra doğma kəndinə qayıtsa da, aldığı ağır xəstəlik səbəbindən yalnızca əzizləri ilə vidalaşaraq dünyasını dəyişdi.
Atasını cəmi 14 yaşında itirən Nəcəf Nəcəfov gənc yaşlarından həyatın bütün ağırlığı ilə üz-üzə qaldı. O illərdə İrəvan Müəllimlər Seminariyasının və İrəvan Pedaqoji İnstitutunun Azərbaycan şöbələrinin qapadılması gənclər üçün əsl mənəvi deportasiya idi. Bu manelərə baxmayaraq, Nəcəf müəllim elmdən və təhsildən çəkinmədi; o, təhsilini Xanlar Pedaqoji Texnikumunda, daha sonra isə Həsən bəy Zərdabi adına Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Tarix-filologiya fakültəsində əla qiymətlərlə başa vurdu.

Nəcəf Nəcəfov gənclik illərində
Yenicə qurduğu gənc ailəsini, anasını və yoldaşını itirmiş bacısını da özü ilə birgə Şamaxının Sündü və Nərimankənd kəndlərinə apararaq burada pedaqoji fəaliyyətə başladı. Nəcəf müəllim qısa zamanda həm şagirdlərin, həm həmkarlarının,həm də kənd sakinlərin böyük sevgisini, hörmətini qazandı.
Paytaxt illəri və təhsil təşkilatçılığı
Nəcəf müəllimin Şamaxıdakı səmərəli fəaliyyəti tezliklə respublika miqyasında diqqəti cəlb etdi. Paytaxtdan gələn sanballı dilçi alimlərin, o cümlədən Əziz Əfəndizadənin diqqətini çəkən gənc müəllim Bakıya — Azərbaycan Mərkəzi Müəllimləri Təkmilləşdirmə İnstitutuna dəvət olundu. Burada metodist və kabinet müdiri kimi çalışan Nəcəf müəllim, öz təşkilatçılıq bacarığı, prinsipiallığı və dərin biliyi ilə sürətlə pillələri ucaya doğru addımladı.

Nəcəf müəllim təhsil sahəsindəki fəaliyyəti zamanı


SSRİ müəllimlərinin III Ümumittifaq qurultayında, Moskva Kreml: qurultayın mandat komissiyasının sədri

1976–1988-ci illərdə Maarif Nazirliyinin Kadrlar idarəsinin rəisi, daha sonra Baş inspeksiya müavini, Elmi-Metodik Mərkəzin direktoru və Təhsil Nazirliyində dərslik və nəşriyyat şöbəsinin müdiri kimi ən məsuliyyətli vəzifələrdə şərəflə çalışdı.
Elmi fəaliyyət və ADPU pedaqoji mühiti
O, yalnız təşkilatçı deyil, həm də dərin elmi təfəkkürlü alim idi. Sevimli elmi rəhbəri akademik Əziz Mirəhmədovun rəhbərliyi ilə 1937-ci il repressiya qurbanı olan Salman Mümtazın elmi və ədəbi fəaliyyətinə həsr olunmuş dissertasiyanı böyük müvəffəqiyyətlə müdafiə etmişdi. Nəcəf müəllim Salman Mümtazın yandırılmış irsini, onun gizli "Şeyx Şeypur" imzası ilə çap olunan qiymətli əsərlərini üzə çıxararaq Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığına yeni bir nəfəs gətirdi.

Nəcəf Nəcəfov elmi konfransda həmkarları və ziyalılar arasında
Nazirlik sistemindən təqaüdə çıxdıqdan sonra fəaliyyətini bitirməyən Nəcəf müəllim Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin (ADPU) Filologiya fakültəsində dosent kimi dərs demiş, auditoriyalarda gənc nəslə elmin sirlərini öyrətmişdir.
"Azərbaycan Məktəbi" və unudulmaz xatirəsi
2006–2018-ci illərdə respublikanın ən köklü və nüfuzlu mətbuat orqanlarından olan "Azərbaycan məktəbi" jurnalının baş redaktoru vəzifəsində çalışan Nəcəf müəllim pedaqoji mətbuatın inkişafına əvəzsiz töhfələr verdi. 15 dərslik və kitabın, 100-dən çox elmi-metodik məqalənin müəllifi olan, "Qabaqcıl maarif xadimi", "Əməkdar müəllim" kimi ali adlara layiq görülən Nəcəf Nəcəfov həm də xeyirxah bir ailə başçısı, övladlarına ali təhsil bəxş edən işıqlı bir ata olmuşdur.

Nəcəf Nəcəfov “Azərbaycan məktəbi “ jurnalının redaktorları arasında
Yaşasaydı, bu avqustun 15-də onun 91 yaşı tamam olacaqdı... Çox təəssüf ki, gözəl insani keyfiyyətləri, səmimiyyəti və alim təvazökarlığı ilə ətrafına nur saçan bu unudulmaz insan bu gün fiziki olaraq aramızda yoxdur. Lakin onun işıqlı xatirəsi hər zaman onu tanıyanların, tələbələrinin və həmkarlarının qəlbində yaşayacaqdır.

“Azərbaycan məktəbi” jurnalının Respublika Təhsil Nazirliyi səviyyəsində keçirilən yubiley tədbirindən
Ölümündən sonra onun zəngin əsərlərini, dostlarının və həmkarlarının onun haqqındakı kövrək xatirələrini, elmi-ədəbi fəaliyyətini əks etdirən xüsusi kitabı işıq üzünə çıxararaq atamın əziz xatirəsinə ithaf etmişəm. Bu nəşr atama olan sonsuz övlad sevgisinin və mənəvi ehtiramın ən gözəl rəmzidir.
Böyük zəhmətlə, ləyaqətlə keçən bu şərəfli ömür yolu hər zaman qəlbimizdə əbədi bir işıq saçmağa davam edəcəkdir. Allah rəhmət eləsin, ruhu şad olsun!

Prezident İlham Əliyevin

Naxçıvan səfərindən

mühüm mesajlar

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev avqustun 11-də Naxçıvana səfəri çərçivəsində Azərbaycan Televiziyasına müsahibə verib. Dövlət başçısı müsahibəsində Naxçıvanın sosial-iqtisadi inkişafı, müdafiə və enerji təhlükəsizliyi, sənaye, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, turizm və tarixi-mədəni irsin qorunması, eləcə də Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılması ilə bağlı mühüm məsələlərə toxunub.
Dövlət başçısı bildirib ki, bu, onun Prezident kimi Naxçıvana 17-ci səfəridir. O, son illərdə muxtar respublikada bir sıra mühüm layihələrin həyata keçirildiyini və bundan sonra da Naxçıvanın sürətli sosial-iqtisadi inkişafının təmin ediləcəyini qeyd edib.
Müdafiə məsələlərinə toxunan Prezident Naxçıvanın təhlükəsizliyinin xüsusi əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb. Bildirib ki, Əlahiddə Ordunun yaradılması, ən müasir hərbi texnika ilə təchizat və yeni komando qüvvələrinin formalaşdırılması istiqamətində mühüm işlər görülüb. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin bölgədə söz sahibi olduğunu deyən dövlət başçısı Naxçıvanın hərbi potensialının bundan sonra da gücləndiriləcəyini bildirib.
Müsahibədə Naxçıvan Sənaye Parkının təməlinin qoyulması da xüsusi qeyd olunub. Prezident bildirib ki, parkın yaradılması yeni sənaye müəssisələrinin və iş yerlərinin açılmasına mühüm imkan yaradacaq. Sənaye Parkının tərkibində 300 meqavat gücündə istilik elektrik stansiyasının inşası da nəzərdə tutulur. Bu stansiyanın həm Naxçıvanın dayanıqlı enerji təminatına, həm də gələcəkdə elektrik enerjisinin ixracına xidmət edəcəyi bildirilib. Qeyd edib ki, muxtar respublikada qazlaşma 100 faizdir, Günəş və su elektrik stansiyaları fəaliyyət göstərir. Naxçıvanda Günəş enerjisinin istehsalı üçün 600 hektardan çox ərazi müəyyən edilib və burada yüzlərlə meqavat gücündə yeni stansiyaların yaradılması planlaşdırılır. Prezident yalnız Günəş enerjisi hesabına Naxçıvanda ən azı 500 meqavat, perspektivdə isə 1000 meqavatadək elektrik enerjisi istehsalının mümkün olduğunu bildirib.
Dövlət başçısı Naxçıvanın zəngin tarixi və mədəni irsinin qorunmasının da mühüm istiqamət olduğunu qeyd edib. Möminə xatun məqbərəsinin bərpası, digər tarixi abidələrin konservasiyası və qorunması ilə bağlı işlərin davam etdiriləcəyi bildirilib. Prezident Naxçıvanın Azərbaycan xalqına Ulu Öndər Heydər Əliyev kimi dahi şəxsiyyət bəxş etdiyini vurğulayaraq, milli kimliyin, tarix və mədəniyyətin qorunmasının xüsusi əhəmiyyət daşıdığını qeyd edib.
Müsahibənin əsas mövzularından biri də Zəngəzur dəhlizi olub. Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirəcək bu nəqliyyat bağlantısının ölkə üçün strateji əhəmiyyət daşıdığını bildirib. Horadiz–Ağbənd avtomobil yolunun demək olar ki, hazır olduğunu, dəmir yolunun tikintisinin isə davam etdiyini qeyd edən dövlət başçısı Naxçıvan ərazisində dəmir yolunun bərpası istiqamətində işlərə başlanıldığını açıqlayıb.
Yeni texniki-iqtisadi əsaslandırmaya əsasən Naxçıvan dəmir yolunun uzunluğunun 194 kilometr olacağı və gələcəkdə onun yükdaşıma qabiliyyətinin ildə ən azı 15 milyon tona çatdırılmasının planlaşdırıldığı bildirilib. Prezident Naxçıvanın Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin mühüm qovşaqlarından birinə çevrilə biləcəyini vurğulayıb.
Dövlət başçısı Zəngəzur dəhlizinin yalnız avtomobil və dəmir yolundan ibarət olmayacağını da qeyd edib. Gələcəkdə bu istiqamətdə elektrik xətlərinin, fiber-optik kabellərin və zərurət yaranacağı təqdirdə digər enerji infrastrukturlarının yaradılmasının mümkün olduğu bildirilib.
Prezident şəhərlərarası və rayonlararası sərnişindaşmanın yaxşılaşdırılması üçün 217 müasir avtobusun alınacağını, həmçinin muxtar respublikada 420 kilometr uzunluğunda yolların tikintisi və əsaslı təmiri nəzərdə tutulduğunu açıqlayıb.
Naxçıvanın turizm potensialından da danışan İlham Əliyev muxtar respublikanın zəngin tarixi abidələrə, gözəl təbiətə və əlverişli iqlimə malik olduğunu bildirib. Turizmin inkişafı üçün müasir mehmanxana infrastrukturunun yaradılmasının vacibliyini qeyd edən Prezident Naxçıvan şəhərində yeni beşulduzlu mehmanxananın təməlinin qoyulduğunu və onun təxminən 2028-ci ildə istifadəyə veriləcəyini bildirib.
Prezident Naxçıvanın kənd təsərrüfatı, suvarma və yol infrastrukturunun inkişafının da diqqətdə saxlanıldığını qeyd edib. Yeni artezian quyularının qazılması, müasir suvarma sistemlərinin qurulması və kənd təsərrüfatı üçün istifadə olunan torpaqların genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.
İlham Əliyev Naxçıvan şəhərinin Baş Planının hazırlanmasının vacib addım olduğunu bildirib. Eyni zamanda, Naxçıvanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla birlikdə vahid inkişaf konsepsiyası əsasında inkişaf etdirilməsinin vacibliyini vurğulayıb.
Dövlət başçısı Naxçıvanda idarəetmə sisteminin də təkmilləşdiriləcəyini bildirib. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda tətbiq olunan yeni idarəetmə modelinin üstünlüklərinin nəzərə alınacağını qeyd edən Prezident Naxçıvan Muxtar Respublikasının muxtar statusunun qorunacağını xüsusi vurğulayıb və Naxçıvanın gələcək inkişafı ilə bağlı dövlət tərəfindən bütün zəruri tədbirlərin həyata keçiriləcəyini bildirib.
Firdovsi Calalov,
Masazır bələdiyyəsinin sədri

Laçın Şəhəri Günü:

“Böyük Qayıdışın Zəfər Salnaməsi”

10 avqust 2026-cı il tarixində Laçın Şəhəri Günü münasibətilə “Böyük Qayıdışın Zəfər Salnaməsi” adlı tədbir keçirilib.

Zirvə Gənclərin İnkişaf Klubu və Əbədi Birlik Gənclərin İctimai Birliyinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən tədbir Laçının tarixi, milli-mədəni irsi, işğaldan azad olunmasından sonra həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri, eləcə də Böyük Qayıdış prosesinin əhəmiyyətinin gənclər arasında təbliği baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyıb.
Tədbirin açılış nitqi Zirvə Gənclərin İnkişaf Klubunun İdarə Heyətinin sədri Maqsud Əhmədzadə tərəfindən edilib. O, çıxışında Laçının Azərbaycan xalqının yaddaşında xüsusi yeri olduğunu qeyd edərək, Böyük Qayıdış prosesinin yalnız ərazilərin yenidən qurulması deyil, həm də milli irsin, tarixi yaddaşın və gələcəyə olan inamın bərpası baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb.
Tədbirdə Milli Məclisin deputatları Ceyhun Məmmədov, Aydın Mirzəzadə və Rövşən Muradov iştirak ediblər. Deputatlar çıxışlarında Laçının tarixi və strateji əhəmiyyətindən, şəhərin işğaldan azad edilməsinin tarixi Zəfərimizdəki rolundan, Böyük Qayıdış çərçivəsində görülən işlərdən və gənclərin bu prosesdə üzərinə düşən vəzifələrdən bəhs ediblər.
Həmçinin Əbədi Birlik Gənclərin İctimai Birliyinin Könüllü rəhbəri Səma Qarayeva ,Zirvə Gənclərin İnkişaf Klubunun İdarə Heyətinin I müavini Səid Əmrahlı, sədrin ümumi işlər üzrə müavini Cavidan Həzizadə, Nəzarət-Təftiş Komissiyasının sədri Kənan Heydərli çıxış edərək Laçının tarixi əhəmiyyəti, milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunması, gənclərin vətənpərvərlik ruhunda formalaşması və Böyük Qayıdış prosesində gənclərin rolu ilə bağlı fikirlərini bölüşüblər.
Tədbir iştirakçılar üçün həm maarifləndirici, həm də motivasiyaedici məzmunu ilə yadda qalıb. Çıxışlar zamanı Laçının keçmişi, bu günü və gələcəyi ilə bağlı fikirlər səsləndirilib, gənclərin tarixi hadisələrə daha dərindən yanaşmasının və milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığının əhəmiyyəti diqqətə çatdırılıb.

Azərbaycan türkcəsini diplomatiya

dilinə çevirən hökmdar

“Tarixi şəxsiyyətlərin irsi və şərəf-ləyaqəti qanunla qorunmalıdır”- Təbriz Ağayev- ÖZƏL

1501-ci ildə Təbrizdə taxta çıxaraq Səfəvilər dövlətini yaratmış və bununla da Azərbaycan tarixində yeni siyasi mərhələnin başlanğıcını qoymuş Şah İsmayıl Xətai haqqında müzakirələr diqqət mərkəzindədir.
Bakı və Regionların Birgə İnkişafı Platforması İctimai Birliyinin sədri Təbriz Ağayev açıqlmasında bildirib ki, Şah İsmayıl Xətainin Azərbaycan tarixində müstəsna yeri var: "O, qısa müddət ərzində geniş əraziləri öz hakimiyyəti altında birləşdirərək güclü və mərkəzləşdirilmiş dövlət qurub. Şah İsmayılın rəhbərliyi ilə Azərbaycan torpaqlarının böyük hissəsi vahid siyasi hakimiyyət ətrafında birləşdirildi və dövlətin idarəçilik sistemi möhkəmləndirildi. Səfəvilər dövlətinin yaranması Azərbaycanın siyasi və mədəni tarixində mühüm dönüş nöqtəsi olmaqla yanaşı, regionun sonrakı geosiyasi mənzərəsinə də ciddi təsir göstərdi. Şah İsmayıl Xətai həm dövlət xadimi, həm də böyük şair kimi Azərbaycan tarixində dərin iz qoyaraq milli dövlətçilik və ədəbiyyat tariximizin görkəmli şəxsiyyətlərindən birinə çevrildi.
Şah İsmayıl Xətai Azərbaycan türkcəsini Səfəvi dövlətində mühüm siyasi və ictimai ünsiyyət vasitəsinə çevirərək dövlətçilik tariximizdə ana dilinin mövqeyinin möhkəmlənməsinə böyük töhfə verdi. Bu dil sarayda, orduda və dövlət idarəçiliyində geniş şəkildə işlədilir, Xətainin siyasi iradəsi ilə dövlətin əsas ünsiyyət dillərindən birinə çevrilirdi. Şah İsmayılın xarici hökmdarlarla və dövlətlərlə yazışmalarında da Azərbaycan türkcəsindən istifadə etməsi dilin siyasi və diplomatik nüfuzunu artırırdı. O, yalnız qüdrətli hökmdar və sərkərdə deyil, həm də klassik Azərbaycan poeziyasının ən görkəmli nümayəndələrindən biri idi. Xətai təxəllüsü ilə yazdığı əsərlərində ana dilinin zəngin ifadə imkanlarını nümayiş etdirərək Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafına mühüm təsir göstərdi. Onun məşhur "Dəhnamə" məsnəvisi və ana dilində qələmə aldığı Divanı Azərbaycan poeziyasının qiymətli nümunələri sırasında xüsusi yer tutur. Şair yaradıcılığında klassik əruz vəzninin imkanlarını xalq şeiri ənənələri ilə uzlaşdıraraq heca vəznində də yaddaqalan nümunələr yaratmış, ədəbi irsimizin zənginləşməsinə xidmət etmişdir. Bu baxımdan Şah İsmayıl Xətainin irsi Azərbaycan dövlətçilik tarixində olduğu kimi, milli ədəbiyyatımızın və ana dilimizin inkişaf tarixində də mühüm və silinməz yer tutur".
T.Ağayev deyib ki, İsmayıl şah bu gün aktual olan ideoloji sistemin əsasını qoymuş liderdir:
"Şah İsmayıl Xətai şiəlik və Qızılbaşlıq ideologiyasına söykənən siyasi-dini sistemi dövlət səviyyəsinə yüksəldərək Səfəvi dövlətinin ideoloji və siyasi əsaslarını möhkəmləndirdi. Onun rəhbərliyi ilə Qızılbaş hərəkatı güclü siyasi qüvvəyə çevrildi və Səfəvilər Yaxın və Orta Şərqin siyasi mənzərəsinin formalaşmasına ciddi təsir göstərdilər. 1501-ci ildə Təbrizdə hakimiyyətə gələn Şah İsmayıl qısa müddət ərzində ərazilərini genişləndirərək güclü və mərkəzləşdirilmiş dövlət yaratdı. Səfəvilər dövləti onun hakimiyyəti dövründə Cənubi Qafqazın, İran yaylasının və İraqın mühüm hissələrini əhatə edən böyük regional gücə çevrildi. Bu genişlənmə Səfəviləri Osmanlı və digər regional siyasi güclərlə rəqabət aparan əsas dövlətlərdən birinə çevirdi. Şah İsmayılın hərbi-siyasi fəaliyyəti nəticəsində Səfəvi dövləti Yaxın və Orta Şərqdə uzunmüddətli siyasi proseslərin əsas iştirakçılarından biri oldu. Onun qurduğu dövlət sonrakı əsrlərdə regionun siyasi, dini və mədəni həyatına mühüm təsir göstərərək Səfəvilər irsinin formalaşmasına zəmin yaratdı".
Təbriz Ağayev bildirib ki, Şah İsmayıl və digər tarixi şəxsiyyətlərin irsinin, şərəf və ləyaqətinin qorunması ilə bağlı ayrıca qanun qəbul edilməlidir: "Böyük dövlət adamı və söz sənətkarı olan İsmayıl şahın dövlətçilik, mədəniyyət və ədəbiyyat sahəsindəki xidmətləri gələcək nəsillərə düzgün şəkildə çatdırılmalıdır. Tarixi şəxsiyyətlərin irsinə hörmət milli-mənəvi dəyərlərin və tarixi yaddaşın qorunmasının mühüm şərtlərindən biridir. Bu baxımdan onların adının və irsinin təhrif olunmasının qarşısının alınması, tarixi xidmətlərinin obyektiv şəkildə təbliği xüsusi əhəmiyyət daşıyır".

Zəfərdən Qayıdışa –

Həsrətin Sonu Yaxındır

Mən mütləq yurduma dönəcəyəm. Çünki o torpaqlar sadəcə doğulduğum yer deyil, mənim köküm, kimliyim, yaddaşımdır. O torpaqlarda atam yaşayıb, atamın atası yaşayıb, onun da babaları ömür sürüb. Hər qarışında əcdadlarımızın izi, alın təri, xatirələri və duaları var. Biz o torpaqlara sonradan gəlməmişdik – əsrlərlə o yurdun sahibləri olmuşduq.

1991-ci il avqustun 8-də doğma Nüvədi kəndindən zor gücünə deportasiya olunduq. Evimizi, ocağımızı, ata-baba yurdumuzu tərk etməyə məcbur edildik. Ancaq bir şeyi heç kim bizdən ala bilmədi – Vətən sevgisini və Qayıdış ümidini. Biz yurdumuzdan çıxarıldıq, amma yurdumuz heç vaxt ürəyimizdən çıxmadı.

İllər keçdi. Həsrət uzandı. Amma bu həsrət bizi sındırmadı, əksinə daha da möhkəmləndirdi. Biz inanırdıq ki, haqq gec-tez öz yerini tapacaq. Bu inamın təməlini Ulu Öndər Heydər Əliyev qoymuşdu. O, Qərbi Azərbaycana qayıdış ideyasını milli yaddaşımızın ayrılmaz hissəsinə çevirdi, dövlətçilik siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi yaşatdı.

Bu gün həmin siyasi xətt Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyev tərəfindən qətiyyətlə davam etdirilir. Onun rəhbərliyi ilə Azərbaycan Vətən müharibəsində tarixi Zəfər qazandı, ərazi bütövlüyünü bərpa etdi və Böyük Qayıdış prosesinə başladı. Bu Zəfər bütün soydaşlarımıza göstərdi ki, xalqımızın iradəsi qarşısında heç bir haqsızlıq əbədi ola bilməz.

Məhz buna görə də 2026-cı il avqustun 8-də ABŞ-da sülh müqaviləsinin imzalanması və paraflanması xəbəri bizdə yeni ümidlər yaratdı. Bu tarixi hadisə Qərbi Azərbaycana qayıdış yolunda yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. İnanırıq ki, beynəlxalq hüquq, tarixi ədalət və dövlətimizin qətiyyətli siyasəti nəticəsində doğma yurdlarımıza qayıdacağımız gün uzaqda deyil.

Biz intiqam deyil, ədalət istəyirik. Biz müharibə deyil, doğulduğumuz torpaqlarda sülh və əmin-amanlıq içində yaşamaq istəyirik. Ata-babalarımızın məzarlarını ziyarət etmək, dağıdılmış ocaqlarımızı yenidən qurmaq, övladlarımızın və nəvələrimizin öz doğma yurdlarını görməsini arzulayırıq.
Əminik ki, Zəfərdən Qayıdışa gedən yol artıq açılıb. Bu yol bizi doğma Mığrıya, Nüvədiyə və bütün Qərbi Azərbaycan yurdlarına aparacaq.
O gün uzaqda deyil. Biz qayıdacağıq. Çünki o torpaqlar bizim tarixi Vətənimizdir. Biz qayıdacağıq – əcdadlarımızın ruhuna, tariximizə və gələcək nəsillərə olan borcumuzu yerinə yetirmək üçün.
Zəfərdən Qayıdışa – bu, təkcə bir şüar deyil, bütün Qərbi azərbaycanlıların qəlbində yaşayan müqəddəs inamdır. Və o inam mütləq gerçəyə çevriləcək.

Nüvədi kənd sakini Bərəhman Zairov Səfiyar oğlu

ANA DİLİMİZ –

MİLLİ KİMLİYİMİZDİR

Şəki şəhərindəki Ü.Hacbəyli adına şəhər Folklor Evində Şəki MKS-nin 13 nömrəli kitabxana filialı ilə birlikdə Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü ilə əlaqədar “Mənim ana dilim, mənim kimliyim” adlı ədəbi-bədii tədbir keçirilib. Hər il ənənəvi olaraq keçirilən Ana dili günlərində olduğu kimi, bu dəfəki mərasimdə də dilimizin özəlliyi, millətin və dövlətin mövcudluğundakı müstəsna yer və əhəmiyyəti barədə geniş diskussiya aparıldı. Çıxış edən ziyalıların hər biri dilimizin qorunması və inkişafı ilə bağlı maraqlı fikir və mülahizələr söylədilər.
Tədbirin aparıcısı – M.F.Axundzadə adına Şəki Şəhər Mədəniyyət Mərkəzinin aparıcı metodisti, tanınmış bədii qiraətçi Nazilə xanım Qaffarova mərasimi açdı, iştirakçıları ana dili ilə bağlı şeir parçası ilə salamladıqdan sonra, Azərbaycan torpaqlarının işğaldan azad olunması zamanı canlarından keçmiş şəhidlərimizin xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edildi. Daha sonra unudulmaz Xalq şairimiz Bəxtiyar Vahabzadənin “Ana dilim” şeirinin şairinin öz dilindən səsləndiyi video-çarx nümayiş etdirildi.

N.Qaffarova sözü Şəkinin şair-alim qızı, Bakıda yaşasa da, doğma yurdunda keçirilən bu cür tədbirlərdə böyük məmnuniyyətlə iştirak və çıxış edən AMEA N.Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, dosent Qiymət xanım Məhərrəmliyə verdi. Qiymət xanım çıxışını əsasən doğma dilimizdə yaranan folklorumuz, klassik və müasir ədəbiyyatımız, eyni zamanda dilimizin qorunub-saxlanması və inkişafının milli-mənəvi dəyərlər sistemimizdəki əhəmiyyətli rolu üzərində qurdu. Şair-alim çıxışını “Vətən nədir” adlı şeiri ilə yekunlaşdırdı. Şəki ədəbi mühitinin istedadlı nümayəndələrindən Zaur İlhamoğlu, Gülarə İnci, Əfsanə Rəvan, qiraətçi Aylin Raminqızı da öz çıxışlarında maraqlı fikirlər irəli sürdülər, bir-birindən gözəl şeirlər səsləndirildi.
Ü.Hacıbəyli adına şəhər Folklor Evinin metodisti, sevilən müğənni İdris İdrisovun ifa etdiyi şən-şux mahnı – “Şirin dil” Ana Dilimizin necə sevilən bir dil olduğunun əyani sübutuna çevrildi.

Şəki şəhər MKS-nin 13 nömrəli kitabxana filialının müdiri Gövhər Bəkirova da çıxış edərək, tədbirin keçirilməsindən məqsəd və dilimizin sevilməsi, inkişaf etdirilməsi istiqamətində görülmüş və görülməkdə olan işlərdən danışdı. Tədbir iştirakçılarına, qonaqlara və aparıcıya minnətdarlığını bildirdi. Sonda xatirə şəkilləri çəkdirildi.

Şəfəq Məhərrəmli,
ŞƏKİ.

Azərbaycan–Qırğızıstan

münasibətlərində

yeni mərhələ başlayır

Prezident İlham Əliyevin iyulun 31-də Qırğızıstana dövlət səfəri Azərbaycan–Qırğızıstan münasibətlərinin inkişafında mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilir. Səfər çərçivəsində keçirilən yüksək səviyyəli görüşlər, imzalanan sənədlər və əldə olunan razılaşmalar iki dost və qardaş ölkə arasında əməkdaşlığın artıq strateji tərəfdaşlıqdan müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldiyini bir daha nümayiş etdirdi.
Dövlət başçıları arasında keçirilən görüşdən sonra mətbuata bəyanatla çıxış edən Prezident İlham Əliyev vurğuladı ki, müttəfiqlik münasibətləri böyük məsuliyyət tələb edir və Azərbaycan bu məsuliyyəti bölüşməyə tam hazırdır. Prezident qeyd etdi ki, bundan sonra da iki ölkə beynəlxalq təşkilatlarda qarşılıqlı dəstəyi davam etdirəcək, iqtisadi-ticari əlaqələrin genişləndirilməsi və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi istiqamətində birgə fəaliyyət göstərəcək.
Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, səfər zamanı imzalanan sənədlər paketi əməkdaşlığın geniş istiqamətlərini əhatə edir və əldə olunan razılaşmalar Azərbaycan ilə Qırğızıstan arasında əlaqələrin daha da dərinləşməsinə yeni imkanlar yaradacaq.
Səfərin iqtisadi nəticələri də xüsusi diqqət çəkir. Tərəflər Azərbaycan - Qırğız İnvestisiya Fondunun nizamnamə kapitalının iki dəfə artırılaraq 200 milyon dollara çatdırılması barədə razılığa gəliblər. Bu qərar Fond vasitəsilə həyata keçirilən layihələrin miqyasını genişləndirəcək, yeni istehsal müəssisələrinin yaradılmasına, məşğulluğun artırılmasına və qarşılıqlı investisiyaların həcminin yüksəlməsinə əlavə stimul verəcək.

Səfər çərçivəsində İssık-Kul gölünün sahilində inşa olunan beşulduzlu "Baku Resort & Spa" hotelinin açılışı da baş tutdu. Azərbaycan dövlətinin maliyyə dəstəyi ilə tikilən və "Bakı" adını daşıyan bu layihə iki ölkə arasında iqtisadi əməkdaşlığın uğurlu nümunələrindən biri olmaqla yanaşı, turizm sahəsində tərəfdaşlığın da yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir.
Prezident İlham Əliyev çıxışında humanitar əməkdaşlığın münasibətlərin ayrılmaz hissəsi olduğunu vurğuladı. Dövlət başçısı Qırğızıstanın Qarabağın bərpasına verdiyi dəstəyi yüksək qiymətləndirərək Ağdam rayonunda inşa edilən və "Manas" adını daşıyan məktəbi qardaşlıq münasibətlərinin parlaq rəmzlərindən biri adlandırdı. Onun sözlərinə görə, bu layihə Qırğız xalqının işğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpasına verdiyi mühüm töhfəni əks etdirir.
Prezident İlham Əliyev xalqlarımızı ortaq tarix, mədəniyyət və mənəvi dəyərlərin birləşdirdiyini diqqətə çatdıraraq Bakıda Çingiz Aytmatovun abidəsinin və adını daşıyan parkın yaradılmasını, Bişkekdə isə Qırğızıstan-Azərbaycan Dostluq Parkının salınmasını dostluğun və qarşılıqlı hörmətin rəmzi kimi qiymətləndirdi. Həmçinin qarşılıqlı Mədəniyyət Günlərinin keçirilməsi və humanitar əlaqələrin genişlənməsi iki ölkə xalqlarını daha da yaxınlaşdıran mühüm amillərdən biri kimi dəyərləndirildi.
Dövlət başçısı çıxışında Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığının genişləndiyini də vurğulayaraq, ölkəmizin Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşünə tamhüquqlu üzv kimi qəbul olunmasına görə Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarova və digər Mərkəzi Asiya liderlərinə təşəkkürünü ifadə etdi.
Səfər çərçivəsində iki ölkə arasında münasibətlərin yüksək səviyyəsinin daha bir göstəricisi kimi qarşılıqlı ali dövlət təltifləri təqdim olundu. Prezident İlham Əliyev Qırğız Respublikasının ən ali mükafatlarından olan I dərəcəli "Manas" ordeni ilə təltif edildi. Eyni zamanda Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov Azərbaycanın ali dövlət mükafatı – "Heydər Əliyev" ordeninə layiq görüldü. Bu addım Azərbaycan–Qırğızıstan dostluğunun və strateji tərəfdaşlığının yüksək səviyyəsinin rəmzi kimi qiymətləndirilir.
Səfərin mühüm siyasi nəticələrindən biri də Çolpon-Ata Bəyannaməsinin qəbul edilməsi oldu. Bəyannamə Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əməkdaşlığın yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu təsdiqləyərək siyasi dialoq, iqtisadi inteqrasiya, enerji, nəqliyyat, logistika və humanitar əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsi üçün yeni perspektivlər açır.
İmzalanan sənədlər, qəbul edilən qərarlar, qarşılıqlı etimad və ortaq strateji baxış iki qardaş ölkənin gələcək əməkdaşlığının daha da möhkəmlənəcəyinə və Türk dünyasında birliyin güclənməsinə mühüm töhfə verəcəyinə əminlik yaradır.

Vüqar Bəşirov
Abşeron RİH başçısının Aşağı Güzdək qəsəbə İƏD üzrə nümayəndəsi

Yeganə Qəhrəmanova
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Ruhumuzun manifesti

(Rəqəmsal əsrin keşikçisi: qloballaşma və süni intellekt dövründə Azərbaycan dilinin qorunması)

XXI əsr bəşəriyyətə bənzəri görülməmiş sürət, texnoloji inqilablar və dərin geosiyasi-mədəni transformasiyalar bəxş etmişdir. Qloballaşma prosesi sərhədləri silərək dünyanı vahid informasiya məkanına çevirdiyi halda, süni intellektin gündəlik həyatımıza daxil olması insan fəaliyyətinin bütün sahələrini kökündən dəyişdirir. Bu qlobal inteqrasiya dalğası elm, təhsil və iqtisadiyyat üçün yeni imkanlar açmaqla yanaşı, hər bir xalqın milli kimliyinin və varlığının təməl daşı olan ana dilinin qorunması məsələsini həyati bir zərurət kimi ön plana çıxarır. Azərbaycan dili də bu qlobal axında öz tarixi saflığını, zənginliyini və ifadə imkanlarını qoruyub saxlamaqla yanaşı, rəqəmsal dünyanın tələblərinə uyğunlaşmaq kimi çətin, lakin şərəfli bir sınaq qarşısındadır.
“Qloballaşma burulğanında Ana dili: mədəni inteqrasiya, yoxsa assimilyasiya təhlükəsi?” sualına cavab axtarmağa çalışsaq, görərik ki, qloballaşma mahiyyət etibarilə mədəniyyətlərin yaxınlaşması, informasiya mübadiləsinin sürətlənməsi və dünya miqyasında iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsidir. Lakin bu proses birtərəfli xarakter daşıdıqda və qeyri-bərabər güc mərkəzlərinin təsiri altına düşdükdə mədəni birtərəfliliyə – mədəniyyətlərin unifikasiyasına və kiçik dillərin sıxışdırılmasına səbəb olur. Dünyada mövcud olan minlərlə dildən yalnız bir neçəsinin (əsasən ingilis dilinin) qlobal ünsiyyət vasitəsinə çevrilməsi digər dillərin funksional dairəsini daraltmaq təhlükəsini yaradır.
Azərbaycan dili zəngin tarixi keçmişə, dərin köklərə və mükəmməl qrammatik quruluşa malikdir. Müstəqillik illərində dilimiz dövlət dili kimi öz hüquqi statusunu bərpa etmiş, bütün sahələrdə işlənmə arealını genişləndirmişdir. Lakin açıq informasiya cəmiyyətində xarici dillərin, xüsusilə də ingilis dilinin təsiri qaçılmazdır. Burada əsas problem xarici dillərin öyrənilməsi deyil, ana dilinin daxili imkanlarına etinasızlıq göstərilməsi, lüğət tərkibinin əsassız və gərəksiz alınma sözlərlə (barbarizmlərlə) zədələnməsidir.
Gündəlik nitqdə, reklam lövhələrində, kütləvi informasiya vasitələrində və xüsusilə internet məkanında ana dilinin qrammatik normalarının pozulması, üslub səhvləri milli düşüncə tərzinin də tədricən eroziyaya uğramasına gətirib çıxarır. Dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil; o, xalqın təfəkkür tərzinin, milli psixologiyasının, tarixinin və mənəviyyatının güzgüsüdür. Dilini itirən xalq öz tarixi yaddaşını və milli suverenliyini də itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalır. Ona görə də dilimizin milli təməlini qorumaq, onun onurğa sütununu sabit saxlamaq üçün uşaq, yeniyetmə və gənclərimizdə ana dilimizə sevgi oyatmalı, orta təhsilin ana dilində olmasına xüsusi önəm verməliyik. Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin də vurğuladığı kimi, gənclərimiz dünya dillərini mümkün qədər öyrənməli, lakin, ilk növbədə, öz ana dilini mükəmməl bilməli, onu sevməyi və qorumağı özünə borc bilməlidir ki, dilimiz gələcək nəsillərə öz milli saflığını qoruyaraq ötürülə bilsin.

Süni intellekt dövründə dil: yeni çağırışlar və rəqəmsal bərabərsizlik
Müasir dövrün baş verən ən böyük texnoloji inqilabı süni intellekt və böyük dil modellərinin intişarıdır. Bu gün ChatGPT, Claude, Gemini kimi süni intellekt sistemləri bəşəriyyətin intellektual fəaliyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Lakin bu texnoloji mütərəqqi prosesin arxasında mühüm bir dil problemi dayanır: rəqəmsal bərabərsizlik və dil ədalətsizliyi.
Dünyadakı minlərlə dildən yalnız bir neçəsi (başda ingilis dili olmaqla çincə, ispança, fransızca kimi güclü dillər) süni intellekt sistemləri tərəfindən mükəmməl səviyyədə dəstəklənir. Azərbaycan dili də daxil olmaqla bir çox dillər isə "az resurslu dillər" (low-resource languages) kateqoriyasına daxildir. Bu o deməkdir ki, qlobal texnologiya nəhənglərinin yaratdığı süni intellekt modellərində Azərbaycan dilinin korpusu, leksik bazası, frazeoloji fondu və mədəni konteksti kifayət qədər təmsil olunmur ki, nəticədə aşağıdakı neqativ hallar ortaya çıxır:
• Süni intellekt vasitəsilə həyata keçirilən tərcümələrdə kobud semantik səhvlərə, mexaniki kalkalara və milli təfəkkürə yad ifadə tərzlərinə yol verilir.
• Rəqəmsal mühitdə Azərbaycan dilində keyfiyyətli kontentin (elmi məqalələr, texniki sənədlər, proqramlaşdırma resursları) az olması gənc nəslin informasiya əldə edərkən məcburiyyətdən digər dillərə üz tutmasına səbəb olur.
• Səsli köməkçilər, avtomatlaşdırılmış mətn tanıma və sintez sistemləri Azərbaycan dilinin fonetik xüsusiyyətlərini hələ də tam dəqiqliklə emal edə bilmir.
Əgər bu sahədə vaxtında və sistemli addımlar atılmasa, Azərbaycan dili gələcəyin rəqəmsal iqtisadiyyatından və süni intellekt ekosistemindən təcrid olunmaq təhlükəsi ilə qarşılaşacaq. Ona görə də Ana dilinin qorunmasında dövlət siyasəti və cəmiyyətin məsuliyyəti eyni dərəcədə əhəmiyyətə malikdir.
Azərbaycan dilinin qorunması, inkişaf etdirilməsi və qlobal rəqabətədavamlılığının təmin edilməsi dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biridir. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin ana dilimizin hüquqi statusunun möhkəmləndirilməsi, onun rəsmi dövlət dili kimi tətbiqi sahəsində imzaladığı tarixi fərmanlar və sərəncamlar bu siyasətin təməlini qoymuşdur. Bu gün də Prezident İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamlar, dövlət proqramları ana dilimizin saflığının qorunmasına, lüğət tərkibinin zənginləşdirilməsinə və rəqəmsal mühitdə mövqelərinin gücləndirilməsinə xidmət edir. Lakin dilin qorunması təkcə inzibati qərarlarla və ya qanunvericiliklə həll oluna bilməz. Burada cəmiyyətin hər bir üzvünün – ziyalıların, müəllimlərin, jurnalistlərin, yazıçıların və xüsusilə də gənclərin daxili mədəniyyəti və məsuliyyəti əsas rol oynayır.
• KİV və Sosial Media: Televiziya kanalları, xəbər portalı və sosial media platformaları dilin kütləvi yayılmasında əsas instansiyalardır. Efirlərdə və yazılı mətbuatda ədəbi dil normalarının pozulmasına yol verilməməlidir.
• Təhsil Sistemi: Məktəb və universitetlərdə ana dilinin tədrisi sadəcə qrammatika qaydalarının əzbərlənməsi deyil, şagirdlərdə dilə sevgi, estetik zövq və yaradıcı yanaşma aşılanmalıdır.
Süni intellekt əsrində azərbaycan dilinin inkişafı üçün strateji yol xəritəsi müəyyənləşdirmək, Azərbaycan dilini süni intellekt və qloballaşma təhdidlərindən qorumaq, əksinə, onu rəqəmsal dünyanın güclü oyunçusuna çevirmək üçün aşağıdakı strateji addımların atılması zəruridir:
1. Milli Dil Korpusunun və Böyük Dil Modellərinin Yaradılması: Azərbaycan dilinin elektron bazası – geniş leksik, qrammatik və sintaktik korpusu dövlət səviyyəsində sistemləşdirilməli və qlobal texnologiya şirkətlərinə açıq inteqrasiya olunmalıdır. Yerli İT mütəxəssisləri tərəfindən milli süni intellekt dil modelləri (LLM) inkişaf etdirilməlidir.
2. Terminologiya Məsələsinin Təkmilləşdirilməsi: Elm və texnologiya sahəsində sürətlə yaranan yeni anlayışlar (məsələn, İT, kibertəhlükəsizlik, biotexnologiya terminləri) əcnəbi dillərdən kor-koranə tərcümə edilməməli, dilimizin daxili imkanları və qanunauyğunluqları əsasında peşəkar terminlər yaradılaraq leksikona daxil edilməlidir.
3. Rəqəmsal Kontentin Artırılması: İnternet məkanında Azərbaycan dilində ensiklopedik məlumatların (məsələn, Vikipediya layihələri), elmi məqalələrin, proqramlaşdırma təlimatlarının və rəqəmsal media vasitələrinin həcmi kəskin şəkildə artırılmalıdır. Süni intellekt ancaq mövcud kontent əsasında öyrənir; ona görə də dilimizdə keyfiyyətli məzmunun olması suverenliyimizin rəqəmsal təminatıdır.
4. Maarifləndirmə və Dil Şüuru: Cəmiyyətdə ana dilinə qarşı həssaslıq artırılmalı, təmiz və səlis danışmaq hər bir vətəndaş üçün nüfuz və mədəniyyət göstəricisinə çevrilməlidir.
Deyilənləri ümumiləşdirsək, bu qənaətə gəlirik ki, Ana dili hər bir xalqın ruhunun manifestidir. Qloballaşmanın sərhədləri sildiyi, süni intellektin isə insan idrakını modelləşdirdiyi müasir dövrdə Azərbaycan dilinin qorunması sadəcə linqvistik məsələ deyil, milli təhlükəsizlik, mədəni suverenlik və gələcək nəsillər qarşısında mənəvi borc məsələsidir. Azərbaycan dili öz qədim köklərinə söykənərək, müasir elmin və süni intellektin imkanlarından bəhrələnməklə həm ənənəsini qorumalı, həm də gələcəyin rəqəmsal dünyasında öz möhtəşəm səsi ilə ucalmalıdır. Unutmayaq ki, dilini qoruyan xalq əbədi yaşayır.