Məktəbin qarşısından keçəndə

Universitetdən çıxıb evə gedirdim. Güclü yağış yağırdı. Bir əlimdə çətir, o biri əlimdə çanta, addımlarımı evə doğru sürətləndirmişdim.Yaşadığım mənzildən təxminən beş dəqiqəlik məsafədə, yaşı altmışı çoxdan keçmiş dördmərtəbəli bir bina vardı. Sonra bir anda qəlbimə qəribə bir istilik yayıldı. Hələ binaya çatmamış göy çəpərləri, taxta pəncərələri, yolun necə burulduğunu tanımışdım. İnsan bəzi yerləri yaddaşı ilə görür. Mən də həmin an anladım ki, qarşımdakı sadəcə köhnə bir bina deyil. Bura ömrümün on bir ilini keçirdiyim mənim məktəbim idi.
Axşam düşmüşdü. Siniflərin çoxunda işıq yox idi. Yalnız bir-iki pəncərədən zəif işıq görünürdü. Dayandım. Daha doğrusu, yeriyə bilmədim. Sanki illərlə getdiyim yol birdən-birə məni tutub saxlamışdı. Bir vaxtlar rahatlıqla daxil olduğum qapının qarşısında indi yad kimi dayanmışdım .Bu qapıdan vaxtilə dərsə gecikməmək üçün qaça-qaça keçmişdim. İçəri girəndə ağlımda min cür fikir dolanardı: “Görəsən, müəllim bu gün məndən dərs soruşacaq?”, “Gündəliyimə neçə ‘5’ yazılacaq?”, “Bu gün hansı dərsdə cavab verəcəyəm?” O vaxt dünyanın ən böyük qayğıları mənə elə bunlar kimi görünürdü. İndi isə həmin qapının qarşısında məktəbin şagirdi deyil, bir tələbə dayanmışdı. Bəlkə insan böyüdüyünü ad günlərində, ömür ağacından daha bir yarpaq düşəndə deyil, məhz belə anlarda anlayır. Bir zamanlar sənə adi görünən qapının qarşısında dayanıb görürsən ki, qapı dəyişməyib. Əslində dəyişən sənsən. Amma qəribədir: insan məktəbdən məzun olur, məktəb isə insandan heç vaxt ayrılmır olmur. Çünki məktəb yalnız dərs keçilən yer deyil. Əsl məktəb insanın yaddaşında davam edən bir uzun dövrdür.
Mənim üçün müəllim heç vaxt yalnız dərs deyən insan olmayıb. Onlar bəzən valideynimin, bəzən nənəmin-babamın yerinə qoyduğum, qarşısında özümü məsul hiss etdiyim insanlar olublar. Bütün fənləri eyni dərəcədə sevmirdim. Amma müəllimə hörmətsizlik olmasın deyə sevmədiyim dərsə belə hazırlıqlı getməyə çalışırdım. Heç vaxt “onsuz da bu fənni sevmirəm” deyib onu tamamilə kənara qoymaq istəmirdim. Bu, bütün fənləri eyni dərəcədə yaxşı oxuduğum demək deyildi. Sadəcə mənə elə gəlirdi ki, müəllimin zəhmətinə hörmət etməyin yollarından biri də onun öyrətmək istədiyini öyrənməyə çalışmaqdır. Ən çox sevdiyim fənlər ədəbiyyat, həndəsə, tarix, coğrafiya, biologiya idi. Bu gün geriyə baxanda anlayıram ki, dünyagörüşümün formalaşmasında yalnız sevdiyim fənlərin deyil, məktəbdə qarşıma çıxan bütün keçirilən dərslərin payı olub. Çünki məktəbdə verilən hər bilik dünyaya açılan ayrı bir pəncərədir. Ədəbiyyat insanın daxili aləminə, ruhuna; Tarix keçmişinə; Coğrafiya yaşadığımız dünyaya. ; Biologiya həyatın özünə açılır. Riyaziyyat isə bəlkə də bütün bunların içində gizlənmiş nizamı, sirləri görməyi öyrədir. Lakin bütün bu yolların sonunda məktəbin məqsədi yalnız məlumatlı insan yetişdirmək deyil. İnsanı insan etməkdir. Məktəb mənim üçün də belə bir yer olub. Bu gün onun qarşısında dayananda özümü hələ də oraya aid hiss edirdim. Amma eyni zamanda qəribə bir həqiqətlə üz-üzə idim: artıq oranın içində mənə aid olan heç nə yox idi. Vaxtilə mənim əyləşdiyim stullarda başqaları otururdu, mənim baxdığım lövhəyə başqa gözlər baxırdı, mənim səsimin eşidildiyi dəhlizlərdən başqa uşaqlar keçirdi. Siniflərdə başqalarının işıqları yanırdı. Zaman bizdən icazə almadan həmişə olduğu kimi yerimizi başqalarına vermişdi. Bəlkə zamanın ən qəribə xüsusiyyəti də budur: Məkan qalır insan dəyişir amma məkanın görünüşü də dəyişir. Qalan solmayan xatirələrdir. Mənə ən ağır olanı isə vaxtilə səsini həmin işıqlı sinif otaqlarından eşitdiyim müəllimlərin çoxunun artıq orada olmaması idi. Bəziləri yaşlarına görə məktəbdən ayrılıb. Bir neçə müəlliməmiz isə artıq bu dünyada yoxdur. Məkanları cənnət olsun. İllər ötüb yaş artdıqca anlayırıq ki, bəzi insanlar həyatımızdan çıxanda yalnız onları itirmirik. Onlarla birlikdə özümüzün müəyyən bir dövrünü də itiririk. Bəlkə müəllimlər buna görə yaddaşımızda başqa cür yaşayırlar. Bir düsturu unuda, tarixi qarışdıra bilərik. Amma bir müəllimin bizə baxışını, vaxtilə dediyi bir cümləni, ən ümidsiz olduğumuz anda söylədiyi “bacararsan”ı, yaxud sadəcə bir “afərin” i illərlə unutmuruq. Çünki insan bəzən fənni sevdiyi üçün oxuyub. Bəzən isə müəllimi sevdiyi üçün. Məndə hər ikisi olub. Hətta sevmədiyim fənni də müəllimini sevdiyim üçün öyrənməyə çalışmışam. Düşünürəm ki, insanın yolunun və müvəffəqiyyətlərinin başlanğıcında üç böyük qüvvə dayanır: Ana, müəllim və özü. Ananın özü insanın ilk müəllimidir.cMənə “Vətən” deməyi anam öyrədib. Həyatı, insanlığı, tərbiyəni, ədəbi, ərkanı, ailəyə bağlılığı, insanı sevməyi, günəşə, aya, dilimə, dinimə, mədəniyyətimə, adət-ənənəmə münasibətimi ilk dəfə o formalaşdırıb. Birinci sinifdə xəttim çox pis idi. Anam hər dəfə buna görə məni danlayırdı. Mən də yazımı düzəltmək üçün eyni sözləri təkrar-təkrar yazırdım. Sonra müəllimim xəttimi yoxlayanda özü də təəccüblənirdi: necə olmuşdu ki, bir vaxtlar oxunması çətin olan yazı getdikcə düzəlmişdi? Bu gün də xəttim, etiraf edim, elə də yaxşı deyil. Bəlkə fikirlərim əlimdən daha sürətli qaçır. Beynimdə yaranan cümləni kağıza köçürənədək növbəti fikir artıq qapını döyür. Kompüter bu baxımdan mənə qarşı bir qədər mərhəmətlidir. Amma anamın mənə verdiyi ən böyük dərslərin heç biri dəftərdə yazılmayıb. O, mənim ilk müəlliməm olub. Sonra insanın qarşısına ikinci müəllimlər çıxır - onu biliklə böyüdən, düşünməyə sövq edən, dünyaya baxışını genişləndirən insanlar. Bəlkə müəllimlik peşəsinin ən böyük möcüzəsi elə budur: müəllim özü hər peşənin sahibi olmur, amma hər peşənin sahibinin həyatından keçir. Hakimin, həkimin, mühəndisin, əsgərin, jurnalistin, rəssamın, alimin. Bir gün onların hamısı sinif otağından çıxıb öz yollarına gedirlər. Amma o yolların başlanğıcında bir parta, bir lövhə dayanır. İnsan məktəbdə bilikdən savayı vətənpərvərliyi, qayğı göstərməyi, ədalətli olmağı, məsuliyyət daşımağı, başqasına hörmət etməyi də öyrənir. Bəzən dərslikdə olmayan ən vacib dərslər məhz məktəbin siniflərində verilir. Mən də həmin siniflərdə böyümüşəm. Bu gün məktəbin qarşısında dayananda özümü yenidən orada gördüm. Zaldakı çıxışlarda, məktəbin həyətində uşaqlarla oynadığım günlərdə, əlimdə mikrofonla himn oxuduğum anlarda. Hələ səkkiz-doqquz yaşımda müəllimlərimin əlindən tutub Şəhidlər xiyabanına getdiyim günlərdə. Xocalını, 20 Yanvarı, Qarabağ müharibəsini anlayacaq qədər böyüdükcə içimdə yaranan o ağrıda, Qarabağın azad olunan hər bölgəsini həyəcanla izlədiyim günlərdə. Vətənpərvərlik mövzusunda yazdığım esselərdə. Şuşa ili münasibətilə keçirilən yarışmada birinci olduğum günün sevincində. Coğrafiya, tarix, biologiya, ədəbiyyat, rəsm və başqa fənlərdə müəllimin verdiyi ilə kifayətlənməyib əlavə öyrəndiyim, sonra da dəqiqələrlə danışdığım günlərdə...İndi anlayıram ki, məktəb mənə Vətən haqqında yalnız məlumat verməyib. Məni Vətənimlə bütövləşdirib. Bütün bunlar mənim yaddaşımdakı məktəbin kiçik parçalarıdır. Amma həmin axşam ağlıma başqa bir sual gəldi. Mən müəllimlərimi necə xatırladığımı bilirəm. Bəs müəllimlərim məni necə xatırlayırlar. Bəlkə hansısa müəllim üçün çox sual verən şagirdəm, başqası üçün dərsə hazırlıqlı gələn, bir başqası üçün tədbirdə mikrofonla danışan. Kiminsə yaddaşında isə sadəcə bir dəfə dediyi sözə görə dəyişən bir uşaq…İnsan bəzən özü də bilmədən başqasının yaddaşında yaşamağa başlayır. Bəlkə böyüməyin ən səssiz tərəflərindən biri də budur: bir gün anlayırsan ki, sən artıq yalnız xatırlayan deyilsən. Sən də kiminsə xatirəsisən.
Yağış isə hələ də yağırdı. Çətirin əlimdən nə vaxt aşağı düşdüyünü belə hiss etməmişdim. Paltarlarım islanmışdı. Mən isə bunu dəqiqələrdir hiss etmirdim. Çünki həmin an xatirələrin içində idim. Deyirlər, məktəb hər şagirdin yaddaşında xoş qalmır. Bəlkə də belədir. Amma məncə insan illər sonra həmişə məktəbin özünü axtarmır. Bəzən o məktəbdə qoyub gəldiyi özünü axtarır. Ən dəcəl şagird də, dərsdə ən çox şıltaqlıq edən də, qiymətlərindən narazı qalan da illər sonra bəlkə dərslər üçün darıxmır. O illərdəki özü üçün darıxır. Mən isə etiraf edirəm: qayıtmaq istəyirəm. Bir dəfə də olsun həmin partada əyləşmək, eyni müəllimlərin mənə dərs deməsini dinləmək, cavab verib yenidən “5” almaq, onlarla debat etmək, dərsdən sonra dəhlizdə dayanıb söhbətləşmək… Bir günlüyə də olsa, gələcəyin hələ qarşıda olduğu, tez böyümək istədiyim o illərə qayıtmaq istəyirəm. Amma bilirəm ki, bu, gerçəkləşməyəcək bir arzudur. Çünki bəzi qapılar kilidlənmir. Sadəcə zaman onları bir daha bizim üzümüzə açmır. Məktəbin ən böyük kədəri də bəlkə budur: bir gün qayıdırsan və görürsən ki, bina hələ yerindədir, dəhlizlər hələ ordadır, pəncərələr hələ eyni tərəfə baxır...Amma zaman əvvəlki adamların heç birini sənə qaytarmır. Direktorumuz dəyişib. Onun yerinə yenə mehriban, işini bilən bir müəllimə gəlib. Sinif rəhbərim və bəzi müəllimlərim yaşlarına görə məktəbdən ayrılıblar. Bir neçə müəlliməmiz isə artıq bu dünyada yoxdur. Bunları düşünəndə insanın içində qəribə bir boşluq və nisgil yaranır. Amma bütün bu kədərin içində bir şeyə görə sevinirəm. Mən tələbə oldum və böyüdüm. Ən əsası, müəllimlərimin mənə olan etimadını boşa çıxarmadım. Onların məktəbdə olduğum vaxt mənim üçün arzuladıqları insan olmağa çalışdım. Universitetdə də, adi həyatda da onların mənə aşıladığı dəyərləri özümlə daşıdım. Bəlkə müəllimin şagirdinə verə biləcəyi ən böyük hədiyyə onun gələcəkdə bilikli olması deyil. Özündən sonra yaxşı bir insan qoyub getməkdir.
Hava artıq tam qaralmışdı. Yenidən yoluma davam etdim. Arxada işıqları sönmüş sinif otaqları qaldı. Önümdə isə başqa bir həyat vardı. Amma həmin axşam anladım ki, insanın məktəbi heç vaxt tam arxada qalmır. Biz məktəbin qapısından çıxanda məktəb də bizimlə birlikdə çıxır. Müəllimlərin səsləri, anaların nəsihətləri, yazdığımız ilk imlalar, aldığımız ilk “5”lər, etdiyimiz səhvlər hamısı insanın daxilində görünməyən bir məktəb yaradır. İnsan ömrünün sonuna qədər həmin məktəbin şagirdi olaraq qalır. İllər keçib. Amma içimdə hələ də o uşaq var. Hələ də bir müəllimin qarşısında dayanıb cavab vermək istəyir. Hələ də “5” almaq üçün həyəcanlanır. Hələ də müəlliminin üzündəki razılığı öz uğurundan daha böyük mükafat hesab edir. Bəlkə böyümək heç vaxt həmin uşağın yox olması deyil. Böyümək onun əlindən tutub həyat adlanan daha böyük məktəbə aparmaqdır. Məni ilk dəfə o məktəbə anam və nənəm apardı. Sonra yolumu müəllimlərim göstərdi. İndi isə yoluma özüm davam edirəm və bu gün geriyə baxanda anlayıram ki, Mənim qazandığım ən böyük uğur müəllimlərimin mənim haqqımda ürəklərində saxladıqları ümidlər imiş. Əgər bu gün o ümidlərin heç olmasa bir qismini yerinə yetirə bilmişəmsə deməli, mənim məktəb illərim hələ bitməyib. Sadəcə dərs otağım dəyişib. On bir ilin dərsinin zəngi vurulsa da, bəzi dərslər var ki insan onları ömrünün son zənginə qədər unutmur… Anam və bütün müəllimlərim - 5 Oktyabr peşə gününüz mübarək. Siz mənə yalnız dərs demədiniz. Mənə insan olmağın dərsini verdiniz.
Nəcəf Nəcəfov,
BSU jurnalistika fakültəsinin tələbəsi