Prof.Fərrux Rüstəmov – 65



Pedaqogikaşünaslıq

elmi

məktəbinin yaradıcısı

Ömrünün 65 ilini arxada qoyan ADPU-nun İbtidai təhsilin pedaqogikası kafedrasının müdiri, pedaqoji elmlər doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi Fərrux Rüstəmovu çoxminlik pedaqoji ictimaiyyətimizə tanıtmağa xüsusi ehtiyac olmasa da, onun qısa bioqrafiyasını — ömrünün yadda qalan anlarını, xüsusən elmi bioqrafiyasını xatırlamaq yaxşı olar.

Göyçənin Cil kəndindən başlayan ömür yolu

Fərrux Rüstəmov 1 yanvar 1961-ci ildə Qərbi Azərbaycanın Çəmbərək rayonunun Cil kəndində anadan olub. 1968-1978-ci illərdə Cil kənd orta məktəbində, 1978-1982-ci illərdə V.İ.Lenin adına ADPİ-nin (indiki ADPU) Pedaqoji fakültəsində təhsil alıb. Orta məktəbi “Tərifnamə” ilə bitirib. Tələbəlik illərində fakültə Əlaçılar şurasının və Tələbə Elmi Cəmiyyətinin sədri olub, “Əla təhsilə görə”, “Əla təhsilə və ictimai işə görə” SSRİ Ali və Orta İxtisas Təhsili Nazirliyinin, ÜİLKGİ-nin döş nişanları, Azərbaycan SSR Ali və Orta İxtisas Təhsili Nazirliyinin I-II dərəcəli diplomları (tələbə elmi tədqiqat işinə görə), ÜİLKGİ-nin və institut rektorluğunun Fəxri Fərmanları ilə təltif olunub. Təhsil illərində Lenin təqaüdü ilə oxuyub. İnstitutu fərqlənmə diplomu ilə başa vurub.
Müəllim, direktor, aspirant, professor



1982-1985-ci illərdə Quba rayonunun Rəngidar kənd səkkizillik məktəbində müəllim və məktəb direktoru işləyib. 1985-ci ildə V.İ.Lenin adına ADPİ-nin pedaqogika nəzəriyyəsi və tarixi ixtisası üzrə əyani aspiranturasına daxil olub. 1985-1987-ci illərdə Qazaxıstanın Leninski şəhərində Sovet Ordusu sıralarında xidmət edib. Hərbi xidmətdən sonra aspirantura təhsilini davam etdirib. “Azərbaycanda sovet pedaqoji elminin inkişafı (1961-1981-ci illər)” mövzusunda namizədlik (1989), “Azərbaycanda pedaqoji elmin inkişaf yolları (1920-1991-ci illər)” mövzusunda doktorluq (2003) dissertasiyasını müdafiə edib.
1988-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının Sovet Sosioloqlar Assosiasiyasının üzvü seçilib. Pedaqoji Universitetin Şagirdlərin peşəyönümü elmi-tədqiqat laboratoriyasında kiçik elmi işçi (1990-1991), Ümumi pedaqogika kafedrasında müəllim (1992-1995), dosent (1996-2004), professor (2004-2006) vəzifələrində çalışıb.
Dekan və kafedra müdiri
Şagirdlərin peşəyönümü elmi-tədqiqat laboratoriyasına (1996-2000) və Dədə Qorqud ETL-nin pedaqogika, psixologiya, fəlsəfə bölməsinə (2000-2004), Bakı Qızlar Seminariyasının (Bakı Qızlar Universitetinin) Pedaqogika kafedrasına (1998-2006), ADPU-nun İbtidai təhsilin pedaqogikası və metodikası kafedrasına (2007-2011) və Pedaqoji təhsilin problemləri elmi-tədqiqat laboratoriyasına (2008-2011) rəhbərlik edib. 2006-cı ildən İbtidai təhsilin pedaqogikası kafedrasının professoru kimi fəaliyyət göstərir. 2007-2022-ci illərdə ADPU-nun Pedaqoji fakültəsinin (indiki İbtidai təhsil fakültəsinin) dekanı, fakültə Elmi Şurasının sədri, Universitet Elmi Şurasının üzvü olub.
2022-ci ildən ADPU-nun İbtidai təhsilin pedaqogikası kafedrasının müdiri, Universitet Elmi Şurasının üzvüdür. Onun təşəbbüsü ilə İbtidai təhsil fakültəsinin bakalavriat səviyyəsində İbtidai sinif müəllimliyi ixtisasının ingilis bölməsi, magistratura səviyyəsində Təhsildə monitorinq və qiymətləndirmə və Sosial pedaqogika ixtisasları yaradılıb, “Təhsilin əsasları” auditoriyası açılıb. Fakültənin ilk dekanı dos. İ.Vəlixanlının, prof. M.Muradxanovun 100 illik yubileyləri və fakültənin 50 illik yubileyi keçirilib.

Elmi yaradıcılığı

50-dən çox monoqrafiya, kitab və kitabçası, 40 tədris proqramı, 200-dən çox elmi məqaləsi, 40 tezisi, 250-dən artıq elmi-pedaqoji və publisistik qəzet yazısı işıq üzü görüb. Kitablarından biri (“Şərqdə təlim-tərbiyə”) Tehranda, biri (“Azərbaycanda təhsilin inkişaf istiqamətləri”) Moskvada nəşr olunub. 20 kitabın tərtibçisi, 100-dən çox kitabın elmi redaktoru və rəyçisi olub. Əsərləri Bakı, Moskva, Səmərqənd, Çeboksarı, Tehran, Təbriz, İstanbul, Astana, Sankt-Peterburq və Tbilisi şəhərlərinin nüfuzlu jurnallarında və elmi məcmuələrində Azərbaycan, rus, türk, özbək dillərində çap olunub. Yunanıstan, Albaniya, Rusiya, Finlandiya, İsveç, Norveç, Danimarka, Estoniya, İspaniya və Portuqaliyada yaşlıların təhsili ilə bağlı keçirilən beynəlxalq konfranslarda iştirak edib. Son illərdə onun yaradıcılığında yeni bir elmi istiqamət – Qərbi Azərbaycanda təhsil və pedaqoji fikir tarixinin tədqiqi və təbliği -formalaşmışdır. Bununla bağlı “İrəvan Müəllimlər Seminariyası və onun məzunları” (2022), “İrəvan kişi gimnaziyası və onun azərbaycanlı məzunları” (2024) monoqrafiyaları və silsilə məqalələri nəşr olunub.

Elmi kadr hazırlığı
Onun elmi məsləhətçiliyi ilə 4 nəfər pedaqogika üzrə elmlər doktoru, elmi rəhbərliyi ilə 35 nəfər pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün dissertasiya müdafiə edib. 4 nəfərin elmlər doktoru, 36 nəfərin pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim etdiyi dissertasiya işinin rəsmi opponenti olub.1997-ci ildən 2009-cu ilə kimi Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında AAK-ın Təhsil Problemləri İnstitutunda və ADPU-da fəaliyyət göstərən ümumi pedaqogika, pedaqogika və təhsil tarixi ixtisası üzrə Dissertasiya Şurasının üzvü olub. 2009-2016-cı illərdə ADPU-da fəaliyyət göstərən ümumi pedaqogika, pedaqogika və təhsilin tarixi üzrə Dissertasiya Şurasının sədr müavini olub. Sədrliyi ilə 22 nəfər elmlər doktoru, 155 nəfər pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru dissertasiyası müdafiə edib. Hazırda ADPU-nun nəzdində fəaliyyət göstərən Dissertasiya Şurasının üzvü, Dissertasiya Şurasının nəzdindəki seminarın sədridir. Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunda fəaliyyət göstərən Dissertasiya Şurasının nəzdindəki elmi seminarın üzvüdür. 1993-2016-cı illərdə Respublika Elmi Tədqiqatların Təşkili və Əlaqələndirmə Şurasının üzvü olub. Nazirlər Kabineti yanında Terminologiya Komissiyasının Pedaqogika, psixologiya və fənlərin tədrisi metodikası bölməsinin üzvüdür.

Elmi jurnalarda təmsilçiliyi

“ADPU-nun Xəbərləri”, “Kurikulum”, “Azərbaycan məktəbi”, “Məktəbəqədər və ibtidai təhsil”, “Təhsildə İKT”, “Dədə Qorqud araşdırmaları”, “Media və təhsil innovasiyaları”, “Bakı Qızlar Seminariyasının Elmi Xəbərləri”, “Naxçıvan Universitetinin Elmi Xəbərləri”nin redaksiya heyətinin üzvü, “Pedaqoji tədqiqatlar” elmi məqalələr məcmuəsinin və “İbtidai təhsilin problemləri” elmi məqalələr toplusunun baş redaktorudur.
Azərbaycanda müəllim kadrları hazırlığının strategiya və konsepsiyasını hazırlayan işçi qrupunun, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin “Elm və Təhsil Məsələləri Daimi Komissiyası”nın təhsil haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu hazırlayan işçi qrupunun, Fasiləsiz Pedaqoji Təhsil üzrə Koordinasiya Şurasının, Dərslikləri Qiymətləndirmə Şurasının üzvü, “Həyat bilgisi” fənn kurikulumunu hazırlayan işçi komissiyasının sədri olub.
Elmi uğurları, mükafatları, Prezident təltifləri
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, akademik Mehdi Mehdizadə, “Gənc alimlər”, “Firidun bəy Köçərli” və “Qızıl qələm” mükafatları laureatıdır. “Avropa Nəşr Mətbu evi” komissiyasının qərarı ilə “Ən yaxşı vətənpərvər tədqiqatçı alim” qızıl medalı (2009), Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin Kollegiyasının qərarı ilə “Azərbaycan Respublikasının qabaqcıl təhsil işçisi” (2010) döş nişanı ilə təltif olunub. “Vektor” Beynəlxalq Elmi Mərkəzi Mükafat Komissiyasının qərarı ilə “XXI əsr Azərbaycan ziyalıları” ADPU-da “İlin müəllimi” (2007), “İlin alimi” (2011, 2013, 2015) müsabiqələrinin qalibi olub. Təhsil Nazirliyinin, müxtəlif ali təhsil müəssisələrinin, beynəlxalq və respublika səviyyəli təhsil qurumlarının, KİV-in fəxri fərman və diplomları ilə təltif edilib.
1998-ci ildə Moskva şəhərində yerləşən Beynəlxalq Pedaqoji Akademiyanın həqiqi üzvü, 2010-cu ildə isə Pedaqoji və Sosial Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (akademik) seçilib.
Azərbaycan Respublikası Prezidenti İ. Əliyevin sərəncamları ilə “Tərəqqi” medalına (2006) və Əməkdar elm xadimi (2011) fəxri adına və 3-cü dərəcəli “Əmək” ordeninə, respublikanın ən ali medalına - “Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalına və “Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti-100” yubiley medalına layiq görülüb.
Qərbi Azərbaycan İcmasının Ziyalılar Şurasının sədr müavini, Çəmbərək rayon icmasının İdarə heyətinin üzvü, Cil kənd icmasının sədri, Qərbi Azərbaycan İcmasının nəzdindəki Elm komissiyasının üzvüdür.
Anadan olmasının 50 və 60 illiyi ilə əlaqədar olaraq Azərbaycan Kütləvi İnformasiya Vasitələri Həmkarlar İttifaqının, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin, Təhsil İnstitutunun, ayrı-ayrı qəzet və jurnalların redaksiya heyətinin Fəxri fərmanları və diplomları ilə təltif olunub. Haqqında “Professor Fərrux Rustəmov-50” (2011), “Fərrux Rüstəmov. Biblioqrafiya” (2016), ”Professor Fərrux Rüstəmov və “Pedaqoji tədqiqatlar” məcmuəsi (2025), “Fərrux Rüstəmov və Azərbaycan pedaqogikaşünaslığı” (2025), “Professor Fərrux Rüstəmov və yetirmələri” (2025) kitablarının nəşri Fərrux Rüstəmova böyük hörmət və etimadın ifadəsidir.



Yaradıcılığına akademik baxış

AMEA-nın prezidenti, akademik İ.Həbibbəyli yazırdı ki, professor Fərrux Rüstəmovun pedaqoji yaradıcılığı, elmi məktəbi, təşkilatçılıq fəaliyyəti və milli təhsil quruculuğu və pedaqoji kadr hazırlığındakı xidmətləri onu Azərbaycan pedaqoji elminin qürur duyulan şəxsiyyətlərindən birinə çevirmişdir. Akademik H. Əhmədov öz yetirməsi haqqında yazırdı: “Fərrux Rüstəmovun əsərləri Azərbaycan pedaqoji elmini zənginləşdirən elmi yaradıcılıq nümunələridir.” Prof. Ə.Ağayevin təbirincə desək, Fərrux Rüstəmovun “Azərbaycan pedaqogikaşünaslığı” pedaqoji elmimizin bir əsrlik salnaməsidir, Azərbaycan pedaqoji elmində hadisəyə çevrilmiş bir əsərdir. Pedaqogikaşünaslığın meydana gətirilməsi məhz Fərrux Rüstəmova məxsus elmi fədakarlıq, yaradıcı xidmətdir. Fərrux Rüstəmov elmşünaslığın tərkib hissəsi kimi pedaqogikaşünaslığı yaratmış və formalaşdırmışdır. O, Azərbaycan pedaqikaşünaslığının pioneri olaraq öndədir. Fərrux Rüstəmov mükəmməl pedaqogika tarixçisidir. O, Əhməd Seyidov, Mehdi Mehdizadə, Mərdan Muradxanov, Hüseyn Əhmədov məktəbinin ənənələrini yaşadaraq və müasirlik düşüncəsi ilə onları inkişaf etdirərək, məzmununu, elmi əhatə dairəsini genişləndirərək sanballı bir elmi mövqeyə malik olmuşdur.
Azərbaycanda elmi-pedaqoji fikrin inkişafında və bir elm sahəsi kimi pedaqogikaşünaslığın formalaşdırılmasında professor Fərrux Rüstəmovun müstəsna xidmətləri vardır. Fərrux Rüstəmovun özünəməxsus yaradıcılıq üslubu və fərqli düşüncə tərzi vardır. Bu onun demək olar ki, bütün əsərlərində özünü göstərir. Üzərində adı olmasa belə, hər hansı bir kitabın, məqalənin, tədqiqat əsərinin Fərrux müəllimin qələmindən çıxdığını duymaq mümkündür. Lakonik düşüncə tərzi, faktlara obyektiv münasibət, analitik təhlil, fakt və hadisələrə həmin dövrün sosial-siyasi və tarixilik müstəvisində yanaşmaq, müqayisə, ümumiləşdirmə və nəticənin əsaslandırılması kimi tədqiqatçılıq bacarığı onun yaradıcılığına xas olan keyfiyyətlərdir.
Prof.Y.Babayev haqlı olaraq qeyd edir ki, XX əsrin əvvəllərində F.Köçərlinin Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi üçün təkbaşına gördüyü işi Fərrux müəllim pedaqogika tarixi üçün XXI yüzilliyin əvvəllərində eyni həvəs və əzabkeşliklə yerinə yetirmişdir.
Professor F. Rüstəmov məhsuldar pedaqoqdur. Bu barədə həmkarım professor Akif Abbasov yazır: “Məndən soruşsaydılar ki, müasir günümüzdə pedaqoqlar arasında ən məhsuldar olanı kimdir? Mən tərəddüd etmədən deyərdim - Fərrux Rüstəmov.” Bu, mübaliğə deyil, həqiqətdir. Bu fikir yalnız bir alim həmkarımın təəssüratı deyil, Azərbaycan elmi-pedaqoji ictimaiyyətinin ümumi rəyidir.
Professor Fərrux Rüstəmovun pedaqogika elmi sahəsində xidmətləri çoxdur. Onun yazdığı bir çox dərslik və dərs vəsaitləri müəllim və tələbələrin ən çox müraciət etdikləri mənbələr sırasında mühüm yer tutur.
Bir faktı xüsusi qeyd etmək lazımdır. 2021-ci ildə müəllim hazırlığının flaqmanı olan Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin 100 yaşı tamam olurdu. Hazırlıq ərəfəsində heç bir mübaliğə olmadan deyirəm ki, gecəli-gündüzlü işləyənlərdən, arxivlərdə çalışan, ötən yüz ili “canlandıranlardan” məhz Fərrux müəllim oldu. İkicildlik “Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin tarixi”, “Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin professorları”, “Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin rektorları” kitabları həqiqətən də nadir və çox böyük əziyyət, zəhmət tələb edən əsl tarixi tədqiqatlar oldu.
Professor F. Rüstəmovun şəxsiyyəti təkcə bunlarla məhdudlaşmır. Əsl pedaqoqlara məxsus humanistlik, ehtiyacı olsun-olmasın hamıya, xüsusən gənc tədqiqatçılara kömək etmək, elmi rəhbərimiz olan mərhum akademik Hüseyn Əhmədov kimi onların əlindən tutub irəliləmələrinə yardımçı və dəstək olmaq Fərrux müəllimin ən gözəl keyfiyyətlərindən biri kimi tanıtdırır və sevdirir. Dostcanlı, həmkarlarına qarşı səmimi, tələbə və yetirmələrinə mehriban münasibət, hamıya kömək etməyi özünə borc hesab edən Fərrux müəllim tələbələri tərəfindən də çox sevilən müəllimlərdəndir. Onun istər yüksək elmi məclislərdə, istərsə də tələbə auditoriyalarında mühazirələri və çıxışları həmişə maraqla qarşılanır və dinlənilir. Çünki burada həmişə yeni söz, yeni fikir və yeni faktlar olur ki, bunlar da dinləyicini istər-istəməz özünə cəlb edir.
Azərbaycan pedaqoji mühitində özünə möhkəm mövqe qazanan, fikirləri ilə hesablaşılan alimlərdən biri olan Fərrux Rustəmov pedaqoji sahədə yeni bir ənənənin əsasını qoyub. Elmi re-daktorluğu ilə doktorantlarının əsərlərinin monoqrafiya şəklində nəşrinə nail olub. Həmin əsərlərə geniş “Ön söz” yazaraq tədqiqatçıların ilk qələm təcrübələrinə yüksək qiymət verib. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sədrliyi ilə hazırlanan “Azərbaycan Milli Ensiklopediyası”nın “Azərbaycan cildi”ndə pedaqogika elmi haqqında xüsusi oçerkin yazılması, prof.Misir Mərdanovun Azərbaycan təhsilinin salnaməsi hesab olunan, fundamental “Azərbaycan təhsil tarixi” çoxcildliyinin elmi redaktorluğunun ona həvalə olunması Fərrux Rustəmovun elmi-pedaqoji ictimaiyyət arasında yüksək nüfuzuna, intellektual səviyyəsinə və kreativ düşüncə sahibi olmasına dəlalət edir.

Uğurun açarı ailədir

Fərrux müəllim gözəl ailə başçısıdır. Həyat yoldaşı Şəlalə xanım Memarlıq və İnşaat Mühəndisləri Universitetində mühasib işləyir. Qızı Sevinc Qlazko Universitetində (Şotlandiya) doktorantura təhsili alır. Oğlu Orxan Böyük Britaniyada ali təhsil alıb.
Pedaqoji elmlər doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi Fərrux Rüstəmov ömrünün ən məhsuldar dövrünü yaşayır. “Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin yubeliyi” (yubileydən-yubileyə), “Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti və Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultay” kitabları üzərində işləyir. Ona bu yubiley ilində uzun ömür, möhkəm can sağlığı, işlərində uğurlar və daha böyük yaradıcılıq uğurları arzu edirik.



Müseyib İLYASOV,

ADPU-nun Təhsil menecmenti kafedrasının pro¬fes-soru, pedaqogika elmləri doktoru, Əməkdar müəllim

Söhrab Tahir-100

RUHUMU RASTA

KÖKLƏYƏN POEZİYA

Mən vətən deyirəm, yanır dil-dodaq,
Vətən də ağızda alovlanarmış!
Yox, hamı bilir ki, sən məndə ancaq ,
Düyünlü yumruqsan, qəzəbli baxış!
Keçmişlə gələcəyin arasında körpülər salaraq həyata müqavimət göstərməkdir şairlik. Gözdən axan yaşları qələmindən şeir kimi axıtmaqdır şairlik. Gümanı söz olub dərdini sözə çevirib cilasına ürək odu qatanlardır şairlər. Hələ nöqtəsizdir bir çoxunun cild-cild kitablara dönən misraları...
...Onun bu dünyadakı 90 illik ömründən sonra qoyub-getdiyi mirasın bədii-estetik, ictimai-fəlsəfi miqyası nəinki 90 ilin, hətta aradan keçən 100 ilin də çərçivələrinə sığışmır. 200 ildən də çox bundan əvvəl “Gülüstan”la viranə qalan yurdumuzun ,“Türkmənçay” fəlakətindən sonra dərdlərinə bir az da dərd calanan xalqımızın, gözyaşı Araz olan millətimizin möhnətinin tərcümanıdır Söhrab Tahirin poeziyası.
XX əsrin 40-cı illərində taleyin sapandı Əli Tudə, Mədinə Gülgün, Balaş Azəroğlu, Hökumə Billuri, Pənahi Makulu və başqaları ilə bərabər Söhrab Tahiri də Arazın o tayından bu tayına atdı və onların vətəndən vətənə mühacirəti başladı...Elə o gündən ürəyi şeirə döndü gözləri qürbət olan şairin.
Taleyi Şimali Azərbaycana bağlansa da, Arazın suları ürəyindən yol saldı. “Dənizlər, dəryalar mənə dayazdır, Ən dərin bir çay var, o da Arazdır”,-dedi Söhrab Tahir. Bu ürəyin yanğısını söndürməyə Araz sularının gücü yetmədi, şairin kədəri könlündən qələminə axdı misra- misra, sətir-sətir...
Onun Araz haqqında şeirləri sərt qışda açan çiçəklər kimidir; hüznü ətrindən çox, ətri az tapılan, ləçəkləri ayaz yemiş, tikanları daha sərt, budağı daha qırılğan, torpağı günəşə möhtac...Söhrab Tahirin Araz haqqında şeirləri suların zümzüməsinə bənzəsə də, çala bilməz ozanlar bu havanı, saz titrəyər, tel qırılar... Sakit axsa da, içində min illik ağrını, bölünmüş vətənin yaralarını daşıyan Arazın susmayan harayıdır şairin sözləri:
Öləndə kəfənim ikiqat olsun,
Ruhum o taydadır, qəbrim bu tayda.
Dözümlü xalqıma heykəl qoyulsun
Ortadan qurumuş bir dəli çayda.
Can cövhəri vətən eşqindən mayalanan bu sətirlər bir muğam üstə kökləyir insanı...Rasta bənzəyir Söhrab Tahirin şeirləri; sükutun içində saxlanan bir hayqırtı kimi təmkinli, ağır-ağır...Onun şeirləri bir yanı ümid dolu yanıqlı səs dalğasında Rastla qovuşub uca-uca dağlar başından aşıb, nurlu dərələr boyunca keçib, milyonlarla ürəklərə yol tapıb ikiyə bölünmüş vətənin hər yerinə yayılır. Sədası insanı indiki zamandan qoparır, sabahlara yolçu edir, ruhumuzu rasta kökləyir bu poeziya; həsrətin yanğın yerində mənəvi dayaq nöqtəmizə dönür. Söhrab Tahirin şeirlərini oxuyanda anlayırsan ki, bu həsrət yalnız ağrı deyil, həm də insana kimliyini unutdurmayan yaddaşdır. Anlayırsan ki, Araz ayrılıq rəmzi olsa da, sularında iki sahilin kölgəsini görüntüləyərək ümidin də içindən axır, onları bir-birinə yadlaşmağa qoymur. Araz ayırsa da, unutdurmur, əksinə, xatırladır.
Bəlkə də həyat yaşadığımız deyil, yaşaya bilmədiklərimizə necə baxdığımızdan ibarətdir. Söhrab Tahirin poeziyasına dərindən bələd olduqca düşünürsən ki, ağrının-acının içindən keçmək insanı gücləndirər, bu çətinliyin içində nəcib qala bilmək isə insanı başqalarından fərqli qılar. Və beləcə onilliklər bir-birini əvəz etdikcə qəlbinə köç edən sıxıntılar səbrinə heyran qaldı şairin...Arzuları ilə məcburiyyətləri arasında çarəsizlikləri sərt olsa da, nə vaxtsa doğma yurda qovuşmaq ümidi şeirlərinə ruh verdi. Bu ruh onun poeziyasını heç vaxt tərk etmədi:
Qorxaqlar önümdə çöküb əyilsin,
Vətənsiz vüqarım göyə dikəlsin;
Deyin azadlığa ardımca gəlsin,
Mən onun ardınca gəlmərəm daha.

Söhrab Tahir oxucunu təkcə şəxsi nisgilə deyil, ümummilli ağrıya da şərik edir. Vətən anlayışı Söhrab Tahir poeziyasında coğrafi sərhədlərlə məhdudlaşmır. Onun üçün vətən dil, yaddaş, tarix və mənəvi bütövlük deməkdir. Onun yaradıcılığı Cənubi Azərbaycan mövzusunun ədəbi təcəssümündə mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, milli yaddaşın qorunmasında əvəzsiz rol oynayır. Söhrab Tahirin yaradıcılığında Cənub həsrəti milli ağrının səssiz fəryadıdır.Bu coğrafi bölünmədən milli faciəyə gedən yol isə Arazdan keçir.“Araz boyda şırımın”qaysaq tutmuş yarasından söz açanda, Təbrizlə Bakı arasında birlik istəyini ifadə edəndə Söhrab Tahir o taylı-bu taylı bir məmləkətin Arazüstü körpülərini salırdı. Bu körpülərin dayaqlarından biri isə o özü idi:
Azad qardaşım var, onunla xoşam,
Mən gərək sahili sahilə qoşam,
İki bölünməkdən elə qorxmuşam
Çöpü də ikiyə bölmərəm daha!

Vaxtilə tanınmış ziyalı, türkoloq doktor Cavad Heyət çıxışlarından birin-
də söyləmişdi ki, heç bir millətin ədəbiyyatında mövcud olmayan həsrət
ədəbiyyatımız vardır. Həsrət ədəbiyyatı bizim üçün də dərdlərimizi bölüşmək, mənən birləşmək vasitəsi olmuşdur.
Ayrılıq, həsrət mövzusu uzun illərdir ki, hər iki tayın sağalmaz yarasına çevrilmişdir. O taylı, bu taylı elə bir Azərbaycan şairi tapmaq olmaz ki, xalqın ayrılıq həsrətinə, ağrı-acısına öz münasibətini bildirməsin. Əsrlər bir-birini əvəz edir, siyasi-ictimai epoxalar dəyişir və hər dəfə də Cənub mövzusunda olan ədəbi irs daha təzə, daha yeni nəzəri-estetik baxış bucağı tələb edir. Söhrab Tahirin şeirlərində Cənub həsrəti yalnız keçmişə yönəlmiş kədər deyil, gələcəyə ünvanlanan ümid və çağırışdırır. Şair bu həsrəti milli oyanışın, birliyə çağırışın poetik ifadəsinə çevirir.
Nəhəng insanların sadəcə doğum tarixləri vardır. Bioloji olsa belə, onların həqiqi ölüm tarixləri olmur. Bir insandan ən son söz açıldığı tarix onun ölüm tarixi ola bilər. Söhrab Tahirdən isə əsrlər keçsə də, bu günkü kimi söz açılacaq. Onun həsrət qoxulu, hicran nəğməli, əzəl mübtədası vətən olan əsərləri həmişə özündən də, müəllifindən də söz açdıracaq. Söhrab Tahirin şeirləri ünvanı bilinən, amma vaxtilə yazılıb göndərilməmiş məktublar kimidir. Həsrətdən doğulan misralar indi sanki pərvazlanıb Arazın o tayına uçur, müəllifindən, onun arzularından söz açdırır.
Söhrab Tahirin şeirlərində Cənub həsrəti Azərbaycan poeziyasında milli dərdin ən səmimi və təsirli ifadələrindən biridir. Şair bu mövzunu şəxsi taleyin hüdudlarından çıxararaq ümummilli problem səviyyəsinə yüksəltmişdir. Onun yaradıcılığı Cənubi Azərbaycan mövzusunun ədəbi təcəssümündə mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, milli yaddaşın qorunmasında əvəzsiz rol oynayır. On ildən çoxdur ki, şair cismən aramızda yoxdur. Lakin özünün də dediyi kimi:
Dərdi dərd olmuşdur elin də mənə,
Ağladım, bir naşı güləndə mənə,
Heç kəs ağlamasın öləndə mənə,
Mən heç vaxt, heç zaman ölmərəm daha!

Gələcəyə Daşınan

Keçmiş:

“Avey” Qoruğunun

37 İllik Salnaməsi


Qazax rayonunda fəaliyyət göstərən “Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət qoruğu 1989-cu il 22 fevral tarixində Azərbaycan Nazirlər Sovetinin 99 № li qərarı ilə yaradılıb. Azərbaycan Elmlər Akademiyası, Respublika Mədəniyyət Nazirliyi və Qazax XDS İcraiyyə Komitəsinin 14 saylı iclas protokolu əsasında “Avey” Dövlət qoruğunun əraziləri rəsmiləşdirilmişdir. Qoruğun Nizamnaməsi yazılmış, əsas fəaliyyət növü müəyyən edilmiş, möhürü, ştampı hazırlanmış və qoruğa təqdim edilmişdir.
“Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət qoruğu zəngin tarixi memarlıq və arxeoloji abidələr diyarı kimi ən qədim daş dövrünün yadigarı olan “Avey” məbədinin adı ilə adlandırılıb. Qoruğun iş prinsipi abidələr haqqında məlumat toplamaq, abidələrin qorunması, toxunulmazlığı və bərpasını təmin etməkdir. Qoruq əsasən tarix, mədəniyyət, memarlıq, bədii və etnoqrafiya və digər folklorşünaslıqla məşğuldur. Qoruğun ərazisində olan: arxeoloji və memarlıq abidələri, daşınan və daşınmaz tarixi və mədəniyyət abidələri qoruğun əsas mülkiyyəti hesab olunur. Bu ərazilərdə yüzlərlə qədim paleolt, mezeolit, eneolit, orta əsr, tunc, mis dövrlərinin və sonrakı tarixi əsrlərin mədəniyyət abidələri mövcuddur.
Qoruq bir müddət Nazirlər Komitəsinin nəzdində “Tarix və Mədəniyyət Abidələrinin Mühafizəsi və Bərpası” adı altında fəaliyyət göstərmiş, hazırda Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti tabeçiliyində fəaliyyətini davam etdirir.
“Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun ərazisində 56 abidə qeydiyyata alınmışdır. Bu abidələrdən 1-i dünya, 33-ü ölkə, 22-si isə yerli əhəmiyyətlidir. Onların 15-i memarlıq, 36-sı arxeoloji, 5-i dekorativ tətbiqi-sənət nümunəsidir. Abidələrdən 13-ü sərhəd zolağında, 14-ü isə işğal altındadır.
“Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun sahəsi 3613 hektardır. Qoruğun 3 filialı mövcuddur.
1.Əskipara filialı. Sahəsi 2783 ha- Əskipara kəndində yerləşir;
2.Damcılı filialı. Sahəsi 800 ha- DaşSalahlı kəndində yerləşir;
3.Göyəzən filialı. Sahəsi 30ha-Abbasbəyli kəndində yerləşir.
Qoruğun ərazisində 56 tarixi abidə qeydiyyata alınmışdır ki, bunlardan 1-i dünya, 33-ü ölkə, 22-si isə yerli əhəmiyyətlidir. Yenə də bunlardan 15-i memarlıq, 36-sı arxeoloji, 5 ədədi isə dekorativ tətbiqi sənət nümunəsinə aiddir.
Abidələrdən 13-ü sərhəd zolağında, 14-ü isə işğal altındadır.
Qeydiyyata alınması üçün qoruq ərazisində yerləşən 18 müxtəlif tarixi abidənin adı Nazirliyə təqdim olunmuşdur ki, bunlardan da ikisi işğal altındadır.
Abidələrdən qoruq ərazisində yerləşən, lakin qeydiyyata götürülməyən “Məmməd Koxa” bulağı Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin layihəsi və dəstəyi ilə tam bərpa olunmuşdur.
Ümumiyyətlə Qazax rayonunda qeydiyyata alınmış 112 arxeoloji və memarlıq abidələri var. Bunlardan 3-ü dünya əhəmiyyətli abidədir;
1. Sınıq körpü;
2.Damcılı mağarası;
3. Baba Dərviş abidəsi.
51-i ölkə əhəmiyyətli; 58-i isə yerli əhəmiyyətli abidədir. Bunların 45-i memarlıq; 56-sı arxeoloji; 6-sı bağ-park monumental; 5-i dekorativ-tətbiqi sənət nümunələridir.
Qoruq əcdadlarımızın bu ərazilərdəki yaşayış məskənlərini, ən qədim insanların, tayfaların həyat tərzini, mədəniyyətinin, inkişaf etmiş dövrlərini, ailə-məişət adətlərini və mənəvi mədəniyyət məsələlərini kompleks şəkildə tədqiq edir və araşdırır, bütövlükdə təbliğat yolu ilə ictimaiyyətə çatdırır. Eyni zamanda qoruq tarixi yerlərə ekskursiyalar təşkil edir. Mühazirə və söhbətlər, “18 aprel beynəlxalq abidələr və tarixi yerlər günü”, “27 sentyabr turizm günü” və digər müxtəlif kütləvi tədbirlər həyata keçirir.
Maddi mədəniyyət abidələri, etnoqrafik materiallar, əşyalar toplanılır, mütəmadi arxeoloji qazıntılar aparılır. Qazax mahalının keçmişi, tarixi, onun zəngin mədəni irsi öyrənilir.
Bu gün “Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun yaradılmasının 37-ci ildönümüdür.
Azərbaycanın qədim tarixini, Paleolit dövründən bu günə qədər uzanan mədəni irsimizi özündə yaşadan “Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun yaradılmasının 37-ci ildönümü münasibətilə bütün kollektivimizi ürəkdən təbrik edirik! Damcılı mağarasından Göyəzən zirvəsinədək uzanan bu müqəddəs torpaqların qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi yolundakı fəaliyyətimizdə uğurlar arzulayırıq.
Daşların yaddaşını qoruyan, uca Göyəzənin ətəyində tarixin nəfəsini hiss etdirən “Avey” qoruğu 37 yaşında! Qədim məbədlərin sükutu, Avey dağının əzəməti və ulu babalarımızın izləri bu məkanda birləşir. Milli mənliyimizin aynası olan bu abidələr kompleksini qoruyan hər kəsə təşəkkür edirik. Yeni yaşınız mübarək əziz Avey kollektivi!
Şair Tofiq Saleh “Avey dağının dastanı” poemasında yazır:
Baxdıqca insanı aparır xəyal,
Yatır neçə idrak, neçə min kamal
Daşları lay-laydır, suxuru qumsal,
Allahdan vergidir bu böyük Mahal,
Yol ver, Avey dağı, aç qapıları,
Görüşünə hər yerdən insanlar gəlir!

Elnurə ALIYEVA,

Qazax rayonu Avey Dövlət Tarix Mədəniyyət Qoruğunun Elmi işçisi

BÜTÖV AZƏRBAYCANIN ALİMİ

ELDAR MƏMMƏDBƏYLİ-85

Abunəçisi olduğum “Bütöv Azərbaycan“ qəzetinin səhifələrində vaxtaşırı rast gəldiyim və oxumamış ötə bilmədiyim imzalardan biri də tanınmış mütəfəkkir və alim Eldar Məmmədbəylinin imzasıdır. Onun yazıları və onun haqqında yazılanlar həmişə diqqətimi cəlb edir və məndə xoş təəssüratlar yaradır. Eldar müəllim kimya sahəsi üzrə tanınmış alım olsa da, onun yaradıcılığının çoxcəhətliyi adamda heyranlıq doğurur. Mən onun elmi yardıcılığından söhbət açmaq istəmirəm. Çünki bu sahə mətbuatda, o cümlədən oxucusu olduğum “Bütöv Azərbaycan” qəzetində o dərəcədə ətraflı işıqlandırılıb ki, artıq nə isə yazılsa yersiz alınar. Ancaq yaradıcılığının digər sahələri haqda bir neçə kəlmə yazmağı özümə borc bilirəm. Onun yaradıcılığının mühüm cəhəti ictimai-mənəvi problemlərə həssas yanaşmasıdır. O, cəmiyyətdə baş verən haqsızlıqlara biganə qalmır, sosial ədalət, vicdan, məsuliyyət kimi anlayışları bədii müstəvidə ön plana çəkərək, oxucunu cəmiyyət üçün pozitiv mənəvi mövqe tutmağa çağırır. Nəticə etibarıilə Eldar Məmmədbəyli yaradıcılığı milli ruh, vətənpərvərlik, insanpərvərlik və mənəvi dəyərlərin vəhdəti ilə səciyyələnir.
Eldar müəllimin poeziya aləminə baş vurduqda isə təkcə “Sarıtel“ şeiri və Aşıq Ələsgərin Bakıdakı abidəsinin önündən keçərkən təsirlənib yazdıgı “Qadan alım” qoşması onun, şair, sanballı sənətçi yazar deyil, kimyaçı alim olduğuna inanmaq çətinliyi yaradır.
Məhəbbətin xəncər kimi, baş kəsir,
Gözəlliyin almaz kimi daş kəsir,
Ayaq donub, yarpaq kimi diz əsir,
Axan göz yaşımı sil qadan alım.

Uçub yuvasından bir tərlan gedir,
Dünyadan zavallı bir insan gedir,
Eldara bəxş olmuş bir zaman gedir,
Gəl məni son yola sal qadan alım.
Şükürlər olsun ki, qoşmada deyildiyi kimi Eldar müəllimə bəxş olunmuş zaman boşuna axıb getmir. Bu yaxınlarda AMEA-nın yubileyi ilə əlaqədar olaraq Eldar Məmmədbəylınin Azərbaycan elminin inkişafında xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 5 noyabr 2025-ci il tarixli fərmanı əsasında “Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin fəxri diplomu” ilə təltif olunması xəbərini də “Bütöv Azərbaycan” qəzeti vasitəsilə öyrəndim. Sonradan bəlli oldu ki, Eldar müəllim və bu fərman əsasında mükafat alan AMEA-da uzun müddət çalışan digər dəyərli alimlərimiz, hər hansı təqdimat olmadan şəxsən möhtərəm Prezidentimizin göstərişi və nəzarəti ilə yoxlanılmış və ədalətli seçim edilmişdir.
Bu da ona əsas verir ki, mətbuatımız dövlət qürumları tərəfindən diqqətlə izlənilir və onun elmi və yaradıcılıq fəaliyyətinin mətbuatda geniş şəkildə işıqlandırılması öz bəhrəsini vermişdir. Bu sahədə “Bütöv Azərbaycan” qəzetinin də rolu danılmazdır. Məhz buna görə də Azərbaycanımızın bütövlüyü uğrunda əzmlə mübarizə aparan qəzetin təsisçisi Tamxıl Zirəddinoğluna da dərin minnətdarlığımızı bildiririk.
Eldar Məmmədbəyli özünün çoxcəhətli və əhatəli yaradıcılığı sayəsində təkcə Respublikamızda deyil, “Bütöv Azərbaycan” qəzeti vasitəsilə cənublu qardaşlarımız tərəfindən də tanınır və sevilir.
Bu il 85 illik yubileyi qeyd olunan Eldar Məmmədbəylinin 90 illik yubileyinin Bütöv Azərbaycanın alimi kimi Bütöv Azərbaycanımızda qeyd ediləcəyinə inanıram.

Elman RÜSTƏMOV,
Əczaçı, ehtiyatda olan tibb xidməti polkovnik- leytenantı,
yazıçı publisist
05.02.2026

İnsanı həyata bağlayan

ən gözəl hiss


(SƏDRƏDDİN MÜƏLLİM, 65-İN MÜBARƏK!)
Hamımız yaxşı bilirik ki, insan ömrü xatirələrlə zəngindir. İnstitut illəri də ömrümüzün ən şirin anlarıdır. İnsanın yaşadığı anlar yaddan çıxsa da, bəzi həqiqətlər yaddaşa möhür vurur. İnstitut illəri kimi. Biz o illəri xoş duyğu kimi dadırıq. Çünki ömrümüzün ən titrək, ən kövrək çağları məhz həmin illərə təsadüf edir. Hərənin taleyində bir səhifə açılır o illərdən sonra...
Dostlar da ulduzlar kimidir, onları hər zaman görə bilməzsən, amma bilirsən ki, onlar həmişə sənin yanındadırlar və səni düşünürlər...
Əziz Sədrəddin müəllim! Bu gün məni görə bilməsən də, bil ki, mən səninləyəm… Sənin kimi dostum olduğu üçün özümü çox xoşbəxt hiss edirəm. Qoy bütün pisliklər həyatınızdan uzaq olsun! Yaxşı dostsan! Ad günün - 65 illik yubileyin mübarək, qardaş! Özünüzü tənha hiss etdiyiniz zaman, sizi düşünən və ürəyində sizin üçün yer ayıran bir dostunuz olduğunu unutmayın.

Həyat dediyin bu qısa səfərdə çox insan tanıyırsan, amma dost dediyin adamlar barmaqla sayılır. Sən barmaqla göstəriləsi dostsan. Sənə həyatda qarşılaşacağın çətinliklərdə həmişə qalib olmağını və yeni yaşda ümidini itirməməyi arzulayıram. Sağlam, xoşbəxt və dinc günlər həmişə səninlə olsun.
Sədrəddin müəllim, sən də bilirsən, əsl dostluğun olmadığı həyat səhnələri notsuz, ya da notu pozulmuş musiqi kimidir. Qulaq asmağa cəhd edərsən, ancaq bir şey anlamazsan. Mən çox şadam ki, sənin kimi dostum, qardaşım olub və bu gün də var, aramızdakı o dostluq-qardaşlıq nə xoş ki, bu gün də davam edir. Çətin günlərimdə həmişə yanımda oldun, dəstəyini gördüm. Allah da daim səninlə olsun!
Məsafə əsl dostluğa mane ola bilməz. Bu xoşbəxt gündə sənin yanında ola biləcəm, ya yox, onu dəqiq deyə bilmirəm, ancaq əmin ol ki, hər zaman qəlbimdəsən. Doğum günün mübarək, əziz qardaşım. Sağlamlıq, müvəffəqiyyət, sevgi, xoşbəxtlik, bir sözlə, layiq olduğun hər şey yeni yaşında sənə yoldaşlıq etsin. Həyatın sürətlə getdiyinə üzülməyək.

Deyirlər, ən yaxşı illər tez keçən illərdir. Səninlə tanış olduğumuz 1983- cü ili xatırlayanda həmin gün dünən kimi görünür. Hər saniyəsini yaxşı xatırladığım o anlarda dərdlərimi bölüşdüyün üçün sənə təşəkkür edirəm.
365 günü səbrsizliklə gözləyirəm, əminəm ki, aramızdakı əsl dostluq bağları daha da artacaq, yaxşı gündə də, pis gündə də yenidən birlikdə olacağıq. 65 yaş, yubiley təbrikləri ilə qarşındayam.
Yaşa dolduqca doğum günlərini bir çox insan sevmir. Çünki qocaldığının fərqinə varır. Lakin hər yaşın öz gözəlliyi var. Bunu unutmamalıyıq. 65 yaş da bu qəlibə daxildir. Özünü daim cavan, gümrah və xoşbəxt hiss etsən, heç bir yaş səni qocalda bilməz.
Bir xatirə köçüdü institut illəri,
İllər bizi dost edir, sonra uzaq oluruq.
Eh, o illər çox şirin, çox acıdı bəlkə də,
Biz ömür qatarında qəmə tuzaq oluruq.

Gör, nə qədər il ötüb o işıqlı həyatdan,
Yenə xatirələrdə imisti izlər qalıb.
Hərəmizin qəlbində bircə yığın xatirə,
Sabaha şövqlə baxan qıyqacı gözlər qalıb.

İnstitut dostlarımızı harda görsək, bir anlıq
Susuruq, bizdən qabaq gözlər dinir eləcə.
Düz beş il çiynimizdə yük olan şirin çağlar
Gah parıltılı olur, gah da sönür eləcə.

Tələbə olmaq necə xoşbəxt olmaqdır düzü,
O illər xatirətək hey düşdükcə eh, yada.
Bir xatirə köçüdü əziz institut illəri,
Beş il sakin oluruq o sehirli «adada».

Əziz qardaşımı - Biləsuvar şəhəri Xanlar Qafarov adına İsmətli kənd tam orta məktəbinin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi, gözəl insan, səmimi dost, qaygıkeş və təcrübəli pedaqoq, gənc nəslin təlim-tərbiyəsində xüsusi xidmətləri olan tələbə yoldaşım Sədrəddin Əhməd oğlu Əliyevi 65 illik yubileyi münasibətilə təbrik etmək mənim üçün bir şərəfdir.
Sənə möhkəm can sağlığı arzulayıram, unudulmaz dost!

Dərin hörmətlə:
Hüseyn İsaoğlu,
tələbə yoldaşın

Yolumuzu gözləyən var...

Bəzən düşünürdüm ki, bu dünyada heç sevənim olmadı. Amma indi anlayıram ki, yanılmışam. Dərd məni çox sevirmiş. Ömrüm uzandıqca dərd sevgim də çoxalır, üst- üstə qalaqlanır. 1988-ci ildən bəri yurd həsrəti, sonra Qarabağ dərdi, 20 yanvar qırğınları, müharibələr, məcburi köçkün dalğaları, şəhid məzarlıqları, dəmir vaqonlarda, çadır düşərgələrdə zillət çəkənlərin ah-naləsi ruhumu, cismimi qarsalaya-qarsalaya mənə bir qərinə yaşatdı. Yaşım artdıqca dərddaşlarım da artdı. İllər uzunu Şəhid analarının oğul dərdilə qolboyun gəzdim.
Daşkəsəndə Simuzər Abdullayeva elə şəstlə dedi ki, bala səni Azərimin yerinə qoydum. Bu səsdən, bu şərəfləndirici ifadədən bədənim ürpəşdi. Dedim İlahi, - bu nə sınaqdı?! Bu nə yükdür mənə yüklədin? Bu torpaq üçün gözünü qırpmadan canını fəda edən bir oğulu böyüdüb, muradını görmədən, Vətənə qurban verən Anaya oğul olmaq məsuliyyətini mən necə daşıyaram?! Çəkə bilərəmmi bu ağırlıqda şələni? Dalınca Milli Qəhrəman Məzahir Rüstəmovun anası Rəfiqə xala, sonra gədəbəyli Əziz dayı... İllərlə mənə sarılıb balamın ətrin səndən alıram dedi...
Bu halımla bir tərəfdən şərəflənir, digər yandan yanıb yaxılırdım. Belə-belə bir-birimizin yaralarına söz məlhəmi qoya-qoya 44 günlük Vətən Müharibəsinə qədər yaşaya bildik. Qələbədən sonra qamətimiz düzəldi, qürurumuz bərpa olundu, igid əsgərlərimiz şərəfimizi özümüzə qaytardı. İşğal günlərimiz zəfər günləri ilə əvəz olundu. Elə bu dəfə də “8 Noyabr-Zəfər Günü” idi. Kəndimizin qazilərinin şərəfinə təşkil etdiyim tədbirə tələsirdim. Öz hesablamama görə yarım saat tez çatmalı idim ki, qonaqlarımı qarşılayım. Tərslikdən avtobus gəlmir, tədbirə gecikirdim. Elə bu heydə Mehdiabad qəbiristanlığından çıxan avtomobil qabağımda dayandı. Tanımadığım şəxs maşının şüşəsini endirib, nəzakətlə-əyləşin,- dedi. Yol yoldaşı olaq, mən də tək getməyim. Salam verib əyləşdim. Deyəsən heç vaxt görmədiyim üzünə diqqətlə baxdığımdan kiməsə oxşatdığımı zənn edib,- Rüstəm Behrudinin qardaşıyam, dedi, adım İlhamdı.
Dedim,- Rüstəm 40 ildir hamımızı dara çəkir. Rüstəmin “Salam, Dar ağacı” şeirinə işarə etdiyimə güldü. Bir-birimizdən heç nə soruşmadan aramızda qəribə bir bağ yarandı. Kimliyimizi, nə işə qulluq elədiyimizi bildirmədən xeyli söhbət elədik. Behrudinin Azadlıq Meydanında “qurulmuş” Dar ağacından, Azadlıq Meydanından, Milli Azadlıq Hərəkatından başlayan söhbətimiz Kələkiyə, Elçibəyin ölümünə qədər uzandı. Amma bitmədi. Çünki ayrılmalı idik. O, öz yolundan dönüb mənim yolumu yaxınlaşdırdı, mən də onu vaxtında yetirənə şükr edib mənzilimə vaxtında çatdım. Zəfər günü idi, ürəyimdən keçdi ki, onu da tədbirimizə dəvət edim, süfrə arxasında daha yaxından tanış olaq. Amma məzarlıqdan gəldiyinə görə tərəddüd etdim, fikirləşdim ki, ürəyinə toxuna bilərəm. Ona görə də fikrimi elə öz ürəyimdə saxladım...
Ürəyim də məni hey Mehdiabad qəbiristanlığında salınmış Behrud məzarlığına çəkdi. Dedi atasını məclisinə apara bilmədin, heç olmasa, tanışlığınıza səbəb olan balasını ziyarət elə. Daşına bir sığal çək, hiss eləsin ki, İlham bəy özünə dərddaş tapıb.
Yol boyu bir məsəli xatırladım:
Can üstə olan ata oğlunu yanına çağırıb vəsiyət edir:
-Oğul, mən dünyadan köçürəm. Ehsanımı elə adama verərsən ki, heç dərd görməmiş olsun! Oğul ehsan bişirtdirib yollara düşür. Nə qədər gəzib dolanırsa, dərdsiz adam tapa bilmir. Oğulun bu halını görən qoca onu yanına çağırır. Gəl otur, axtardığın mənəm deyir-gətir atanın ehsanından yeyim. Oğlan süfrə açır, kişi ehsanı yeyib fatihə verəndən sonra deyir:
Ay bala, mənim 7 ərgən oğlum ölüb. Atan sənə ona görə elə vəsiyət edib ki, gəzib görəsən dünyada dərdsiz adam yoxdur, başın qarışa, dərdin dağıla...
Məni xatirədən eynək arxasından boylanan civanəzənin gülümsər baxışı ayırdı. Yaxşı ki, bu yalan dünyaya gülərək baxırdı. Elə ziyarətçilərini də gülərək qarşılayır. Tanış olduq:

Alməmmədli İsa İlham oğlu...


İlham özünü ovutmaq üçün dərdini daşlara yazıb: 26.01.2004. Bu İsanın doğum tarixidir. Qabağına sonsuzluq işarəsi qoyulub...
Gecə...Sükut...Yalnızlıq...
Hər yer uçurum, mən duman.
Vaxtsız gələn xəbərdi,
Gecəyə çökən duman.

Gecə... Hüzün, kədər-qəm...
Göylər susub, Ay batıb.
Bəlkə elə İsadı
Duman olub qayıdıb!

Gecəyə çökən duman,
Görən kimin ruhudur?!
Kaş oyanam yuxudan,
Görəm hər şey yuxudu.

Duman olub qayıdıb,
Kim bitirər bu yası.
Bir gün dönüb gələcək,
Gedənlərin hamısı...
Əziz dərddaşım İlham, Allah sizlərə səbr versin! Özünü də bizi də yalan yuxularınla aldatma qardaş! Gedən gəlməz, biz gedərgiyik...Gəldim ki, dərdindən dərddaş payımı götürəm, bəlkə dərd şələn yumullaşar. Çünki birgə gedəcəyimiz yol var... İsa sənin, Şərəfxanla Məhsəti mənim yolumu gözləyir...

Nakam balamız İsanın ruhuna sevgi və sayğılarla:

Tamxil Ziyəddinoğlu

Bütün həyatının

qayəsi Azərbaycan

olan dahi

Azərbaycanın görkəmli dövlət, siyasi və ictimai xadimi, istiqlal məfkurəsinin daşıyıcısı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin anadan olmasının 142-ci ildönümünə həsr olunmuş tədbir keçirilib. Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyində təşkil olunan tədbirin proqramı Varşava Universitetinin müəllimi, universitetin Azərbaycan Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri Şəhla Kazımovanın “Mühacirətdə - fikir və missiya: seçim yoxsa zərurət?” adlı M.Ə.Rəsulzadənin Avropa mühacirəti dövrünə dair məruzəsi üzərində qurulub.

M.Ə.Rəsulzadənin vətəndən uzaqda fəaliyyət göstərdiyi illəri doğma yurddan qaçış yoxsa şüurlu şəkildə öz müqəddəs ideyaları uğrunda şəxsi rifahından imtina kimi qiymətləndirmək olar? – suallarına cavab axtarılan bu məruzədə 1922-ci ildə aparılan siyasi müzakirələr, həmin illərin siyasi vəziyyəti göz önündə canlandırılıb. M.Ə.Rəsulzadənin Stalinlə olan məktublaşmalarına geniş şəkildə müraciət olunmuş bu tədqiqatda Stalinin çıxışından sitat gətirilərək Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanın ittifaq daxilində xüsusi mövqeyi onların milli hərəkatlarının gücünün müstəqillik təcrübəsi ilə bağlı olduğu, bu milli ideyanın yalnız daxili inam deyil, rəqib tərəfindən də qəbul edilən siyasi reallıq olduğu qeyd edilirdi.
M.Ə.Rəsulzadənin xatirələri əsasında ərsəyə gələn səhifələrdən də göründüyü kimi, təqdimatla çıxış edən Şəhla Kazımova Rəsulzadənin mövcud şəraitlə barışmaq əvəzinə, ondan şüurlu şəkildə imtina etdiyini vurğulayaraq Rəsulzadənin Moskvadan gedişinin təhlükədən qaçış deyil, siyasi sığınacaq axtarışı deyil, həyatının qayəsi olan ideyasını qorumaq üçün şəxsi seçimi olduğunu bildirdi: “Ona elmi və ictimai sahələrdə vəzifələr təklif olunsa da, Rəsulzadə sistemin daxilində xüsusi rol oynayacağına dair məlumatlandırılsa da mövcud şəraitlə barışmır, ondan şüurlu imtina edir”.
“Mühacirətdə - fikir və missiya: seçim yoxsa zərurət?” adlı təqdimatda periodik olaraq bütün siyasi məqamlara toxunulsa da, Məmməd Əmin Rəsulzadənin mühacirət həyatının və mətbu fəaliyyətinin Polşa ilə əməkdaşlıq sayəsində canlanmasına xüsusilə diqqət yetirilirdi. Bu əməkdaşlığın nəticəsində mühacir mətbuatının davamlılığı təmin edilmiş, siyasi mübarizəyə yeni imkanlar açılaraq Azərbaycan məsələsi beynəlxalq müstəviyə çıxarılmışdı.
Məruzə əsnasında araşdırılan Mərkəzi Avropada Polşa səfirliyinin məxfi raportunun (Ankara) 18.11.1926-cı il tarixli sənədindən də göründüyü kimi, Rəsulzadə Polşaya getmək seçiminin Türkiyə hakim dairələrinin etimadını itirmək bahasına başa gələcəyini anlayırdı. Lakin o şəxsi rifahını deyil, siyasi mübarizəni üstün tuturdu.
“Bolşevik tapdağı altında inləyən səs üçün yol axtarışı” yarımbaşlığında Rəsulzadənin 1926-cı ildə Türkiyədəki fəaliyyətini dəyişən beynəlxalq siyasi vəziyyət, xüsusilə Ankaranın Sovet Rusiyası ilə yaxınlaşan münasibətləri fonunda yenidən dəyərləndirməsindən bəhs edilir. Polşa ilə əlaqələr onun milli ideyalarının yaşaması üçün yeganə çıxış yolu idi. Azərbaycanın müstəqilliyi məsələsində güzəşt olmadığından bu, öz mənafeyi üçün deyil, milli ideyanın qorunması uğrunda verilmiş siyasi qərar idi.
Çıxışında Tadeuş Holüvkonun məruzəsinə müraciət edən araşdırmaçı-alim Şəhla Kazımova Polşa baxışının fərqliliyinin səbəbini də məhz mətbuata ən təsirli vasitə kimi baxılmasında, ukraynalıların, qafqazlıların məqalələrini dərc etmək, eləcə də Polşada baş verən hadisələri işıqlandırmaq qarşılığında “Yeni Qafqaziya” qəzetinin borclarını ödəmək üçün aylıq 150 dollar (qəzetə) vəsait ayrılmasında görürdü. Çətinlikləri gözə alan Məmməd Əmin Rəsulzadə Varşavada keçiriləcək Qafqaz İstiqlaliyyət Komitəsinin Qurultayında iştirak edir. Bu onun Azərbaycan istiqlal ideyasını dərin mənəvi şüurda dərk etməsilə bağlı idi.
Tədbirdə ANS Şirkətlər qrupunun prezidenti Vahid Mustafayevin təqdimatında Məmməd Əmin Rəsulzadənin yaşadığı binaya virtual xatirə lövhəsi – barelyefin vurulması layihəsilə tanışlıq olub, Rəsulzadənin “rasulzademuzeyi.org” virtual muzeyinə ziyarət təşkil edilib.
Tədbirin təşkilatçısı və moderatoru AMEA-nın akademik Ziya Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunun baş elmi işçisi, tarix elmləri doktoru Solmaz Rüstəmova-Tohidi çıxış edərək M.Ə.Rəsulzadənin fərqli düşüncə tərzinə sahib şəxsiyyətindən, bütöv Azərbaycan məfhumunu unutmayan istiqlalçının Güney Azərbaycanı xalqına vəsiyyət etməsindən, həmçinin artıq formalaşmış Rəsulzadəşünaslıq ideologiyasından söz açıb. Beynəlxalq Rəsulzadə qiraətlərinin çap edildiyini xatırladan Solmaz Tohidi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin mübarizəsini antikommunizm və antisovetizm istiqamətində apardığını, ömrünü ideyaları, amalları üçün doğma yurddan kənarda keçirən mühacirlərimiz sırasında öz dəyanəti ilə fərqləndiyini iştirakçıların diqqətinə çatdırıb.
İldönümündə M.Ə.Rəsulzadənin nəvəsi Rais Rəsulzadə, filologiya elmləri doktoru, professor Qulu Məhərrəmli, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Firdovsiyyə Əhmədova və digərləri çıxış edərək ədib, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banisi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının sədri, ictimai-siyasi və dövlət xadimi Məmməd Əmin Rəsulzadə və onun vətən-millət uğrunda xidmətləri, fədakarlıqları barədə öz dəyərli fikirlərini bölüşüblər.
Tədbirdə, həmçinin AMEA Rəyasət Heyəti aparatının Elmi irs şöbəsinin müdiri, tarix elmləri doktoru, dosent Zemfira Hacıyeva və şöbənin əməkdaşları iştirak ediblər.
Sonda Dilqəm Əhmədin şəxsi kolleksiyasında Məmməd Əmin Rəsulzadəyə aid eksponatlardan ibarət sərgiyə baxış keçirilib.

Gülnar HACIYEVA
AMEA Rəyasət Heyəti aparatının
Elmi irs şöbəsinin baş mütəxəssisi

Bu sevdanın

sonu yoxmuş...

(Yazıçı Vaqif Rüstəmovun “Yurd həsrəti” kitabı haqqında düşüncələr)
Tanınmış yazıçı vaqif Rüstəmovun “Yurd həsrəti” kitabı işıq üzü görüb. Kitabda Səxavət bəyin (Hasan İsmaillinin) keşməkeşli həyat yolundan söz açılır. Bu, təkcə bir insanın taleyi deyil, müharibənin od-alovundan keçmiş, parçalanmış, didərgin düşmüş bir nəslin acı taleyinin bədii ifadəsidir. “Yurd həsrəti” yaddaşı oyadan, tarixlə vicdan arasında körpü salan sənədli bir əsərdir.
Səxavət bəy Cəbrayıl rayonunun Daşkəsən kəndində dünyaya göz açmışdır. O, gənclik illərində elmə və təhsilə üz tutmuş, bir müddət pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. Uşaqlara yalnız dərs deyil, Vətən sevgisi, insanlıq və ləyaqət aşılamışdır. Lakin tarix və tarixi yazanlar amansız oldular. Böyük Vətən müharibəsi onun da taleyinə qara xətt çəkdi. Müharibə başlayanda Səxavət bəy tərəddüd etmədən cəbhəyə yollandı. Silah tutan əllərində Vətənə sədaqət, qəlbində qayıdış ümidi vardı. Lakin döyüşlərin birində mühasirəyə düşərək, əsir alındı. Əsirlik illəri onun üçün sadəcə fiziki əzablar deyil, həm də insan ləyaqətinin sınağa çəkildiyi ağır günlər idi. O günlərdə onun böyük dayağı yenə də Vətən düşüncəsi, doğma torpağın xiffəti oldu.
Taleyin dolanbac yolları Səxavət bəyi Türkiyəyə gətirdi. Qürbət eldə yaşamaq, doğmalardan uzaq səma altında nəfəs almaq onun üçün asan olmadı. O, burada həyatını yenidən qurmağa çalışsa da, qəlbi daim Cəbrayıl torpağında, Daşkəsənin yollarında qaldı. Vətən həsrəti onun ömrünə 28 il kölgə saldı. Bu illər ərzində yurd sevgisi onun üçün həm nisgil, həm də yaşamaq səbəbi oldu.
Səxavət bəy qürbətdə tək qalmadı. Azərbaycanın görkəmli dövlət xadimi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin məsləhəti ilə Türkiyədə yaşayan və eyni taleyi bölüşən azərbaycanlıları öz ətrafına toplayaraq Türkiyə-Azərbaycan Dostluq və Mədəniyyət Mərkəzini yaratdı. Bu mərkəz təkcə bir təşkilat deyil, parçalanmış talelərin birləşdiyi, milli kimliyin qorunduğu, Vətən yaddaşının yaşadıldığı bir ocaq oldu. Səxavət bəy bu fəaliyyətlə sübut etdi ki, Vətəndən uzaqda olmaq Vətənsiz olmaq demək deyil.
İllər sonra taleyin üzü ona güldü. Məşhur cərrah İbrahim bəy Topçubaşovun köməkliyi sayəsində Səxavət bəy Bakıya gələ bildi. Bu qayıdış onun üçün sadəcə bir səfər deyildi, yarımçıq qalmış bir ömrün tamamlanması, 28 illik həsrətin qismən də olsa bitməsi idi. O. Bakıya qayıdarkən yalnız özü gəlmirdi, özü ilə birlikdə əsirlik xatirələrini, qürbət ağrılarını və heç vaxt sönməyən yurd sevgisini gətirirdi. O, 28 illik ayrılıqdan sonra Bakı şəhərində üzünü görmədiyi oğlunun isti nəfəsini duydu. Körpə ikən ayrılmağa məcbur qaldığı qızı Elmira ilə qovuşması onun üçün taleyin ən böyük bəxşişlərindən biri oldu. Ailə həyatının ilk illərində yolları ayrılmış həyat yoldaşı Məleykə xanımla görüşü isə yaddaşlara köçən, duyğularla yüklü, təsirli səhnələrlə müşayiət olundu.
Səxavət bəy bir neçə dəfə Bakıya gələrək əzizləri ilə görüşmək imkanı qazandı. Lakin təəssüf hissi ilə qeyd olunmalıdır ki, dövrün sərt məhdudiyyətləri, sonrakı illərdə isə doğma Cəbrayıl rayonunun işğalı onun ömrünə ağır bir nisgil kimi yazıldı. Bu səbəbdən Səxavət bəyə ata-baba yurdu olan, xatirələri ilə yaşadığı doğma Daşkəsən kəndini bir daha görmək qismət olmadı. Çox şükürlər olsun ki, bu gün Cəbrayıl rayonu və onun ayrılmaz hissəsi olan doğma Daşkəsən kəndi azaddır. İllərin həstəti arxada qalıb, yurd yerləri öz həqiqi sahiblərinə qovuşur.
Səxavət bəyin taleyi bir insanın taleyi olmaqdan çoxdan çıxmışdı. Bu taledə müharibənin, ayrılığın və qürbətin izi vardı. “Yurd həsrəti” kitabı da məhz bu izləri sözə çevirir, tarixə çevirir. Bu, unudulmamalı bir ömrün, unudulmamalı bir nəslin hekayəsidir.
Əsərdə tanınmış şəxsiyyətlərldən akademik Mehdi Mehdizadə, məşhur cərrah İbrahim bəy Topçubaşov, incəsənət xadimlərindən Niyazi, Qara Qarayev, Rəşid Behbudov, Zeynəb Xanlarova, Süleyman Abdullayev, xalçaçı professor Lətif Kərimov, Aşıq Məşədi Humay, Türkiyənin tanınmış elm və incəsənət xadimlərindən Nesrin Süpahi, Emel Sain, Türkan Şoray, türk sənət tarixi xocası, professor Nijat Diyarbakırlı və başqalarının Səxavət bəylə görüşləri diqqət mərkəzində saxlanılır.
Roman boyunca Səxavət bəyin daxili dünyası ön plana çıxır. O hər an öz doğma torpağını xatırlayır, uşaqlıq xatirələrini, ailəsini və kənd həyatını düşünür. Bu həsrət onun ruhunu sarsıdır, lakin eyni zamanda onu daha düşüncəli, iradəli və səbirli edir. Səxavət bəyin xarakterindəki möhkəmlik, vətən sevgisi və insani dəyərlərə sadiqlik əsərin əsas dramatik dayaqlarıdır.
“Yurd həsrəti” insan ruhunun sınmazlığını və sarsılmaz iradəsini təsvir edən qiymətli bir əsərdir. Səxavət bəyin həyatı oxucuya yalnız bir fərdin dramını deyil, insanın həyatın ən çətin sınaqları qarşısında ümidini, sevgisini və dəyərlərinə sadiqliyini necə qoruduğunu göstərir.
Tanınmış yazıçı, istedadlı qələm sahibi Vaqif Rüstəmov obrazlarının daxili aləmini incəliklə göstərərək, tarixi hadisələri fərdi taleyin prizmasından təqdim edir. Yazıçının əsərlərində, o cümlədən “Yurd həsrəti” əsərində humanizm, vətən sevgisi, insan ləyaqəti əsas yer tutur, əsər oxucuya həm tarixi, həm də mənəvi dərs verir. Yazıçının dili sadə və təsirlidir, hər söz, hər bir ifadə oxucunu özünə cəlb edir.
“Yurd həsrəti” kitabında yer alan hadisələr Səxavət bəyin qələmə aldığı xatirələr əsasında formalaşdırılıb. Müəllifin əsas ustalığı da məhz bundadır ki, Səxavət bəyin yazı ruhuna, düşüncə tərzinə və duyğularına xələl gətirmədən, bir ömrün keşməkeşli hekayəsini oxucuya dolğun və təsirli şəkildə çatdıra bilir. Kitabda yer alan görkəmli tarixi şəxsiyyətlərin fotoları isə nəinki mətnə vizual dəyər qatır, həm də oxucunu həmin dövrün ictimai- siyasi mühiti ilə üz-üzə qoyaraq əsərin sənədli mahiyyətini daha da gücləndirir.
Əsər boyu təqdim edilən Səxavət bəyin həyatı, bir ömrün sınaqlarla dolu olduğunu göstərir. Onun həyat hekayəsi oxucuya müharibənin faciəvi təsvirini, qürbətin insan ruhuna vurduğu izləri, həmçinin insan ləyaqətinin və vətən sevgisinin sarsılmazlığını çatdırır. Roman həm dramatik, həm də emosional olaraq oxucuya güclü təsir bağışlayır, ona həyatın keşməkeşli yollarında bələdçilik edir.

Hidayət SƏFƏRLİ,

Şair-publisist, AJB üzvü, Qabaqcıl Təhsil işçisi

Bu sevdanın

sonu yoxmuş...

(Yazıçı Vaqif Rüstəmovun “Yurd həsrəti” kitabı haqqında düşüncələr)
Tanınmış yazıçı vaqif Rüstəmovun “Yurd həsrəti” kitabı işıq üzü görüb. Kitabda Səxavət bəyin (Hasan İsmaillinin) keşməkeşli həyat yolundan söz açılır. Bu, təkcə bir insanın taleyi deyil, müharibənin od-alovundan keçmiş, parçalanmış, didərgin düşmüş bir nəslin acı taleyinin bədii ifadəsidir. “Yurd həsrəti” yaddaşı oyadan, tarixlə vicdan arasında körpü salan sənədli bir əsərdir.
Səxavət bəy Cəbrayıl rayonunun Daşkəsən kəndində dünyaya göz açmışdır. O, gənclik illərində elmə və təhsilə üz tutmuş, bir müddət pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. Uşaqlara yalnız dərs deyil, Vətən sevgisi, insanlıq və ləyaqət aşılamışdır. Lakin tarix və tarixi yazanlar amansız oldular. Böyük Vətən müharibəsi onun da taleyinə qara xətt çəkdi. Müharibə başlayanda Səxavət bəy tərəddüd etmədən cəbhəyə yollandı. Silah tutan əllərində Vətənə sədaqət, qəlbində qayıdış ümidi vardı. Lakin döyüşlərin birində mühasirəyə düşərək, əsir alındı. Əsirlik illəri onun üçün sadəcə fiziki əzablar deyil, həm də insan ləyaqətinin sınağa çəkildiyi ağır günlər idi. O günlərdə onun böyük dayağı yenə də Vətən düşüncəsi, doğma torpağın xiffəti oldu.
Taleyin dolanbac yolları Səxavət bəyi Türkiyəyə gətirdi. Qürbət eldə yaşamaq, doğmalardan uzaq səma altında nəfəs almaq onun üçün asan olmadı. O, burada həyatını yenidən qurmağa çalışsa da, qəlbi daim Cəbrayıl torpağında, Daşkəsənin yollarında qaldı. Vətən həsrəti onun ömrünə 28 il kölgə saldı. Bu illər ərzində yurd sevgisi onun üçün həm nisgil, həm də yaşamaq səbəbi oldu.
Səxavət bəy qürbətdə tək qalmadı. Azərbaycanın görkəmli dövlət xadimi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin məsləhəti ilə Türkiyədə yaşayan və eyni taleyi bölüşən azərbaycanlıları öz ətrafına toplayaraq Türkiyə-Azərbaycan Dostluq və Mədəniyyət Mərkəzini yaratdı. Bu mərkəz təkcə bir təşkilat deyil, parçalanmış talelərin birləşdiyi, milli kimliyin qorunduğu, Vətən yaddaşının yaşadıldığı bir ocaq oldu. Səxavət bəy bu fəaliyyətlə sübut etdi ki, Vətəndən uzaqda olmaq Vətənsiz olmaq demək deyil.
İllər sonra taleyin üzü ona güldü. Məşhur cərrah İbrahim bəy Topçubaşovun köməkliyi sayəsində Səxavət bəy Bakıya gələ bildi. Bu qayıdış onun üçün sadəcə bir səfər deyildi, yarımçıq qalmış bir ömrün tamamlanması, 28 illik həsrətin qismən də olsa bitməsi idi. O. Bakıya qayıdarkən yalnız özü gəlmirdi, özü ilə birlikdə əsirlik xatirələrini, qürbət ağrılarını və heç vaxt sönməyən yurd sevgisini gətirirdi. O, 28 illik ayrılıqdan sonra Bakı şəhərində üzünü görmədiyi oğlunun isti nəfəsini duydu. Körpə ikən ayrılmağa məcbur qaldığı qızı Elmira ilə qovuşması onun üçün taleyin ən böyük bəxşişlərindən biri oldu. Ailə həyatının ilk illərində yolları ayrılmış həyat yoldaşı Məleykə xanımla görüşü isə yaddaşlara köçən, duyğularla yüklü, təsirli səhnələrlə müşayiət olundu.
Səxavət bəy bir neçə dəfə Bakıya gələrək əzizləri ilə görüşmək imkanı qazandı. Lakin təəssüf hissi ilə qeyd olunmalıdır ki, dövrün sərt məhdudiyyətləri, sonrakı illərdə isə doğma Cəbrayıl rayonunun işğalı onun ömrünə ağır bir nisgil kimi yazıldı. Bu səbəbdən Səxavət bəyə ata-baba yurdu olan, xatirələri ilə yaşadığı doğma Daşkəsən kəndini bir daha görmək qismət olmadı. Çox şükürlər olsun ki, bu gün Cəbrayıl rayonu və onun ayrılmaz hissəsi olan doğma Daşkəsən kəndi azaddır. İllərin həstəti arxada qalıb, yurd yerləri öz həqiqi sahiblərinə qovuşur.
Səxavət bəyin taleyi bir insanın taleyi olmaqdan çoxdan çıxmışdı. Bu taledə müharibənin, ayrılığın və qürbətin izi vardı. “Yurd həsrəti” kitabı da məhz bu izləri sözə çevirir, tarixə çevirir. Bu, unudulmamalı bir ömrün, unudulmamalı bir nəslin hekayəsidir.
Əsərdə tanınmış şəxsiyyətlərldən akademik Mehdi Mehdizadə, məşhur cərrah İbrahim bəy Topçubaşov, incəsənət xadimlərindən Niyazi, Qara Qarayev, Rəşid Behbudov, Zeynəb Xanlarova, Süleyman Abdullayev, xalçaçı professor Lətif Kərimov, Aşıq Məşədi Humay, Türkiyənin tanınmış elm və incəsənət xadimlərindən Nesrin Süpahi, Emel Sain, Türkan Şoray, türk sənət tarixi xocası, professor Nijat Diyarbakırlı və başqalarının Səxavət bəylə görüşləri diqqət mərkəzində saxlanılır.
Roman boyunca Səxavət bəyin daxili dünyası ön plana çıxır. O hər an öz doğma torpağını xatırlayır, uşaqlıq xatirələrini, ailəsini və kənd həyatını düşünür. Bu həsrət onun ruhunu sarsıdır, lakin eyni zamanda onu daha düşüncəli, iradəli və səbirli edir. Səxavət bəyin xarakterindəki möhkəmlik, vətən sevgisi və insani dəyərlərə sadiqlik əsərin əsas dramatik dayaqlarıdır.
“Yurd həsrəti” insan ruhunun sınmazlığını və sarsılmaz iradəsini təsvir edən qiymətli bir əsərdir. Səxavət bəyin həyatı oxucuya yalnız bir fərdin dramını deyil, insanın həyatın ən çətin sınaqları qarşısında ümidini, sevgisini və dəyərlərinə sadiqliyini necə qoruduğunu göstərir.
Tanınmış yazıçı, istedadlı qələm sahibi Vaqif Rüstəmov obrazlarının daxili aləmini incəliklə göstərərək, tarixi hadisələri fərdi taleyin prizmasından təqdim edir. Yazıçının əsərlərində, o cümlədən “Yurd həsrəti” əsərində humanizm, vətən sevgisi, insan ləyaqəti əsas yer tutur, əsər oxucuya həm tarixi, həm də mənəvi dərs verir. Yazıçının dili sadə və təsirlidir, hər söz, hər bir ifadə oxucunu özünə cəlb edir.
“Yurd həsrəti” kitabında yer alan hadisələr Səxavət bəyin qələmə aldığı xatirələr əsasında formalaşdırılıb. Müəllifin əsas ustalığı da məhz bundadır ki, Səxavət bəyin yazı ruhuna, düşüncə tərzinə və duyğularına xələl gətirmədən, bir ömrün keşməkeşli hekayəsini oxucuya dolğun və təsirli şəkildə çatdıra bilir. Kitabda yer alan görkəmli tarixi şəxsiyyətlərin fotoları isə nəinki mətnə vizual dəyər qatır, həm də oxucunu həmin dövrün ictimai- siyasi mühiti ilə üz-üzə qoyaraq əsərin sənədli mahiyyətini daha da gücləndirir.
Əsər boyu təqdim edilən Səxavət bəyin həyatı, bir ömrün sınaqlarla dolu olduğunu göstərir. Onun həyat hekayəsi oxucuya müharibənin faciəvi təsvirini, qürbətin insan ruhuna vurduğu izləri, həmçinin insan ləyaqətinin və vətən sevgisinin sarsılmazlığını çatdırır. Roman həm dramatik, həm də emosional olaraq oxucuya güclü təsir bağışlayır, ona həyatın keşməkeşli yollarında bələdçilik edir.

Hidayət SƏFƏRLİ,

Şair-publisist, AJB üzvü, Qabaqcıl Təhsil işçisi

Qışda çağlayan "Çeşmə"

Yanvar ayının 31-də "Çeşmə" Ədəbi Məclisinin növbəti yığıncağı Dədə Ələsgərin adını daşıyan bir yerdə, onun ruhu gəzən məkanda keçirildi. Tədbiri giriş sözü ilə "Çeşmə" Ədəbi Məclisinin sədri, Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, tanınmış şair- qəzəlxan Lilpar Cəmşidqızı açdı. O, tədbirdə iştirak edən qonaqları 2026- cı ilin ilk, yanvar görüşündə salamladıqdan sonra, vətənimizin azadlığı uğurunda canından keçən Vətən oğullarının ruhlarını məclis iştirakçıları ilə birlikdə, bir dəqiqəlik sükutla, yad elədi. Sonra qeyd etdi ki, artıq yeni il kimi qarşıladığımız 2026- cı ilin ilk ayı olan yanvar ayının sonuna gəlib çatmışıq.
Ötən illərdə yaşadığımız acılı- şirinli günlərimizin uğurlarla əvəz olunmasını arzulayan Lilpar xanım bir şair kimi təzə il başlayandan bir neçə uğura imza atdığını qeyd elədi. O, Dədə Ələsgərin adını daşıyan bu möhtəşəm otaqda, ən yüksək ali mükafata, "Ələsgər" medalına layiq görüldüyünü tədbir iştirakçılarının nəzərinə çatdırdı. O, vətənini sevən bir azərbaycanlı kimi belə təltifə layiq görüldüyü üçün “Dədə Ələsgər Ocağı” İctimai Birliyiinin sədri Xətai Ələsgərliyə, İctimai Birliyin sədr müavini Rəşid Süleymanova və idarə heyətinin hər bir üzvünə qiyabi şəkildə bir daha təşəkkürünü bildirdi və sözü AYB- nin Xəzər bölməsinin üzvü, tanınmış şair- qəzəlxan Əşrəf Pirşağılıya verdi. Ustad şair tədbir iştirakçılarına uğurlar arzuladı və belə ədəbi məclisin ədəbiyyatımıza uğurlu töhfələr verəcəyindən danışdı və şeirlərindən, qəzəllərindən bir neçəsini səsləndirdi.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyininin üzvü, tanınmış bəstəkar, bir "Divan" müəllifi, ustad şair Hüseyn Sözlü məclisə xeyir-duasını verdikdən sonra, belə məclislərin gənc şairlərin inkişafında xüsusi əhəmiyyət daşıyacağından danışdı, şeirlərindən və qəzəllərindən bir neçəsini səsləndirdi.
Sonra söz vətənimizin cənub bölgəsindən gələn ustad şair- qəzəlxan Əhməd Haqsevərə verildi. O da "Çeşmə"nin əhəmiyyətindən danışıb, şeirlərindən və qəzəllərindən bir neçəsini səsləndirdi.

Ziyafət Tovuzlu isə "Çeşmə" Ədəbi Məslisinin gənclərin inkişafında, formalaşmasında çox böyük əhəmiyyət daşıyacağını qeyd edib, məclis rəhbərinə gələcək işlərində uğurlar arzuladı, tədbirə dəvət olunduğu üçün təşəkkürünü bildirdi və axırda şeirlərindən bir neçəsini səsləndirdi.

Məclisdə ilk dəfə iştirak edən istedadlı şair Xəyyam Avşara söz verildikdən sonra ardıcıl olaraq bütün şairlərə, gənc şair Murad Mahir, İldırım Əlişoğlu Qəhrəmanov, Fərman Borçalı, Fərhad Səngərli, Neftçaladan gəlmiş Gülnarə Zeynalovaya meydan verildi. Bu şairlər də öz şeirlərindən, qəzəllərindən çox həvəslə səsləndirdilər. Məclisdə "Xarı Bülbül" jurnalının təsisçisi, yazıçı Camafər Əliyeva da iştirak elədi. Şairlərin səsləndirdiyi şeirlərdən sonra böyük həvəslə başlayan Ədəbi Məclis uğurla başa çatdırıldı. Sonda "Çeşmə" Ədəbi Məclisinin sədri Lilpar Cəmşidqızı məclisin keçirilməsində göstərdiyi qayğı və dəstəyə görə “Şahənşah” restoranının rəhbəri Rəşid Süleymanova və “Dədə Ələsgər Ocağı” İctimai Birliyinin sədri Xətai Ələsgərliyə öz adından minnətdarlığını ünvanladı və iştirakçılar adından təşəkkürünü bildirdi. Növbəti görüş ümidi ilə məclis iştirakçıları görüş yerindən ayrıldılar.