13-04-2026, 20:24
Nəsib Nəsibli yazır:
Farsın Hikkəsi
Ölkəsi darmadağın edilmiş Fars hakimiyyəti özünü qalib yerinə qoyub təzminat, Hörmüz boğazını, nüvə proqramının davamını, Hizbullaha toxunulmamasını, zənginləşdirilmiş uranı özündə saxlamağı... istəyir. Bunun adı gerçəklik hissini itirməkdir. Nədən? Çünki Farsın yerə-göyə sığmayan hikkəsi gerçəkliyi görməyə mane olur.
“Farsın hikkəsi” dedik, “İranın” deyil. Çünki 1925-dən bu yana bu çoxmillətli coğrafiya Fars dövləti xarakteri alıb. Prezidentinin, hətta ali rəhbərinin kimliyindən asılı olmadan.
Bu xəstəlik indi yaranmayıb. Tarixi kökləri var. Bu köklərdən bəzilərini deyək.
Sultan Bayəzid zamanında oğlu saydığı Şah İsmayıla yazdığı məktubunda bu Perslərə güvənmə deyirdi, onlar özlərindən olmayan hökmdarlara itaət etməyən xalqdır, iddialılar deyirdi.
Onlar Sünni çoxluğunda əriməmək üçün Şiəliyi özünüqoruma mexanizmi kimi istifadə etdilər. İslam dünyasını parçaladılar (Əhməd Ağaoğlu gözəl izah edir).
Quranı deyil, Şahnaməni ana kitabı saydılar, tərbiyə sistemini bu əsərə dayandırdılar. Bu kitab Fars ünsürünə etnik şüur vermiş olsaydı, nə əla! Onlarda etnik üstünlük xəstəliyi yaratdı. Ərəbi, Türkü aşağıladı.
1000 illik Türk hökmdarları Fars dilini, şeirini, katibini-məmurunu himayəsi altına aldı. Rəsmi İran tarixçiliyi isə onları yad, dağıdıcı, işbilməz ünsür olaraq yerdən yerə vurur (halbuki bu hökmdarları qınamağa qalırsa, buna bizim daha çox haqqımız çatır).
İrqçiliyin Avropada yayıldığı dönəmdə Farslar üzə çıxarıldı. Hindistanla Avropa arasındakı körpü kimi, daha çox da Avropanı təhdid edən Türklərə qarşı qullanmaq üçün. Əhəmənilər, Sasanilər tarixi o qədər şişirdildi ki, yeni ayaq açan Fars millətçiliyi İranı dünyanın mərkəzi sandı (Fuller’in “Center of the Universe” kitabına baxın).
XİX yüzildə İngilislər bunları o qədər öyməli idilər ki, hədəf, bu miflərə inanmış olsun. Qədimdə böyük imperiyalar qurmuş, böyük mədəniyyət yaratmış bu xalq Türk hakimiyyətini (Qacarları) qəbul etməyi özünə yaraşdırmamalı idi. Elə də oldu.
1919-da savaşda iştirak etməyən İran nümayəndələrinin müstəqil Quzey Azərbaycanı, Şərqi Gürcüstanı, Ermənistanı tələb etmələrini Paris Sülh Konfransındakı dünya böyükləri acı gülüşlə qarşıladılar.
1925’də hakimiyyətə yiyələnən bu xalq havalandı. Çoxmillətli İranı özününküləşdirdi. İran, Fars milli dövləti oldu. Türkə eşşək, Giləyə balıq başı sömürən, Ərəbə kərtənkələ yeyən... adı qoydu. Onları lətifə qəhrəmanı etdilər, aşağıladılar. Onların dili, mədəniyyəti, varlığı inkar edildi. Son illərdə stadionlarda “Türkə ölüm!” deyə bağırmağa başladılar.
Pəhləvi XX əsrin sonunda İranı dünyanın dördüncü qüdrətli dövlətinə çevirəcəyini vəd edirdi.
Farslar, Pəhləvi şovinizminin tarix olmasından sonra bu dəfə dini alət etdilər. Müsəlman dünyasının hamisi iddiasında bulundular. Halbuki bu haqqı onlara heç kim verməmişdi. Əslində bunların islamçılığı da, şiəçiliyi də Fars/İran dövlətinin genişlənməsinə xidmət etməli idi. Daha böyük əzmlə Şiələri silahlandırdılar. Livan, İraq, Yəmən, Fələstində əlaltı qüvvələrini yaratdılar. Türkiyədə, Azərbaycanda, Gürcüstanda, Rusiyada və başqa ölkələrdə dini təşkilatlar qurdular...
Bu arada İranın şərqində ona düşmən olan Taliban (2001), qərbində Səddam rejimini (2003) Amerikanın devirməsi əlini- qolunu açmış oldu. Genişlənən, böyüyən Fars dövlətinin (yəni İran İslam Cümhuriyyətinin) iddiaları yerə-göyə sığmaz oldu. Bircə atom bombasına sahib olmaq xəyalı qalırdı. Amerikanın israrlarına, İsrailin saçını yolmasına baxmayaraq, danışıqlar adı ilə zaman qazanmağa çalışdılar.
Olmadı.
12 Günlük Savaşda (2025) Fars dövlətinə (Farsların özgüvəninə) tərs şapalaq dəydi. Bu da kar etmədi. Nüvə araşdırmaları davam edəcək dedilər. Dinc məqsədlə istifadə edəcəksənsə, uranı 60%-dək zənginləşdirməyə nə ehtiyac soruşulanda yenə içiboş izahlar verildi.
Savaşın ilk mərhələsi 40 gün çəkdi. Elə birinci gün ali rəhbərini və 40’dan artıq komandanını itirdi. Fars dövlətinin artıq nə hərbi hava gücü, nə havadan müdafiə sistemi, nə donanması var. Hərbi sənayesinə böyük zərbə dəyib. Güvəndiyi raketləri atmalı olan qurğuları qorxa-qorxa deşikdən çıxarda bilirlər. Önəmli sənaye müəssisələri dağıdılıb. İqtisadiyyatı çöküb...
İslamabad danışıqları pozuldu. “İslam Cümhuriyyəti” rəhbərləri yekə-yekə bəyanatlar verirlər. Yenə də asarıq-kəsərik deyirlər. Niyə? Çünki hikkə deyilən bir xəstəlik var. Bu xəstəliyin də cərrahi əməliyyatdan başqa çarəsi yoxdur.
P.S. Lütfən, yazının müəllifini Amerikan imperializminin, İsrail qəssablığının müdafiəçisi sanmasınlar. Bu, ayrı mövzudur.
P.P.S. Yazını “Bütöv İrançılar”, “Türklərin İranı” deyənlər daxil, bütün İran heyranlarının oxuyub düşünmələri arzu edilir.
Azərbaycanın İrandakı keçmiş səfiri, professor.
13-04-2026, 20:16
Tramp hədələdi
ABŞ Prezidenti Donald Tramp Hörmüz boğazının blokadası ilə bağlı xəbərdarlıq edib. "Reuters" xəbər verir ki, Tramp bu barədə “Truth Social”da yazıb. Qeyd edib ki, İran gəmiləri blokadanı yarmağa çalışacağı təqdirdə, dərhal məhv ediləcəklər.
İranın 158 gəmidən ibarət hərbi donanmasını məhv etdiklərini vurğulayan Tramp yerdə qalan sürətli hücum qayıqları ilə bağlı da xəbərdarlıq edib. Sitat: “Bu gəmilərdən hər hansı biri blokadamızı yarmağa çalışsa, dərhal məhv ediləcək – dənizdə narkotik qaçaqmalçılarına qarşı istifadə etdiyimiz eyni üsulla. Bu, sürətli və amansızdır”.
Qeyd: ABŞ-ın Hörmüz boğazında İrana qarşı blokadası qüvvəyə minib. İran limanlarına gedən və ya limanlardan çıxan bütün gəmilər ABŞ-ın hərbi blokadası ilə üzləşəcək. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) İrana məxsus olmayan limanlar arasında hərəkət edən gəmilərin Hörmüz boğazından keçməsinə icazə veriləcəyini bildirib.
13-04-2026, 14:06
“Xankəndi” kitabı işıq üzü görüb
“Təhsil” nəşriyyatı tərəfindən Əməkdar jurnalist, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Hikmət Xudiyevin (Hikmət Cəmilzadə) yüksək poliqrafik keyfiyyətlə “Xankəndi” kitabı nəşr olunub.
Əslən xankəndili olan müəllifin kitabı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevə ithaf edilib.
Kitab “Xankəndi: 1918-ci ilədək”, “Qədim kərkicahan”, “Xankəndi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə (1918-1920-ci illər), “Xankəndi 1920-1945-ci illərdə - sovetləşmə dövrü”, “Xankəndi 2-ci dünya müharibəsindən sonraki illərdə”, “Nizami gəncəvi adına 4 nömrəli məktəbi tarixi”, “Xankəndi Heydər Əliyevin Azərbaycana birinci rəhbərliyi dövründə”, “Xankəndi Pedaqoji İnstitutunun tarixi”, “İşğala gedən yollar”, “Xankəndinin işğalı - Qəhrəman Kərkicahan”, “Xankəndi və Kərkicahanın şəhidləri”, “Azad Xankəndi” kimi fəsillərdən ibarətdir.
Kitabda Xankəndi şəhərinin formalaşması və Qarabağ problemi fonunda cərayan edən hadisələr, XVIII əsrdən başlayaraq ermənilərin Qarabağa yerləşdirilməsi siyasəti ilə əlaqədar Azərbaycan xalqının milli maraqlarına zidd tarixi proseslər, Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin yaradılması və bundan sonra onilliklər boyu Xankəndinin "erməniləşdirilməsi” istiqamətində həyata keçirilən şovinist siyasət, ümummilli lider Heydər Əliyevin Azərbaycana birinci rəhbərliyi dövründə Xankəndidə erməni millətçilərinin separatçı fəaliyyətinin qarşısının qətiyyətlə alınması, şəhərin sosial-iqtisadi inkişafı istiqamətində görülmüş işlər, həmçinin Xankəndi, qədim türk yurdu Kərkicahanın I və II Qarabağ müharibəsı zamanı ermənilərin törətdiyi cinayətlər nəticəsində həlak olmuş sakinləri haqqında bioqrafik məlumatlar, 44 günlük müharibə və antiterror əməliyyatı, işğaldan azad edilmiş Xankəndidə aparılan bərpa-quruculuq işləri geniş işıqlandırılıb.
12-04-2026, 22:26
“Ədalət axtarma sən
bu dünyada”
Şair qəlbinin inciləri
(İsmayıl Çeşməlinin şeirləri barədə qısa təfərrüatlarım)
Şeir qəlb aynasıdır. Bu aynada şair ürəyinin çırpıntılarını aydınca görə bilirik. Bu misralarda da şair öz səmimi fikirləri ilə qəlb aynasının necə olduğunu hansı qəlbə, hansı ürəyə malik olduğunu göstərir. Bu mənada İsmayıl Çeşməlinin şeirlərində xalqın ürəyindən gələn səsləri də eşidirik, xalqın ürəyinin hansı hisslərlə, duyğularla döyündüyünü də görürük. İsmayıl Çeşməli qəlbinin inciləri onun şeirlərində gün işığı kimi nəzərə çarpır. Şairin poetik fikirləri oxucunu həyacanlandırır. Gəlin bu misralara diqqət yetirək :
Gündüzlər günəşdi, gecələr Aydı,
Könlümdə bəslənən çiçəkdi qadın.
Gözəllik tanrıdan bil ona paydı,
İçimdə yaranan istəkdi qadın.
Kövrək duyğulardan yoğrulmuş bu misralar şair ürəyinin eşqsiz, məhəbbətsiz bir an da döyünə bilmədiyinin təsdiqidir. Şairin sevgi şeirlərində Füzuli, Müşfiq poeziyasının ətri rayihəsi duyulur. Və yaxud bu misralardan gələn sevgi ətrini bənövşə ətri kimi "qoxlayaq"
Ətrini ruhuma yaydı küləklər,
Açıldı bəxtimdə solmaz çiçəklər.
Dil açdı qəlbimdə susqun diləklər,
Sən mənim gözümdə huri- mələksən.
Onun şeirlərindəki poetik anlam bu baxımdan diqqətimizdən yayınmır. Müəllifin səmimi hisləri oxucuda xoş ovqat yaradır.
Qısa tərcümeyi-hal:
İsmayıl Çeşməli (İsmayıl Qəməndər oğlu İsmayılov) 30 sentyabr 1983-cü ildə Tovuz rayonunun Çeşməli kəndində anadan olub. İlk təhsilini həmin məktəbdəki kənddə alıb, sonra təhsilini Araz Hüseynov adına Aşağı Öysüzlü kənd orta məktəbində davam etdirib. Daha sonra Tovuz Texniki Peşə liseyini bitirib. Xüsusi hərbi təhsil alıb, 6 il Azərbaycan Milli Ordusunda gizir kimi çalışıb. Tovuz rayonunda Su Meliorasiya idarsində işləyib. Hazırda işləmir. Ailəlidir, bir övladı var.
İsmayıl Çeşməlinin şeirlərində sevginin tərənnümü diqqəti cəlb edir. Qeyri təbiilik, süni notlar onun sevgi şeirlərinin ruhuna yaddır. O, şeirlərini qəlbinin hərarəti ilə cilalayır, ictimai nüansları əsas poetik hədd kimi qabardır. Fikrimizin təsdiqi kimi bu misralara diqqət yetirək:
Gəlişin bəxtimə nur saçdı, gülüm,
Ay mənim qəlbimə hakim olan qız.
Lal olan arzular dil açdı, gülüm,
Ay mənim qəlbimə hakim olan qız.
...Baxışlar rəssamtək şəklimi çəkdi,
Varlığın ömrümdə çiçəklər əkdi...
Qısa təfərrüatla nümunə kimi verdiyim bu misralarda istedadlı şair həyatdan güc aldığımızı heyranlıqla dilə gətirir, yaddaşımızda parlaq obrazlar yaratmaqla həm də sənət məbədində sağlam xarakterlər göstərmək məqsədi güdür.
Pisləşir, get-gedə dəyişir zaman,
Qartal, o zirvədən bir daha enmə.
Şeytanın cibinə giribdi insan,
Qartal, o zirvədən bir daha enmə.
Bu misralarda şair dövranın gərdişindən gileylənir, qartala elə qalxdığı zirvədə qalmasını diqtə edir. Əslində, “Qartal, o zirvədən bir daha enmə” fikrində çox incə və ciddi mətləblər var və şair bunu bizə eyhamla bildirir, bizi ciddi düşündürür, ictimai həyatın nə üçün belə formada cərəyan etməsi onda dərin məyusluq doğurur.
Bulaqtək sinəmdə qaynayıb-daşdın,
Sən mənim gözümdə huri-mələksən.
Dəryatək titrədin, sel kimi coşdun,
Sən mənim gözümdə huri-mələksən.
Buradakı fikir qatında sevgi hissi qırmızı xətt kimi görünür. Bu hiss geniş mənada hər kəsi təbdən təbə salır. Burada diqqət çəkən fikirlər oxucunu xoş duyğulara qərq edir:
O xumar gözündən gülən sevgilim,
Gəl, mənim qeydimə qal, yavaş yeri.
İstərəm uyuyum qolunun üstə,
Uşaqtək laylamı çal, yavaş yeri.
Bu misralardakı poetik duyğular ümumi fikirdir. Hər şey – deyilə biləcək nə varsa, hamısı bu fikirdə cəmləşib. Tək bu “Gəl, mənim qeydimə qal, yavaş yeri” misrasındakı gerçək bəs edir ki, oxucu şairin nə dediyinin fərqinə vara bilsin.
Neştərlə xəlvətdə gözün oyacaq,
Ədalət axtarma sən bu dünyada.
Cəlladtək dərini vallah, soyacaq,
Ədalət axtarma sən bu dünyada.
Bu misralarda da şairin kövrək, duyğuları ilə üz-üzəyik. O, burada qəlb çırpıntılarını həyata sevgidən daha çox yanlış məqsədlərə kin-küdurət kimi verir, təəssüflə “Ədalət axtarma sən bu dünyada” deyir. Bu isə hamımızın bildiyimiz həqiqətdir...
Mötəbər bir addı, mənalı sözdü,
Hər yetən adama müəllim demə.
Gur yanan çıraqdı, sönməyən közdü,
Hər yetən adama müəllim demə.
Burada ürəklərə meh kimi düşən bir sözün – “müəllim” sözünün nə qədər müqəddəs olması diqqət çəkir. Şair bu anlamda sanki hayqırır ki, hər yetənə müəllim deməyin. Çünki bu sözü hörmətdən salmış olarıq...
Şairlər məskəni, saz-söz diyarı,
Həmişə ucadır başı Tovuzun.
Tanıdım sizlərə aşıq Xanları,
Tarixdən bəllidir yaşı Tovuzun.
Doğulduğu yurdun böyüklüyünə, görkəmli sənətkarlarına sevgi hissi İsmayıl Çeşməlinin ədəbi ehtiramıdır. Yurd adını babalarımız da həmişə müqəddəs tutub, elə şair də bu adı müqəddəs hesab edir.
Əzəldən vurğunam incə gülüşə,
Cəlladtək canımı aldın, a gözlər.
Dodağı məst edən bircə öpüşə
Xəlvətcə könlümü çaldın, a gözlər.
İsmayıl Çeşməli bu misralarda can alan gözlərin əslində, həm də yaxıcı, nifrət dolu baxışlarla süsləndiyini demək istəyir. Oxucu da elə şairin dediklərini eyni sevgi hissi ilə qavrayır, bu misralarda milli xüsusiyyətlər görür. Bu bənddəki poetik görüntü bir insanın həyata nə qədər sevgi ilə yanaşması faktı ilə diqqət çəkir. Göründüyü kimi, nümunə gətirdiyim şeir parçalarında istedadlı şair İsmayıl Çeşməli sözü sanki əvvəlcə su kimi içir, sonra da ruhumuza elə üfürür ki, gözlərimiz məmnunluq hissi ilə dolur.
İsmayıl Çeşməlinin şeirlərində bizi heyran qoyan ədəbi göstəricilərdən biri də onun güclü müşahidələri, eyni ədəbi təfsilatla xarakterizə etdiyi ictimai nüanslardır. Və ən nəhayət, demək istəyirəm ki, İsmayıl Çeşməli halal söz adamıdı, sözünün qüdrətilə seçilən söz sahibidir. O, həm də ürək adamıdır, doğulduğu torpağa, yurd yerinə bağlı adamdır. Doğma Tovuza yazdığı " Tovuzun" şeirilə o, özünün Vətən sevgisini, yurd sevgisini bir daha anlatmışdır.
Şairlər məskəni, saz-söz diyarı,
Həmişə ucadır başı Tovuzun
Və yaxud
Bülbüllər məftundur bağında gülə,
Qızıldan üstündür daşı, Tovuzun.
Bəli İsmayıl Çeşməlinin hər şeirində, hər misrasında ilahi bir nur var. Bu nurun işığında onun könül dünyası ilə az- çox tanış ola bildim. Onu da hisselədim ki, İsmayıl Çeşməli olduqca duyğulu şairdi. Duyğuları bulaq kimi qaynayır.
Şairin şeirlərindən bəzi nümunələri nəzərdən keçirdim, fikrimi bildirdim, poetik dünyasına könül ziyarəti elədim.
Şözlə nəfəs alan şairin şeirlərindən onu da anladım ki, İsmayıl Çeşməli şeir yazmaq üçün dünyaya gəlib. Dünyaya xoş gəlib, şair. Yaz-yarat böyük sənətkar. Sənin işıqlı şeirlərinə ədəbiyyatımızın böyük ehtiyaçı var.
Yeni şeirlərinlə dünyamızı, həm də poeziya sevərlərin qəlbini nura döndər.
Hüseyn İsaoğlu,
yazıçı-publisist,
AYB və AJB üzvü
12-04-2026, 10:30
Hava proqnozu-
Əhalinin nəzərinə
Fövqəladə Hallar Nazirliyinin bəzi ərazilərdə gözlənilən küləkli və qeyri-sabit hava şəraiti ilə əlaqədar əhaliyə müraciət edib.
Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin məlumatına görə, yaxın günlər ərzində ayrı-ayrı yerlərdə intensiv yağış yağacağı, bəzi dağ çaylarından qısamüddətli sel keçəcəyi, şimşək çaxacağı və arabir güclü külək əsəcəyi proqnozlaşdırılır.
Qeyd olunanları nəzərə alaraq, Fövqəladə Hallar Nazirliyi müvafiq təhlükəsizlik qaydalarını bir daha xatırladır. Belə ki, güclü külək zamanı yüngül konstruksiyalı və müvəqqəti tikililərdən, bina və reklam lövhələrindən uzaq durmaq, elektrik dirəyi və naqillərinin, hündür ağacların altında dayanmamaq tövsiyə olunur.
Bundan əlavə, güclü küləyin baş verən yanğınların söndürülməsi ilə əlaqədar yaratdığı çətinlikləri nəzərə alaraq, küləkli hava şəraitində yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına xüsusilə ciddi riayət edilməlidir. Həmçinin, kiçikhəcmli gəmi istifadəçiləri belə hava şəraitində dənizə çıxmağın qadağan olduğunu nəzərə almalıdırlar.
Eləcə də intensiv yağıntıların səbəb ola biləcəyi sel və daşqından qorunmaq üçün sel və daşqın təhlükəli ərazilərdən uzaq durmaq, bu təhlükə ilə üzləşdikdə dərhal yaxınlıqdakı yüksəkliyə qalxmaq tövsiyə olunur: “Eyni zamanda, ildırımla bağlı təhlükələrdən qorunmaq üçün elektrik cihazlarını şəbəkədən ayırmaq, telefonla (sabit şəbəkə, mobil, taksofon və s.) danışmamaq, açıq havada olarkən elektrik xətti, ildırım ötürücüsü, navalça və antenaya yaxınlaşmamaq, hündür ağacların altında daldalanmamaq və bu məqsədlə nisbətən çökək yer seçmək, avtomobildə olduqda isə hərəkəti dayandıraraq şüşələri qaldırıb ildırımın bitməsini gözləmək lazımdır.
12-04-2026, 10:11
21 saatlıq
danışığın sonu
İslamabadda İranla danışıqlarda ABŞ heyətinə rəhbərlik edən ABŞ-ın vitse-prezidenti J Vens, Pakistanın İslamabad şəhərində düz 21 saatlıq danışıqlara baxmayaraq, iki tərəfin razılığa gələ bilmədiyini söylədi.
Vens danışıqlar başa çatdıqdan sonra verdiyi qısa açıqlamada bunları deyib:
"Pis xəbər odur ki, razılığa gələ bilməmişik və düşünürəm ki, bu, Amerika Birləşmiş Ştatları üçün yox, daha əslində, İran üçün pis xəbərdir."
Danışıqların hansı sahələrdə pisləşdiyi barədə suala cavab olaraq, Vens hələ ətraflı məlumat verməkdən imtina edib, lakin qeyd edib ki, ABŞ İrandan şərtlərə əməl etmə öhdəliyini gözləyir. .
12-04-2026, 07:14
Şakir ALBALIYEV,
Filologiya elmləri doktoru
Filologiya elmləri doktoru
Dil tarixinə
dair praktikum
Həmyerlimiz filologiya elmləri doktoru, professor İsmayıl Kazımovun universitet tələbələri üçün dərs vəsaiti məqsədilə “Azərbaycan dilinin tarixi” (praktikum) adlı kitabı (“Elm və təhsil”, 2025) işıq üzü görüb. Kitabın elmi redaktoru professor Nadir Məmmədli, rəyçiləri professor Sevil Mehdiyeva və dosent Təranə Şükürlüdür. Kitab giriş və 4 bölümdən ibarətdir. Təxminən 50 səhifəni əhatə edən girişdə müəllif geniş izahatlar verməklə Azərbaycan dilinin tarixi və metodologiyasına dair məlumatları ümumiləşdirib yazır: “Azərbaycan dilinin tarixi və metodologiyası (060201 – “Filologiya” ixtisası üzrə).
“Azərbaycan dilinin tarixi və metodologiyası” kursunun tədrisində başlıca məqsəd tələbələrə Azərbaycan ədəbi dili tarixinin, tarixi qrammatik quruluşunun keçib gəldiyi inkişaf mərhələlərini, dilimizdə baş verən fonomorfoloji, leksik-semantik, qrammatik dəyişmələri mənimsətməkdən ibarətdir.
Fənn üzrə tələblər:
1. Dilin tarixi vəziyyətini öyrənsinlər;
2. Azərbaycan dilinin tarixən mövcud olmuş fonetik, orfoqrafik, orfoepik və qrammatik (morfoloji və sintaktik) və s. norma qanunauyğunluqlarını mənimsəsinlər.
Mövzular
1. Dil tarixi təhlil predmeti kimi
2. Folklor dili və üslubu
3. Azərbaycan dilinin arxaik layı
4. Nitq hissələrinin (isim, sifət və sayın) formalaşması və inkişaf tarixi
5. Əvəzliyin inkişaf tarixi
6. Feilin inkişaf tarixi
7. Feil şəkillərinin formalaşması tarixi
8. Zərfin inkişaf tarixi
9. Köməkçi nitq hissələrinin formalaşması və inkişafı” (səh. 6).
Göründüyü kimi, alimin əsas məqsədi ali məktəbdə tədris etdiyi fənnin əsas proqram materiallarını təqdim etmək və bu əsasda fikirlərini sistemli şəkildə şərh etməkdən ibarətdir. Başqa sözlə, bu vəsait mühazirə materiallarını tələbələrə necə öyrətmək və başa salmaq üçün bir növ izahlı proqram sənədi rolu oynayan kitabdır. Belə ki, professor 30 mühazirə saatının olduğunu diqqətə çəkib, yazır:
1. “Azərbaycan dili tarixi qrammatikası” fənni, mövzusu və vəzifələri
2. Fənnin digər elmlərlə (ümumi dilçilik, müasir Azərbaycan dili, Azərbaycan ədəbi dili tarixi, Azərbaycan dialektologiyası, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, Azərbaycan tarixi) əlaqəsi.
3. Azərbaycan dili tarixi qrammatikasının əsas mənbələri (Orxon-Yenisey, uyğur yazılı abidələri, ərəb əlifbasında yazılmış Azərbaycan dili abidələri, dialektlər və şivələr, müasir türk dilləri, qonşu dillər, Azərbaycan folkloru, toponimlər).
4. Azərbaycan dili tarixi qrammatikası fənnində istifadə olunan əsas tədqiqat metodu: müqayisəli-tarixi metod” (səh. 8).
Məhz bu cür sistemli ümumiləşdirmədən sonra professor İsmayıl Kazımov “Azərbaycan dili tarixinin qaynaqları” mövzusuna keçid edir və bunların aşağıdakı şəkildə ümumi səciyyəsini verir:
Şumer dili. Orxon-Yenisey abidələri. Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” əsəri. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı. Azərbaycan şifahi və yazılı əsəbiyyatı. Onomastik vahidlər. Dialekt və şivələr. Qohum dillər. Qohum olmayan dillər. “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası”, “Dil tarixi” kursunun bir qolu kimi. Tarixi qrammatikanın predmeti, obyekti, məqsəd və vəzifələri (səh. 9).
Bu minvalla professor İ.Kazımov fənnin əhatə etdiyi mövzu dairəsinin geniş icmalını verir. Göstərir ki, 1930-cu illərdə Bəkir Çobanzadə, daha sonra Əbdüləzəl Dəmirçizadə, Tofiq Hacıyev, Nizami Xudiyev kimi nəhəng alimlərimiz Azərbaycan ədəbi dilimizin tarixi ilə bağlı tədqiqatlar aparıb, əsərlər ortaya qoymuşlar.
İsmayıl Kazımov yeri gəldikcə keçilən mövzuya uyğun olaraq suallar və tapşırıqlardan ibarət cümlələri də tələbələrin diqqətinə çatdırır ki, bu da kitabın praktiki olaraq funksionallığını artırır. Həmçinin alim qeyd edir ki, “Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası” fənninə 15 saat mühazirə, 30 saat seminar dərsləri planlaşdırılmışdır. Bu minvalla professor ayrı-ayrı mövzular üzərində dayanır, Şumer dili (mətnlər) başlığı ilə verdiyi hissədə dərs saatlarını mövzu üzrə belə qruplaşdırır: “Müxtəlif qaynaqlar Azərbaycan dili tarixinin öyrənilməsində mühüm rol oynayır. Bunlar aşağıdakılardır: Şumer dili (mətnləri). Orxon-Yenisey abidələri. Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk”əsəri. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı. Azərbaycan şifahi və yazılı əsəbiyyatı. Onomastik vahidlər. Dialekt və şivələr. Qohum dillər. Qohum olmayan dillər” (səh. 27).
Daha sonra bu mövzu ətrafında mövcud elmi mənbələrə üz tutur və mövzunun dərindən mənimsənilməsi istiqamətində konspektləşdirilmiş tezislər irəli sürür. “Orxon-Yenisey abidələri türk dillərinin, o cümlədən Azərbaycan dilinin tarixinin öyrənilməsindən ötrü ən mühüm qaynaqlardandır”, - deyən İ.Kazımov bildirir ki, “Bu abidələr şərqdə Sarı dənizdən qərbdə Macarıstanadək, şimalda Şimal Buzlu Okeandan cənubda Tibet yaylasınadək geniş bir ərazidə tapılmışdır.” Daha sonra isə bu abidələr haqda mühüm bilgiləri nəzərə çatdırıb yazır: “Orxon abidələri bunlardır: Ongin abidəsi, Gültiginin şərəfinə qoyulmuş abidə, Bilgə xaqan abidəsi, Tonyukuk abidəsi, Küli Çor abidəsi, Moyun çor abidəsi, Suci abidəsi və s.
Yenisey abidələri: 120 belə abidə qeydə alınmışdır”.
Alim Orxon-Yenisey abidəsində 18 samit səsin olmasını göstərir, saitlərin hansı sözlərdə işlənməsinə dair misallar çəkib, bir sıra leksik vahidlərdən də bəhs açır.
Daha sonra professor İ.Kazımov Mahmud Kaşğarinin “Divani-lüğət-it-türk” əsəri, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı, “Şühədanamə” əsəri, Azərbaycan şifahi və yazılı ədəbiyyatı, onomastika (tayfa və yer adları), dialekt və şivələr, qonşu dillər və qohum dillər üzrə müvafiq bəhslərdə bunlardan Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikasının öyrənilməsindəki mühüm qaynaqlar kimi söz açır.
Professor İsmayıl Kazımov praktikum materiallarının 1-ci bölümünü Azərbaycan dilinin diaxron fonetikası, 2-ci bölümünü Azərbaycan dilinin diaxron leksikologiyası, 3-cü bölümünü Azərbaycan dilinin diaxron morfologiyası və 4-cü bölümünü isə Azərbaycan dilinin diaxron sintaksisi üzərində qurub, əlavələr bölməsi ilə tamamlayır. Dilimizin tarixinin tədrisi metodikasına dair dəyərli bir kitaba imza atan professora yeni-yeni uğurlar arzulayıram.
11-04-2026, 23:53
Hörmüz tezliklə açılacaq - Tramp
ABŞ Prezidenti Donald Tramp strateji əhəmiyyətli Hörmüz boğazının yaxın vaxtlarda gəmiçilik üçün yenidən açılacağı ilə bağlı iddialarını yenidən gündəmə gətirib.
Dövlət başçısı bu barədə özünə məxsus “TruthSocial” sosial şəbəkə hesabında paylaşım edib.
Tramp regiondakı hərbi və diplomatik proseslərin gedişatına toxunaraq, boğazın açılmasının an məsələsi olduğunu vurğulayıb.
“Hörmüz boğazı tezliklə açılacaq və boş gəmilər artıq yük götürmək üçün ABŞ-yə axışır”, – deyə o, öz paylaşımında qeyd edib.
Xatırladaq ki, Hörmüz boğazı dünya neft ticarətinin əsas arteriyalarından biri hesab olunur və son hərbi gərginliklər fonunda boğazda gəmiçiliyin təhlükəsizliyi ciddi müzakirə mövzusuna çevrilib.
11-04-2026, 23:18
İranla işimiz bitməyib - Netanyahu
İsrail və ABŞ İrana qarşı əməliyyat zamanı nüvə bombasının yaradılmasının qarşısını alıb və bununla da ekzistensial təhlükəni aradan qaldırıb.
Bu barədə ölkənin baş naziri Benyamin Netanyahu videomüraciətində bildirib.
"Əməliyyat hələ başa çatmayıb, lakin artıq indidən əminliklə demək olar ki, biz tarixi uğurlara nail olmuşuq. Biz bu kampaniyaya başladıq, çünki İran nüvə silahı yaratmağa və gündə yüzlərlə raket istehsal etmək imkanına çox yaxın idi. Başımızın üzərini almış iki ekzistensial təhlükə yox olmalı idi", - deyə o vurğulayıb.
Onun sözlərinə görə, İranda hələ də ölkədən çıxarılmalı olan zənginləşdirilmiş uran var: "Bu ya razılaşma yolu ilə olacaq, ya da başqa üsullarla baş verəcək".
11-04-2026, 22:41
“Neftçi”dən növbəti QƏLƏBƏ
Misli Premyer Liqasının 27-ci turunda “Neftçi” “Araz-Naxçıvan”la qarşılaşıb.
Bakı təmsilçisi rəqibini 2:1 hesabı ilə məğlub edib.
Misli Premyer Liqası
27-ci tur
“Neftçi” - “Araz-Naxçıvan” - 2:1
Qol: İmad Faraj, 32 (1:0), Breno Almeyda, 57 (2:0), Slavik Alxasov, 65 (2:1)
Sorğu
Saytımızda hansı mövzulara daha çox yer verilməsini istəyirsiniz?
Son buraxılışımız
Facebook səhifəmiz
Reklam
Hava
Valyuta
Reklam
Sayğac
Ən çox baxılanlar
Köşə
Xəbər lenti
Foto
Tanınmış telejurnalist vəfat edib
Tanınmış telejurnalist Nailə Əkbərova vəfat edib.
Bu barədə onun dostları məlumat yayıblar.
O, ağır xəstəlikdən əziyyət çəkirmiş.
Əkbərova Nailə Ənvər qızı 27 avqust 1963-cü ildə Şamaxı şəhərində anadan olub. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin məzunudur. 1981-ci ildən Azərbaycan Dövlət Televiziyasında çalışmağa başlayıb. 1997-2006-cı illərdə musiqi verlişləri baş redaksiyasında baş rejissor vəzifəsində çalışıb.
2006-ci ildə “Space” telekanalında bir neçə verlişin rejissoru işləyib. 2009-cu ildən TRT telekanalının əməkdaşıdır. TRT Avaz-da yayımlanan “Qafqazlara əsən yellər” proqramının müəllifi, rejissoru və aparıcısı olub. Azərbaycanda ilk klip yaradıcılarındandır.
Allah rəhmət etsin!
Video
"Vətən Qəhrəmanları" Şəhid İlyas Nəsirov
All rights reserved ©2012 Butov.az
Created by: Daraaz.net Wep Developer By DaDaSHoV
MATERİLLARDAN İSTİFADƏ EDİLƏRKĦƏN PORTALIMIZA İSTİNAD ZƏRURİDİR!!!
Created by: Daraaz.net Wep Developer By DaDaSHoV
MATERİLLARDAN İSTİFADƏ EDİLƏRKĦƏN PORTALIMIZA İSTİNAD ZƏRURİDİR!!!