ELDAR

MƏMMƏDBƏYLİ-85

Kimya elmləri doktoru, professor Eldar Məmmədbəylinin 85 illik yubileyi ilə əlaqədar dərc olunaçaq kitabda yer alan məqalə və xatirələri nəzərdən keçirərkən bir əlyazma diqqətimi cəlb etdi və bu hekayənin yaranmasına səbəb oldu. Əlyazma hamımızın yaxşı tanıdığımız, haqq sözünü deməkdən çəkinməyən Rəşid müəllimin Eldar müəllim haqda yazdığı ürək sözləri idi.

Müdafiə

(hekayə)

Proloq əvəzi

Rəşid müəllim müdafiə edib elmi dərəcə almamışdan öncə də bir çox müdafiələrdə iştirak etmişdi. Dostlarının, tanışlarının, qohum əqrabasının, haqqı tapdananların müdafiəsində. Onların ən çətin anlarında yanında olmuş, heç zaman öz köməyini əsirgəməmişdir. Həmişə ədalət tərəfdarı olmuş, ədalət tərəzisinin əyilməsinə yol verməmışdir. Elə bu səbəbə görə də təkcə qohum-əqrabasının və tələbələrinin deyiı, onu tanıyanların hamısının sevimlisinə çevrilmiışdır. Onun müdafiəçisi olduğu insanlar içərisində yalnız bir nəfərin, onun dostu, yaxın qohumu, zəmanəmizin tanınmış alimi, professor Eldar Məmmədbəylinin “müdafiəsində”keçirdiyi sarsıntılar heç vaxt xəyalından çıxmır.

***
Müharibə vaxtına düşən uşaqlıq illərinin çətinlikləri Rəşid ilə Eldarı o qədər doğmalaşdırmışdı ki, qohumdan çox qardaşa çevrilmişdilər. Hər ikisinin uşaqlıqları bir yerdə keçmiş, uşaq olmaqlarına baxmayaraq, kişilərin hamısı müharibəyə yollandığı üçün təsərrüfat işlərində də yaxından iştirak etmiş, qışa hazırlıq üçün mal qaraya ot-ələf, sobalarda yandırmağa odun tədarük edərək hər cür çətinliklərə qatlaşmışlar. Bütün bu çətinliklərə rəğmən kitabdan ayrı düşməmiş, məktəbdən ayrılmamış, əla oxuduqları üçün hər ikisi müəllimlərinin sevimlisinə çevrilmişdilər. Həm müəllimləri, həm valideyinləri, həm də bütün qohum-əqraba və kənd camaatı onların işıqlı gələcəyinə və görkəmli şəxslər olacağına böyük ümidlə baxırdılar. Hər iki dost orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirərək Azərbaycan Tibb İnstitutuna qəbul oldular. İnsitutda təhsil zamanı keçirdiklərı qəribçılık hissi və tələbəlik illərinin özünəməxsus çətinlikləri Eldarla Rəşidi daha da doğmalaşdırdı. Böyük şəhərdə ucqar dağ kəndindən gəlmiş bu iki gənc tələbəni ən güclü xəfiyyəçilər belə bir-birindən ayrı, təklikdə yaxalaya bilməzdilər. Yarıac-yarıtox tələbəlik illərini başa vuraraq, institutu da əla qiymətlələ bitirən gənclər öz rayonlarına təyinat aldılar. Dostlardan biri xəstəxananın baş həkimi, o biri isə aptek müdiri kimi hörmət-izzət sahibi olub maddi sıxıntılardan qurtulsalar da, elmə olan həvəsləri onları yenidən böyük şəhərə çəkdi. Hər ikisi məktəb illərində müəllimlərinə və valideynlərinə verdikləri vədə əməl etmək, alim kimi doğma yurdlarına qayıtmaq niyyətində idilər. Çox keçmədi ki, Eldarın elmdə qazandığı uğur hekayələri onu dostundan ayrı salmalı oldu və müdafiə etmək üçün daha böyük şəhərə – Moskvaya yollanmalı oldu. Dostların bir-birindən ayrı düşmələri hər ikisini kədərləndirsə də, Rəşid daha çox narahat olur və özünə yer tapa bilmirdi...

***
Eldarın Moskvada aspranturada oxuduğu müddətdə də dostlar bir-biri ilə əlaqəni kəsmir, demək olar hər həftə məktublaşır, imkan düşdükcə telefonla da əlaqə saxlayırdılar.
Vaxt ötdü, vədə bitdi, müdafiə vaxtı gəlib çatdı, Eldar müdafiəsinin nə vaxt və harada olacağı barədə Rəşidi məktubla məlumatlandırdı. Rəşid məktubu alıb oxuyan kimi aerokassaya üz tutub əvvəlcədən Moskvaya təyyarəyə bilet aldı. Əlbətdə, müdafiə zamanı dostunun yanında olmağı, ona ürək-dirək verməyi özünün mənəvi borclarından biri sayırdı. Lakin Moskvaya uçmazdan bir gün əvvəl danışıq məntəqəsindən Eldarla apardığı telefon danışığı zamanı müdafiənin açıq deyil, qapalı keçəcəyini biləndə qanı xeyli qaraldı və gecənı yata bilmədi. Telefon danışığı zamanı Eldar – “ ış o qədər çoxdur ki, üzümü qırxmağa belə vaxt tapmıram. Moskvada məni Mendeleyev kimi saqqallı görsən təəcüblənib qorxma” -demişdi.

***
Bakı-Moskva gecə reysi ilə Moskvaya uçan Rəşiddə belə təsərrüat yaranmışdı ki, təyyarədəkilərin hamısı Eldarın müdafıəsində iştirak etmək üçün uçurlar və dostunun böyük şəhərdə dünya əhəmiyyətli işdə müdafiə edib alimlik dərəcəsinə yüksəlməsi Vətənin hər bir vətəndaşı üçün qürur və şərəfdir. O, təsərrüatlarında bir o qədər də yanılmırdı və sərnişinlərin arasında elə bu məqsəd üçün Moskvaya uçanlar da var idi...
Artıq akademiyanın binasının önünə çatarkən Akademiyada iş saatı başlamaq üzrə idi və əli diplomatlı və çantalı adamlar akademiya binasına axın edirdilər. Eldar telefonla danışıq zamanı müdafiənin saat 9-00 da başlayacağını, hazırlıq üçün özünün səhər saat altıdan orada olacağını bildirmişdi. Rəşid bir neçə dəfə içəri keçənlərin sırasına qoşulub akademiyanın həyətinə keçməyə cəhd etsə də, gözətçi buraxılış vərəqi olmadığı üçün onu içəri buraxmadı. Saat 9 radələrındə içəri keçənlərın sayı seyrəlməyə başladı. Adamlar seyrəldikcə çöldəki tanış simalar Rəşidin diqqətini çəkdi və məlum oldu ki, bunlar da müdafıədə iştirak üçün gələn qohumlar, dost-tanışlardır. Müdafiənin qapalı keçməsi hamısının çöldə qalmasına və qanlarının qaralmasına səbəb olmuşdu. Ümumi tanışlıqdan sonra hamısı akademiyanın həyətində bir yerə toplaşdılar və kənardan baxan olsayıdı onların iclasın qapalı keçirilməsinə etiraz edən “piketçilər” olduğunu zənn edərdilər.

***

“Piketçilər”i Akademiyanın çoxmərtəbəli binasının 2-c1 mərtəbəsinin açıq pəncərəsindən izləyən, ömrünün bütün hissəsini erməni tarixinin araşdırılmasına həsr etməsinə və bu yolda saç-saqqal ağartmasına baxmayaraq heç bir uğurlu nəticə əldə edə bilməyən erməni akademiki maraq bürüdü. “Bəlkə, onu müdafiə etmək, akademiyadan qovulmasının qarşısını almaq üçün toplaşıblar” – düşündü. Axı ağsaçlı, 82 yaşlı qocanı bu yaxınlarda təqaüdə göndərəcəkdilər... Öyrənəndə ki, Azərbaycandan olan aspirantın müdafiəsidir və çöldə toplaşanlar, müdafiə qapalı keçdiyindən, müdafiəçinin içəri buraxılmayan həmyerliləridir, pəncərənin açıq olmasına baxmayaraq nəfəsi daha da darıxdı, təzyiqi qalxdı və ürəyi sancdı...
Vaxt ötür, içəridə qapalı, çöldə isə açıq diskusiya davam edirdi. İçəridə Eldar görkəmli akademik və professorların dolu kimi yağdırdıqları sualları bülbültək, dil-dil ötərək cavablandırır, Rəşid isə həmyerlilərinə qapalı iclasın detallarını açıqlayırdı. Akademiyanın binasının II mərtəbəsində, akt zalının üstündəki kabinetində kreslosunda oturulu qalan erməni akademik isə ürəyini tutmuşdu. “Tork (türk) alimlərinin sayının biri də bu gün artacaq. Gələcəkdə də bu kresloda bəlkə elə bir tork gəlib oturacaq ”– düşündükcə ürəktutması şiddətlənirdi... İçəridə qapalı, çöldə isə açıq diskusiya davam edirdi...
Müdafə başa çatmaq üzrə idi. Eldarın elmi rəhbəri Remir Qriqoriyeviç Kostyanovski aspirantının cavablarından məmnun halda dodaqaltı gülümsünür, Eldarla gəzib dolaşdıqları Gədəbəyin əsrarəngiz təbiəti olan oylaqlarını xəyalən yenidən nəzərdən keçirirdi. Bəli, o sözündə yanılmamışdı. Kəndə qədəm basarkən “Eldar! İndi başa düşdüm sənin istedadının sirrini! Belə torpaq, belə mühit, belə təbiət belə istedadlar yetirməyə qadirdir!”- demişdir. İndi həmin istedad üzə çıxmaqda idi. Müdafiədən sonra yenə də həmin yerlərə səyahət etmək, buz kimi bulaqlardan içib, laborotoriyanın çirkli havasından qurtulub həmin yerlərin təmiz havasından ciyərdolusu udmaq səadəti dururdu onun qarşısında...
***
... Sürətlə akademiyaya yaxınlaşan və səsi ətrafı bürüyən Təcılı yardım maşını Rəşidin söhbətinin yarımçıq kəsilməsinə səbəb oldu.
– Bu nə “skoro”dur belə. Allah eləməmiş, Eldara bir şey olar, –Rəşidin ürəyi döyünməyə başladı.
–. Ağzını xeyirə aç, ay bala. Eldara nə ola bilər ki. Arısuyu kəndindən hələ xəstə adam çıxmayıb.
Rəşidin sifəti bir anın içində qaraldı, qəlbinə qara qanlar axmağa başladı. Hiss olunurdu ki, bərk qorxub.
–Tələsdi Eldar, çox tələsdi. Belə tez müdafiə etməzdi gərək. Bir az dözərdi, təcrübə toplardı. Səhnənin, kürsünün nə olduğunu uşaqlıqdan mən bilirəm. Eldar nə bilir ki… Hər adam orada duruş gətirə bilməz. Tələsdi, çox tələsdi. Gərək qapalı müdafiyəyə razılıq verməzdi. Açıq müdafiə edərdi. Bizdə yanında olub ürək-dirək verərdik.
–Ay Rəşid, bəd danışma görək. O qədər adam var akademiyada. Sən hardan biləsən ki “skoro” kimin üçün gəlib,–qohumlardan biri dilləndi..
– Nə deyim sizə. İnsan orqanizminin fiziologiyasındanmı dərs keçım indi. Həyəcan, adrenalin, damar spazmı, infarkt. Vəssalam. İndi gəl ölünü qoyub dirini ağla.
– Eldar niyə həyəcanlanmalıdı axı?! Yadında deyil, kənddə elmi rəhbəri başına and içirdi.
– Ay qurbanın olduğum, nə qədər çox bilsəniz də məndən çox bilməzsiniz. Bə bəyax demədin ki, istedadlıların həmişə başı bəlalar çəkir. Əlibaba Hacızadənin “Təyyarə kölgəsi” romanını misal çəkdin. Görmürsən gənc alimin başına nə oyun açdılar. Necə infarkt edib öldürürlər onu. Nədən xəbəriniz var?!. Kənddə dağ-daşdan başqa nə görürsünüzki?!. -Sonra o baş-bu başa gedərək öz-özünə danışmağa başladı:
–“Həyəcan, adrenalin, spazm, infarkt. Allah uzaq eləsin. Bu nə iş idi gəldi başımıza. Göz- nəfəsə gəldik deyəsən. Gərək üzərlik yandırardıq. O qədər gözü götürməyənlər var ki. Donos yazanlar da elə. Eldara bir şey olsa aləmi dağıdaram. Moskvaya od vurub yandıraram. Napalyonun vaxtında olduğu kimi”.
Artıq Rəşidin həyəcanı ətrafdakılara da sirayət edir, onlar da həyəcanlanmağa başlayırdılar.
– A kişi bu nə müdafiədir e belə, 6 saat da müdafiə olar. Özüdə qapalı şəraitdə. Adam elə havasızlıqdan boğular orda. O ki qaldı... “Nujelı” aramızdan bir adam tapılmayacaq, kecsin içəridən bir xəbər gətirsin. Ürəyimiz üzüldü ki, burda. Heç arvadı doğum evinə aparanda bu qədər gözləməmişdim.
– Mən özüm keçəcəm. Nəyin bahasına olursa olsun!!!– deyərək həyəcandan özünə yer tapmayan Rəşid qapıya doğru cumarkən qapı taybatay açıldı və təcili yardım maşını bayıra şütüdü. Rəşid özünü maşının qabağına atdı. Sürücü cəld tərpənib əyləci basdı və qışqırdı – “Çto s toboy...” Rəşid sürücüyə əhəmiyyət vermədən qarşıda oturan ağ xalatlı, ağ papaqlı həkimə - “ Çto sluçilos s Eldaram?” – dedi və cavab gözləmədən maşının arxasına cumdu, qapıları taybatay açaraq içəri baxdı... Xərəkdə ağsaçlı, ağ saqqallı bir nəfər uzanmışdı və çətinliklə nəfəs alırdı. “Feldşer” isə onun qoluna qoşulmuş sistemə nəzarət edirdi. İki gün yuxusuz, 6 saat ayaq üstdə ac-susuz qalmış Rəşidin gözləri qaraldı: “Ay Eldar, bir günün içində səni nə hala saldılar”,– qışqırıb özünü xərəyin üstünə atmaq istərkən arxadan onu qucaqladılar. Bu qucaq ona isti, doğma gəldi. Dönüb arxaya baxarkən gülümsəyən Eldarı gördü. “Eldar, sənsən?!”– təəcüblə soruşdu. Eldar gülərək. –“Yox Eldar deyil, elmlər namizədi, alim Eldar Məmmədbəylidir”– dedi...

Elman RÜSTƏM,
Yazıçı- publisist
28.11.2024