DÜŞÜNCƏ FƏDAİSİ

OLAN YAZIÇI

Yazıçı-publisist, tibb xidməti polkovnik-leytenantı Elman Süleyman oğlu Rüstəmovun “Novella və hekayələr” (“Vətən”, 2014) adı ilə nəşr olunmuş kitabını vərəqlədikcə, burada verilən ədəbi nümunələri oxuduqca, onların hər birində canlı həyat nəfəsi görürəm. Yazıların çoxu oçerk janrında – bədii dillə publisistikanın qovşağında verilmiş esse üslubundadır. Belə ki, burada təsvir olunanlar əsas etibarilə müəllifin özünün yaşantılarının, ya da görüb-eşitdiklərinin əsasında qələmə alınmışdır. Başqa sözlə, Elman Rüstəmov həyat hadisələrini yazıçı ustalığı ilə nəsrə uğurla gətirir. Burada maraqlı təhkiyə tərzi və üslubu şifahi ədəbiyyatımızdakı rəvayət janrını da xatırladır. Belə ki, yazıçı hadisələri elə təbiiliklə nəql edir ki, oxucu yazıçının özünü birbaşa həmin epizodların iştirakçısı kimi hiss edir. Bu da yazıçının oxucunu hadisələrin gerçəkliyinə inandırma ustalığıdır. Təsadüfi deyil ki, kitaba ön söz əvəzi kimi verilən yazıda da yazıçı-filosof, şair Əlisa Nicat yazısına “Elman Rüstəmovun nəsri zamanın güzgüsüdür” adını verib. Məhz “zamanın güzgüsü” olduğuna görədir ki, bu əsərlərdə biz həyat reallıqlarını təhkiyəçinin şahidi olduğu hadisələr fonunda təsəvvür edə bilirik. Ə.Nicat həmin yazısına belə başlayır:
“Müasirləri heç vaxt əsl yazıçı və filosofu görə bilmirlər. Hətta o, hər gün onların yanından gəlib keçsə, onlarla salamlaşsa, əl verib görüşsə də.
Tarix bu cür nümunələrlə doludur.
Tək-tək istisnaları nəzərə almasaq bütün xalqlar, hətta Almaniya, Fransa kimi ən zəkalı, qədirbilən xalqlar belə öz dövrlərində böyük istedadlara biganə olublar.
Musiqi sahəsində Bethoven, rəssamlıqda Van Qoq, ədəbiyyat sahəsində Kafka və nəhayət, təfəkkür aləmində Nitsşenin taleyi belə olmuşdur.” (səh. 4)
Daha sonra yazıçı dediklərinə rəğmən göstərir ki, “Elman Rüstəmov, əlbəttə, Kafka və Nitsşe deyil və onlara oxşamasına gərək də yoxdur. O, elə Elman Rüstəmovdur.”
Söz yox ki, Elman Rüstəmovun yazıçı kimi özünütəsdiqinə işarə edilir burda. Özü də o, bir müəllif kimi yazdıqlarında nə dərəcədə millidirsə, o dərəcədə də vətənpərvər kimi, nə dərəcədə milli ruhlu vətənpərvərdirsə, o dərəcədə də bəşəri ideallara sadiq bir sənətkar kimi çıxış edir. Mən onun yazılarının ruhunda ziyalı – yazıçı kimi özünü fəda etdiyini görürəm: onu sözün həqiqi mənasında düşüncə fədaisi olan yazıçı kimi səciyyələndirirəm. Çünki o, eşidib-gördükləri həyat həqiqətlərini yazıçı təxəyyülündən və analitik yazıçı düşüncəsindən keçirməklə nəsr əsərinə çevirir. Onun yazı üslubu, yazıçı kimi özünü göstərə bilmək missiyası məhz bu mühüm amildən rişələnir. Onun hər əsərində düşüncə qatları müəyyən intervallarla özünü göstərir.
“Kreml qülləsi”, “Ağ vərəq”, “Mən”, “Tupoy”, “Baş kəsənlər”, “Ən qısa hekayəm”, “21 dekabr dünyanın sonu, yoxsa bir yəhudi oyunu”, “Şəkinin “Xan sarayı” və s. Bütün bu və bu kimi digər əsərlərində biz qatbaqat düşüncə layları ilə rastlaşırıq: düşünərək (müəyyən ədəbi-fəlsəfi kəşflər edərək) oxucularını da bu xüsusda düşündürür.
Misal üçün, “Min il sonranın salnaməsindən...” adlı yazıya belə bir kəlamı avtoqraf yazıb: “Xalqlar ona görə mövcuddur ki, onların qəhrəmanları var”. Bu cümlə ilə müəllif xalq yaddaşında yüzillərlə özünə yer eləmiş epik və mifik qəhrəmanlara işarə edir, bildirmək istəyir ki, bu qəhrəmanlar zamanbazaman xalqı düşdükləri girdablardan, fəlakət və bəlalardan xilas etməklə xalqı özləri ilə bərabər qoruyub yaşadıblar. Həm də bu qəhrəmanlar xalqın özünükimlik simvoluna çevrilməklə gələcək nəsillərin də öyünc, qürur yeri olublar, xalqı zaman-zaman düşmən üzərinə hücumlara və zəfərlərə səfərbər edən mənəvi-fiziki gücün enerjisinə çevrilib, xalqı fiziki gücdən və ruhdan düşməyə qoymayıblar.
Cavanşirəm, Babəkəm,
Nəbiyəm, Koroğluyam –
Azərbaycan oğluyam (Hafiz Baxış)
və s. şəklində müəllifli və ya müəllifsiz xalq nəğmələrinə, mahnılarına çevrilərək dillərdə-ağızlarda gəzib-dolaşan qəhrəmanlarımız böyük bir ordu gücü timsalında “Azərbaycan oğluyam” tipli ifadə şəklində xalqın özünü təmsil edib yaşadıblar. Ona görə mən yuxarıda qeyd etdim ki, yazıçı kimi Elman Rüstəmovun nəsrində mərtəbəli şəkildə düşüncə qatları boy göstərir ki, bu epiqraf özündə müəyyən düşüncə tipi yaşadır. Məhz epiqrafdan doğan məntiqin davamı olaraq yazıçı hekayəyə belə başlanğıcla start verir: “Tarix boyu özünün qəhrəmanları ilə tanınan Azərbaycan 1000 il əvvəl, 2000-ci ilin əvvəllərində xalqın taleyində dönüş yaradan özünün növbəti qəhrəmanını meydana gətirdi. O vaxta qədər həmin torpaq Tomris ana, Cavanşir, Babək, Şah İsmayıl Xətai kimi qəhrəmanlar yetirmişdi. 20-ci əsrin sonunda, 21-ci əsrin əvvəllərində öz müstəqilliyini əldə etmiş Azərbaycanın 20%-dən çox ərazisi irticaçı dövlətlərin köməyi ilə böyük Ermənistan dövləti yaratmaq iddiası ilə yaşayan xəstə təxəyyüllü erməni millətçiləri tərəfindən işğal edilmişdi. 2 milyondan çox azərilər öz yurdlarından didərgin va qaçqın düşmüşdülər. 20 il idi ki, Azərbaycanın cənnət guşələri sayılan gözəl Qarabağ, Şuşa qalası erməni tapdağı altında idi. Kiçik xalqları bir-birinə vuruşduran va bundan böyük mənfəət götürən o vaxtkı irticaçı dövlətlər min bir hiylə və fənd işlədərək müxtəlif təşkilatlar yaradır və bu məsələlərin həllini həmin taşkilatlara tapşırmaqla məsələni uzadır va bundan öz xeyirləri üçün məharətlə istifadə edirdilər. Həmin dövrlərdə Azərbaycan Bakı nefti hesabına iqtisadi cəhətdən inkişaf etsə də, bu, vətənpərvərlik ruhunun yüksəlməsinə heç bir təsir göstərmirdi. Əksinə, Bakıya güclü kapital axını meşşan həyatı keçirən insanlar üçün əlverişli şərait yaradır, mətbuat və televiziya şou aləminə geniş yer ayırırdı. Şou biznes özünün çiçəklənmə dövrünü yaşayırdı. Artıq xalqda öz torpaqlarını azad etmək üçün bir inamsızlıq əmələ gəlmişdi. Çoxu bu müharibənin sonunu görmürdü, ümidsizliyə qapılanlar, həmin yerləri bir daha görməyəcəkləri ilə barışanlar var idi. Belə bir vaxtda Azərbaycan xalqının növbəti qəhrəmanı meydana çıxdı. Allah-təala sanki əməlinə uyğun ad qoymağı agah etmişdi onun valideynlərinə. Adını Mübariz qoymuşdular. Çoxlarının adı Mübariz idi o vaxt. Ancaq mübarizlik təkcə onun taleyinə, bəxtinə yazılmışdı. Alın yazısına çevrilmişdi. Ruhuna, iliyinə işləmişdi bu ad. Azəri türk xalqının saf geni ilə daşınan qəhrəmanlıq geni Cavanşirdən, Babəkdən, Şah İsmayıl Xətaidən sonra Mübarizin ruhuna keçmişdi” (səh. 70-71).
Müəllif hekayənin dili ilə də gələcəyi mətləbə (qəhrəmanlıq salnaməsinə) işarələr vurur, Tomris ana, Cavanşir, Babək, Xətai kimi tarixi (eləcə də xalq yaddaşındakı epik) qəhrəmanlarımızı xatırladır. Daha sonra yazıçı bu kimi qəhrəmanlarımızın göydən düşmə, yaxud sadəcə pafos naminə tərifə layiq olmadıqlarını xatırladır, göstərir ki, necə ki, bu qəhrəmanlarımız min ildi ki, xalqımızın əzmkarlıq, mübarizlik simvoluna çevriliblər, eləcə də bu gün də – “2000-ci ilin əvvəlində də xalqın taleyində dönüş yaradan növbəti qəhrəmanlar” doğuldu. Bəs kimdir bu qəhrəman? Əfsanəvi-mifik varlıqmı, xalq təxəyyülünün şişirtməsimi? Xeyr! Bu qəhrəman bizim müasirimiz olan xalq qəhrəmanı – Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Mübariz İbrahimovdur. Əslində, bu mövzu ilə Elman Rüstəmov tariximizə və folklorumuza işarə yolu ilə dünyaya mesaj verir: Hansı mesajdır bu? Bu, o mesajdır ki, bu gün az qala öz qəhrəmanlıqları ilə və həm də bizdən uzaqlaşdıqda uzaq keçmişdə qalmaqları ilə mifik-əfsanəvi qəhrəmanlara dönmüş Tomris, Cavanşir, Babək, Xətai kimi tarixi şəxsiyyətlər heç də pafos naminə dilimizdə gəzib dolaşan uydurma obrazlar deyillər! Bir vaxtlar düşmənlərin canına vəlvələ salan bu tarixi qəhrəmanlarımız bu gün də doğulurlar. Onların biri də məhz Koroğlu kimi düşmənin kürkünə birə salmış Biləsuvarlı balası olan qəhrəman Mübariz İbrahimovdur. “Kim idi Mübariz? Sadə, zəhmətkeş bir azəri-türk ailəsinin övladı. Sadə kəndçi balası. O vaxt Azərbaycanın ucqar əyaləti sayılan Biləsuvar əyalətində, indiki böyük ticarət mərkəzinə və ziyarətgaha çevrilən Mübarizabad şəhərində dünyaya göz açmışdı sadə kəndçi balası, azəri-türk oğlu. Anası Qarabağ haqqında, bəşəriyyətin ən sonuncu dəhşətli soyqırımı sayılan Xocalı soyqırımı haqqında bayatılar deməklə, 19-20-ci əsrlərdə Azərbaycanın konservatoriyası sayılan Şuşa haqqında qəmli, vətən ruhlu nəğmələr oxumaqla layla çalmışdı öz oğluna, mübariz ruhda böyüyən Mübarizinə. Birinci sinfə ayaq basan Mübarizə ilk dərs günü ana dili müəllimi Şuşanın işğalından bəhs edən “Ana vətən çağırır” mövzusunda dərs keçmişdi. Dərsdən evə dönən Mübariz atasının və anasının boynuna sarılmış, onlara Vətən deyə müraciət etmişdi. Ata və anası isə “səni Vətən üçün böyüdəcəyik” – demişdilər gözləri qəlbinin atəşindən par-par parıldayan oğullarına. Hərb sənətinin sirlərinə yiyələnən və daim qəlbi səngər üçün döyünən Mübarizin əsgəri xidməti o vaxt daxili qoşunlar adlanan və ölkədaxili nizamı qoruyan qoşun növündə keçmişdi. Ancaq onun məqsədi daxili nizamı pozan nümayişçilərin başına dubinka endirmək yox, düşmən sinəsinə yumruq vurmaq, bir yumruqla işğal altında olan torpaqlarımızda at oynadan düşməni məhv etmək idi. Odur ki, əsgəri xidmətini başa vurduqdan sonra yenidən hərbi kursa yazılır və kursu müvəffəqiyyətlə bitirərək birbaşa cəbhə xəttinə yollanır. Postda dayandıqları yüksəklikdən işğal altında olan barlı-bərəkətli torpaqlarımızı, xarabazarlığa çevrilən kəndlərimizi, tüstüsü çıxmayan komaları, azan səsi eşidilməyən məscidləri seyr edən Mübarizin düşmənə nifrəti birə min artır. Bir gün tabeçiliyində olan və postda dayanaraq düşmən tapdağında olan vətənini nişangahla müşayiət edən əsgərin gözlərinin yaşardığını görür və səbəbini soruşur. Əsgər bildirir ki, indi onun dayandığı bu postda 20 il əvvəl onun atası dayanıbmış. O atası ki, o vaxt həmin bu yerdə böyrəyini soyuqlatmışdı və indi yataq xəstəsidi. İmkanlı ağalar isə onun atasının, Qarabağ müharibəsi iştirakçısının, Qarabağ müharibəsi əlilinin böyrəyinin dəyişdirilməsinə sponsorluq etmək əvəzinə şou biznesin “yeni ulduzlarına”, “avrovijin” iştirakçılarına sponsorluq edirlər. “Yəqin ki, 20 il sonra da mənim oğlum məni yataqda qoyub gələcək bu yerdən vətən torpaqlarını izləməyə. Çünki geri qayıdan kimi bir böyrəyimi atama vermək istəyirəm. Amma elə qorxuram ki, istəyim baş tutmaya. Çünki yaman gizildəyir böyrəklərim” – demişdi gözləri yaşlı əsgər. Mübariz öz dəsmalı ilə onun göz yaşlarını silmiş və “ağlama, 20 il sonra sənin oğlun buradan yox, Şuşadan seyr edəcək vətən torpaqlarını; İsa bulağını, Cıdır düzünü, gözəl Qarabağı. Bu sözü mən Mübariz Allah qarşısında söz verirəm sənə” – demişdi. Bunu demiş, həmin axşam ata və anasına son sətri “Təki vətən sağ olsun” kəlamı ilə bitən son məktubunu yazmış və təpədən dırnağa qədər silahlanaraq təkbaşına düşmən üstünə getmişdi. Gecənin qaranlığında intiqam hissindən par-par parıldayan, işıq saçan gözləri düşməni vahiməyə salmış, onu ova çıxmış ac canavara bənzətmişdi düşmən tərəf. Bəli, düşmən yanılmamışdı. Həmin anda Mübarizin qəlbinə türkün əfsanəvi mifi sayılan boz qurdun ruhu hakim kəsilmişdi. İlk sərrast atəş ön cərgədə keşik çəkən düşmǝni yerə sərir. Düşmən səngərində qarışıqlıq düşür. Əllərini silaha atmamış Mübarizin avtomatı işıq saçmağa başlayır. Yorğun məşqlər, ağır təlimlar zamanı qazanılmış zəngin təcrübə öz bəhrəsini verir”.
Göründüyü kimi, Elman Rüstəmov sənədli hekayə janrına xas olan oçerkvari üslubda “Kim idi Mübariz?” sualını qoymaqla qəhrəmanımızın tarixi kimliyinə arayış gətirir. Burada həm Mübarizin ata-anası ilə bağlı tarixi informasiyanı çatdırır, həm də Mübarizi tarixi-əfsanəvi cəngavərlik ruhunda yetirən milli-ədəbi zəminə də aydınlıq gətirərək göstərir ki, Azərbaycan xalqının milli və ədəbi-bədii-fəlsəfi düşüncəsində elə ana da, ata da vətən timsalında özünə möhkəm yer eləmişdir. Elə ona görə də ”Mübariz atasının və anasının boynuna sarılmış, onlara Vətən deyə müraciət etmişdi” ifadələri ilə müəllif bu məqama birbaşa toxunmuşdur. Çünki Azərbaycanlı təfəkküründə Ana vətən, Ata yurdu (Dədə-baba torpağı) tipli sabitləşmiş el ifadələri hava(yı)dan deyilməyib. Ata, ya ana övlad üçün nə dərəcədə əziz – doğmadırsa, elə torpaq (vətən) də o cür əziz və müqəddəsdir.
Daha sonra müəllif hekayə janrının bədii tələbinə uyğun olaraq burada da haşiyə çıxır, postda dayanan gənc əsgərin obrazını yaradır və o əsgərin atasının da vaxtilə bu postda – səngərdə keşik çəkərkən böyrəklərini soyuq aldığı səhnəsini təsvirə gətirir. Məhz bu acı səhnəni görən və eşidən Mübarizin bundan sonra qisas eşqilə düşmən üzərinə təkbaşına getməsindən söhbət açılır.
Gördüyümüz kimi, gətirilən bu parçada da yazıçının müxtəlif cür düşüncə modellərini bir arada birləşdirdiyinin şahidi oluruq. Mübarizin cismani kimliyi, daha sonra mənəvi kimliyi (ata-anasının metaforik siması olaraq Vətən övladı olması) və eyni zamanda mifik kimliyi laybalay oxucuya təsvir olunur. Göstərilir ki, gecə ikən düşmən ordusu üstünə təkbaşına yeriyən Mübarizi düşmənlər “ova çıxmış ac canavara bənzətmişdi”. Yazıçı bu bənzətmənin doğru olduğunu da təsdiqləyir: “Mübarizin qəlbinə türkün əfsanəvi Boz qurd mifinin hakim kəsildiyini” deyən yazıçı bununla qəhrəmanımızın mifik ulu əcdadlarımızdan sayılan Boz Qurdun da daşıyıcısı olduğunu düşüncə hadisəsi olaraq oxucuya təqdim edir. Bununla Elman Rüstəmov belə bir ideyanı vermək istəyir ki, qədim türk miflərində də – mifik qəhrəmanların təbiətində də rəmzi-metaforik şəkildə də olsa bir həqiqət boy göstərir. Bununla xilaskar Boz qurd obrazının özünün də hardasa metaforik də olsa həqiqətdən rişələndiyini göstərmək istəyir. Düşmənlərə anlatmaq istəyir ki, real qəhrəmanlarımız kimi mifik qəhrəmanlarımız da havadan – boş-boşuna yaranmayıblar.
Ardınca yazıçı Elman Rüstəmov Mübarizin qəhrəmanlıq səhnəsini təsvir edir, onun Koroğlu kimi meydana təkbaşına girib düşmən üzərinə atıldığını, leşi leş üstə qaladığını görtərir.
Yazıçı Mübarizin düşmənlərə bu qan uddurmasını “səngərdən izləyən əsgərlərimizin beynini silkələyib, yatmış beyinləri oyatdığını” yazır. Bununla müəllif onun bu misilsiz şücaətini 2020-ci ilin 44 günlük Zəfərlə sonuclanan savaşımızın başlanğıcı kimi səciyyələndirir.
Lakin təkcə 44 günlük qələbəmizin başlanğıcı çərçivəsində məhdudlaşdırmır, onu daha böyük ölçüdə dəyərləndirən yazıçı bunu aşağıdakı cümlələrlə ifadə etməklə həm hekayəni yekunlaşdırır, həm də hekayənin əsas ideyası olaraq hekayənin adına çıxardığı “Min il sonranın salnaməsindən...” ifadəsinə aydınlıq gətirib yazır: “Azərbaycanın ərazisində ən yüksək zirvə Bazardüzü zirvəsidir. Mübariz isə ondan daha da hündür bir zirvə fəth edir. Bu onun ucaldığı şəhidlik zirvəsi olur. Mübariz öz qəhrəmanlığı ilə şəhidliyin ən uca zirvəsinə yüksəlir. Onun qəhrəmanlığından sonra qəlbi qisas hissi ilə dolu azəri türkləri bu zirvəni fəth etməyə üz tuturlar. Televizorda hansısa müğənniyə cangüdənlik etməyindən fəxrlə danışan başı qırxılı peysər oğlanlar əllərinə silah alıb cəbhəyə yollanırlar. Rusiyada, Almaniyada, Hollandiyada Qarabağ müharibəsindən qaçıb gizlənmiş gənclər vətəni Azərbaycana qayıdıb 20 il düşmən tapdağında olan torpaqları azad etmək üçün silaha sarılırlar. Mübarizin qəhrəmanlığından sonra xalqda özünə inam yaranır, əsl vətən ruhlu, Çanaqqala döyüşçüləri kimi ölümün gözünün içinə düz baxan böyük bir Mübarizlər ordusu yaranır. Har ayın sonunda Mübarizin ruhu əsgər yoldaşlarından birinin bədəninə daxil olur, həmin əsgər də Mübariz kimi silahlanaraq əvvəlcə Mübarizin atasının və anasının əlindən öpür, təkbaşına düşmən üstünə yeriyir və düşmənin mövqelərini darmadağın edərək şəhid olur. Artıq Azərbaycan özünün 100-cü Mübarizini şəhid verərkən düşmən ordusundan əsər-əlamət qalmamış, sağ qala bilənlər nəinki işğal etdikləri Azərbaycan torpaqlarından, həm də tarix boyu məskunlaşdıqları qədim Azərbaycan torpaqlarından baş götürüb Avropa ölkələrinə qaçmış və 3-cü minilliyin ortalarında bir millət kimi assimilyasiya olaraq yer üzündən silinmişlər ... 3011-ci il. “Azərbaycanın tarixi salnaməsindən”.
Belə bitirir hekayəni müəllif. Tarix isə gördüyümüz kimi, hekayənin yazıldığı real 2011-ci il tarixi ilə yox, 3011-ci il kimi göstərilib.
İstərdim bu məqamdan öncə yazıçının söhbət açdığı Bazardüzü zirvəsi ilə bağlı söylədiyi “Mübarizin o zirvədən də yüksək bir zirvə – şəhidlik zirvəsi” fəth etməsi məsələsinə də toxunam. Bu ifadələr mənim 1990-cı illərin əvvəllərində, hələ Cəbrayıl torpağı işğala məruz qalmadığı dövrlərdən çox əvvəl yazdığım şeirimdən aşağıdakı misraları bir daha xatırlatdı mənə:

Torpağın köksündə ən yüksək zirvə
Kəşf etdi şəhid şah şəhid qardaşım.

O vaxt şəhid qardaşlarımızın öz şəhidlikləri – igidliklərilə “torpağın köksündə ən yüksək – əlyetməz bir zirvəni kəşf etdiklərini” yazmışdım misraların dililə. İndi də Elman Rüstəmov Mübarizin timsalında şəhidlərimizin Bazardüzü zirvəsindən də uca bir qəhrəmanlıq zirvəsini fəth etdikləri fikrini oxuyuram. Fikirlərimiz necə də üst-üstə düşür. Məlumdur ki, torpaqda – yerin təkində ancaq dərinlik ölçüsündən söhbət gedə bilər. Ancaq biz bədii-fəlsəfi bir yanaşma ilə şəhidlərimizin torpağın yeraltı qatında dərinlik aşkarladıqlarını yox, əlyetməz – ən yüksək zirvəni fəth etdiklərini söyləmişik. Bu yanaşma mahiyyətcə şəhidlərimizin torpağa gömüldüklərini yox, əksinə, ölməzliyə, ölməzlik zirvəsinə yüksəldiklərinə dair söylədiyimiz bədii-poetik bir dəyərləndirmədir. O ki qaldı yazıçı Elman Rüstəmovun hekayəni belə bir sonluqla bitirməsinə və hələ bundan sonra bəşəriyyətin 1000 illik bir yol qət edəcəyi 3011-ci il tarixinin simvolikasına, bununla müəllif özündən əvvəlki tarixi şəxsiyyət olan qəhrəmanlarımızın bu gün tarixi-mifik bir örtüyə bürünərək günümüzdə – zamanımızda yaşamasına paralel bir bənzərlik ortaya qoymuşdur ki, hələ 1000 il bundan sonra da Mübariz İbrahimov qəhrəmanlığı öz sələflərinin qəhrəmanlığı kimi xalqımızın və vətənimizin tarixində anılıb yaşayacaqdır. Eyni zamanda bununla müəllif gələcəyi yazıçı gözü ilə necə görə biləcəyini təsəvvürdə canlandırmışdır. Yazıçıların öz əsərləri ilə real və ya fantastik təsvir yolu ilə gələcəyi təsəvvürdə canlandırmaları isə ədəbiyyatda kino sənəti və s. vasitəsilə əks etdirdiyi nümunələr isə hamımıza tanış məsələdir.
Bir sözlə, yazıçı Elman Rüstəmovun hər bir yazısı oxucuya müəyyən ideya – estetik məzmunlu dəyərli fikirlər aşılayır. İxtisasca həkim olan yazıçı əsərləri ilə insanların mənəvi dünyasında sağlam və faydalı ovqatla düşünə bilmək duyğuları formalaşdırır. Dəyərli yazıçımıza yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayırıq!

Şakir Albalıyev,
filologiya elmləri doktoru

Abid Şamiloğlu,
Müəllim, Quba Afurca kəndi


Sönməyən ocaq

(Sənədli hekayə)
Afurca kəndinin uca dağları bəyaz dumanla örtülmüşdü. Yazın gəlməyinə baxmayaraq, hələ havalar istiləşməmişdi. Sürünü, mal-qaranı yaylağa aparmaq olardımı? Heç kim cəsarət eyləmirdi. Bəzən elə olurdu ki, yayın ortalarında yaylaqda qar yağardı. Salman kişi son sözünü dedi:
- Hazırlaşın, yaylağa çıxmalıyıq. Heç bir qar, boran bizi qorxuda bilməz. Yağar, əriyib gedər. Gecikdirmək olmaz. El-oba yığışdı, köçdü. Yaylaq həyatı başladı. 1858-ci ildə Afurca kəndində dünyaya göz açan Salman Abid oğlu kəndin dağ cüssəli bir igidi idi. O, bütün quberniyanın vicdanı, ədalət qoruyucusu, zəngin bir təsərrüfatın sahibi idi. Onun qoyun sürüləri, mal-qara naxırları Qilit yaylağındakı geniş otlaq sahələrində saxlanılırdı.
Salman kişi təsərrüfata başçılıq etməklə yanaşı, həm də Afurcanın və ətraf kəndlərin hakimi idi. O, bu işə dövlət tərəfindən təyin olunmuşdu. Kənddə bir haqsızlıq baş verəndə hamı onun qapısına qaçardı. Salman kişi həyətindəki qocaman palıd ağacının altında əyləşər, hər iki tərəfi təmkinlə dinləyərdi. Onun kəsdiyi hökmdən heç kim inciməzdi, çünki onun hakimliyi ilahi ədalətə və insan sevgisinə söykənirdi. Onun ədalət sorağı tezliklə doğma kəndinin sərhədlərini aşdı. Başqa kəndlərdə də işi çətinə düşən, çıxılmaz vəziyyətdə qalan, haqqı tapdalanan hər kəs çarəni Salman kişinin müdrikliyində tapardı. O, fərq qoymadan hər bir məzlumun imdadına çatar, müşkül işləri asanlıqla həll edərdi.
Salman kişinin həyatındakı ən böyük zənginlik onun evinin dirəyi, ömür-gün yoldaşı Mərziyə nənə idi. Mərziyə nənə təkcə Salman kişinin həyat yoldaşı deyil, həm də onun qəlbinin aynası, xeyirxahlıq missiyasının ən böyük ortaq tərəfi və kəndin mənəvi anası idi.
Salman kişinin evindən qonaq-qara əskik olmazdı. Uzaq kəndlərdən gələnləri Mərziyə nənə böyük bir təmkinlə, gülər üzlə qarşılayar, onlara süfrə açar və hər birinə ana şəfqəti göstərərdi. Salman kişinin Afurcada uzun illərə dayanan, sadiq və özü kimi igid bir dostu var idi: Əbdülxalıq. Bu iki cəsur və mərd insanın dostluğu kənddə əsl qardaşlıq nümunəsi sayılardı. Kəndin xeyrinə və ya camaatın xeyir-şəri ilə bağlı bir iş görüləcəksə, Salman kişi ilə Əbdülxalıq mütləq bir-birilə məsləhətləşərdilər. Hər hansı çətin bir qərar qəbul olunmalı olduqda, bu iki dost hər bir işi incəliyinə qədər götür-qoy edib tamamlayardılar. Salman kişinin müdrikliyi sayəsində Afurcanın və ətraf kəndlərin hər bir problemi asanlıqla yoluna qoyulardı. Bu dostluq kəndin həm xeyir işlərində, həm də ağır günlərində ən möhkəm dayaq idi.
Salman kişi həm də darda qalanın arxası, köməyi, acın çörəyi idi. Elə bir il olurdu ki, quraqlıq və ya sərt qış ucbatından bütün ətraf kəndlərdə camaatın taxılı tamamilə qurtarırdı. Belə qıtlıq günlərində insanların taleyinə aclığın qorxunc kölgəsi düşəndə, Salman kişi dərhal hərəkətə keçərdi. O, ehtiyatda olan taxıl anbarlarının ağzını açdırar və car çəkdirərdi: "Kimin nə qədər ehtiyacı varsa, gəlsin, taxılını aparsın!"
Nəinki Afurcanın, hətta ətrafdakı bütün kəndlərin əhalisi də axın-axın onun həyətinə gələrdi. Salman kişi heç bir təmənna ummadan, heç kəsi qapısından əliboş qaytarmadan tonlarla taxılı insanlara paylayardı. Kəndin kimsəsizləri, xüsusən də başsız qalmış dul qadınları və yetimləri onun daimi himayəsində idi. Səhər açılanda uşaqların üzündəki aclıq qorxusunun yerini təbəssümün alması Salman kişinin ən böyük mükafatı idi. O, sanki bu dünyaya acları doyurmaq, sızlayan qəlblərə məlhəm olmaq üçün gəlmişdi.
Təqvimlər 1918-ci ili göstərəndə bu dinc dağ kəndlərinin üzərini qara buludlar aldı. Bakıda və Şamaxıda Şaumyanın göstərişi ilə Amazaspın erməni-bolşevik silahlı dəstələri qan tökür, kəndləri yandırır, günahsız insanları öldürürdülər. Çox keçmədən qorxunc xəbər Quba qəzasına da çatdı. Düşmən Şamaxını xarabalığa çevirdikdən sonra Qonaqkənd yolu ilə Quba şəhərinə gəlib keçəcəkdi.
Kəndlərə təşviş düşdü. Qadınların fəğanı, uşaqların qorxu dolu baxışları hamını lərzəyə gətirdi. Belə bir məqamda Salman kişinin polad iradəsi ön plana çıxdı. O, bir an belə tərəddüd etmədən ayağa qalxdı.
- "Qorxmayın!" -deyə onun gur səsi əks-səda verdi. -"Namusumuzu və torpağımızı bu qan içənlərə tapşırası deyilik!"
Salman kişi dərhal strateji plan qurdu. Kəndin qadınlarını, uşaqlarını və qocalarını toplayaraq, onları gur şəlalənin axdığı yerdə olan, sıldırım Qırmızı Qayanın gizli mağaralarına yerləşdirdi. Bu təhlükəli köç zamanı qadınların və uşaqların başında Mərziyə nənə dayanmışdı. O, öz sarsılmaz iradəsi, ana şücaəti və təmkinliyi ilə mağaralarda gizlənən hər bir kəsə mənəvi dayaq oldu, qorxunu onlardan uzaqlaşdırdı. Mərziyə nənə sığınacaqda saxladığı hər bir kəsi ana kimi qoruyaraq bu zəfərin mənəvi qəhrəmanı oldu. Onun bu şücaəti, sarsılmaz rəşadəti dillər əzbəri oldu, sorağı bütün Azərbaycana yayıldı.
Şəlalənin gurultusu uşaqların səsini boğur, düşmənin bu gizli sığınacağı tapmasını qeyri-mümkün edirdi.Ailələri etibarlı yerə yerləşdirdikdən sonra Salman kişi və onun sadiq dostu Əbdülxalıq kəndin igidlərini, əlinə silah ala bilən hər bir kişisini səfərbər etdi. Düşmən Qonaqkənd yolundan keçib gələndə qarşısında heç nədən qorxmayan, Vətən naminə ölməyə hazır olan bir böyük dəstəni gördü.
Salman kişinin və Əbdülxalıqın rəhbərliyi ilə başlayan qəfil və amansız müqavimət düşməni sarsıtdı. Ağır toplarla, pulemyotlarla silahlanmış böyük bir orduya qarşı bu dəstə qəhrəmancasına vuruşurdu. Dağların hər qayası, hər cığırı düşmənə qarşı bir silaha çevrilmişdi. Bu qeyri-bərabər döyüşdə erməni-bolşevik dəstələri ağır itkilər verdilər. Onlar Təngə dərəsindən keçib Quba şəhərinə doğru irəliləməyə məcbur oldular.
Salman kişinin göstərdiyi bu qəhrəmanlıq, göstərdiyi bu müqavimət böyük bir fəlakətin qarşısını aldı. O, öz kəndinin və ətraf kəndlərin namusunu qorudu, yüzlərlə ananı və uşağı ölümdən xilas etdi. Onun bu şücaəti, sarsılmaz rəşadəti dillər əzbəri oldu, sorağı bütün Azərbaycana yayıldı.
İllər keçdi, zaman dəyişdi. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti quruldu və amansız kolxozlaşma dövrü başladı. Bu dövr Salman kişinin həyatının ən ağır imtahanı oldu. Onun ömür boyu zəhmətlə topladığı, min bir əziyyətlə artırdığı bütün qoyun sürülərini, böyük mal naxırlarını, var-dövlətini əlindən aldılar. Ailə bir gecədə tamamilə müflis vəziyyətə salındı. Sovet hökuməti onun maddi gücünü qırmağa çalışırdı.
Bu sınaq günlərində Mərziyə nənə ərinin ən böyük sirdaşı, sarsılmaz qalası oldu. O: "Mal-mülk gəldi-gedərdi, təki baş ucalığı olsun, təki canımız sağ olsun" -deyərək Salman kişiyə güc verdi və ailənin başını hər zaman dik saxladı. Lakin onlar bir şeyi unutmuşdular. Salman kişinin böyüklüyü onun var-dövlətində deyil, sarsılmaz ruhunda və polad xarakterində idi. Salman kişi bütün bu haqsızlıqlara, maddi itkilərə baxmayaraq özünü sındırmadı. Əsl bir kişi, dağ qədər vüqarlı bir el ağsaqqalı kimi hərəkət etdi. Malı-mülkü əlindən alınsa da, qəlbindəki insan sevgisini və mərdliyini heç kim ala bilmədi. O, yenə də kəndin mərkəzində dik dayandı, yenə də darda qalanın, çarəsiz qalanın köməyinə çatdı. Bu çətin günlərdə onun ən böyük mənəvi dayağı yenə də sadiq dostu Əbdülxalıq oldu.
Əbdülxalıq həm varlı, həm də müflis günündə Salman kişinin yanında qaldı, onun dərdinə şərik oldu. Bu iki igid insan ömürlərinin sonuna qədər dostluqlarını, bir-birinə olan hörmət və sədaqətlərini eyni səmimiyyətlə davam etdirdilər.
Salman kişi 1930-cu ilin sonunda dünyasını dəyişdi. O, bu dünyadan köçəndə onun heç bir malı-dövləti yox idi. Amma onun arxasında gözüyaşlı, ona minnətdar olan və onun mərdliyinə heyran qalan bütöv bir mahal var idi. Bir də onun müqəddəs xatirəsini göz bəbəyi kimi qoruyan Mərziyə nənə vardı.
Bu gün də Afurca kəndində şəlalənin səsi ucalanda, sanki o səs Salman kişinin qəhrəmanlığını hayqırır, Qırmızı Qayanın mağaraları isə onun ədalətinin, xeyirxahlığının və cəsarətinin şahidi kimi vüqarla dayanır.
Salman Abid oğlu və Mərziyə nənə öz şərəfli ömürləri və əyilməz qamətləri ilə hər bir Azərbaycanlının qəlbində əbədi bir abidə ucaltdılar.

Mənəvi ağrının

vizit kartı

( Sənədli hekayə )

Mirzə müəllim ömrünü elmə, kitablara və tələbələrə həsr etmiş bir insan idi. Saçlarına dən düşmüş, alnındakı qırışlar illərin gərgin axtarışlarından xəbər verən bu tanınmış alim, cəmiyyətdə hamının böyük hörmət bəslədiyi bir ziyalı idi. Onun üçün ən böyük zənginlik mənəviyyat, ən böyük qazanc isə elm idi. Lakin dövran elə gətirmişdi ki, dolanışıq çətinliyi hər qapını döydüyü kimi, onun da evindən yan keçməmişdi. Gözəl bir yaz səhəri idi. Xalası Mirzə müəllimə yaxınlaşıb, bir az çəkinə-çəkinə, bir az da çarəsizlikdən dilləndi:
– Mirzə, evdə xeyli şorumuz var. Bilirsən ki, maddi vəziyyətimiz bu aralar bir az sıxıntılıdır. Apar bu şoru Saratovka bazarında sat, evə bir-iki lazımlı şey alarsan. Mirzə müəllim duruxdu. Ömründə bircə dəfə də olsun ticarətlə məşğul olmamışdı. Auditoriyalarda mühazirə oxuyan, beynəlxalq konfranslarda çıxış edən bir alim üçün bazarda şor satmaq xəyalına belə gətirmədiyi bir iş idi. Lakin həyatın reallıqları qarşısında boyun əyməkdən başqa əlacı yox idi. O, ağır bir sükutla başını salladı, heç nə demədi. Səhər tezdən durub, ağ torbalara bükülmüş şor bağlamalarını götürdü və ağır addımlarla kəndin mərkəzinə tərəf yollandı. Kənd mərkəzində hələ heç kim yox idi. Səhərin mehi insanın üzünə toxunurdu. Mirzə müəllim əlindəki şor torbaları ilə yol kənarında dayanıb birtəhər gözləməyə başladı. İçində böyük bir xəcalət hissi var idi; - tanış-bilişin onu bu vəziyyətdə görməsindən çəkinirdi. Bu dəm uzaqdan bir maşın göründü. Yaxınlaşan maşın dayandı və qapısı açıldı. Sükan arxasında əyləşən şəxs kənd məktəbinin direktoru idi. O, dolanışığını təmin etmək üçün altı-bazar günləri öz köhnə maşını ilə taksiçilik edirdi. Direktor pəncərəni endirib hörmətlə dilləndi:
– Sabahınız xeyir, Mirzə müəllim! Bazaramı gedirsiniz? Mirzə müəllim utana-utana, birtəhər başı ilə "hə" işarəsi etdi. Direktor dərhal maşından düşüb baqajı açdı, alimin əlindəki şor torbalarını ehtiyatla oraya yerləşdirdi. Mirzə müəllim də ağır addımlarla maşına əyləşdi. Yol boyu ikisi də sükuta qərq olmuşdu. Hər ikisi bir-birinin vəziyyətini gözəl anlayır, lakin bu barədə danışmağa xəcalət çəkirdilər. Biri elmlər namizədi, digəri isə gələcək nəsli yetişdirən bir pedaqoq idi. Amma bu gün taleyin gərdişi onları fərqli bir nöqtədə birləşdirmişdi. Nəhayət, Saratovka bazarına çatdılar. Maşın dayandı. Mirzə müəllim əlini cibinə atıb 2 manat çıxardı və ön oturacağın üstünə qoydu. Sonra maşından düşmək istədi. Məktəb direktoru pulu görən kimi diksindi və dərhal etiraz etdi:
– Mirzə müəllim, aybdır, vallah aybdır! Sizdən pul götürə bilmərəm. Xahiş edirəm, pulunuzu geri götürün. Mən sizə sadəcə hörmət əlaməti olaraq yolüstü kömək etdim. Mirzə müəllim dayandı. Dönüb direktorun yorğun, amma qürurlu gözlərinə baxdı. Ürəyindəki bütün o ağrı, cəmiyyətin gəldiyi bu nöqtəyə olan təəssüf hissi bir anda dilinə köçdü. O, pulu geri götürmədi, dərindən bir ah çəkərək acı bir təbəssümlə dedi:
– Yox, həmkarım, nə ayıb? Pulu mütləq götür. Bu, sənin haqqındır. Amma bir şeyi unutma... Bir millətin ki, məktəb direktoru taksiçi, alimi isə bazarda şor satandırsa, vay bu ölkənin halına! Mirzə müəllim torbalarını götürüb bazarın hay-küylü kütləsinə doğru irəlilədi. Məktəb direktoru isə əlindəki 2 manata baxa-baxa, maşının sükanına söykənib uzun-uzun xəyala daldı. Bu iki manat sadəcə bir yol pulu deyil, bir dövrün, bir cəmiyyətin ziyalısının çəkdiyi mənəvi ağrının vizit kartı idi.
Hüseyn İsaoğlu,

yazıçı-publisist,
AYB və AJB üzvü.

"İkarus"un son uçuşu
(Fantastik hekayə)

Bəzən uçmaq üçün təyyarəyə ehtiyac yoxdur; bir dostun sadiqliyi sizi ən yüksək zirvələrə qaldıra və ən çətin enişlərdən xilas edə bilər. Zaur və Oktay uşaqlıqlarını eyni həyətdə keçirmişdilər. Həmişə dəniz kənarında narın qumun üzərində uzanıb göyləri seyr edirdilər. Yaşadıqları yer aeroporta çox yaxın idi. Aeroportdan havaya qalxan təyyarələrə tamaşa etmək onlar üçün çox maraqlı idi.
Onların oyunları da, xəyalları da, arzuları da eyni idi: böyüyəndə oxuyub təyyarəçi olmaq, polad qanadlı nəhəng quşları idarə etmək. Məktəbdən sonra qaçaraq aviamodelçilik dərnəyinə gedər, taxtadan və kağızdan düzəltdikləri kiçik motorlu "təyyarələri" havaya uçuranda sanki özləri də o kabinədə oturarmış kimi həyəcanlanardılar.
İllər keçdi, arzular reallığın astanasına gəldi. Hər iki dost Aviasiya Akademiyasına sənədlərini verdi. Zaurun yolu açıq idi. O, həm imtahanlardan, həm də tibbi yoxlanışdan uğurla keçdi. Lakin taleyin acı sürprizi Oktayı gözləyirdi. Həkim komissiyası onun görmə qabiliyyətindəki xırda bir qüsuru əsas gətirərək "təyyarəçi ola bilməz" qərarını verdi.
Zaur göylərin fatehi olanda, Oktay arzularını asfalt yollara köçürdü. O, nəhəng bir "İkarus" avtobusunun sürücüsü oldu. Zaur hər dəfə uçuşdan qayıdanda dostunu kabinəsinə dəvət edər, ona dünyanı buludların üzərindən göstərərdi. Oktay dostu üçün sevinsə də, içindəki o qırılmayan "uçmaq eşqi" həmişə köksünürdü.
Zaur dəfələrlə Oktayı təyyarəsinə mindirib kabinədə öz yanında oturtmuş, onu dünyanın bir çox şəhərlərinə – Londona, Bombeyə, Parisə, Praqaya aparmışdı. Oktay özündən çox sevdiyi dostuna minnətdarlığını bildirmişdi. Zaur isə Oktaya demişdi: "Sənin işin mənim işimdən daha dəyərlidir, çünki sən avtobusunda apardığın sərnişinlərlə həmişə ünsiyyətdə olursan, mən isə heç vaxt onlarla ünsiyyətdə ola bilmirəm".
Bir gün tale onları heç vaxt unudulmayacaq bir sınağa çəkdi. Zaurun idarə etdiyi sərnişin təyyarəsi enişə hazırlaşarkən qabaq təkərlərin açılmadığı məlum oldu. Aeroportun dispetçer qülləsində hava buz kimi soyumuşdu. Radiostansiyadan Zaurun səsi eşidilirdi: "Qabaq şassi sıradan çıxıb, mexaniki açılış baş vermir. Yanacaq bitmək üzrədir, gövdə üzərinə enişə məcburam". Bu təyyarənin burnunun beton zolağa sürtünərək alovlanması və böyük ehtimalla partlayış demək idi.
Aşağıda – hava limanının düz yanında Oktay "İkarus"un sükanı arxasında donub qalmışdı.
O, dostunun səsini kütləvi radio dalğalarından eşidirdi. Oktay yaxşı bilirdi ki, Zaurun idarə etdiyi o nəhəng polad kütləsi yerə dəyən an saniyələr hər şeyi həll edəcək. O, mühərriki işə saldı, "İkarus"un köhnə, amma etibarlı mühərriki mırıldadı. Darvaza taybatay açıldı. Oktay "İkarus"u eniş zolağına sürdü.
Zaur təyyarəni yerə yaxınlaşdırdı. Sürəti minimuma endirdi. Oktay güzgüdən arxaya baxdı: nəhəng gövdə bir kabus kimi onun üzərinə enirdi. Avtobus titrəyir, sürət göstəricisi sona yaxınlaşırdı. İndi onlar eyni sürətlə hərəkət edirdilər.
Zaur kabinədə tər içində idi. "Dayanma, Oktay, bir az da sürəti artır!" deyə pıçıldadı. O, təyyarənin burnunu yavaş-yavaş avtobusun damına doğru endirməyə başladı. İlk təmas baş verəndə dəhşətli bir metal səsi ətrafa yayıldı. "İkarus"un tavanı təzyiqdən əyildi, şüşələr titrədi. Oktay sükanı iki əli ilə elə bərk sıxmışdı ki, barmaqlarının buğumları ağarmışdı. Avtobusun amortizatorları təyyarənin ağır ağırlığı altında az qala yerə yapışmışdı.
Zaur əsas tormozları sıxdı. Təyyarənin arxa təkərlərindən qara tüstü çıxdı. Oktay da eyni anda çox ehtiyatla əyləcə basdı. Əgər o, kəskin dayandırsaydı, təyyarə avtobusun üzərindən aşar, hər ikisi məhv olardı. Onlar sanki tək bir orqanizm kimi hərəkət edirdilər. Mil-mil, saniyə-saniyə sürət azaldı. Nəhayət, hər iki nəhəng maşın zolağın tam sonunda, toz-duman içində dayandı. Sükut çökdü. Yalnız soyuyan metalın çırtıltısı və uzaqdan gələn yanğınsöndürən maşınların siqnalı eşidilirdi.
Zaur kabinədən aşağı, dostunun yanına qaçanda ayaqları titrəyirdi. Oktay isə hələ də sükanı elə bərk sıxmışdı ki, sanki buraxsa, hər şey yenidən uçulacaqdı.
Zaur "İkarus"un qapısını dartıb açdı. Oktay başını sükana söykəmişdi, alnından axan tər gözlərinə süzülürdü.
Zaur (səsi titrəyərək): — Oktay! Sən nə etdin?! Bu dəlilik idi! Sən həyatını riskə atdın...
Oktay yavaşca başını qaldırdı, dodaqlarında yorğun, amma qürurlu bir təbəssüm var idi. Gözlərinin içinə qədər toz dolmuşdu.
Oktay sakitcə pıçıldadı: — Deyəsən, bu dəfə mənim "təyyarəm" səninkindən daha ağır yük daşımalı oldu, dostum?
Zaur: — Sən həmişə bizdən daha yüksəkdə uçmusan, Oktay. Çünki sən bu gün insanları ölümün pəncəsindən xilas etdin. Sən əsl qəhrəmansan. Vətən, xalq sənin qəhrəmanlığını unutmayacaq.
Zaur əlini dostunun çiyninə qoydu. Gözləri dolmuşdu.
Zaur: —" Mən yuxarıda çarəsiz qalmışdım. Amma aşağı baxanda sənin "İkarus"unu gördüm. Elə bil ki, daha da cəsarətləndim, gücə, qüvvətə gəldim. O an anladım ki, sən hələ də məni qoruyursan".
Oktay: — Sən göylərin qəhrəmanısan, Zaur. Amma mənə elə gəlir ki, mənim avtobusum bu gün ilk və sonuncu dəfə uçuş həyata keçirdi. Bax, damı tamamilə əzilib, amma sən sağsan. Bu vaxt aeroportun xilasetmə qrupları və jurnalistlər onlara tərəf qaçmağa başladılar. Kameralar parıldayır, hamı bu möcüzəni lentə alırdı. İki dost üçün dünya daha da gözəlləşmişdi. Bütün qəzetlər, jurnallar Zaur və Oktayın şücaətindən, qəhrəmanlıq əfsanəsindən yazırdı. Hamı onları qəhrəman adlandırırdı. Həyatı xilas olunmuş sərnişinlər bu qəhrəmanlarla şəxsən görüşüb, sevinc göz yaşları axıdaraq onlara təşəkkür edirdilər.
Onlar anladılar ki, bəzən arzular həyata keçməsə də, amma əvəzində həyat bizə o arzulardan daha böyük olan bir fədakarlıq və sadiqlik şansı verir.
Bir neçə ay sonra Zaur və Oktay yenidən həmin eniş zolağında görüşdülər. "İkarus" artıq təmir olunmuşdu, amma onun damında kiçik bir nişan — təyyarə şəkli həkk olunmuşdu. Zaur isə təqaüdə çıxana qədər hər enişdə aşağıya baxır və asfaltın üzərində dostunun avtobusunu görəndə özünü dünyanın ən təhlükəsiz pilotu hesab edirdi.
Zaur və Oktay qocalanda da həmin günü eyni həyəcanla xatırlayırdılar. Zaurun evinin divarında həmin qəzalı eniş anını əks etdirən fotoşəkil asılmışdı. Şəklin altında isə Oktayın xətti ilə bu sözlər yazılmışdı: "Sən göylərdə tək deyildin, mən həmişə aşağıda səni tutmağa hazır idim".
İllər sonra dostlar öz ürək sözlərini bir-birinə yazılı surətdə bildirdilər. Zaur yazırdı: "Oktay, mən minlərlə saat uçdum, yüzlərlə şəhər gördüm. Amma həyatımda gördüyüm ən gözəl mənzərə — o tozlu eniş zolağında mənə tərəf sürətlə gələn sənin narıncı "İkarus"un idi. O gün mən anladım ki, yerə enmək uçmaqdan daha çətin və daha şərəflidir, əgər səni aşağıda gözləyən sadiq dostun varsa..."
Oktay isə dostu Zaura belə yazmışdı: "Zaur, mən heç vaxt göylərə qalxa bilmədim, amma o gün sənin təyyarənin ağırlığını avtobusumun damında hiss edəndə sanki mən də buludların arasına daxil oldum. Sən mənim uşaqlıq arzumun qanadı idin, mən isə sənin həyatının təkərləri. Biz heç vaxt ayrılmadıq".
Biri göyləri fəth etdi, digəri yolları. Amma tale onları elə bir nöqtədə birləşdirdi ki, orada nə texnika, nə də qaydalar keçərli idi. Bu, bir pilotun bacarığı ilə bir sürücünün cəsarətinin deyil, iki uşaqlıq dostunun bir-birinə olan sonsuz inamının hekayəsidir.
Aviasiya Muzeyinin girişində bir abidə ucaldılmışdır. Postamentin üzərində qəzalı təyyarənin və əzilmiş "İkarus"un maketi qoyulmuşdur. Abidənin üzərində isə cəmi üç söz yazılıb:
"Güvən, cəsarət, vəfa".

SAZIN VƏ SƏNƏTİNİN

VURĞUNU

Azərbaycanın qədim və zəngin mədəniyyət xəzinəsi olan aşıq sənəti əsrlər boyu ustad-şəyird ənənələri üzərində yaşayaraq nəsillərdən-nəsillərə ötürülmüşdür. Bu ənənəni qoruyan, həm aşıqlıq sənətində, həm də musiqi alətlərinin hazırlanması sahəsində dərin iz qoyan el sənətkarlarından biri də Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin üzvü, tanınmış aşıq-sazbənd Kövrək Murad (Murad Əli oğlu Sarıyev) dır.
Kövrək Murad 7 iyul 1952-ci ildə Borçalı mahalının (Gürcüstanın Bolnisi rayonu) Aran-Dəllər (Muşevani) kəndində anadan olmuşdur. Borçalı mühiti hər zaman saza, sözə olan dərin sevgisi, aşıq və şairlərinin bolluğu ilə seçilmişdir. Muradın sənətə olan meyli hələ uşaq yaşlarından, ailə mühitindən başlamışdır. Atası Əli dülgər ustadı olmuş, cır armud ağacından müxtəlif məişət əşyaları, o cümlədən qapı, pəncərə və arabalar düzəltmişdir. Atasının əl işlərinə baxaraq sənətin sirlərini mənimsəyən balaca Murad, arada armud ağacı parçalarından kustar üsulla özünə ilk sazlarını yonmağa başlamışdır.
Borçalı aşıq mühitinin azman ozanı, Gürcüstanın Əməkdar mədəniyyət işçisi, ustad Hüseyn Saraclı ilə görüş Kövrək Muradın sənət taleyində ən həlledici məqamlarından sayılır. Həyatında ən mühüm hadisə onun Türk dünyasının gözəl dastanlar bilicisi Hüseyn Saraclı ilə qarşılaşması olur. Kənddə keçirilən məclislərin birində el ağsaqqalları ustad sənətkara kənddə saza-sözə vurğun olan istedadlı bir gəncin olduğunu bildirirlər. Murad ustadın qarşısında "İncəgülü" aşıq havasını yüksək məharətlə oxuyur. Hüseyn Saraclı gəncin səsini və ifasını bəyənərək, "Bu uşaqda əsl aşıq səsi var, bundan nəsə olacaq" deyir.
1976-cı ildə, ustadın 60 yaşı olarkən Murad onun rəsmi və sonuncu şəyirdi kimi fəaliyyətə başlayır.Qədim aşıq qanunlarına görə şəyird qəbul edilmək üçün üç ağsaqqalın ustadın yanına minnətçi getməsi və razılıq alınması tələb olunurdu. Bu razılıqdan sonra Kövrək Murad tam 5 il ustadı Aşıq Hüseyn Saraclının evində yaşamış, həm sənətin incəliklərini öyrənmiş, həm də ona təsərrüfat işlərində köməklik edərək ustadına qulluq etmişdir.
Ustadım Aşıq Hüseyn Saraclı, Aşıq Əmrah Gülməmmədov, Aşıq Məhəmməd Sadaxlı, Aşıq Kamandar, Xındı Məmməd, adlarını sadalamadığım neçə-neçə ustad saz-söz sərrafları və xiridarlar ozan sənətini təkcə mənə yox, çoxlarına sevdiriblər.
Kövrək Murad təkcə gözəl səsli aşıq deyil, həm də saz alətinin dilini bilən peşəkar sazbənddir. Sazbəndlik el arasında "saza bənd olmaq", onun sehrinə düşmək kimi qiymətləndirilir. Ustadı Hüseyn Saraclı da xüsusi olaraq sazbəndliklə məşğul olmasa da, dostlarının sazını təmir etməyi bacarırdı. Bu bacarıq Murada keçmiş və o, atasından öyrəndiyi dülgərlik sirlərini sazbəndlik sənəti ilə birləşdirmişdir. Usta öz yaradıcılığında əsasən Borçalıdan gətirdiyi tut və armud ağaclarına üstünlük verir. Onun qənaətinə görə, məhz bu ağaclar saza ən təmiz və məlahətli səsi bəxş edir.
Ömrünün müdrik çağlarında Bakıya köçən sənətkar, uzun illər boyu "Neftçilər" metro stansiyası yaxınlığındakı emalatxanasında fəaliyyət göstərmişdir. Onun emalatxanası həm yerli aşıqların, həm də sənətsevərlərin, türk dünyasından, eləcə də dünyanın müxtəlif ölkələrindən gələn insanların daimi görüş və saz bərpa mərkəzinə çevrilmişdir. Bir sıra mühüm dövlət tədbirlərində və beynəlxalq festivallarda iştirak edən Kövrək Murad, qədim aşıq mühitinin ədalət prinsiplərini hər zaman uca tutmuşdur. Onun ifasında lentə alınan "Sallama Kərəmi" və "Qaraçı", "Ağır Şərili", "Yanıq Kərəmi" kimi ustad havaları musiqi arxivlərində və Gürcüstan radiosunun fondlarında qorunub saxlanılır.
Kövrək Murad həm də yaradıcı aşıqdır. "Kövrək dubeyti" adlı mükəmməl bir saz havası yaradıb. O, hazırda qədim dövrün aşıqlarının bir-birinin sənətinə qarşı çox ədalətli və hörmətlə yanaşdıqlarını fəxrlə qeyd edərək, gənc nəslə ustad-şəyird ehtiramını aşılamağa davam edir.

Hüseyn İsaoğlu,
yazıçı-publisist,
AYB və AJB üzvü

Əlibala Hacızadə

"İtgin gəlin"i

harda görüb?

Xanımının vəfatından 50 gün sonra dünyadan köçən, küçədəki gözəl qızdan “İtkin gəlin” obrazını yaradan yazıçı Əlibala Hacızadə barədə maraqlı faktlar. Yazıçı itkin gəlin obrazının yaranmasından danışarkən, maraqlı əhvalatı xatırlayıb. Bir gün işə gedəndə görür ki, küçədə hərəkət nədənsə tam dayanıb. Həm avtomaşınlar getmir, həm də piyadalar sanki quruyub. Sən demə, qarşıdan o qədər gözəl bir qız gəlirmiş ki, bütün insanlar bir anlıq dayanıb ona mat-məəttəl baxırmışlar: “İstədim onu təsvir edim, amma qələm onun gözəlliyinin qarşısında aciz qaldı. Düzdür, “İtkin gəlin”i təkcə bu obrazla məhdudlaşdırmaq olmaz. Orada yığma obrazlar qalareyası da var”.
Yazıçının qızı Asya xanım: “Yazdığı kitablar çapdan qısa müddət sonra heç tapılmırdı. Bizim özümüzdən də o qədər adam istəyirdi ki…Atam da evdə nə qədər kitab var idisə, hamısının da üstünü yazıb paylayırdı. Yadıma gəlir ki, biz “İtkin gəlin” romanını tərcümə etdirmək istəyirdik. Amma nəşriyyata vermək üçün evdə bircə dənə də olsun kitab tapa bilmədik. Axırda kitabxanadan aldıq, onu da daha geri qaytara bilmədik.
Biz ElmlərAkademiyası şəhərciyində “Xruşşovka” deyilən evlərdə 2 otaglı mənzildə yaşayırdıq, atamın ayrıca kabineti olmayıb, sadə yazı masası olub və əsərlərini orada yazıb. Hərdən zarafata deyərdik ki, görəsən ayrıca kabinetin olsaydı, nələr yazardın-yaradardın... Cavab verərdi ki, “yox, əgər mənim yazı yazmaq üçün əlverişli imkanım olsaydı, bəlkə də o cür əsərləri yaza bilməzdim”.
Atamın heç fəxri adı olmadı. Amma hamısı elə bilirdi ki, o, Xalq yazıçısıdır. Bəzən, televiziyalar da səhv edib, atamın adının yanına “Xalq yazıçısı” yazırdılar.
Anam şəkər xəstəsi idi, dünyasını tez dəyişdi. Atam ondan sonra çox qala bilmədi. Anamın vəfatından 50 gün sonra dünyasını dəyişdi”.

Şəfəq Nasirin kitablarının təqdimatı

Qərbi Azərbaycan İcmasında filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, publisist-tədqiqatçı, Qərbi Azərbaycan İcmasının Ziyalılar Şurasının üzvü Şəfəq Nasirin müəllifi olduğu “Ləklək” və “İdrak işığında” kitablarının, “Bürhani-həqiqət” məcmuəsinin təqdimat mərasimi keçirilib.
Tədbiri giriş sözü ilə açan Qərbi Azərbaycan İcmasının İdarə Heyətinin sədri, millət vəkili Əziz Ələkbərli müəllifin uzun illərdir Qərbi Azərbaycan həqiqətlərinin, milli-mənəvi yaddaşımızın və Azərbaycan ədəbi-mədəni irsinin araşdırılması istiqamətində mühüm fəaliyyət göstərdiyini vurğulayıb. O bildirib ki, Şəfəq Nasirin əsərləri yalnız elmi-publisistik mənbə deyil, həm də milli yaddaşın qorunmasına xidmət edən dəyərli mənəvi xəzinədir. Əziz Ələkbərli qeyd edib ki, bu kitablar milli kimliyimizin, tarixi yaddaşımızın və Qərbi Azərbaycan həqiqətlərinin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Daha sonra söz Qərbi Azərbaycan İcması Nəzarət Təftiş Komissiyasının və Allahverdi rayon İcmasının sədri, professor Vahid Novruzova verilib. O, öncə müəllifin Allahverdi rayonu ilə əlaqəli ailə bağlarından söz açıb. Eyni zamanda ədibin publisistik yaradıcılığında vətənpərvərlik ruhunun, milli təfəkkürün və ictimai məsuliyyət hissinin əsas xətt təşkil etdiyini bildirib.

Şəfəq Nasir yaradıcılığı haqqında düşüncələrini bölüşən filologiya elmləri doktoru, professor Əsgər Zeynalov Şəfəq Nasirin araşdırmalarında tarixi faktların elmi dəqiqliklə təqdim olunduğunu, müəllifin xüsusilə Qərbi Azərbaycan mövzusuna həssas və prinsipial yanaşdığını qeyd edib.
Tarix üzrə araşdırmaçı, Qərbi Azərbaycan İcması İdarə Heyətinin üzvü Nazim Mustafa isə çıxışında təqdim olunan kitabların milli yaddaşın bərpası və tarixi həqiqətlərin təbliği baxımından mühüm mənbələr olduğunu diqqətə çatdırıb.Bildirib ki, Şəfəq Nasir XX əsr İrəvan mətbuat tarixini araşdıran alim kimi İrəvanda nəşr olunan ilk anadilli satirik mətbuat nümunələrindən biri olan “Lək-lək” jurnalını və dövrün ictimai-siyasi, ədəbi proseslərini işıqlandıran “Bürhani-həqiqət” məcmuəsini əski əlifbadan transliterasiya edərək kitab halında nəşrə hazırlamaqla, İrəvanın maarifçi ziyalılarının həyat və fəaliyyətinin araşdırılması istiqamətində mühüm elmi araşdırmalar aparıb.
Tədbirdə çıxış edən filologiya elmləri doktoru, professor Rüstəm Kamal, ədəbiyyatşünas alim Abid Tahirli, Qərbi Azərbaycan İcması İdarə Heyətinin üzvü, AMEA Tarix və Etnologiya İnstitutunun Qərbi Azərbaycan bölməsinin direktoru Cəbi Bəhramov müəllifin publisistikasında bədii düşüncə ilə elmi təhlilin üzvi şəkildə birləşdiyini vurğulayaraq onun ərsəyə gətirdiyi əsərləri mənəvi-intellektual düşüncənin ifadəsi kimi dəyərləndiriblər.
Sonda çıxış edən Qərbi Azərbaycan İcması Ziyalılar Şurasının üzvü, prezident təqaüdçüsü, publisist-tədqiqatçı Şəfəq Nasir tədbirin təşkilatçılarına və iştirakçılara təşəkkürünü bildirib. Müəllif qeyd edib ki, təqdim olunan kitabların əsas məqsədi xalqımızın tarixi yaddaşını, milli-mənəvi dəyərlərini və Qərbi Azərbaycan həqiqətlərini yaşatmaq, onları gələcək nəsillərə çatdırmaqdır.

Qeyd edək ki, Şəfəq Nasirin yaradıcılığında XX əsrin əvvəllərində İrəvanda fəaliyyət göstərmiş “Molla Nəsrəddin”çi jurnalist Məmmədəli Nasirin həyat və fəaliyyəti də mühüm yer tutur. Müəllif onun müxtəlif mətbuat orqanlarında dərc olunmuş məqalələrini toplayaraq “İrəvanın müqtədir ziyalıları” silsiləsindən “Məmmədəli Nasir” kitabını nəşr etdirib, həmçinin ədibin publisistik və bədii irsinə həsr olunmuş “Məmmədəli Nasir” monoqrafiyasının müəllifi olub.

Anılıb xatırlanırsa,

ruhu şaddır

Zəngəzur mahalının Qafan elində yaxşı tanınan, hörmət-izzət sahibi olmuş Baxış müəllimin xatirəsi təkcə doğmaları, qohumları tərəfindən deyil, həm də sevimli şagirdləri, elm-ürfan sahibi olan yetirmələri tərəfindən həmişə əziz tutulur. Onun adı hər zaman, hər yerdə, rəhmətlə anılır. Əslində Baxış müəllimin adı heç unudulmur, ancaq anım günlərində doğum günlərində xüsusilə yada salınır, onunla bağlı xatirələr bölüşür. Bu dəfə Baxış müəllimi öz oğlu -peşəsinin davamçısı Rasim Tanrıverdiyevlə xatırladıq.

Baxış m. həyat yoldaşı Qalya xanımla
Yeniyetməlik çağlarımızdan, müəllimlərimizdən, onlardan öyrəndiklərimizdən, yurd yerlərimizdən, camaatımızın ötən əsrin sonlarında yaşadığı faciələrdən, vətən həsrətimizdən xeyli danışıb dərdləşdik. Görüşümüz sevimli Baxış müəllimimizin ömrünü sevənlərinə bağışladığı ərəfəyə düşdüyündən qərarlaşdıq ki, onu “Bütöv Azərbaycan” qəzetinin oxucuları ilə də tanış edək:

Tanrıverdiyev Baxış Nuruş oğlu 15 avqust 1930-cu ildə Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalının Qafan Rayonunun Gığı kəndində anadan olub. İki bacının tək qardaşı atasını erkən itirdiyinə görə anası Sənəm xanımın himayəsində, ana qayğısı ilə böyüyüb. Onun yetkinlik halına baxsaq görərik ki, atasız qalıb ana nəvazişi ilə böyüsə də mətin xarakteri yurdunun sərt qayalarından, qüruru gəzdiyi dağların əzəmətindən, dözümü kölgəsində dincəldiyi azman palıdlardan əxz edib.

Yetim uşaq kənd həyatında düçar olduğu çətinliklərə, məhrumiyyətlərə baxmayaraq ibtidai təhsilə başlayıb və 1950-ci ildə Gığı kənd orta məktəbini müvəffəqiyyətlə bitirib. Orta məktəbi bitirdikdən sonra, yəni elə həmin il Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun kimya-biologiya fakültəsinə qəbul olub. Çox gənc olsa da atasızlıq Baxış Tanrıverdiyevə çox şey öyrətmişdi. Odur ki, ailənin yükünü hələ bərkiməmiş çiyinlərinə çəkməyi, iki bacısını, anasını damın altında sahibsiz qoymamağı qərara alıb. Təhsilini əyani şöbədən qiyabiyə dəyişib. 1951-ci ildən Gığı kənd orta məktəbində pedaqoji fəaliyyətə başlayan Baxış müəllim peşə ixtisasını daim təkmilləşdirib, öz üzərində yorulmadan çalışıb. Həm dərsləri, həm də kimyadan keçirdiyi laboratoriya təcrübələri çox maraqlı olub.

1955-ci ildə ali məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirən B. Tanrıverdiyev tədris zamanı kimya və biologiya fənlərini şagirdlərinə o qədər sevdirmişdir ki, şagirdlərin əksəriyyəti ixtisas seçimi edərkən kimya və biologiya fənninə üstünlük verib, hətta bir çoxu həmin fənlər üzrə qazandıqları uğura güvənərək həkimlik peşəsinə yiyələniblər.

Baxış müəllim öz ixtisasını o qədər sevə-sevə tədris edib ki, sorağı ətraf bölgələrə də yayılıb. Ondan dərs almaq üçün qonşu kəndlərdən, hətta rayon mərkəzindən Gığı məktəbinə uşaqlar gəlirdi. Onun şagirdləri rayonda kimya üzrə keçirilən olimpiadalarda həmişə birincilik qazanıb. 1963-64 cü tədris ilində isə şagirdi Telman Əliyev İrəvanda keçirilən olimpiadada iştirak edərək diplom qazanıb, müəlliminə isə Fəxri Fərman verilib.
Baxış müəllimin yetirmələri arasından xeyli kimya və biologiya müəllimləri çıxıb, hətta bir neçəsi o sahə üzrə elmi iş müdafiə edərək alimlik dərəcəsi alıb. Baxış müəllimin yetirmələrindən professor Abbasov Eldar Şamxal oğlunu, Əliyev Fikrət Paşa oğlunu, Paşayev Bəhram Həbib oğlunu, Əliyev İlqar Paşa oğlunu, dosent Cəfərov İsa Ağa oğlunu, kimyaçı alim Süleymanov Telman Yadigar oğlunu və bir çox digər şəxsləri misal gətirmək olar.

Baxış müəllim şagirdləri arasında
Tanrıverdiyev Baxış Nuruş oğlu 1960-cı ildən Sov.İKP sıralarına daxil olub, 1961-ci ildən Partiya Təşkilatı katibi işləyib. 1962-ci ildə işlədiyi tam orta məktəbə dərs hissə müdiri təyin edilib. Baxış müəllim məktəbdə, dərs zamanı nə qədər tələbkar olubsa, məktəbdən kənar bir o qədər mülayim, sadə, səmimi olub. Onun dərsində ən şuluq şagirdlər lal-dinməz oturublar. Onu da qeyd edək ki, elə ciddi, şiddətlə müşaiyət olunan çəza verən də olmayıb. Ən ağır cəza tədbiri bir narazı baxışı, üzünün sərt ifadəsi idi. Məntiqli söhbətləri, səlis nitqi, həmsöhbətini dinləmək mədəniyyəti ona qarşı hər kəsdə bir rəğbət hissi oyadırdı, cavan vaxtlarından ona bir ağsaqqal sayğısı göstərilib.

O, böyük bir mahalda sayılıb seçilənlərdən olub. İnsani keyfiyyətlərinə, mənəvi dəyərlərinə, ləyaqətli davranışına və şəxsi nüfuzuna görə 1980-ci ilin mart ayında Gığı kənd Xalq Deputatları Sovetinin İcraiyyə Komitəsinə sədr seçilib. Yeni vəzifəyə getsə də doğma məktəbindən, sevimli şagirdlərindən ayrı düşməyib. Həmin vaxtlarda məktəbdə kimya dərslərinin ödəmə tədrisçisi olub.
Xalq deputatları Sovetinin sədri işlədiyi dövrdə əhalinin rifahının yaxşılaşmasına çalışıb, kənd camaatının qayğısına qalaraq, onlara imkanı və səlahiyyəti daxilində maddi- mənəvi dəstəyini əsirgəməyib.

1988-ci ildə silahlanmış erməni quldur dəstələri azərbaycanlıları zorla ata-baba yurdundan çıxardıqları zaman Baxış müəllim də öz ailəsiylə birlikdə od-ocağından ayrılaraq Abşeron rayonunun Saray qəsəbəsində məskunlaşıb. 1989-cu ildən Saray qəsəbəsindəki 1 saylı tam orta məktəbdə kimya-biologiya fənlərinin tədrisi üzrə pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. Qısa müddətdə öz peşəkarlığı, sənətinə olan sevgisi və insanlara həssas münasibəti sayəsində məktəb kollektivi arasında nüfuz qazanıb. Təəssüf ki, peşəkar təcrübəsinin ən zəngin dövrünə, ömrünün müdriklik çağına çatanda- 2002-ci ildə xəstəliyi ilə əlaqədar məktəbdən ayrılıb.
Baxış müəllim həm də nümunəvi ailə başçısı, qayğıkeş ata, mehriban baba idi. O, həyat yoldaşı Qalya xanımla birlikdə 7 övlad böyüdüb. Övladlarının hamısı təhsillidir.

Baxış müəllim 2007-ci il mayın 19-da, 77 yaşında əbədiyyətə qovuşub. Tanınmış müəllim, nüfuzlu pedaqoq cismən dünyasını dəyişsə də, əziz xatirəsi dostlarının, doğmalarının, şagirdlərinin, bir sözlə onu sevənlərin qəlbində əbədi yaşayacaq.
Allah rəhmət eləsin! Anılıb xatırlandısa, deməli ruhu şad oldu!

“Bütöv Azərbaycan”

Tanrıya yol çəkənin

yol yoldaşı yazır:

Şair dostumuz Müşviq Zeynalovun "Ruhumun ovuntuları" şeirlər kitabının "Qanun" nəşrlər evindəki təqdimat mərasimindəydik...

Tədbirə olduqca maraqlı insanlar toplaşmışdı və ən başlıcası bütün çıxışlar öz səmimiyyətilə ürək açan idi. Müşviqin yaradıcılığı haqqında danışanlar onun şeirlərinin təbiiliyindən, obrazlı deyimlərindən və bu şeirlərin torpaqdan, yurddan güc almasından xüsusi həvəslə söhbət açdılar, şairin poetik ruhunun ədəbi istiqamətlərini müxtəlif yönlərdən dəyərləndirənlərin hər biri məclisə əlavə rəng qatdı...tədbirdə Azərbaycan ədəbiyyatının böyük simaları Mikayıl Müşfiq, Məmməd Araz və digərləri xatırlandı. Şeirlərilə Tanrıya yol çəkən Rüstəm Behrudini dinlədik, Ozan,aşıq sənətinin görkəmli nümayəndəsi Fəxrəddin Salim sazı qara köynəkdən çıxaranda səmalara qovuşduq, sözlə sazın vəhdətində ürəyimizin telləri əsdi və sənətin sehrini bir daha yaxından görmüş olduq...aparıcı Xatirə xanım müəllifin şeirlərini səsləndirdi və sonda xatirə şəkillər çəkildi.

Vaqif İsaqoğlunun

"Günahsız günahkar" dünyası

Müasir Azərbaycan nəsri hər zaman cəmiyyətin nəbzini tutmağı, baş verən sosial-mənəvi prosesləri bədii süzgəcdən keçirməyi bacarmışdır. Bu ənənəni layiqincə davam etdirən tanınmış yazar Vaqif İsaqoğlunun bu yaxınlarda işıq üzü görən "Günahsız günahkar" hekayələr kitabı ədəbi mühitdə xüsusi diqqət çəkir. Kitab təkcə bir yazıçı təxəyyülünün məhsulu deyil, həm də yaşanmışların, şahidliyin və vətəndaş yanğısının kağıza köçürülmüş fəryadıdır. Cəmiyyətin ağrılı nöqtələri və məmur özbaşınalığı kitabın mərkəzində dayanan əsas xətlərdən biri müəllifi dərindən narahat edən haqsızlıqlar və cəmiyyətdə kök salmış mənfi təzahürlərdir.
Vaqif İsaqoğlu hekayələrində özlərini "kiçik allahlar" hesab edən, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə edərək rüşvətxorluğa qurşanmış məmurların iç üzünü cəsarətlə açır. Yazıçı göstərir ki, bir insanın taleyi bəzən soyuq kabinetlərdə oturanların insafına qaldıqda, "günahsızlar" necə "günahkara" çevrilir. Kitabın adı da məhz bu paradoksdan doğur: Müəllif hekayələrində zərrə qədər də olsa yalana, süni boyalara yer vermir. Oxucu hiss edir ki, o, yalnız şahidi olduğu, gözləri ilə gördüyü real hadisələri qələmə alıb. Bu realizm oxucuda yazıçıya qarşı böyük bir inam yaradır.
Kitabın digər mühüm qatını vətənpərvərlik və milli yaddaşın qorunması təşkil edir. Müəllif "Anuş", "Erməni", "Mişel" kimi hekayələrində erməni faşizminin eybəcər simasını, dinc əhaliyə qarşı törədilən amansız divanları və insanlığa sığmayan vəhşilikləri bədii dillə gələcək nəsillərə ötürür. Bu hekayələr sadəcə keçmişin təsviri deyil, həm də bir ayıq-sayıqlıq çağırışıdır.
Vaqif İsaqoğlu türk dünyasına qənim kəsilən bu ideologiyanın mahiyyətini açaraq, oxucunu hər zaman ehtiyatlı olmağa və tarixin dərslərini unutmamağa səsləyir. Onun təsvir etdiyi "insan adına yaraşmayan hərəkətlər" əslində bir xalqın çəkdiyi iztirabların sənədli xronikasıdır.
Vaqif İsaqoğlunun "Oğru" hekayəsində professor Bədəlovun mənəvi dəyərlərinin maddi maraqlar qarşısında sarsılması və ömür yoldaşının xatirəsini əbədiləşdirmək üçün kitablarını satmağa məcbur qalması təsvir edilir. Hekayədə ziyalının çarəsizliyi və zəmanənin mənəvi aşınması ən dar məqamda kitabların sahibinə əl tutmaması fonunda göstərilir.
Vaqif İsaqoğlunun "Qazi Həsən" hekayəsi cəmiyyətin ən ağrılı yaralarına toxunan, oxucunu dərindən sarsıdan realistik bir əsərdir. Müəllif kiçik bir küçə hadisəsi fonunda mənəvi aşınmanı, laqeydliyi və qazilərin qarşılaşdığı sosial ədalətsizliyi ustalıqla təsvir edir.
Hekayənin süjet xətti iki tamamilə zidd dünyagörüşünün və mənəviyyatın toqquşması üzərində qurulub. Füzuli döyüşlərində iki erməni tankını məhv edən, qazi Həsən bədənində hələ də müharibənin qəlpələrini daşıyan Vətən fədaisidir. O, dövlətdən heç bir imtiyaz istəmir, öz halal zəhməti ilə yetişdirdiyi çiyələkləri sataraq dolanmaq istəyir. Sahə müvəkkili qanunu qorumalı olduğu halda, rüşvətxorluq və qanunsuzluq yaradır, öz vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə edərək tabeçiliyindəki küçəni şəxsi qazanc mənbəyi kimi idarə edir.
Hekayədəki hadisələrin inkişafı insan mənəviyyatına vurulan ağır zərbələri müəllif ardıcıllıqla göstərir. Kapitanın qazinin sözünə qarşılıq ona şillə vurması, dövlətin asayiş keşikçisinin vətəndaşa qarşı fiziki və mənəvi zorakılığıdır. Polisin qəhrəmanlıq nişanələrini "iki-üç dəmir-dümür" adlandırması, cəmiyyətdə müqəddəs dəyərlərə verilən saxta qiymətin bariz nümunəsidir. "Gündəlik 40 manat verərsən, alver edərsən" tələbi, qanunların deyil, pulun hökmranlıq etdiyi korrupsiyalaşmış mühiti ifşa edir. Kapitanın çiyələk yeşiklərinə təpik vurması, əzilən meyvələrlə qazinin ayaqlar altına atılan qürurunu simvolizə edir. Ayaqqabısını qazinin kürəyinə sürtərək təmizləməsi isə insanlığın tamamilə bitdiyi, mənəvi eybəcərliyin zirvəsidir.
Vaqif İsaqoğlunun " Qazi Həsən" hekayəsində müharibədə tankları partladan, qəlpələrə sinə gərən yenilməz bir qəhrəman, sülh dövründə arxa cəbhənin amansız və laqeyd bürokratiyası qarşısında aciz qalır. Həsənin körpə uşaq kimi ağlaması fiziki ağrıdan deyil, bədənindəki qəlpələrin sızıltısından deyil, uğrunda canını qoyduğu vətəndə gördüyü mənəvi xəyanətdən və haqsızlıqdandır. Əsər hər bir fərdi qazilərə, şəhid ailələrinə qarşı daha diqqətli, hörmətli və vicdanlı olmağa səsləyir."Qazi Həsən" hekayəsi sadəcə bir polislə qazinin davası deyil, cəmiyyətdəki mənəvi aşınmaya qarşı yazılmış bir haray və xəbərdarlıq fəryadıdır.

Kitabın ən sarsıdıcı və emosional məqamları "Ana istəyi" və "Şəhid" hekayələrində cəmlənib. Müəllif şəhid anasının daxili dünyasını, onun övlad itkisindən doğan sonsuz ağrısını elə ustalıqla təsvir edir ki, oxucu bu kədərin içində boğulur. "Məni də oğlumla birlikdə dəfn edin" deyən ananın fəryadı, əslində bütün Azərbaycan analarının mətanətinin və sevgisinin simvoludur."Şəhid" hekayəsində qəfil gələn xəbərin ananı "ildırım kimi vurması" səhnəsi sarsıdıcıdır. Lakin yazar burada həm də mənəvi ucalığı qeyd edir. Övladının tabutu qarşısında duran ananın: "İndi o təkcə mənim oğlum deyil, Azərbaycanın oğludur" - deməsi, fərdi kədərin milli qürura çevrilməsinin ən yüksək nöqtəsidir.
Vaqif İsaqoğlunun "Günahsız günahkar" kitabı təmizlik, düzlük, sədaqət və torpaq sevgisi kimi ali dəyərlərin təbliğinə xidmət edir. Bu əsər həm bir ictimai qınaq, həm də milli ruhun dirçəlişinə töhfədir. Yazıçı oxucusunu həm ətrafındakı haqsızlıqlara qarşı mübariz olmağa, həm də vətən qarşısındakı borcunu unutmamağa çağırır.

Hüseyn İsaoğlu,
yazıçı-publisist, AYB-nin və AJB-nin üzvü.