Qərib sənətkar

Uzaqdan uzağa yaxşı tanıyırdım. Amma yaxın münasibətimiz yox idi. İlk dəfə yolumuz M.A.Qasımov adına Respublika Klinik Xəstəxanasının yanında kəsişdi. O vaxt AzTV-də işləyib, I Alatavada kirayədə qalırdım. İşdən çıxıb evə gedəndə qulağıma zurna səsi gəldi. Uşaqlıqdan öyrəşdiyim və kənd toylarında sevə-sevə dinlədiyim o səs məni yolumdan elədi. Bu o vaxtlar idi ki, sosializm deyilən ictimai-siyasi formasiya dağılmış, daşnak-erməni-rus faşizminin zülmü Qərbi Azərbaycan, Qarabağ və ətraf rayonlarda soydaşlarımızın növrağını pozmuş, 1 milyondan çox əhalimiz qaçqın, köçkün vəziyyətinə düşüb sərgərdan qalmışdı. Hər kəs balasına bir tikə çörək tapmaq üçün hər cəbrə qatlaşır, öz bacardığı işin qulpundan tutub axşama qədər çalışırdı.

Sənət adamları da bu qəbildən idi. Səhər-səhər sazı olan sazını, sözü olan sözünü götürüb evdən çıxır, Allahın yetirəcəyinə tapınıb yola düşürdü. Bu dəfə yolda gördüyüm tanınmış bir nəslin, Zəngəzur mahalına ün salmış bir şəcərənin nümayəndəsi idi. Görünür yuxarıda qeyd etdiyim sıxıntılar onu da yolqırağı yeməkxanalarda öz ifaçılıq məharətini göstərməyə vadar etmişdi. Yaxınlaşmaq, gözəl ifasını dinləyib yorğunluğumu çıxarmaq, adətimiz üzrə zurnasının ağzına nəmər taxmaq, bir az da dərdləşmək istədim. Amma niyyətim baş tutmadı...

O, aralıdan məni tanıyıb daldalandı. Mən də onun o məqamda keçirdiyi duyğusal hissləri duyub görməzdən gəldim. Yerin sahibinə yaxınlaşıb sənətkarın nəmərini və ismarıcımı özünə çatdırmasını xahiş elədim. Dedim,- o zurna ifaçısına de ki, onu yaxşı tanıyıram. Sovet riyaziyatçılarını, xüsusilə Ermənistandakıları kök altına salan riyaziyyat müəllimi Həsən Şəkərəliyevin oğlu Abbas müəllimdir. Özü halal çörəklə böyüyüb. İndi də ruhunu, nəfəsini xərcləyərək ailəsinə çörək pulu qazanır. Balalarına zəhməti ilə qazandığını aparmaqdan, süfrəsinə halal çörək qoymaqdan utanmasın. Qoy bizi çöllərə salanlar, növrağımızı pozub sərgərdan qoyanlar utansın!..
Aradan xeyli vaxt keçmişdi. Mənə bir zəng gəldi. Telefona cavab verdim. Telefonun o başındakı salam-kəlam eləmədən dedi:
-Müəllim, sənnən yayındığım üçün məni bağışla!
Əslində burda bağışlanası heç bir qəbahət yox idi. Bir məğrur müəllim öz ləyaqətinə qısılmış, qüruruna sığınmışdı ki, qaçqınlığın gətirdiyi zilləti, Qərbi Azərbaycan ziyalısının düçar olduğu əzab - əziyyətləri görən, duyan olmasın...
Abbasın doğulduğu Pürülü kəndi

Tanıtım: Şəkərəliyev Abbas Həsən oğlu 1948-ci il dekabrın 6-da Zəngəzur mahalının Qafan rayonunun Pürülü kəndində ziyalı ailəsində anadan olub. Atası riyaziyyat müəllimi, anası Saçlı xanım Əli qızı ibtidai sinif müəllimi idi. Abbas 1954-1962-ci illərdə Pürülü kənd 8 illik məktəbini, 1966-cı ildə isə Gığı kənd orta məktəbində on birinci sinfi bitirib. Elə həmin ildən Pürülü kənd məktəbində laboratoriya müdiri işləməyə başlayıb. Bir il sonra Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Coğrafiya fakültəsinin qiyabi şöbəsinə daxil olaraq təhsilini davam etdirib.
Abbasın musiqiyə həvəsi o qədər güclü olub ki, məktəb illərində dərsdən kənar vaxt tapan kimi müstəqil olaraq ifaçılıq öyrənməyə çalışıb. Hətta boyu balaca olduğu üçün tay- tuşları sənin zurna çalmağa nəfəsin çatmaz,- deyiblər. Amma Abbas hamısının iddialarını alt-üst edərək sübut eləyib ki, onun nəfəsi nəinki zurna çalmağa hətta Zəngəzura, Qafqaza, Turan ellərinə ün salmağa da yetər.
Əmisi oğlu Arif Şəkərəliyevlə

O, öz inadkarlığı, səyi nəticəsində tütək, yastı balaban və qara zurna kimi nəfəs alətlərində çalmağı mükəmməl öyrənib. 20 yaşında rayonda musiqiçi kimi tanınmağa başlayıb. Toylara, bayram şənliklərinə dəvət alıb, Ermənistanda ümumrespublika festivallarında iştirak edib. 1976, 1979, 1982, 1983-cü illərdə uğurlu çıxışlarına görə Fəxri fərmanlarla təltif edilib.
1988-ci ilin qanlı deportasiyasına qədər, fasiləsiz olaraq həm pedaqoji fəaliyyətlə, həm də musiqi ifaçılığı ilə məşğul olub. Azərbaycana pənah gətirəndən sonra Bakı mühiti onun qarşısında yeni fəaliyyət üfüqləri açıb, sənətkarlıq imkanlarının üzə çıxmasına stimul verib. 1995-ci ilə qədər Abşeron rayonunun Əli Qulu Qışlaq natamam orta məktəbində müəllim işləyib. Amma musiqiyə, incəsənətə o qədər ürəkdən bağlanıb ki, müqəddəs müəllimlik peşəsinə sayğısızlıq etməmək üçün 47 yaşında məktəbdən ayrılıb.
Abbas müəllimin türk uluslarına məxsus nəfəs alətlərini toplayıb Azərbaycan avazına uyğun səsləndirməsi ümumtürk incəsənətinə verdiyi əvəzsiz töhfədir. Azərbaycanda qədimdən yayılmış zurnalar səs tembri və ölçülərinə görə cürə zurna, orta zurna və qaba zurna olmaqla təsnifləşdirilir. Abbas Şəkərəliyev isə deyirdi ki, hər sənətkarın öz sənət yolu olmalıdır və bu yolda özündən sonraya bir iz qoyub getməlidir. Mənim öz bəstələrim-5 melodiyam var. Abbası rəqsi, Yallı, Novruz gəlir, Ay dostlar və s.
O, dediyini əməli fəaliyyəti ilə təsdiqləmək, sənət yolunda iz qoymaq üçün musiqi alətlərindən təkcə ifaçı kimi istifadə etməyib, həm də onların təkmilləşdirilməsinə çalışıb. İncəsənətin, musiqinin çox sahələrində qabiliyyətini sınayıb. Özünün təbirincə desək, 5 cür xüsusi tembrli zurna icad edib. Bunları - böyük, bir az böyük, orta, kiçik, bala olmaqla öz adı ilə-Abbasçı adlandırıb.

Abbas Şəkərəliyev 1993-cü ildə Sidqi Mustafayevin dəvəti ilə “İrs” folklor ansamblına daxil olub. Əvvəlcə bayram şənliklərində iştirak edib. Ansamblın rəhbəri onun ustad sənətkar olduğunu görəndən sonra beynəlxalq tədbirlərə, xarici səfərlərə aparıb. 1998-ci və 2002-ci illərdə Türkiyədə keçirilən Uluslararası Festivallarda iştirak edərək Fəxri fərmanlara layiq görülüb. Sonra Tehrana dəvət alaraq bir neçə konsertdə iştirak edib.
Müxtəlif nəfəs alətlərində yüksək peşəkarlıqla ifa edən Abbas müəllim 1995-ci ildə “Cəngi” Pəhləvanlar Folklor Qrupuna dəvət alıb. Tez-tez müxtəlif hərbi hissələrə görüşə gedərək əsgərləri “Cəngi” üstündə torpaqlarımızı düşmən işğalından azad etməyə səfərbər edib. 2001-ci ildə qrupun tərkibində Fransaya Ümumdünya Festivalına gedərək, bir neçə şəhərdə çıxış edib. Sonra İngiltərənin paytaxtı Londonda çıxışları olub.
Ustad sənətkar dünyanın harasına getsə də ürəyi Azərbaycanla döyünür, öz milləti ilə nəfəs alırdı. Bakıda özünü daha rahat, daha xoşbəxt, daha gərəkli hiss edirdi. Zəngəzur mahalının əhalisi, xüsusilə öz camaatımız onun musiqisinə, ifa tərzinə o qədər öyrəşmişdilər ki, toylarda, ən xırda məclislərdə belə gözləri onu axtarırdı. O da bunu yaxşı bildiyi üçün musiqi alətini həmişə qoltuq cibində, ürəyinin başında gəzdirirdi.
Abbas qara zurnanı götürəndə sanki ifa etmirdi, cəng tuturdu, meydan sulayıb döyüşə çıxırdı, özünü mənən sənətinə fəda edirdi. İliklərinə qədər bütün sümükləri oynayırdı. O qədər emosional təsir bağışlayırdı ki, adam düşünürdü,-indicə alətin nəfəsliyini çeynəyib qıracaq. Əhatəsindəkiləri baxışları ilə nəzarətdə saxlayırdı. Dəmkeşini, nağaraçını bir an gözdən qoymurdu. Tamaşaçıya elə gəlirdi ki, ustad sağa, sola tərs baxışı ilə öz ansamblını, komanda yoldaşlarını şövqsüzlükdə, ruhsuzluqda ittiham edir. Onların da özü kimi cövlan etməsini istəyirdi.
Musiqi ifaçılığında kamilləşəndən, sənətdə şöhrətlənəndən sonra Abbas Şəkərəliyevi televiziya kanalları tez-tez studiyalara dəvət edirdi. Bir dəfə AzTV-nin həyətində rastlaşdıq. Şirin-şirin söhbət elədiyimizi görən dostum-parodiya ustası Həsən Cəbrayılov bizə yaxınlaşdı, hal-əhval tutandan sonra dedi:
Tamxil bəy, eloğlunuz Abbas “Cəngi”ni qara zurnada havalandıranda adamın damarlarında qanı coşur, bütün azərbaycanlıların və anadoluluların yaşadığı faciələri isə yastı balabanın iniltisiylə dilə gətirir. Ayrı-ayrı türk xalqlarına, əcnəbilərə məxsus olan neçə-neçə nəfəs alətlərini təkmilləşdirərək “türkcə danışmağa” məcbur edib.
Həmişə hamı ilə ünsiyyətdə mehriban olan dostumuzu bir dəfə az qala ağlayan gördüm. 2005-ci ildə İstambulda keçiriləcək Uluslararası Festivalda iştirak etmək üçün Türkiyəyə uçurduq. Təyyarəmiz Naxçıvana yaxınlaşanda onun şən çöhrəsi bir andaca kədərə büründü. Səbəbini soruşdum, dedi:
“Bax, doğma Zəngəzurumun üstündəyik, o görünən dağlar oymağım, həmdəmim, şiş qayalar sirdaşım olub. İndi o yerlərin həsrətindəyəm.”
Bəli, Abbas Şəkərəliyev gənclik illərində oymaq-oymaq gəzdiyi yaşıl yaylaqlar, Nağdalı yurdu, Kilədərə, Qaryalı, Daşbaşı, Çiçəkli, Meydanlar, Boğazyurd, Əriməz dağları, büllur sularından doya-doya içdiyi Yalçeşmə, Qırxlar bulağı və Gülü bulağının həsrəti sinəsini yandırırdı. Həzin, yanıqlı, bəzən üsyankar melodiyaları ilə nə qədər cəhd etsə də bu yanğını söndürüb, o həsrəti çöysüdə bilmirdi. Bəlkə də Vətən dərdini, yurd həsrətini musiqinin dililə ürəyi istədiyi kimi ifadə edə bilmədiyi üçün qələmə sarılıb. Düşünüb ki, yazanda yadına düşən xatirələrin nisgilindən içinə axan göz yaşı o ağrı-acını dindirə, o atəşi söndürə bilər. Elə ona görə də “Vətən həsrətimdir, ay ellər mənim”- deyib, haray çəkirdi:
Vətən dedim, dilim-ağzım qurudu,
Düşdüm qürbətlərə canım çürüdü,
Hicran məni dərdə, qəmə bürüdü,
Sənə gəlim, orda ölüm a dağlar!
Üzünü çəhlim-çəhlim gəzdiyi dağlara tutub, sizə gəlim, orda ölüm, a dağlar,- dedi. Fəqət gedə bilmədi. O böyük arzunu, o bitməyən həsrəti daşıyan ürəyi dərdin zorbalığına dözmədi, qəfil dayandı. Özü də nə zaman, harda, necə dayandı?!

...7 iyul 2022-ci ildə, “Həyat” şadlıq sarayında. Qardaşı oğlu Həsənin toyunda, həm də ürəyinin başında gəzdirdiyi könül sirdaşı- qara zurna əlində, toy adamlarını ehtizaza gətirən ifası zamanı...
O qədər coşqulu, o qədər ehtiraslı, o qədər emosiayalı çalırdı ki, həyəcandan ürəyi durdu. Hamıya elə gəldi ki, Abbas öldü. Amma o ölmədi. Bir andaca ruhunu ilahi sevdaya möhürləyib Haqqın dərgahına yolladı. Haqq sahibi də onu dərgahına alıb əbədiyyətə apardı. Böyük sənətkar əbədiyaşarlıq qazandı.
Abbas Şəkərəliyev ölməyib, o qara zurnanın səsində, Zəngəzur sənətsevərlərinin nəfəsində yaşayır. Onu tanıyanların, sənətkarlığına pərəstiş edənlərin yaddaşında yaşayır. Onu daimi xatırlayanların xatirələrində, dostlarının, doğmalarının qəlbində yaşayır. Toylarda çalınan Cəngilərdə, tutulan Yallılarda el-obamızın sevgidolu ruhunda yaşayır...
Sənətkar Ruhuna sayğılarla:

Tamxil ZİYƏDDİNOĞLU

Hər qadının içində səssiz

yazılan bir kitab var…
Həyat - hər səhər yenidən başlanan, hər axşam isə bir qədər daha sona yaxınlaşan, davamlı yazılan və bir gün mütləq tamamlanacaq bir kitabdır. Bu kitabın səhifələrində bəzən işıq saçan ümid dolu sətirlər, bəzən isə insanı dərin düşüncələrə qərq edən qaranlıq, ağrılı hekayələr yer alır. Mən bu kitabın həm yazarı, həm də oxucusuyam; hər səhifəsində öz izlərimi qoyaraq, hər səhifəsini ürəyimlə yaşayaraq, hər yeni günün sonunda bu yolun bir az daha başa çatmağa doğru irəlilədiyini dərk edirəm.Hər səhər gözlərimi açdıqda, həyatın mənə təqdim etdiyi yeni səhifəni yazmaq məsuliyyətini çiyinlərimdə hiss edirəm və hər axşam bu səhifənin bitdiyini qəbul edərkən içimdə yaranan tənhalığın nə qədər dərindən kök saldığını anlayıram.Güclü bir qadın olduğumu söylədikdə, bu gücün yalnız fiziki dayanıqlıq olmadığını, əksinə, ruhumun ən dərin qatlarında yaşadığım ağrılara, itkilərə və sınaqlara qarşı dayanıqlı qalmaq olduğunu vurğulamaq istəyirəm.Həyatın məndən alıb apardığı insanlara, arxamca bağlanan qapılara və bitən hekayələrə baxmayaraq, hər bir ayrılığın məni daha da gücləndirdiyini, hər bir göz yaşının məni daha da təmizlədiyini və hər bir sarsıntının məni yenidən qurduğunu öyrəndim.Gedənlərin arxasınca əl sallamağın, içimdə fırtınalar qopsa da, səssizcə və təmkinlə vida etməyin məni kiçiltmədiyini, əksinə, məni mənliyimə daha da yaxınlaşdırdığını dərk etdim.
Həyatın ən sərt sınaqlarından biri də, insanın yalnız öz gücünə güvənməyi öyrənməsidir. Düşdüyüm zaman, ətrafımda kömək gözlədiyim əllərin heç vaxt uzanmadığını, hər yıxıldığımda özüm qalxmağın yollarını tapmalı olduğumu, bu yolda öz iradəmə, öz cəsarətimə və daxili gücümdən başqa heç nəyə arxalana bilməyəcəyimi qəbul etdim. İnsanların çoxunun yalnız xoş günlərdə yanımda olduğunu, çətinliklər üzə çıxanda isə bir-bir uzaqlaşdığını gördükcə, həyatda öz ayaqları üstündə möhkəm durmağın necə vacib olduğunu anladım. Bu fərqindəlik, hər dəfə məni daha da sərtləşdirdi, amma eyni zamanda ruhumun daha incə, daha dərin qatlarını da üzə çıxardı.
Öyrəndim ki, həyat sona doğru irəlilədikcə, tənhalıq bir kölgə kimi insanın yanında yer alır və bu kölgə ilə barışmağı bacarmaq insanı daha da gücləndirir.Tənhalıqdan qaçmağa çalışmadım, əksinə, onunla dostlaşdım və onun içində öz səsimi, öz varlığımı tapdım. Ən qaranlıq gecələrdə belə, bir kiçik işığın insan ruhunu necə isidə biləcəyini kəşf etdim və anladım ki, qorxularımın üzərinə getdikcə, onlar mənim gözlərimdə kiçilərək yox olurlar. Yatağımın altında gizləndiyinə inandığım o xəyali canavarlardan daha qorxulusu insanların öz qəlblərində gizlətdikləri qaranlıq niyyətlər və dəyişkən duyğulardır.
Həyat mənə insanların nə qədər mürəkkəb, nə qədər gözlənilməz olduğunu göstərdi və mən bu təcrübələrin içində öz məni qorumağı öyrəndim.Heç kəsin mən olmadığını, heç kəsin mənim yaşadıqlarımı tam olaraq anlaya bilməyəcəyini dərk etdikcə, öz dəyərimi başqalarının fikirlərindən asılı etməməyi seçdim. İnsanların qəlbindəki zülmətə, bəzən özümə qarşı yönələn haqsızlıqlara və mənəvi zərbələrə qarşı dözümlü olmağı öyrəndim, amma bu dözümlülüyün içində həssaslığımı da qorumağa çalışdım.
Artıq mən bilirəm ki, həyatın mənə verdiyi hər yüksəlişin bir enişi də var və hər yıxılışda ayağa qalxmağın yeni bir yolunu tapmaq mümkündür. Mən güclü bir qadınam, çünki hər göz yaşı axanda içimdə bir gülüş gizləməyi, hər acını yaşadıqca özümü təskinliklə sarmağı öyrəndim. Həyat mənə sevginin gücünü öyrətdiyi qədər, sevdiyim yerdə incinməkdən qorxmamağı, lazım gəldikdə ayrılmağı və gedərkən arxaya baxmadan irəliləməyi də öyrətdi. Qüruruma məğlub olmamağı, amma öz dəyərimi qorumağı və özüm üçün savaşmağı bacardım.
Həyat hər gün birazda qısalır, amma bu sona doğru irəlilədikcə mənim gücüm daha da artır, mənliyim daha da möhkəmlənir. Hər səhər yeni bir səhifəni ümidlə açmaq, hər axşam isə minnətdarlıqla bu səhifəni bağlamaq mənim üçün yeni bir mərhələ, yeni bir fürsətdir. Həyatın sonunu dərk edərək, bu yolun hər anını dəyərləndirməyi, hər sətirdə öz izimi buraxmağı və xoşbəxtliyi layiqincə yaşamağı öyrəndim.
Ey həyat, mən sənin bütün dərslərini aldım, sınaqlarından keçdim və hər səhifəni yazarkən öz gücümü kəşf etdim. Sənin başa çatacağın gün gələcək, amma mən o günə qədər öz hekayəmi sevgi, ümid və qürurla yazmağa davam edəcəyəm.
Gecə düşüncələri silsiləsindən…

“Ədalət axtarma sən

bu dünyada”

Şair qəlbinin inciləri
(İsmayıl Çeşməlinin şeirləri barədə qısa təfərrüatlarım)
Şeir qəlb aynasıdır. Bu aynada şair ürəyinin çırpıntılarını aydınca görə bilirik. Bu misralarda da şair öz səmimi fikirləri ilə qəlb aynasının necə olduğunu hansı qəlbə, hansı ürəyə malik olduğunu göstərir. Bu mənada İsmayıl Çeşməlinin şeirlərində xalqın ürəyindən gələn səsləri də eşidirik, xalqın ürəyinin hansı hisslərlə, duyğularla döyündüyünü də görürük. İsmayıl Çeşməli qəlbinin inciləri onun şeirlərində gün işığı kimi nəzərə çarpır. Şairin poetik fikirləri oxucunu həyacanlandırır. Gəlin bu misralara diqqət yetirək :
Gündüzlər günəşdi, gecələr Aydı,
Könlümdə bəslənən çiçəkdi qadın.
Gözəllik tanrıdan bil ona paydı,
İçimdə yaranan istəkdi qadın.
Kövrək duyğulardan yoğrulmuş bu misralar şair ürəyinin eşqsiz, məhəbbətsiz bir an da döyünə bilmədiyinin təsdiqidir. Şairin sevgi şeirlərində Füzuli, Müşfiq poeziyasının ətri rayihəsi duyulur. Və yaxud bu misralardan gələn sevgi ətrini bənövşə ətri kimi "qoxlayaq"
Ətrini ruhuma yaydı küləklər,
Açıldı bəxtimdə solmaz çiçəklər.
Dil açdı qəlbimdə susqun diləklər,
Sən mənim gözümdə huri- mələksən.
Onun şeirlərindəki poetik anlam bu baxımdan diqqətimizdən yayınmır. Müəllifin səmimi hisləri oxucuda xoş ovqat yaradır.
Qısa tərcümeyi-hal:
İsmayıl Çeşməli (İsmayıl Qəməndər oğlu İsmayılov) 30 sentyabr 1983-cü ildə Tovuz rayonunun Çeşməli kəndində anadan olub. İlk təhsilini həmin məktəbdəki kənddə alıb, sonra təhsilini Araz Hüseynov adına Aşağı Öysüzlü kənd orta məktəbində davam etdirib. Daha sonra Tovuz Texniki Peşə liseyini bitirib. Xüsusi hərbi təhsil alıb, 6 il Azərbaycan Milli Ordusunda gizir kimi çalışıb. Tovuz rayonunda Su Meliorasiya idarsində işləyib. Hazırda işləmir. Ailəlidir, bir övladı var.
İsmayıl Çeşməlinin şeirlərində sevginin tərənnümü diqqəti cəlb edir. Qeyri təbiilik, süni notlar onun sevgi şeirlərinin ruhuna yaddır. O, şeirlərini qəlbinin hərarəti ilə cilalayır, ictimai nüansları əsas poetik hədd kimi qabardır. Fikrimizin təsdiqi kimi bu misralara diqqət yetirək:
Gəlişin bəxtimə nur saçdı, gülüm,
Ay mənim qəlbimə hakim olan qız.
Lal olan arzular dil açdı, gülüm,
Ay mənim qəlbimə hakim olan qız.
...Baxışlar rəssamtək şəklimi çəkdi,
Varlığın ömrümdə çiçəklər əkdi...
Qısa təfərrüatla nümunə kimi verdiyim bu misralarda istedadlı şair həyatdan güc aldığımızı heyranlıqla dilə gətirir, yaddaşımızda parlaq obrazlar yaratmaqla həm də sənət məbədində sağlam xarakterlər göstərmək məqsədi güdür.
Pisləşir, get-gedə dəyişir zaman,
Qartal, o zirvədən bir daha enmə.
Şeytanın cibinə giribdi insan,
Qartal, o zirvədən bir daha enmə.
Bu misralarda şair dövranın gərdişindən gileylənir, qartala elə qalxdığı zirvədə qalmasını diqtə edir. Əslində, “Qartal, o zirvədən bir daha enmə” fikrində çox incə və ciddi mətləblər var və şair bunu bizə eyhamla bildirir, bizi ciddi düşündürür, ictimai həyatın nə üçün belə formada cərəyan etməsi onda dərin məyusluq doğurur.
Bulaqtək sinəmdə qaynayıb-daşdın,
Sən mənim gözümdə huri-mələksən.
Dəryatək titrədin, sel kimi coşdun,
Sən mənim gözümdə huri-mələksən.
Buradakı fikir qatında sevgi hissi qırmızı xətt kimi görünür. Bu hiss geniş mənada hər kəsi təbdən təbə salır. Burada diqqət çəkən fikirlər oxucunu xoş duyğulara qərq edir:
O xumar gözündən gülən sevgilim,
Gəl, mənim qeydimə qal, yavaş yeri.
İstərəm uyuyum qolunun üstə,
Uşaqtək laylamı çal, yavaş yeri.
Bu misralardakı poetik duyğular ümumi fikirdir. Hər şey – deyilə biləcək nə varsa, hamısı bu fikirdə cəmləşib. Tək bu “Gəl, mənim qeydimə qal, yavaş yeri” misrasındakı gerçək bəs edir ki, oxucu şairin nə dediyinin fərqinə vara bilsin.
Neştərlə xəlvətdə gözün oyacaq,
Ədalət axtarma sən bu dünyada.
Cəlladtək dərini vallah, soyacaq,
Ədalət axtarma sən bu dünyada.
Bu misralarda da şairin kövrək, duyğuları ilə üz-üzəyik. O, burada qəlb çırpıntılarını həyata sevgidən daha çox yanlış məqsədlərə kin-küdurət kimi verir, təəssüflə “Ədalət axtarma sən bu dünyada” deyir. Bu isə hamımızın bildiyimiz həqiqətdir...
Mötəbər bir addı, mənalı sözdü,
Hər yetən adama müəllim demə.
Gur yanan çıraqdı, sönməyən közdü,
Hər yetən adama müəllim demə.
Burada ürəklərə meh kimi düşən bir sözün – “müəllim” sözünün nə qədər müqəddəs olması diqqət çəkir. Şair bu anlamda sanki hayqırır ki, hər yetənə müəllim deməyin. Çünki bu sözü hörmətdən salmış olarıq...
Şairlər məskəni, saz-söz diyarı,
Həmişə ucadır başı Tovuzun.
Tanıdım sizlərə aşıq Xanları,
Tarixdən bəllidir yaşı Tovuzun.
Doğulduğu yurdun böyüklüyünə, görkəmli sənətkarlarına sevgi hissi İsmayıl Çeşməlinin ədəbi ehtiramıdır. Yurd adını babalarımız da həmişə müqəddəs tutub, elə şair də bu adı müqəddəs hesab edir.
Əzəldən vurğunam incə gülüşə,
Cəlladtək canımı aldın, a gözlər.
Dodağı məst edən bircə öpüşə
Xəlvətcə könlümü çaldın, a gözlər.
İsmayıl Çeşməli bu misralarda can alan gözlərin əslində, həm də yaxıcı, nifrət dolu baxışlarla süsləndiyini demək istəyir. Oxucu da elə şairin dediklərini eyni sevgi hissi ilə qavrayır, bu misralarda milli xüsusiyyətlər görür. Bu bənddəki poetik görüntü bir insanın həyata nə qədər sevgi ilə yanaşması faktı ilə diqqət çəkir. Göründüyü kimi, nümunə gətirdiyim şeir parçalarında istedadlı şair İsmayıl Çeşməli sözü sanki əvvəlcə su kimi içir, sonra da ruhumuza elə üfürür ki, gözlərimiz məmnunluq hissi ilə dolur.
İsmayıl Çeşməlinin şeirlərində bizi heyran qoyan ədəbi göstəricilərdən biri də onun güclü müşahidələri, eyni ədəbi təfsilatla xarakterizə etdiyi ictimai nüanslardır. Və ən nəhayət, demək istəyirəm ki, İsmayıl Çeşməli halal söz adamıdı, sözünün qüdrətilə seçilən söz sahibidir. O, həm də ürək adamıdır, doğulduğu torpağa, yurd yerinə bağlı adamdır. Doğma Tovuza yazdığı " Tovuzun" şeirilə o, özünün Vətən sevgisini, yurd sevgisini bir daha anlatmışdır.
Şairlər məskəni, saz-söz diyarı,
Həmişə ucadır başı Tovuzun
Və yaxud
Bülbüllər məftundur bağında gülə,
Qızıldan üstündür daşı, Tovuzun.
Bəli İsmayıl Çeşməlinin hər şeirində, hər misrasında ilahi bir nur var. Bu nurun işığında onun könül dünyası ilə az- çox tanış ola bildim. Onu da hisselədim ki, İsmayıl Çeşməli olduqca duyğulu şairdi. Duyğuları bulaq kimi qaynayır.
Şairin şeirlərindən bəzi nümunələri nəzərdən keçirdim, fikrimi bildirdim, poetik dünyasına könül ziyarəti elədim.
Şözlə nəfəs alan şairin şeirlərindən onu da anladım ki, İsmayıl Çeşməli şeir yazmaq üçün dünyaya gəlib. Dünyaya xoş gəlib, şair. Yaz-yarat böyük sənətkar. Sənin işıqlı şeirlərinə ədəbiyyatımızın böyük ehtiyaçı var.
Yeni şeirlərinlə dünyamızı, həm də poeziya sevərlərin qəlbini nura döndər.

Hüseyn İsaoğlu,

yazıçı-publisist,
AYB və AJB üzvü

TƏBRİK EDİRİK!

Əziz sinif yoldaşlarım, Qafan Şəhər 4 nömrəli orta məktəbin 1973-cü il məzunları, məktəb illərimin xoş xatirələri ilə dolu gözəl insanlar Gülşən xanım Allahverdiyeva və Adilə xanım Aslanova! Sizi 70 illik yubileyiniz münasibəti ilə öz addımdan, ailəmiz, sinif yoldaşlarımız adından ürəkdən təbrik edirəm. Sizə möhkəm can sağlığı, uzun, xöşbəxt, mənalı ürəyinizcə olan gözəl bir ömür arzu edirəm. Növbəti yubileylərinizi doğma yurdumuzda Zəngəzurumuzda, doğulub boya -başa çatdığınız dədə-baba ocağında toy- bayram kimi qeyd edək. Nəvə- nəticə toyu görəsiniz!
Aşağıdakı ürək sözlərimi Zəngəzur çiçəklərindən bağlanmış buket əvəzi qəbul edin:



Ay, apreldə ad gününləri olanlar,
Yetmiş yaşı tamam olan uşaqlar.
Ad gününüz mübarəkdir, mübarək!
Biri Adilədir o biri Gülşən,
Həyatda həmişə olasınız şən!

Bu bahar çağının açılan gülü,
Nərğizi, bənövşəsi, şehli çəməni,
Məktəb illərimizin xatirələri:
Biri Xələcdəndi, biri Bəkdaşdan,
Bunların sorağı gəlir Qafandan.

Həyatda həmişə hörmətli olun,
Ruhunuz sağlam olsun, başınız uca,
Dostluqda, yoldaşlıqda önlərdə olun!
Ömür kitabınız sevinclə dolsun,
Nəvəli, nəticəli ömrünüz olsun,
Tutub əllərindən yüz il yaşayın!
Yurdumuz Zəngəzurun adın daşıyın!

Əlövsət Xalıqverdiyev.
25.03.2026

Qasım bəy Zakirə aid olmayan qoşmalar üzə çıxdı - AMEA açıqladı

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda aparılan tədqiqatlar nəticəsində Qasım bəy Zakirin yaradıcılığı ilə bağlı bəzi elmi faktlar əldə edilib.
Bu barədə AMEA-dan məlumat verilib.
Bildirilib ki, araşdırmalar zamanı indiyədək nəşr olunmuş əsərlərdə yol verilmiş qüsurlar aradan qaldırılıb, arxiv və əlyazma materiallarının təhlili nəticəsində şairin müxtəlif janrlarda yazdığı 29 yeni şeir onun külliyyatına daxil edilib:
"Bununla yanaşı, 1964-cü il nəşrində “Əlavələr” bölməsində şübhəli hesab edilən “Hacı Böyük bəyə” adlı müxəmməsin Qasım bəy Zakirə məxsus olduğu tutarlı elmi faktlarla sübuta yetirilib.
Tədqiqat zamanı müəlliflik məsələlərinə də yenidən baxılıb. Belə ki, “Ölümü” rədifli müxəmməs, eləcə də “Üstünə”, “Gəlmədi” və “Oldu” rədifli qoşmaların Zakirə deyil, şəkili şair Molla Qasım Zakirə aid olduğu müəyyənləşdirilib və bu nümunələr Qasım bəy Zakirin əsərləri sırasından çıxarılıb.
Əldə olunan nəticələr əsasında nəşr edilən “Qasım bəy Zakir. Əsərləri” kitabı şairin irsinin tam və elmi cəhətdən dəqiqləşdirilmiş külliyyatı kimi qiymətləndirilir".

Təbrik edirik!

Bu gün qardaşım Əlövsətin 70 yaşı tamam olur. 70 illik ağrı-acılı, acılı-şirinli günlər yaşamış hər kəs mütləqdir ki, o zirvədən geri boylanır. Özündən sonra qoyduğu izə, qazandığı ad-sana, ətrafındakıların nəzərində tutduğu mövqeyə bir nəzər yetirir. Bəri başdan qeyd edək ki, Əlövsət bəy istiqanlı, od-ocağa, yurda bağlı, dostluqda sədaqətli, ailəcanlı, işinə məsuliyyətli, vətənini sevən qürurlu bir vətəndaşdır. Gəlin daha yaxından tanış olaq:

Xalıqverdiyev Əlövsət Məmmədəli oğlu 1956-cı il aprelin 9-da Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalının Qafan rayonunun Yuxarı Gödəkli kəndində- kəndin bünövrəsini qoyan Eyvazxanlı tayfasının nüfuzlu bir ailəsində dünyaya göz açıb. 5 uşaqlı ailənin ilk övladıdır. Əlövsət dünyaya göz açandan həyətlərindəki azman palıd ağacını görüb. Uşaqlıq çağlarını onun dövrəsində oynamaqla, başına dırmanmaqla keçirib. Demək olar ki, elə məğrurluğu da o qocaman palıd ağacından, gəzdiyi Zəngəzur dağlarından götürüb.

Əlövsət Xalıqverdiyev 8-ci sinfi əla qiymətlərlə Yuxarı Gödəklidə, 10-cu sinfi isə 1973-cü ildə Qafan şəhər 4 №-li Azərbaycan orta məktəbində bitirib. Elə həmin il də Azərbaycan Neft Kimya (inst.) Akademiyasına qəbul olaraq ali təhsili uğurla başa vurub. 1975-1977-ci illərdə Sovet Ordusu sıralarında hərbi xidmətdə olub.

O, hələ tələbəlik illərindən əmək fəaliyyətinə başlayıb.
1977-ci ildən 2012-ci ilə kimi Azəbaycan Zərgərlik Sənaye İstehsalat Birliyində fəaliyyət göstərib. İstehsalatda işgüzarlığı, məsuliyyəti, təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə həmişə seçilib. Ona görə də xarakterindəki bu yüksək keyfiyyətlər nəzərə alınaraq 1990- ildə SSRİ dağılanda müstəqil Azərbaycan Respublikasının milli atributlarının dəyişdirilməsi, (milli pulun eskizinin hazırlanması) Azərbaycan Dövlət mükafatlarının- orden və medalların ərsəyə gəlməsi kimi məsuliyyət tələb edən şərəfli bir iş ona etibar edilib.

Onun həyat yolunun narahat günləri, yuxusuz gecələri doğma yurdu Zəngəzurun itkisi ilə başlayıb. Azərbaycanın dörd bir yanına səpələnmiş qaçqın və köçkünlərimizi axtarıb tapmağı, uyğun bir yerdə məskunlaşdırmağı, maddi kömək etməyi, onlara mənəvi dayaq olmağı bu ağır tarixi məqamda özünə borc bilib.

Hələ 1990- ildə eşidəndə ki, Zəngəzurda kənddə və diğər yerlərdə ermənilər qəbiristanlıqları dağıdıblar, o buna dözməyib. Heç nəyə məhəl qoymadan həyatı bir riskə gedib dağıdılmış qəbirlərin şəklini çəkib gətirmişdir. Erməni vandallarının törətdikləri barədə gördüklərini yazaraq “Vətən səsi” qəzetində “Yurd çağrışı" sərlövhəli məqalə ilə çıxış edib. Yurd həsrəti Əlövsət Xalıqverdiyevi heç vaxt rahat buraxmayıb. O, Vətən dərdini qələmi ilə ovutmağa çalışıb. Azərbaycan Radiosunda dəfələrlə çıxış edib. Müəllifi olduğu “Zəngəzurda keçən günlər" və “Qayıt anam qayıt gəl" verilişləri Azərbaycan Teleradiosunun “Qızıl fond”unda saxlanılır.

Əlövsət Xalıqverdiyev peşə fəaliyyəti ilə bərabər ictimai-siyasi fəaliyyətlə də məşğul olur. Beləki 2004-cü ildən “DAYAQ" İctimai Birliyini təsis edib. Bu yolla qaçqınlara və deportasiyaya məruz qalanlara yardım edir.

O, həmyerlisi, ixtisasca həkim olan İsbiyeva Rəqibə Qabil qızı ilə ailə qurub. Birlikdə üç övlad böyüdüblər. İki nəvənin qayğıkeş babasıdır. Övladlarının ikisi Rəqibə xanımın peşəsinə yiyələniblər. Günel göz həkimi- cərrahdır. Elnur Xalıqverdiyev də həkimdir. Kamil isə Bakı Biznes Universitetinin məzunudur.

Mənə dogma olan bu ailənin başçısı Əlövsət Məmmədəli oğlu Xalıqverdiyevi 70 illik yubileyi münasibəti ilə ürəkdən təbrik edirəm, ona sağlam-uzun ömür və Zəngəzurlu günlər arzulayıram!
Sevgi və sayğılarla:
Tamxil Ziyəddinoğlu

Şiviloğulları ocağının yurd həsrətli

İsgəndər İsmayıl oğlu

Daha bir yurd həsrətli ziyalımız dünyadan köçdü. Bu gün haqqında söhbət açacağımız ziyalımız Qərbi Azərbaycanın Ağbaba elinin Kiçik Təpəköy kəndində dünyaya göz açmış Şiviloğulları nəslinin dəyərli övladı İsgəndər İsmayıl oğludur. Onun mənsub olduğu Şiviloğulları nəsli Qarapapaq türk boyunun bir qoludur.

Kimdir Şiviloğulları?

Bu nəsli 16-cı əsrdə Qanuni Sultan Süleyman dönəmində Bahadır bəyin başçılığı ilə Qarabağdan Qazağa, oradan Borçalıya, Ahıskaya, nəhayət, Anadoluya köç ediblər.
Hərbi keçmişə malik olan Şiviloğulları Çıldır bölgəsində məskunlaşaraq ərazinin rus və ermənilərə qarşı müdafiəsinə mühüm töhvələr vermişlər.
Zamanla Ağrı, Muş, Vakfıkebir, Sivas, Ərzurum, Reyhanlı bölgələrinə dağılaraq Ağrıda Şiviloğulları Bahadır, Bağatır və Baltaçı soyadlarını, Çıldırda isə Koca soyadını daşıyıblar.
Türkiyədə hərbi sahədən başqa millət vəkili və bələdiyyə başqanı kimi mühüm postlar da tutublar. Belə ki, Qəhrəman bəyin oğlu Mehmet Rüstəm Bahadır Qars millət vəkili və bir müddət Qars bələdiyyə başqanı vəzifələrində çalışıb.
İsgəndər İsmayıl oğlu isə Şiviloğullarının Qərbi Azərbaycanın Ağbaba mahalında yaşayan nümayəndələrindəndir. Şiviloğullarının ata-baba ocağı olan Kiçik Təpəköy kəndi Qars vilayətinin Qars qəzasının Ağbaba nahiyəsində yerləşsə də sonrada Ermənistan (Qərbi Azərbaycan) sərhədləri daxilində qalmışdır.
Toponim Azərbaycan dilində “kiçik dağ, dağ” mənasında işlənən təpə sözü ilə müasir türk dilində “kənd” mənasında işlənən “köy” sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. “Böyük” fərqləndirici əlamət bildirir. Sonralar Böyük Təpəköylə yaxınlığındakı Kiçik Təpəköy kəndləri birləşdirilmiş və Təpəkənd adlandırılmışdır.
Ermənistan prezidentinin 3 aprel 1991-ci il tarixli fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilərək “Berdaşen” qoyulmuşdur. “Ermənistan Respublikasının inzibati-ərazi bölgüsü haqqında” 7 noyabr 1995-ci il tarixli Qanuna əsasən Şirak vilayətinin inzibati ərazisinə daxil edilmişdir.
Ağbaba elinin dəyərli övladı İsgəndər İsmayıloğlu bütün həyatını xalqın maariflənməsinə həsr etmiş bir ziyalıdır. O, 12 yanvar 1938-ci ildə Ağbaba elinin Kiçik Təpəköy kəndində anadan olmuşdur. Atası İsmayıl Mikayıl oğlu 1941-ci ilin payızında İkinci Dünya müharibəsinə yola düşmüş 28.09.1942-ci ildə Şimali-Qafqazda gedən döyüşlərdə həlak olmuşdur. Onu da qeyd edək ki, İsmayıl Mikayıl oğlunun özündən başqa 3 qardaşıda II Dünya müharibəsinin qurbanı olmuşlar. İsmayıl kişinin tək yadigarı olan İsgəndər müəllim anası Qızlarbəyi xanım və ata nənəsi Güləbatın xanımın himayəsində böyümüşdür. O, Kiçikç Təpəköy kənd 7 illik məktəbini bitirəndən sonra Güllücə kənd orta məktəbində təhsilini davam etdirərək 1956-cı ildə orta təhsil başa vurmuşdur. 1957–1960-cı illərdə Sovet Ordusunda hərbi xidmətdə olmuşdur. 1960–1968-ci illərdə kolxozda tabelçi və ilk partiya təşkilatının katibi vəzifəsində işləmişdir.

Müəllim olmaq arzusu ilə hazırlaşıb sənədlərini 1962-ci ildə ADPU-nun (keçmiş APİ) ibtidai təhsil fakültəsinin qiyabi şöbəsinə təqdim etmiş və qəbul olunmuşdur. 1966-cı ildə oranı bitirib, ali pedaqoji təhsil almışdır. Elə ali məktəbə qəbul olduğu ildən yeni istifadəyə verilmiş Kiçik Təpəköy kənd orta məktəbində ibtidai sinif müəllimi kimi pedaqoji fəaliyyətə başlamış və 1988-ci ilədək orada çalışmışdır. İsgəndər müəllim rayonun adlı-sanlı ibtidai sinif müəllimlərindən olmuşdur. Anadan olmasının 50 illiyi ilə əlaqədar olaraq 1988-ci ildə RXMŞ tərəfindən fəxri fərmanla təltif edilmişdir. Valideynlər və şagirdlər arasında dərin nüfuzu vardı. Onun vaxtı ilə dərs dediyi şagirdlərin bir çoxu təhsillərini davam etdirib savadlı və bacarıqlı mütəxəssislər oldular. Onların arasında özlərini elmə həsr edən şəxslər və digər peşə sahibləri də var.
1988-ci ildə məlum hadisələrlə bağlı olaraq onun ailəsi də Bakı şəhərinin Zabrat qəsəbəsində məskunlaşmış və o, pedaqoji fəaliyyətini 81, 22 saylı tam orta məktəblərdə davam etdirmişdir. 2013-cü ildən təqaüdə çıxmışdır. O, 8 mart 2026-cı ildə Bakı şəhərində dünyasını dəyişmişdir.
İsgəndər müəllim respublikanın hörmətli hüquqşünaslarından olan Əziz Hüseynovun qızı Savad xanımla ailə həyatı qurub. Onların bu nikahdan 8 övladı dünyaya gəlib. Övladlarının hamısı ali təhsillidir. Oğlanları Alxas mühəndis, Sabir bank işçisi qızları Rəsmiyə şairədir (iki şeir kitabı çap olunub). İsgəndər müəllimin oğlu Zakir İsmayılov vaxtıilə Amasiyada dövlət orqanlarında çalışmış, Azərbaycanda kitabxanaçılıq işini dərindən bilən azsaylı mütəxəssilərdəndir. Müxtəlif istiqamətlərdə bir sıra elmi məqalələrin müəllifi və dövlət qulluğunun baş müşaviridir.

İsgəndər müəllimin kiçik oğlu Mənsur İsmayılov Türk dünyasının tanınmış riyaziyatçılarındandır.O, uzun illərdi Türkiyənin Qəbzə Universitetinin professor kimi çalışır.
2002-ci ilin noyabr ayından Qəbzə Texniki Universidetinin dəvəti ilə burada çıalışmağa başlamışıdir. 2013-cü ildən professor elmi tituli almlşdır. 2017-ci ildən indiyədək həmin universitetdə riyaziyyat bölümünün başqanıdır.
Elmi fəaliyyəti dövründə əsasən xarici - ingilisdilli elmi jurnallarda məqalələri dərc edilməkdədir. 150-dən artıq elmi məqalənin və 3 kitabın müəllifidir. Mütəmadi olaraq elmi konfranslarda (Moskva, Sankt-Peterburq, Kiyev, Almatı, Tibilisi, Strasburq, Brüssel) iştirak edir və elmi məruzələrlə çıxış edir.
Şiviloğulları ocağının dəyərli övladı İsgəndər müəllimə həsr edilmiş bu yazı onun həyat hekayəsinin az bir hissəsini əhatə etməklə parlaq ruhuna kiçik bir töhvədir. Ruhun şad olsun İsgəndər müəllim!
Səməd Vəkilov,
Tədqiqatçı-hüquqşünas

Dağların yaddaşındakı toy

Kənd şənbə günü təkcə təqvimin bir parçası deyil, həm də kollektiv sevincin, gözləntinin və qədim bir ritualın zirvə nöqtəsi idi. Şənbənin gəlişi ilə kəndin sakit ahəngi dəyişər, hava hələ gəlməkdə olan toy karvanının həyəcanı ilə dolardı.

Kəndin girişindəki dolayılar (dolama yollar) sadəcə coğrafi bir relyef deyil, həm də müjdənin ilk göründüyü, qara zurnanın kökləndiyi nöqtə idi. Bütün kənd əhli - qocadan uşağa qədər sözləşmiş kimi gözlərini o dolayılara dikərdi. Uşaqlar yol kənarındakı təpəciklərdə keşik çəkər, uzaqdan görünən toz dumanını "Gəlirlər!" nidası ilə kəndə car çəkərdilər.

Toy karvanı kəndin mərkəzinə çatmamış zurnaçının nəfəsi, zurnanın səsi dağlarda əks-səda verirdi. Zurnaçı dolayıdan -dolanbac yoxuşlu yolun ən hündür və səs yayılan hissəsindən ifaya başlayardı. Bu səs sadəcə musiqi deyildi, həm də bir ailənin xoşbəxtliyini, bir evə gələn səadəti bütöv bir icmaya bəyan edən rəsmi bəyanat idi.

O səhər – bazar günü Kurud kəndi hər zamankından fərqli oyandı. Günəş dağların iti zirvələrindən süzülüb gələndə, bağlardakı meyvə ağaclarının yarpaqlarında gecənin sərinliyini qoruyan şeh damlaları mirvari tək parlayırdı. Amma bu səhərki sükut həmişəki sakitlikdən deyildi; bu, böyük bir sevinc fırtınasından əvvəlki xumarlanma idi. Çox keçmədi ki, kəndin dərələrinə zurna-nağara sədası yayıldı. Bu səs Kurudun qədim qayalarına dəyib əks-səda verir, sanki bütün təbiətə müjdə yayırdı: Bu gün kənddə toy var!

O vaxtlar zurna çalınanda ruhumuz yerindən oynayırdı. Zurnanın o ilk sədası gələndə bilirdik ki, fələyin çarxı bizim tərəfə dönüb. Toy evindən əvvəl bütün kəndə bayram gələrdi. O vaxtlar toy təkcə bir ailənin şadlığı, iki gəncin muradı deyildi; bu, bütöv bir elin-obanın bir yumruq kimi birləşdiyi, köklərə bağlılığın təsdiqi olan müqəddəs bir ayin idi. Qonşu qonşuya baxmazdı ki, görüm məni çağırıblar, ya yox; qapı hər kəsə açıq idi. Kimin imkanı nəyə çatardısa, işin bir ucundan tutardı. Birimiz odun daşıyardıq, birimiz qazan asardıq.

Həyətdə odun tüstüsü yüksəlməyə başlayardı. O tüstü təkcə yemək bişirmək üçün deyil, birliyimizin, diriliyimizin nişanı kimi göyə ucalardı. Qazanların altındakı palıd yarmaçaları çatırdadıqca, qazanın altından o yan bu yana hücum çəkən alov dilləri, havaya yayılan o his qoxusu kəndin təmiz dağ havası ilə qarışıb insanın iştahını deyil, ruhunu açırdı...

Qonşu qadınlar böyük qazanların başına keçmişdilər: kimi axşamdan hazırlanmış içliyi kələm yarpağına bükür, kimi təzəcə kəsilmiş əti doğrayır, kimi də kəndin məşhur aşının düyüsünü arıtlayırdı. Nənələrin biri düyünü süzür, digəri isə qazmaq üçün lavaşları hazırlayırdı. Onların hər hərəkətində bir nizam, bir ahəngdarlıq, qədimdən kök salmış bir gələnək vardı. Arada zarafatlaşır, köhnə toylarda olub keçənlərdən danışıb gülüşürdülər. Çünki o vaxtlar toy həm də kəndin xanımları üçün bir dərdləşmə, bir sevinc paylaşma məqamı idi. Kişilər isə toy mağarını qurmaq üçün əlbir olmuşdular. Hər kəsin üzündə yorğunluqdan çox, illərin qonşuluq mehribanlığından doğan səmimi bir təbəssüm vardı.

Dağların qoynundakı bu kiçik kənd, günəşin al şəfəqləri altında musiqi və rəqs sədaları ilə nura boyanırdı. Zurnanın o yanıqlı, həm də qürurlu sədası sıldırım qayalarla qədim bir dastan barədə söhbət edirdi. Nağaranın hər zərbəsi isə sadəcə bir ritm deyil, ana torpağın min illik nəbzinin döyüntüsü idi. O vaxtın insanı torpaqdan qopmamışdı. Ayağımız torpağa dəyəndə enerjimiz artardı. Yallı gedəndə elə bilirdik ki, yer yerindən oynayacaq. Nağaraçı çomağı elə şövqlə vururdu ki, səsi qonşu kəndlərdə eşidilirdi. Amma o səs heç kimi yormazdı, əksinə, ürəklərə fərəh, ruhlara qida verərdi.
Gəlin atlananda zurnanın səsi daha da şaxələnər, nağara isə sanki dağları silkələməyə başlardı. Bu, sadəcə bir köç deyil, bir ocaqdan digərinə uzanan səadət körpüsü idi...

Kəndin ağsaqqalları qapı ağzında cərgəyə düzülmüşdülər; hər birinin üzündəki qırışlar keçmiş toy-busatların xatirəsini daşıyırdı. Gəlinin ayağı altında kəsilən qurbanın qanı torpağa qarışanda, hamı bir ağızdan "mübarək olsun" dedi. Bu dua kəndin havasına elə hopdu ki, quşlar belə qanad saxlayıb bu mənzərəni seyr etdi. Mağarın içi isə tamam başqa bir aləm idi. Uzun taxta masaların üstü kəndin bərəkəti ilə bəzədilmişdi: təzə kəsilmiş quzu ətinin ətri, kərə yağında qovrulmuş o məşhur "süzmə plov"un qoxusu mağarın hər küncünə yayılmışdı. Amma heç kim yemək üçün tələsmirdi; hamının gözü meydanda, qulağı isə zurnanın "Cəngi"sində idi.
Və nəhayət, o məşhur "Yallı"... Bu, Kurudun vizit kartı idi. İlk addımı kəndin ən hörmətli ağsaqqalı atardı. Onun əlindəki naxışlı dəsmal havada süzüldükcə, arxasınca düzülən onlarla insan tək bir bədənə çevrilirdi. Ayaqlar yerə elə bir ahənglə dəyirdi ki, sanki yerin altındakı qayalar da bu ritmə cavab verirdi. Nağaraçı artıq nağaranı deyil, sanki öz ürəyini döyürdü. Səs dərələrdən keçib qonşu kəndlərə çatanda, ordakılar da bilirdi:
"Kirs - Kurudlular yenə bir olub, yenə şadlıq edir, Yallı gedirlər!"

Axşam düşüb günəş dağların arxasında gizlənəndə belə, kənd yatmadı. Ay işığı damların bacasından süzüldükcə, toyun sədası uzaq dərələrdə əks-səda verməyə davam etdi. O gecə hər kəs yastığa başını qoyanda yorğunluqdan deyil, ruhunun doyduğundan gülümsəyirdi. Çünki o vaxtlar toy təkcə bir gün sürməzdi; o sevincin istisi növbəti toya qədər hər kəsin ocağını qızdırardı.

Polad POLADOV

Elnur Sadıqoğlu Musayev
(Göygöl rayonu)

Küləyə Pıçıldanmış Həqiqət

I Hissə: Buz Bağlamış Vicdanlar

Qışın oğlan çağı idi. Köhnə məscidin qapısı hər külək əsdikcə inildəyir, sanki çöldəki şaxtadan qaçıb içəri sığınmaq istəyən bir dilənçi kimi aman diləyirdi. Amma içəri çöldən də soyuq idi. Bu soyuq dəridən keçib sümüyə işləyən şaxta deyildi; bu, yüzlərlə deyilmiş və deyilməmiş yalanın, udulmuş haqsızlığın yaratdığı rütubətli bir şaxta idi. Minbərdə əyləşən Mirzə Səlimin barmaqları məhəccərin taxtasına elə sıxılmışdı ki, buğumları ağarmışdı. Boğazı qurumuşdu. İllərdir əzbərdən dediyi cümlələr bu gün ağzında qum dənələri kimi xırçıldayırdı. Hər kəlmə dilinə tikan kimi batırdı.
...Və bilin ki, ruzi Allahdandır. Səbir edən, şükür edən bəndə...
Səsi qırıldı. Gözlərini camaatın üzərində gəzdirdi. Ön cərgədə Hacı Fəttah əyləşmişdi. Əynindəki qalın xəz kürk onu ətrafdakı cırıq paltarlı camaatdan divar kimi ayırırdı. Hacının gözləri yarıyumulu idi, başı yüngülcə aşağı əyilmişdi. Kənardan baxan onu dərin ibadətdə sanardı. Amma Səlim görürdü: Hacının sağ əli cibində idi və barmaqları görünməz bir hesabla oynayırdı. Qoz ağacından düzəldilmiş təsbehinin şaqqıltısı məscidin sükutunda qəribə bir ritm tutmuşdu. Şaqq... şaqq... Bu səs Səlimə zikr səsini yox, bazarda tərəzinin gözünə atılan daşların səsini xatırlatdı.
Hacının yanında oturan Baqqal Məmməd isə narahat idi. Tez-tez burnunu çəkir, gözünün ucuyla Hacıya baxır, sanki onun "razılıq" möhürünü gözləyirdi. Arxa cərgələrdə, qaranlıq künclərdə isə kəndin sadə camaatı – üzləri şaxtadan çatlamış, əlləri qabarlı insanlar üşüyürdü. Onların nəfəsi ağ duman kimi havaya qalxır, lakin tavana çatmamış yox olurdu. Eynilə duaları kimi.
Səlim yenidən danışmaq istədi.
- ...Haqq yolunda...Söz boğazında düyünləndi. Ürəyinin döyüntüsü qulaqlarında gumbultu qoparırdı. Gözü birdən Hacı Fəttahın ayaqqabılarına sataşdı. Təmiz, parlaq, palçıqsız dəri çəkmələr. Sonra baxışları arxada, dirəyə söykənmiş Kərimin çarıqlarına sürüşdü. Kərimin ayaqları yaş idi, soyuqdan göyərmişdi. Dünən Fəttahın adamları onun çəpərini sökəndə Kərim o palçığın içində diz çökmüşdü. İndi isə o palçıqlı dizlər məscidin döşəməsində, Fəttahın təmiz çəkmələri ilə eyni cərgədə idi. Bu təzad Səlimin nəfəsini kəsdi. Mədəsinə qəfil sancı girdi. Yalanın fiziki ağırlığı onu əzməyə başladı. O, artıq o minbərdə dayana bilmirdi. O hündürlük, o məqam ona dəniz səviyyəsindən minlərlə metr yuxarıda, havasız bir zirvə kimi gəldi. Susdu. Bu sükut küləyin səsini də batırdı. Məsciddəki ağır hava qatılaşdı. Bir anlıq, sadəcə təsbehin səsi eşidildi: Şaqq... Sonra o da dayandı. Hacı Fəttah ağır göz qapaqlarını qaldırdı. O baxışlarda heyrət yox idi, sadəcə pozulmuş nizamın verdiyi narazılıq vardı. Başını yavaşca qaldırıb, qaşlarını çatıb Səlimə baxdı. Sanki xarab olmuş bir saata baxırdı.
- Mirzə? - Fəttahın səsi sakit, amma məscidin divarlarını titrədəcək qədər tox idi. - Niyə susdun? Camaat söz gözləyir. Axşam düşür.
Səlim əllərini məhəccərdən çəkdi. Barmaqlarının izi taxtada qalmışdı. Ona elə gəldi ki, əgər indi bir kəlmə də yalan danışsa, dili qopub düşəcək. Hacıya baxdı. Bu dəfə qorxu ilə yox, qəribə bir ayıqlıqla.
-Axşam çoxdan düşüb, Hacı, - dedi Səlim. Səsi özünə yad gəldi; xırıltılı, zəif, amma şüşə kimi kəsərli. Biz qaranlıqdayıq. Mən sizə işıqdan danışıram, amma öz çırağım sönüb.
Minbərin pilləkənlərinə tərəf addım atdı. Hər pilləni endikcə çiynindən dağ götürülürdü. Camaatın arasından keçərkən kimsənin üzünə baxmadı. Baqqal Məmmədin çaşqınlıq dolu pıçıltısı, Hacının "Bu nə oyunbazlıqdır?" deyə deyinməsi onun qulağına suyun altından gələn səslər kimi çatırdı. Qapını açdı. Soyuq külək üzünə şillə kimi dəydi. Amma bu şillə onu incitmədi, əksinə, yuxudan oyatdı. O, qapını arxasından örtmədi. Qoy o buz kimi həqiqət içəri dolsun, qoy o üfunətli istiliyi yuyub aparsın.
________________________________________
II Hissə: Məscidlə Ev Arasındakı Çamurlu Yol
Qapı arxasından örtülmədi. Şaxtalı külək Səlimin üzünə çırpılanda o, sarsılmadı; əksinə, bu kəskin soyuq, illərdir içində irinləyən o gizli yaranı sanki dondurub keyləşdirdi. Məscidin həyətinə düşəndə ayaqları altındakı donmuş torpağın xırçıltısı gecənin sükutunu pozdu.
Bu qərar bir anda doğulmamışdı. Bəlkə də aylar, bəlkə də illər idi ki, Səlim daxilindəki uçuruma doğru yuvarlanırdı. Hər cümə xütbəsində dili "haqq" və "səbir" deyəndə, gözləri küncdə üşüyən kasıbların çatlamış üzlərində gəzəndə, mədəsinə qəribə bir ağrı girirdi. O, sadə camaata "ruzi Allahdandır" deyib təsəlli verərkən, özü Zeynəbin süfrəyə qoyduğu o yağlı, zəfəranlı plovları yeyir, Fəttahın "razılıq möhürünə" sığınırdı. Hər udduğu loğmada kəndlilərin alın tərini, ödəyə bilmədikləri borcların ağırlığını hiss edir, amma qorxusundan susurdu. Rahat ev, isti ocaq, cəmiyyətdəki "Mirzə Səlim" statusu onu görünməz qandallarla bağlamışdı. Lakin bu gün...
Bu gün o qandallar qırıldı. Dünən Fəttahın adamları Kərimin çəpərini uçuranda, Səlim bəlkə də kənardan durub baxmış, müdaxilə etməyə cəsarət tapmamışdı. Amma bu gün minbərdən o eyni cərgəyə – Fəttahın palçıqsız, parlaq çəkmələri ilə Kərimin soyuqdan göyərmiş, yaş ayaqlarına baxanda, o təzad onun nəfəsini kəsdi. Kərimin o palçıqlı dizləri Səlimin vicdanındakı sonuncu təmizlik pərdəsini də cırıb atmışdı. İllərdir bünövrəsi qoyulan yalan divarı, məhz bu iki fərqli ayaqqabının kəsişməsində çilik-çilik oldu.
Səlim kəndin qaranlıq, çamurlu küçələri ilə addımlayırdı. Həmişə ətəklərini yığışdırıb palçıqdan qoruduğu, qürurla gəzdirdiyi bahalı əbası indi çamurun içində sürünürdü. Vecinə deyildi. O ağır addımlarla irəlilədikcə içindəki saxta "Mirzə" yükündən xilas olur, illər əvvəlki – sandığın dibindəki o köhnə yun çuxanı geyinən gənc, dürüst Səlimə qayıtdığını hiss edirdi. Qaranlıqda sayrışan evlərin sarı işıqları indi ona yuva yox, insanları yalanlarla uyudan isti qəfəslər kimi görünürdü.
Nəhayət, öz evinin böyük qapısına çatdı. İçəridən süzülən zəif işıq və qapının aralarından sızan o tanış, bürkülü kərə yağı qoxusu onu bir anlıq duruxdurdu. Dərin bir nəfəs aldı, çöldəki şaxtanı, o buz kimi həqiqəti ciyərlərinə doldurub qapını itələdi.

________________________________________
III Hissə: Yadlaşmış Doğmalıq
Qapı örtüləndə çöldəki küləyin səsi kəsildi, amma Səlimin qulaqlarındakı uğultu dayanmadı. Ev isti idi. Həddindən artıq isti. Otağa daxil olan kimi zəfəranlı plovun və ərinmiş kərə yağının ağır qoxusu burnuna vurdu. Bu qoxu illərdir ona "hüzur" kimi gələrdi, amma indi mədəsini bulandırdı. Sanki havada yağ yox, kəndlilərin ərimiş ümidləri qoxuyurdu. Zeynəb samovarın başında idi. Səlimin ayaq səslərini eşidib çevrildi. Üzündə hər zamankı o məmnun, hər şeyin qaydasında olduğunu göstərən təbəssüm vardı. Amma Səlimin rəngi qaçmış üzünü, çiyinlərinin necə düşdüyünü görəndə təbəssümü dondu.
- Mirzə?- Zeynəb əlindəki stəkanı nəlbəkiyə qoyarkən qaşıq cingildədi. Bu səs otaqdakı gərginliyi daha da artırdı.- Nə olub? Hacı Fəttahla...Cümləsini bitirmədi. Səlimin baxışlarında Hacıya aid qorxu yox, daha dəhşətli bir boşluq gördü. Zeynəb cəld ona yaxınlaşdı, əlini ərinin alnına qoymaq istədi, amma Səlim geri çəkildi. Bu hərəkət Zeynəbi sözlərdən daha çox incitdi. Əli havada qaldı.
-Xəstələnmisən?- səsi titrədi. - Gəl otur, yemək soyuyur. Bax, sən sevən kimi dəmə qoymuşam...
Səlim süfrəyə baxdı. Naxışlı kasalar, parıldayan qaşıqlar, nazik lavaş... Bu süfrə, bu ev, bu qadın – hamısı mükəmməl bir tablonun hissələri idi. Amma Səlim artıq bu tablonun çərçivəsinə sığmırdı.
-Mən doymuşam, Zeynəb, -dedi. Səsi yorğun, amma qəti idi. - İllərdir elə yemişəm ki, indi boğazımdan su da keçmir.
Otağına keçdi. Zeynəb kölgə kimi onun ardınca gəldi. Səlim güzgünün qarşısında dayandı. Başındakı sarığı – kənddəki hörmətinin, statusunun o simvolunu yavaşca açmağa başladı. Sarığın hər qatı açıldıqca, sanki beynini sıxan bir məngənə boşalırdı.
Zeynəb bunu görəndə irəli atıldı. Sarığın ucundan yapışdı. -Nə edirsən?! Dəli olmusan? Sabah cümədir! Camaat səni sarıqsız görsə nə deyər? Hacı Fəttah nə fikirləşər?
Səlim arvadının gözlərinin içinə baxdı. Orada sevgi var idi, bəli. Amma o sevgi, "Mirzə Səlim" adlı hörmətli bir fiqura bəslənən sevgi idi.
-Sən kimdən qorxursan, Zeynəb? Allahdan, yoxsa Fəttahdan? -Səlim sarığı onun əlindən çəkib yerə buraxdı. Ağ parça döşəməyə düşdü, sanki kəfən idi. - Bu sarıq məni boğur. Sən məni, ərini yox, kəndin mollasını sevirsən. O molla isə bu gün məsciddə öldü.
Zeynəb divara söykəndi. Gözləri dolmuşdu. O, Səlimin sadəcə bu gün üçün əsəbi olduğunu düşünmürdü artıq; o, bütün dünyasının – qurduğu nizamın, rahat evinin, qonşular yanındakı etibarının – çatladığını hiss edirdi.
-Sən bizi rüsvay edəcəksən, - Zeynəbin səsi pıçıltıdan qışqırığa yüksəldi. - O yetim Kərimə görə, hə? O səfilə görə isti ocağını dağıdırsan? Biz bu günlərə gəlmək üçün nə qədər əziyyət çəkmişik, unutmusan?
Səlim dayandı. Əlindəki köhnə çuxanı bərk-bərk sıxdı. Arvadının "əziyyət" dediyi o illər bir-bir gözünün önündən keçdi. Zeynəbə tərəf döndü, baxışları bu dəfə qılınc kimi kəsərli idi.
Davamı var
“Bütöv Azərbaycan” qəzeti
27 mart 2026

Azerbaycan sanatçısı telman Abdinov'un fırça ile çektiği resim

İREVAN’DA MİMARLIK SANATI

MİRZA KADİM İREVANİ

Batı Azerbaycan (İrevan) özbeöz Türk toprağıdır, amacım o topraklarda yaşamış kültür sanat ve eğitim konularında iz koymuş İrevanlı aydınları tanıtmaktır. Gazetede ilk olarak Batı Azerbaycan aydınlarından İrevan’da doğmuş Türk mimar Mirza Kadim İravani (1825-1875) anlatılacaktır. İrevan’da mimarlık sanatının mahir bilicisi olan, ünlü portre ustası, Mirza Kadim İrevani’nin sanat mirasının yaşatılması milli manevi değerlerimizin gün ışığına çıkarılarak gelecek kuşaklara aktarılması oldukça önemlidir. Mirza Kadim İrevan’inin anadan olmasının 200. Yıldönümü Azerbaycan Devlet başçısının serencamı ile üniversitelerde ve Almanyadaki “Medina Müzesi”n’de Ankara’da açılan Gerbi Azerbaycan adlı sergi ve geniş tedbirlerin geçirilmesi Mirza Kazım İrevani irsinin yaşatılmasına büyük katkılar sağlamıştır. Tarihimizi ve kültürel mirasımızı araştırmak korumak, yaşatmak ve gelecek kuşaklara aktarmak her bir Batı Azerbaycan Türkünün boynunun borcu olmalıdır. Çünkü tarih tekerrürden ibarettir. İrevan Türkleri bürgün o topraklara yeniden dönecekler.
19 yüzyılın başlarında Rusya’nın Güney Kafkasya’yı işgal etmesinden sonra yaklaşık 200 yüz yıl hiçbir devlet bu bölgeye Rusya sömürgecilik anlayışında olsa bile saldırmadı. Bu bölge halkları arasındaki savaşları durdurmuş, feodal yapıyı ortadan kaldırarak ticaretin ve belli bir ölçüde sanayinin gelişmesine olanak sağlamıştı. Bu bağlamda İrevan Hanlığında genel bir eğitim yapılmasa da okul ve medreseler vardı. İvan İvanoviç Şopen İrevan’da bulunan medreselerde din görevlilerinin çocuklara ders verdiğini belirtiyordu. Bununla beraber zengin İrevan zenginleri kendi çocuklarına özel eğitim imkânı sağlamaktaydı. Bu eğitim bilinen klasik anlamda okullarda değil, zenginlerin evlerinde verilmekteydi. İrevan Progimnazyasında hazırlık sınıfının Hocası Ermeni asıllı Stepan Zelinski “İrevan Kenti “adlı makalesinde 1880 yılında kentte bulunan mescitlerde sekiz öğretmenin görev aldığını ve 153 öğrencinin eğitim gördüğünü yazıyordu. Zelinski eğitimin ücretsiz olduğunu hatta başarılı çocuklara dönemin parasıyla 3-10 ruble arasında burs verildiğini de kaydetmekteydi.
19 yüzyılın sonlarına doğru Güney Kafkasya’da kültür, sanat edebiyat tiyatro alanında yaşanan gelişmeler genellikle bölgenin iki merkezinde Bakü ve Tiflis’te oluyordu. Bu durumu Bakü’nün petrol alanında sanayi merkezi, Tiflis’in ise siyasi ve idari anlamda merkez olması ile açıklamak mümkündür. Rusya bölgeyi işgal ettikten sonra ekonomik, sosyal, kültürel ve eğitim alanında bazı reformlar yaptı. Okulların açılması ve gazetelerin basılması belli izne tabi tutulsa da bir takın olumlu gelişmeler de yaşanmaktaydı. Ama Güney Kafkasya’nın Hıristiyan halkları karşılaştırıldığında Müslüman Türklerin belli bir süre kendisini bilinçli veya bilinçsiz olarak bu sürecin dışında tuttuğunu görmek mümkündü.
1896 yılında İrevan eyaletinin 1466 köyünde 45 okul olsa da daha sonraki yıllarda okul sayısı arttı ve sadece İrevan kazasında 38 okul vardı. Rusya arşiv belgelerine göre ise 1850-1879 yıllarında İrevan kaza okulunda ve 1868-1979 yıllarında İrevan Ortaokulunda toplam 769 Türk öğrenci eğitim görüyordu. Bu sayı Ruslarla ve diğer milletlerle kıyaslandığında oldukça düşüktü. Çarlık Rusya İrevan Hanlığını 1828’de işgal ettikten sonra ilk okul 14 Ocak 1832’de açıldı. İrevan’da ilk yatılı okul 1887’de İrevan Öğretmenler Seminaryesı 3 Kasım 1881’de açılmıştı. 1895’te Seminarye’nin faaliyeti ile ilgili yazılan raporda 1895-1895 yıllarında buradan mezun olan 123 kişiden 25’nin Türk, diğerlerinin ise farklı etnik grupları temsil ettiği bildirilmekteydi. Seminarya müdüri V. Dobrinin’in yazdığı rapor 1918’de 1915-1916 yıllarında 19, 1916-1917 yıllarında 22 ve 1917-1918 yıllarında ise 3 Türk gencinin mezun olduğunu göstermişti.
O zaman İrevan’daki aydınlardan Neriman Merimanbeyov’un girişimleri ile okullarda yaşlı Müslümanlar için de akşam kursları açılmıştı. Bu kurslarda da Türkçe ve Matematik dersleri verilirdi. 1902’de ise İrevan’da Rus-Tatar (Türk) Erkek Okulunun faaliyeti dikkate alınarak Muhammet Kengerlinski tarafından Rus-Türk Kız Okulu da açıldı. Kız okulunun destekçisi İrevan Vali Yardımcısı Knez Aleksey Çakodayev’in eşi Yelena Çakodayev idi. Ancak Kengerlinski Rus-Türk okullarının açılmasından kısa bir süre sonra 31 Ağustos 1905’te Batum’da Ermeni teröristler tarafından öldürüldü.
Bütün bu olumsuzluklara, zorluklara rağmen 19. yüzyılın sonlarında İrevan’da da halk eğitimi, kültür sanat, edebiyat vb. alanların genişlemesi için gayret sarfeten insanlar vardı. Bu aydınların başında Mirza Kadim İrevani, İsa Sultan Ağa Muhammed ve Hüseynağa Şahtahtlı kardeşleri, Şeyhülislam Fazıl İrevani idi. Onlar Türklerin değişen dünyaya ayak uydurmalarını, eğitim alanındaki sorunlarının halledilmesi, kitap gazete dergi ve broşürlerin yayımlanması için kendi sınırlı imkanlarıyla ellerinden geleni yapmaya çalışıyorlardı. Bunlardan başka İrevan’da faaliyet gösteren aydınlardan Mirza Muhammed Kemerlinski, oğlu Molla veli Kemerlinski, Feridun Bey Köçerli, Mirza Celil, İbrahim Halil Novruzov. Nerimanbey Nerimanbeyov, Alihan İrevanski, Abbasgulu Han İrevanski, Penah Han Makinski İsmailbey Sefibeyov, Eyneli Sultanov, Molla Tağı Mahmutoğlu Mirza Elekber Elhanov, Abbas Mirza Memmedzade oğlu Mirza Cabbar Memmedzade ve adını sayamadığımız birçok aydınlar Türklerin eğitim ve kültürel çalışmalarına götüren bu yolda büyük emek ve gayret sarfetmişlerdi.
İrevan Hanlığının mimarlık ve tasviri sanat örnekleri hakkındaki bilgilerin çoğu depremden sonraki yıllara aittir. Kerpiçten ve taştan zevkle inşa edilmiş parmaklıklı, dört köşe kervansarayların, orijinalliği ve üslup zenginliği ile göz okşayan fıskiyeleri her kesi hayran bırakmıştı. Gürcü kervansarayının yetmiş sekiz, Culfa ve Serdar kervansaraylarının 39’ar kapısı vardı. Çeşmeli ve çeşmesiz şadırvanların hepsinde 74, Hacı Ali kervansarayında 40 dükkân olmuştur. J. Şarden Han sarayından görünen kervansaray hakkında şöyle yazıyordu.
“Kalenin sekiz yüz adımlık giriş yolu boyunca dükkanlar dizilmiştir.; çok güzel bir konağı andıran binanın içerisinde üç büyük dükkân, yanında bir mescit ve iki kahvehane vardır.” O, devrin yüksek mimarisi sayılan kale, onun ufuklara yükselen kulesi, kale içerisindeki saray, aynalı salonun yanında yapılmış mescitler, iki üç katlı binalar, zevkle yapılmış erkek ve kadın hamamları, mermer havuz, bezekli “Tebriz kapısı”, süs motifleri, gül çiçek resimleri, orijinal mimarlık kuruluşu ve tertip zenginliği İrevan Kalesine müthiş bir güzellik veriyordu.
Görüldüğü gibi İrevan şehrinin o zamanki mimarlık sanatı, Avrupa seyyahlarının hepsini, yazar Gribayedov’u, ressamlardan Maşkov’u ve G. Gagarin’i hayran etmişti. Han sarayının aynalı salonundan, kale mescidinin ve şadırvanların esrarengiz güzelliğinden ilhamla söz açan Avrupa’lı seyyah Lunç’un tasvir ettiğine göre Han sarayının içerisindeki sayısız hesapsız aynalar etrafa pırlanta gibi ışık saçıyormuş. Salonun tavanı ve duvarları baştan başa süslerle bezenmişti. Çiçek, kuş resimleri, keten üzerinde yağlı boya ile işlendikten sonra duvarlara yapıştırılmış zarif haşiyeli resimler (Fetali Han, oğlu Abbas Mirza, Hüseyin Kulu Han, kardeşi Hasan Han’ın resimleri) oldukça dikkat çekiyordu.
İrevan’daki eski mimarlık ve tasviri sanat örneklerine hayranlık duyan yabancı gezginler, araştırmacılar, yazarlar maalesef bu mimarlık numunelerini İran-Fars ve Çin mimarlığına ait etmişlerdir. Ressam Lunç’un yazdığına göre Han sarayı ile aynalı salon “Fars mimarlık mektebine ait parlak bir anıttır.” İ. Şopen’in yazdığına göre Han sarayı güya, “Çin mimarlığı üslubunda yapılmıştır.” Çarlık Rusya’sı döneminde Han sarayında bulunan Gribayedov ise salondaki süslü tavanları “Japon bezekleri” olarak adlandırmıştır.
1880’li yıllarda İrevan’a gelen arkeolog Uvarov’a ise İrevan kalesinin ve mescidin halini görünce şöyle yazmıştı:
“Ah, asırlar boyu yapılagelen bu sarayları yer yüzünden silmek için neler etmiş, ne kadar çalışmışlar…”
Uvarov’a yıkılıp dağıtılan Han sarayının muhteşemliğinden hatıra kalan salonu süslü ve bezekli bir çay kutusuna benzetmiştir. Gök mescittin uzaktan dikkati çeken minaresine hayran olduğunu bildiren arkeolog şöyle yazıyordu: “Gök mescittin minaresi üzerinde gururla boylanan şemsiye sangi Türk Müslüman aleminde tuttuğu yeri ne kadar mühim olduğunu bütün dünyaya ispat etmek istiyor.” İlginçtir ki Türklere ait olan bütün bu saraylar ve mescitlerden övgü ile bahseden Uvarov’a da saraya bitişik mesciti Fars mimarlığına ait sanat eseri olarak göstermeye çalışmıştır. Görüldüğü gibi yabancı seyyahlar Türklere ait olan mimarlık eserlerini, sanat abidelerini Fars, Çin, Japon mimarlığı gibi göstermeye çalışmışlardır. Nitekim, İrevan’a gelen bütün Avrupa gezginlerinin yol kayıtlarındaki deliller İrevan’da yapılan sanat abidelerinin, muhteşem sarayların bütünüyle Türk mimarisine ait olduğunu ispat ediyor.
Taverniye İrevan’daki Gök mesciti “İslamın firuzesi” diye adlandırmıştır. yapılan bütün mimarlık abidelerinde Türk ustalarının, mimarlarının adı kullanılmıştır. Adı geçen Gök mesciti de 1465 yılında ünlü Türk mimarlarından Azerbaycanlı Nimetullah yapmıştır. O devirde Meşhed şehrinde Mecnun Şah camisini ve Herat’ın meşhur medresesini inşa eden ünlü Hacı Ali Hafız da Azerbaycan Türklerindendi. Azerbaycan Türkü olan Ahmet Şemistan ise Semerkant’ta Bibi Hanım mescidini inşa etmişti. Azerbaycan’ın ünlü mimarları ve sanatkarları yalnızca Azerbaycan’da değil, bütün şarkta tanınıyorlardı. Gence şehrindeki Şah Abbas ve İrevan’daki Gök mescit Azerbaycan mimarlarının sanat örneklerindendir.
İrevan’daki Han sarayının odalarında ve aynalı salonun duvarlarındaki resimleri 19 yüzyılın 50’li yıllarında yapan, ayrıca Fetali Hanın, Abbas Mirza’nın, Hüseyin Kulu hanın resimlerini yağlı boya ile keten üzerinde çizerek duvara yapıştıran yine Azerbaycanlı Türk mimar Mirza Kadim İravani (1825-1875) olmuştur. İrevan’da mimarlık sanatının mahir bilicisi olan, ünlü portre ustası, Mirza Kadim İevani yaşamı boyunca İrevan ve Tiflis’ten dışarı çıkmamıştır. Bizler İrevan Türkleri Mirza Kadim İrevaniyi Fars, Çin, Japon gibi değil İrevanli dülger tahta oyma ustası Muhammed Hüseynin oğlu, mimarlık sanatının ustası Mirza Kadim İrevani olarak tanıyoruz. İrevan’daki sanat ustaları yazarlar mimarlar kendilerine İrevan’dan olduklarını yansıtmak için özellikle İrevanlı mahlasını kullanmayı tercih etmişilerdi. O devirde irevanni, İrevanski, İrevanli mahlasları geniş yayılmıştı.

Sevil İRƏVANLI,
Uluslararsı Vizyon Üniverseti
Şimali Makedonya Gostivar.