Dağların yaddaşındakı toy

Kənd şənbə günü təkcə təqvimin bir parçası deyil, həm də kollektiv sevincin, gözləntinin və qədim bir ritualın zirvə nöqtəsi idi. Şənbənin gəlişi ilə kəndin sakit ahəngi dəyişər, hava hələ gəlməkdə olan toy karvanının həyəcanı ilə dolardı.

Kəndin girişindəki dolayılar (dolama yollar) sadəcə coğrafi bir relyef deyil, həm də müjdənin ilk göründüyü, qara zurnanın kökləndiyi nöqtə idi. Bütün kənd əhli - qocadan uşağa qədər sözləşmiş kimi gözlərini o dolayılara dikərdi. Uşaqlar yol kənarındakı təpəciklərdə keşik çəkər, uzaqdan görünən toz dumanını "Gəlirlər!" nidası ilə kəndə car çəkərdilər.

Toy karvanı kəndin mərkəzinə çatmamış zurnaçının nəfəsi, zurnanın səsi dağlarda əks-səda verirdi. Zurnaçı dolayıdan -dolanbac yoxuşlu yolun ən hündür və səs yayılan hissəsindən ifaya başlayardı. Bu səs sadəcə musiqi deyildi, həm də bir ailənin xoşbəxtliyini, bir evə gələn səadəti bütöv bir icmaya bəyan edən rəsmi bəyanat idi.

O səhər – bazar günü Kurud kəndi hər zamankından fərqli oyandı. Günəş dağların iti zirvələrindən süzülüb gələndə, bağlardakı meyvə ağaclarının yarpaqlarında gecənin sərinliyini qoruyan şeh damlaları mirvari tək parlayırdı. Amma bu səhərki sükut həmişəki sakitlikdən deyildi; bu, böyük bir sevinc fırtınasından əvvəlki xumarlanma idi. Çox keçmədi ki, kəndin dərələrinə zurna-nağara sədası yayıldı. Bu səs Kurudun qədim qayalarına dəyib əks-səda verir, sanki bütün təbiətə müjdə yayırdı: Bu gün kənddə toy var!

O vaxtlar zurna çalınanda ruhumuz yerindən oynayırdı. Zurnanın o ilk sədası gələndə bilirdik ki, fələyin çarxı bizim tərəfə dönüb. Toy evindən əvvəl bütün kəndə bayram gələrdi. O vaxtlar toy təkcə bir ailənin şadlığı, iki gəncin muradı deyildi; bu, bütöv bir elin-obanın bir yumruq kimi birləşdiyi, köklərə bağlılığın təsdiqi olan müqəddəs bir ayin idi. Qonşu qonşuya baxmazdı ki, görüm məni çağırıblar, ya yox; qapı hər kəsə açıq idi. Kimin imkanı nəyə çatardısa, işin bir ucundan tutardı. Birimiz odun daşıyardıq, birimiz qazan asardıq.

Həyətdə odun tüstüsü yüksəlməyə başlayardı. O tüstü təkcə yemək bişirmək üçün deyil, birliyimizin, diriliyimizin nişanı kimi göyə ucalardı. Qazanların altındakı palıd yarmaçaları çatırdadıqca, qazanın altından o yan bu yana hücum çəkən alov dilləri, havaya yayılan o his qoxusu kəndin təmiz dağ havası ilə qarışıb insanın iştahını deyil, ruhunu açırdı...

Qonşu qadınlar böyük qazanların başına keçmişdilər: kimi axşamdan hazırlanmış içliyi kələm yarpağına bükür, kimi təzəcə kəsilmiş əti doğrayır, kimi də kəndin məşhur aşının düyüsünü arıtlayırdı. Nənələrin biri düyünü süzür, digəri isə qazmaq üçün lavaşları hazırlayırdı. Onların hər hərəkətində bir nizam, bir ahəngdarlıq, qədimdən kök salmış bir gələnək vardı. Arada zarafatlaşır, köhnə toylarda olub keçənlərdən danışıb gülüşürdülər. Çünki o vaxtlar toy həm də kəndin xanımları üçün bir dərdləşmə, bir sevinc paylaşma məqamı idi. Kişilər isə toy mağarını qurmaq üçün əlbir olmuşdular. Hər kəsin üzündə yorğunluqdan çox, illərin qonşuluq mehribanlığından doğan səmimi bir təbəssüm vardı.

Dağların qoynundakı bu kiçik kənd, günəşin al şəfəqləri altında musiqi və rəqs sədaları ilə nura boyanırdı. Zurnanın o yanıqlı, həm də qürurlu sədası sıldırım qayalarla qədim bir dastan barədə söhbət edirdi. Nağaranın hər zərbəsi isə sadəcə bir ritm deyil, ana torpağın min illik nəbzinin döyüntüsü idi. O vaxtın insanı torpaqdan qopmamışdı. Ayağımız torpağa dəyəndə enerjimiz artardı. Yallı gedəndə elə bilirdik ki, yer yerindən oynayacaq. Nağaraçı çomağı elə şövqlə vururdu ki, səsi qonşu kəndlərdə eşidilirdi. Amma o səs heç kimi yormazdı, əksinə, ürəklərə fərəh, ruhlara qida verərdi.
Gəlin atlananda zurnanın səsi daha da şaxələnər, nağara isə sanki dağları silkələməyə başlardı. Bu, sadəcə bir köç deyil, bir ocaqdan digərinə uzanan səadət körpüsü idi...

Kəndin ağsaqqalları qapı ağzında cərgəyə düzülmüşdülər; hər birinin üzündəki qırışlar keçmiş toy-busatların xatirəsini daşıyırdı. Gəlinin ayağı altında kəsilən qurbanın qanı torpağa qarışanda, hamı bir ağızdan "mübarək olsun" dedi. Bu dua kəndin havasına elə hopdu ki, quşlar belə qanad saxlayıb bu mənzərəni seyr etdi. Mağarın içi isə tamam başqa bir aləm idi. Uzun taxta masaların üstü kəndin bərəkəti ilə bəzədilmişdi: təzə kəsilmiş quzu ətinin ətri, kərə yağında qovrulmuş o məşhur "süzmə plov"un qoxusu mağarın hər küncünə yayılmışdı. Amma heç kim yemək üçün tələsmirdi; hamının gözü meydanda, qulağı isə zurnanın "Cəngi"sində idi.
Və nəhayət, o məşhur "Yallı"... Bu, Kurudun vizit kartı idi. İlk addımı kəndin ən hörmətli ağsaqqalı atardı. Onun əlindəki naxışlı dəsmal havada süzüldükcə, arxasınca düzülən onlarla insan tək bir bədənə çevrilirdi. Ayaqlar yerə elə bir ahənglə dəyirdi ki, sanki yerin altındakı qayalar da bu ritmə cavab verirdi. Nağaraçı artıq nağaranı deyil, sanki öz ürəyini döyürdü. Səs dərələrdən keçib qonşu kəndlərə çatanda, ordakılar da bilirdi:
"Kirs - Kurudlular yenə bir olub, yenə şadlıq edir, Yallı gedirlər!"

Axşam düşüb günəş dağların arxasında gizlənəndə belə, kənd yatmadı. Ay işığı damların bacasından süzüldükcə, toyun sədası uzaq dərələrdə əks-səda verməyə davam etdi. O gecə hər kəs yastığa başını qoyanda yorğunluqdan deyil, ruhunun doyduğundan gülümsəyirdi. Çünki o vaxtlar toy təkcə bir gün sürməzdi; o sevincin istisi növbəti toya qədər hər kəsin ocağını qızdırardı.

Polad POLADOV

Elnur Sadıqoğlu Musayev
(Göygöl rayonu)

Küləyə Pıçıldanmış Həqiqət

I Hissə: Buz Bağlamış Vicdanlar

Qışın oğlan çağı idi. Köhnə məscidin qapısı hər külək əsdikcə inildəyir, sanki çöldəki şaxtadan qaçıb içəri sığınmaq istəyən bir dilənçi kimi aman diləyirdi. Amma içəri çöldən də soyuq idi. Bu soyuq dəridən keçib sümüyə işləyən şaxta deyildi; bu, yüzlərlə deyilmiş və deyilməmiş yalanın, udulmuş haqsızlığın yaratdığı rütubətli bir şaxta idi. Minbərdə əyləşən Mirzə Səlimin barmaqları məhəccərin taxtasına elə sıxılmışdı ki, buğumları ağarmışdı. Boğazı qurumuşdu. İllərdir əzbərdən dediyi cümlələr bu gün ağzında qum dənələri kimi xırçıldayırdı. Hər kəlmə dilinə tikan kimi batırdı.
...Və bilin ki, ruzi Allahdandır. Səbir edən, şükür edən bəndə...
Səsi qırıldı. Gözlərini camaatın üzərində gəzdirdi. Ön cərgədə Hacı Fəttah əyləşmişdi. Əynindəki qalın xəz kürk onu ətrafdakı cırıq paltarlı camaatdan divar kimi ayırırdı. Hacının gözləri yarıyumulu idi, başı yüngülcə aşağı əyilmişdi. Kənardan baxan onu dərin ibadətdə sanardı. Amma Səlim görürdü: Hacının sağ əli cibində idi və barmaqları görünməz bir hesabla oynayırdı. Qoz ağacından düzəldilmiş təsbehinin şaqqıltısı məscidin sükutunda qəribə bir ritm tutmuşdu. Şaqq... şaqq... Bu səs Səlimə zikr səsini yox, bazarda tərəzinin gözünə atılan daşların səsini xatırlatdı.
Hacının yanında oturan Baqqal Məmməd isə narahat idi. Tez-tez burnunu çəkir, gözünün ucuyla Hacıya baxır, sanki onun "razılıq" möhürünü gözləyirdi. Arxa cərgələrdə, qaranlıq künclərdə isə kəndin sadə camaatı – üzləri şaxtadan çatlamış, əlləri qabarlı insanlar üşüyürdü. Onların nəfəsi ağ duman kimi havaya qalxır, lakin tavana çatmamış yox olurdu. Eynilə duaları kimi.
Səlim yenidən danışmaq istədi.
- ...Haqq yolunda...Söz boğazında düyünləndi. Ürəyinin döyüntüsü qulaqlarında gumbultu qoparırdı. Gözü birdən Hacı Fəttahın ayaqqabılarına sataşdı. Təmiz, parlaq, palçıqsız dəri çəkmələr. Sonra baxışları arxada, dirəyə söykənmiş Kərimin çarıqlarına sürüşdü. Kərimin ayaqları yaş idi, soyuqdan göyərmişdi. Dünən Fəttahın adamları onun çəpərini sökəndə Kərim o palçığın içində diz çökmüşdü. İndi isə o palçıqlı dizlər məscidin döşəməsində, Fəttahın təmiz çəkmələri ilə eyni cərgədə idi. Bu təzad Səlimin nəfəsini kəsdi. Mədəsinə qəfil sancı girdi. Yalanın fiziki ağırlığı onu əzməyə başladı. O, artıq o minbərdə dayana bilmirdi. O hündürlük, o məqam ona dəniz səviyyəsindən minlərlə metr yuxarıda, havasız bir zirvə kimi gəldi. Susdu. Bu sükut küləyin səsini də batırdı. Məsciddəki ağır hava qatılaşdı. Bir anlıq, sadəcə təsbehin səsi eşidildi: Şaqq... Sonra o da dayandı. Hacı Fəttah ağır göz qapaqlarını qaldırdı. O baxışlarda heyrət yox idi, sadəcə pozulmuş nizamın verdiyi narazılıq vardı. Başını yavaşca qaldırıb, qaşlarını çatıb Səlimə baxdı. Sanki xarab olmuş bir saata baxırdı.
- Mirzə? - Fəttahın səsi sakit, amma məscidin divarlarını titrədəcək qədər tox idi. - Niyə susdun? Camaat söz gözləyir. Axşam düşür.
Səlim əllərini məhəccərdən çəkdi. Barmaqlarının izi taxtada qalmışdı. Ona elə gəldi ki, əgər indi bir kəlmə də yalan danışsa, dili qopub düşəcək. Hacıya baxdı. Bu dəfə qorxu ilə yox, qəribə bir ayıqlıqla.
-Axşam çoxdan düşüb, Hacı, - dedi Səlim. Səsi özünə yad gəldi; xırıltılı, zəif, amma şüşə kimi kəsərli. Biz qaranlıqdayıq. Mən sizə işıqdan danışıram, amma öz çırağım sönüb.
Minbərin pilləkənlərinə tərəf addım atdı. Hər pilləni endikcə çiynindən dağ götürülürdü. Camaatın arasından keçərkən kimsənin üzünə baxmadı. Baqqal Məmmədin çaşqınlıq dolu pıçıltısı, Hacının "Bu nə oyunbazlıqdır?" deyə deyinməsi onun qulağına suyun altından gələn səslər kimi çatırdı. Qapını açdı. Soyuq külək üzünə şillə kimi dəydi. Amma bu şillə onu incitmədi, əksinə, yuxudan oyatdı. O, qapını arxasından örtmədi. Qoy o buz kimi həqiqət içəri dolsun, qoy o üfunətli istiliyi yuyub aparsın.
________________________________________
II Hissə: Məscidlə Ev Arasındakı Çamurlu Yol
Qapı arxasından örtülmədi. Şaxtalı külək Səlimin üzünə çırpılanda o, sarsılmadı; əksinə, bu kəskin soyuq, illərdir içində irinləyən o gizli yaranı sanki dondurub keyləşdirdi. Məscidin həyətinə düşəndə ayaqları altındakı donmuş torpağın xırçıltısı gecənin sükutunu pozdu.
Bu qərar bir anda doğulmamışdı. Bəlkə də aylar, bəlkə də illər idi ki, Səlim daxilindəki uçuruma doğru yuvarlanırdı. Hər cümə xütbəsində dili "haqq" və "səbir" deyəndə, gözləri küncdə üşüyən kasıbların çatlamış üzlərində gəzəndə, mədəsinə qəribə bir ağrı girirdi. O, sadə camaata "ruzi Allahdandır" deyib təsəlli verərkən, özü Zeynəbin süfrəyə qoyduğu o yağlı, zəfəranlı plovları yeyir, Fəttahın "razılıq möhürünə" sığınırdı. Hər udduğu loğmada kəndlilərin alın tərini, ödəyə bilmədikləri borcların ağırlığını hiss edir, amma qorxusundan susurdu. Rahat ev, isti ocaq, cəmiyyətdəki "Mirzə Səlim" statusu onu görünməz qandallarla bağlamışdı. Lakin bu gün...
Bu gün o qandallar qırıldı. Dünən Fəttahın adamları Kərimin çəpərini uçuranda, Səlim bəlkə də kənardan durub baxmış, müdaxilə etməyə cəsarət tapmamışdı. Amma bu gün minbərdən o eyni cərgəyə – Fəttahın palçıqsız, parlaq çəkmələri ilə Kərimin soyuqdan göyərmiş, yaş ayaqlarına baxanda, o təzad onun nəfəsini kəsdi. Kərimin o palçıqlı dizləri Səlimin vicdanındakı sonuncu təmizlik pərdəsini də cırıb atmışdı. İllərdir bünövrəsi qoyulan yalan divarı, məhz bu iki fərqli ayaqqabının kəsişməsində çilik-çilik oldu.
Səlim kəndin qaranlıq, çamurlu küçələri ilə addımlayırdı. Həmişə ətəklərini yığışdırıb palçıqdan qoruduğu, qürurla gəzdirdiyi bahalı əbası indi çamurun içində sürünürdü. Vecinə deyildi. O ağır addımlarla irəlilədikcə içindəki saxta "Mirzə" yükündən xilas olur, illər əvvəlki – sandığın dibindəki o köhnə yun çuxanı geyinən gənc, dürüst Səlimə qayıtdığını hiss edirdi. Qaranlıqda sayrışan evlərin sarı işıqları indi ona yuva yox, insanları yalanlarla uyudan isti qəfəslər kimi görünürdü.
Nəhayət, öz evinin böyük qapısına çatdı. İçəridən süzülən zəif işıq və qapının aralarından sızan o tanış, bürkülü kərə yağı qoxusu onu bir anlıq duruxdurdu. Dərin bir nəfəs aldı, çöldəki şaxtanı, o buz kimi həqiqəti ciyərlərinə doldurub qapını itələdi.

________________________________________
III Hissə: Yadlaşmış Doğmalıq
Qapı örtüləndə çöldəki küləyin səsi kəsildi, amma Səlimin qulaqlarındakı uğultu dayanmadı. Ev isti idi. Həddindən artıq isti. Otağa daxil olan kimi zəfəranlı plovun və ərinmiş kərə yağının ağır qoxusu burnuna vurdu. Bu qoxu illərdir ona "hüzur" kimi gələrdi, amma indi mədəsini bulandırdı. Sanki havada yağ yox, kəndlilərin ərimiş ümidləri qoxuyurdu. Zeynəb samovarın başında idi. Səlimin ayaq səslərini eşidib çevrildi. Üzündə hər zamankı o məmnun, hər şeyin qaydasında olduğunu göstərən təbəssüm vardı. Amma Səlimin rəngi qaçmış üzünü, çiyinlərinin necə düşdüyünü görəndə təbəssümü dondu.
- Mirzə?- Zeynəb əlindəki stəkanı nəlbəkiyə qoyarkən qaşıq cingildədi. Bu səs otaqdakı gərginliyi daha da artırdı.- Nə olub? Hacı Fəttahla...Cümləsini bitirmədi. Səlimin baxışlarında Hacıya aid qorxu yox, daha dəhşətli bir boşluq gördü. Zeynəb cəld ona yaxınlaşdı, əlini ərinin alnına qoymaq istədi, amma Səlim geri çəkildi. Bu hərəkət Zeynəbi sözlərdən daha çox incitdi. Əli havada qaldı.
-Xəstələnmisən?- səsi titrədi. - Gəl otur, yemək soyuyur. Bax, sən sevən kimi dəmə qoymuşam...
Səlim süfrəyə baxdı. Naxışlı kasalar, parıldayan qaşıqlar, nazik lavaş... Bu süfrə, bu ev, bu qadın – hamısı mükəmməl bir tablonun hissələri idi. Amma Səlim artıq bu tablonun çərçivəsinə sığmırdı.
-Mən doymuşam, Zeynəb, -dedi. Səsi yorğun, amma qəti idi. - İllərdir elə yemişəm ki, indi boğazımdan su da keçmir.
Otağına keçdi. Zeynəb kölgə kimi onun ardınca gəldi. Səlim güzgünün qarşısında dayandı. Başındakı sarığı – kənddəki hörmətinin, statusunun o simvolunu yavaşca açmağa başladı. Sarığın hər qatı açıldıqca, sanki beynini sıxan bir məngənə boşalırdı.
Zeynəb bunu görəndə irəli atıldı. Sarığın ucundan yapışdı. -Nə edirsən?! Dəli olmusan? Sabah cümədir! Camaat səni sarıqsız görsə nə deyər? Hacı Fəttah nə fikirləşər?
Səlim arvadının gözlərinin içinə baxdı. Orada sevgi var idi, bəli. Amma o sevgi, "Mirzə Səlim" adlı hörmətli bir fiqura bəslənən sevgi idi.
-Sən kimdən qorxursan, Zeynəb? Allahdan, yoxsa Fəttahdan? -Səlim sarığı onun əlindən çəkib yerə buraxdı. Ağ parça döşəməyə düşdü, sanki kəfən idi. - Bu sarıq məni boğur. Sən məni, ərini yox, kəndin mollasını sevirsən. O molla isə bu gün məsciddə öldü.
Zeynəb divara söykəndi. Gözləri dolmuşdu. O, Səlimin sadəcə bu gün üçün əsəbi olduğunu düşünmürdü artıq; o, bütün dünyasının – qurduğu nizamın, rahat evinin, qonşular yanındakı etibarının – çatladığını hiss edirdi.
-Sən bizi rüsvay edəcəksən, - Zeynəbin səsi pıçıltıdan qışqırığa yüksəldi. - O yetim Kərimə görə, hə? O səfilə görə isti ocağını dağıdırsan? Biz bu günlərə gəlmək üçün nə qədər əziyyət çəkmişik, unutmusan?
Səlim dayandı. Əlindəki köhnə çuxanı bərk-bərk sıxdı. Arvadının "əziyyət" dediyi o illər bir-bir gözünün önündən keçdi. Zeynəbə tərəf döndü, baxışları bu dəfə qılınc kimi kəsərli idi.
Davamı var
“Bütöv Azərbaycan” qəzeti
27 mart 2026

Azerbaycan sanatçısı telman Abdinov'un fırça ile çektiği resim

İREVAN’DA MİMARLIK SANATI

MİRZA KADİM İREVANİ

Batı Azerbaycan (İrevan) özbeöz Türk toprağıdır, amacım o topraklarda yaşamış kültür sanat ve eğitim konularında iz koymuş İrevanlı aydınları tanıtmaktır. Gazetede ilk olarak Batı Azerbaycan aydınlarından İrevan’da doğmuş Türk mimar Mirza Kadim İravani (1825-1875) anlatılacaktır. İrevan’da mimarlık sanatının mahir bilicisi olan, ünlü portre ustası, Mirza Kadim İrevani’nin sanat mirasının yaşatılması milli manevi değerlerimizin gün ışığına çıkarılarak gelecek kuşaklara aktarılması oldukça önemlidir. Mirza Kadim İrevan’inin anadan olmasının 200. Yıldönümü Azerbaycan Devlet başçısının serencamı ile üniversitelerde ve Almanyadaki “Medina Müzesi”n’de Ankara’da açılan Gerbi Azerbaycan adlı sergi ve geniş tedbirlerin geçirilmesi Mirza Kazım İrevani irsinin yaşatılmasına büyük katkılar sağlamıştır. Tarihimizi ve kültürel mirasımızı araştırmak korumak, yaşatmak ve gelecek kuşaklara aktarmak her bir Batı Azerbaycan Türkünün boynunun borcu olmalıdır. Çünkü tarih tekerrürden ibarettir. İrevan Türkleri bürgün o topraklara yeniden dönecekler.
19 yüzyılın başlarında Rusya’nın Güney Kafkasya’yı işgal etmesinden sonra yaklaşık 200 yüz yıl hiçbir devlet bu bölgeye Rusya sömürgecilik anlayışında olsa bile saldırmadı. Bu bölge halkları arasındaki savaşları durdurmuş, feodal yapıyı ortadan kaldırarak ticaretin ve belli bir ölçüde sanayinin gelişmesine olanak sağlamıştı. Bu bağlamda İrevan Hanlığında genel bir eğitim yapılmasa da okul ve medreseler vardı. İvan İvanoviç Şopen İrevan’da bulunan medreselerde din görevlilerinin çocuklara ders verdiğini belirtiyordu. Bununla beraber zengin İrevan zenginleri kendi çocuklarına özel eğitim imkânı sağlamaktaydı. Bu eğitim bilinen klasik anlamda okullarda değil, zenginlerin evlerinde verilmekteydi. İrevan Progimnazyasında hazırlık sınıfının Hocası Ermeni asıllı Stepan Zelinski “İrevan Kenti “adlı makalesinde 1880 yılında kentte bulunan mescitlerde sekiz öğretmenin görev aldığını ve 153 öğrencinin eğitim gördüğünü yazıyordu. Zelinski eğitimin ücretsiz olduğunu hatta başarılı çocuklara dönemin parasıyla 3-10 ruble arasında burs verildiğini de kaydetmekteydi.
19 yüzyılın sonlarına doğru Güney Kafkasya’da kültür, sanat edebiyat tiyatro alanında yaşanan gelişmeler genellikle bölgenin iki merkezinde Bakü ve Tiflis’te oluyordu. Bu durumu Bakü’nün petrol alanında sanayi merkezi, Tiflis’in ise siyasi ve idari anlamda merkez olması ile açıklamak mümkündür. Rusya bölgeyi işgal ettikten sonra ekonomik, sosyal, kültürel ve eğitim alanında bazı reformlar yaptı. Okulların açılması ve gazetelerin basılması belli izne tabi tutulsa da bir takın olumlu gelişmeler de yaşanmaktaydı. Ama Güney Kafkasya’nın Hıristiyan halkları karşılaştırıldığında Müslüman Türklerin belli bir süre kendisini bilinçli veya bilinçsiz olarak bu sürecin dışında tuttuğunu görmek mümkündü.
1896 yılında İrevan eyaletinin 1466 köyünde 45 okul olsa da daha sonraki yıllarda okul sayısı arttı ve sadece İrevan kazasında 38 okul vardı. Rusya arşiv belgelerine göre ise 1850-1879 yıllarında İrevan kaza okulunda ve 1868-1979 yıllarında İrevan Ortaokulunda toplam 769 Türk öğrenci eğitim görüyordu. Bu sayı Ruslarla ve diğer milletlerle kıyaslandığında oldukça düşüktü. Çarlık Rusya İrevan Hanlığını 1828’de işgal ettikten sonra ilk okul 14 Ocak 1832’de açıldı. İrevan’da ilk yatılı okul 1887’de İrevan Öğretmenler Seminaryesı 3 Kasım 1881’de açılmıştı. 1895’te Seminarye’nin faaliyeti ile ilgili yazılan raporda 1895-1895 yıllarında buradan mezun olan 123 kişiden 25’nin Türk, diğerlerinin ise farklı etnik grupları temsil ettiği bildirilmekteydi. Seminarya müdüri V. Dobrinin’in yazdığı rapor 1918’de 1915-1916 yıllarında 19, 1916-1917 yıllarında 22 ve 1917-1918 yıllarında ise 3 Türk gencinin mezun olduğunu göstermişti.
O zaman İrevan’daki aydınlardan Neriman Merimanbeyov’un girişimleri ile okullarda yaşlı Müslümanlar için de akşam kursları açılmıştı. Bu kurslarda da Türkçe ve Matematik dersleri verilirdi. 1902’de ise İrevan’da Rus-Tatar (Türk) Erkek Okulunun faaliyeti dikkate alınarak Muhammet Kengerlinski tarafından Rus-Türk Kız Okulu da açıldı. Kız okulunun destekçisi İrevan Vali Yardımcısı Knez Aleksey Çakodayev’in eşi Yelena Çakodayev idi. Ancak Kengerlinski Rus-Türk okullarının açılmasından kısa bir süre sonra 31 Ağustos 1905’te Batum’da Ermeni teröristler tarafından öldürüldü.
Bütün bu olumsuzluklara, zorluklara rağmen 19. yüzyılın sonlarında İrevan’da da halk eğitimi, kültür sanat, edebiyat vb. alanların genişlemesi için gayret sarfeten insanlar vardı. Bu aydınların başında Mirza Kadim İrevani, İsa Sultan Ağa Muhammed ve Hüseynağa Şahtahtlı kardeşleri, Şeyhülislam Fazıl İrevani idi. Onlar Türklerin değişen dünyaya ayak uydurmalarını, eğitim alanındaki sorunlarının halledilmesi, kitap gazete dergi ve broşürlerin yayımlanması için kendi sınırlı imkanlarıyla ellerinden geleni yapmaya çalışıyorlardı. Bunlardan başka İrevan’da faaliyet gösteren aydınlardan Mirza Muhammed Kemerlinski, oğlu Molla veli Kemerlinski, Feridun Bey Köçerli, Mirza Celil, İbrahim Halil Novruzov. Nerimanbey Nerimanbeyov, Alihan İrevanski, Abbasgulu Han İrevanski, Penah Han Makinski İsmailbey Sefibeyov, Eyneli Sultanov, Molla Tağı Mahmutoğlu Mirza Elekber Elhanov, Abbas Mirza Memmedzade oğlu Mirza Cabbar Memmedzade ve adını sayamadığımız birçok aydınlar Türklerin eğitim ve kültürel çalışmalarına götüren bu yolda büyük emek ve gayret sarfetmişlerdi.
İrevan Hanlığının mimarlık ve tasviri sanat örnekleri hakkındaki bilgilerin çoğu depremden sonraki yıllara aittir. Kerpiçten ve taştan zevkle inşa edilmiş parmaklıklı, dört köşe kervansarayların, orijinalliği ve üslup zenginliği ile göz okşayan fıskiyeleri her kesi hayran bırakmıştı. Gürcü kervansarayının yetmiş sekiz, Culfa ve Serdar kervansaraylarının 39’ar kapısı vardı. Çeşmeli ve çeşmesiz şadırvanların hepsinde 74, Hacı Ali kervansarayında 40 dükkân olmuştur. J. Şarden Han sarayından görünen kervansaray hakkında şöyle yazıyordu.
“Kalenin sekiz yüz adımlık giriş yolu boyunca dükkanlar dizilmiştir.; çok güzel bir konağı andıran binanın içerisinde üç büyük dükkân, yanında bir mescit ve iki kahvehane vardır.” O, devrin yüksek mimarisi sayılan kale, onun ufuklara yükselen kulesi, kale içerisindeki saray, aynalı salonun yanında yapılmış mescitler, iki üç katlı binalar, zevkle yapılmış erkek ve kadın hamamları, mermer havuz, bezekli “Tebriz kapısı”, süs motifleri, gül çiçek resimleri, orijinal mimarlık kuruluşu ve tertip zenginliği İrevan Kalesine müthiş bir güzellik veriyordu.
Görüldüğü gibi İrevan şehrinin o zamanki mimarlık sanatı, Avrupa seyyahlarının hepsini, yazar Gribayedov’u, ressamlardan Maşkov’u ve G. Gagarin’i hayran etmişti. Han sarayının aynalı salonundan, kale mescidinin ve şadırvanların esrarengiz güzelliğinden ilhamla söz açan Avrupa’lı seyyah Lunç’un tasvir ettiğine göre Han sarayının içerisindeki sayısız hesapsız aynalar etrafa pırlanta gibi ışık saçıyormuş. Salonun tavanı ve duvarları baştan başa süslerle bezenmişti. Çiçek, kuş resimleri, keten üzerinde yağlı boya ile işlendikten sonra duvarlara yapıştırılmış zarif haşiyeli resimler (Fetali Han, oğlu Abbas Mirza, Hüseyin Kulu Han, kardeşi Hasan Han’ın resimleri) oldukça dikkat çekiyordu.
İrevan’daki eski mimarlık ve tasviri sanat örneklerine hayranlık duyan yabancı gezginler, araştırmacılar, yazarlar maalesef bu mimarlık numunelerini İran-Fars ve Çin mimarlığına ait etmişlerdir. Ressam Lunç’un yazdığına göre Han sarayı ile aynalı salon “Fars mimarlık mektebine ait parlak bir anıttır.” İ. Şopen’in yazdığına göre Han sarayı güya, “Çin mimarlığı üslubunda yapılmıştır.” Çarlık Rusya’sı döneminde Han sarayında bulunan Gribayedov ise salondaki süslü tavanları “Japon bezekleri” olarak adlandırmıştır.
1880’li yıllarda İrevan’a gelen arkeolog Uvarov’a ise İrevan kalesinin ve mescidin halini görünce şöyle yazmıştı:
“Ah, asırlar boyu yapılagelen bu sarayları yer yüzünden silmek için neler etmiş, ne kadar çalışmışlar…”
Uvarov’a yıkılıp dağıtılan Han sarayının muhteşemliğinden hatıra kalan salonu süslü ve bezekli bir çay kutusuna benzetmiştir. Gök mescittin uzaktan dikkati çeken minaresine hayran olduğunu bildiren arkeolog şöyle yazıyordu: “Gök mescittin minaresi üzerinde gururla boylanan şemsiye sangi Türk Müslüman aleminde tuttuğu yeri ne kadar mühim olduğunu bütün dünyaya ispat etmek istiyor.” İlginçtir ki Türklere ait olan bütün bu saraylar ve mescitlerden övgü ile bahseden Uvarov’a da saraya bitişik mesciti Fars mimarlığına ait sanat eseri olarak göstermeye çalışmıştır. Görüldüğü gibi yabancı seyyahlar Türklere ait olan mimarlık eserlerini, sanat abidelerini Fars, Çin, Japon mimarlığı gibi göstermeye çalışmışlardır. Nitekim, İrevan’a gelen bütün Avrupa gezginlerinin yol kayıtlarındaki deliller İrevan’da yapılan sanat abidelerinin, muhteşem sarayların bütünüyle Türk mimarisine ait olduğunu ispat ediyor.
Taverniye İrevan’daki Gök mesciti “İslamın firuzesi” diye adlandırmıştır. yapılan bütün mimarlık abidelerinde Türk ustalarının, mimarlarının adı kullanılmıştır. Adı geçen Gök mesciti de 1465 yılında ünlü Türk mimarlarından Azerbaycanlı Nimetullah yapmıştır. O devirde Meşhed şehrinde Mecnun Şah camisini ve Herat’ın meşhur medresesini inşa eden ünlü Hacı Ali Hafız da Azerbaycan Türklerindendi. Azerbaycan Türkü olan Ahmet Şemistan ise Semerkant’ta Bibi Hanım mescidini inşa etmişti. Azerbaycan’ın ünlü mimarları ve sanatkarları yalnızca Azerbaycan’da değil, bütün şarkta tanınıyorlardı. Gence şehrindeki Şah Abbas ve İrevan’daki Gök mescit Azerbaycan mimarlarının sanat örneklerindendir.
İrevan’daki Han sarayının odalarında ve aynalı salonun duvarlarındaki resimleri 19 yüzyılın 50’li yıllarında yapan, ayrıca Fetali Hanın, Abbas Mirza’nın, Hüseyin Kulu hanın resimlerini yağlı boya ile keten üzerinde çizerek duvara yapıştıran yine Azerbaycanlı Türk mimar Mirza Kadim İravani (1825-1875) olmuştur. İrevan’da mimarlık sanatının mahir bilicisi olan, ünlü portre ustası, Mirza Kadim İevani yaşamı boyunca İrevan ve Tiflis’ten dışarı çıkmamıştır. Bizler İrevan Türkleri Mirza Kadim İrevaniyi Fars, Çin, Japon gibi değil İrevanli dülger tahta oyma ustası Muhammed Hüseynin oğlu, mimarlık sanatının ustası Mirza Kadim İrevani olarak tanıyoruz. İrevan’daki sanat ustaları yazarlar mimarlar kendilerine İrevan’dan olduklarını yansıtmak için özellikle İrevanlı mahlasını kullanmayı tercih etmişilerdi. O devirde irevanni, İrevanski, İrevanli mahlasları geniş yayılmıştı.

Sevil İRƏVANLI,
Uluslararsı Vizyon Üniverseti
Şimali Makedonya Gostivar.

RUHUMUZU İŞIĞA

BƏLƏYƏN ŞAİR

…Mövzu palitrası daha əlvan, daha çoxrəngli olan, şeirləri ilə ruhumuzu işığa bələyən, dünyaya saf, təmiz məsum şair gözüylə baxan, şərəfli yaradıcılıq yolu ilə inamla addımlayan Adil Şamiloğlunun «Qaçaq Gülsüm» əsərilə (Bakı, 2025) tanışlıqdan sonra bir daha inandım ki, əsl şairlərin sözü dirilik suyudur. Bu «dirilik suyundan» içdim və Şəmkir elinin mərd və qeyrətli bir qadını ilə tanışlıqdan qürur hissi keçirdim. Qürurlandım ki, Azərbaycanın aslan təbiətli, şir ürəkli qadınları olan yerdə həmişə düzlük, saflıq, halallıq var, qeyrət, namus, şərəf var. Həm də qürurlandım ki, dünyanı dolaşan «Aslanın erkəyi, dişisi olmaz» məsəli məhz türk qadınları üçün deyilib. At belində sağa-sola ox atan, qılınc oynadan, tüfənginin gülləsi hədəfindən yayınmayan mərd və qeyrətli qadınlarımız tarix boyunca kişilərlə çiyin-çiyinə dayanaraq düşmənə qarşı igidliklə vuruşublar. Onların sayı çoxdur, saymaqla bitib-tükənməz. Həmin o cəsur, igid qadınlardan biri də Qaçaq Gülsümdür və həmin o igid, cəsur, qorxmaz Şəmkirli balasından, Odlar Yurdunun od qızından Adil Şamiloğlu bütün zamanlarda oxunacaq tarixi bir poema yazmış, həm ədəbiyyatın, həm də ədəbiyyat tarixinə yazılacaq bu əsər nəsillərdən-nəsillərə ötürülərək oxunacaq.
Gülsüm tarixi şəxsiyyətdir. O, 1863-ci ildə Əmirqulu kişinin evində dünyaya göz açıb və ömrünün son gününə, son anına kimi ucalıq taxtından düşməyib. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulana qədər çar rusiyasının azğınlaşmış məmurlarına qarşı barışmaz olmuş, tüfəngini yerə qoymamış, kolxoz quruculuğu dövründə də haqsızlığa qarşı barışmaz mövqe tutmuş, özünü-sözünü bilməyən erməni milislərinin (Polisini – red.) çirkin əməllərinə görə gözünü belə qırpmadan güllələyən Qaçaq Gülsüm qaçaqlıq dövründə olduğu kimi yenə də düşmənə düşmən kimi cavab vermişdir.
Şair Adil Şamiloğlu Qaçaq Gülsümü ucalığın, əyilməzliyin, vətənpərvərliyin, yurdsevərliyin, mərdliyin…rəmzi kimi qələmə vermiş, onunla bağlı fikir və düşüncələrini, eşitdiklərini, hiss və həyəcanlarını səmimi şəkildə qələmə almışdır.
Qaçaq Gülsümün Kərəmlə dostluğundan, onun məsləhətilə Araz çayını adlayıb o taya keçməsindən, qaçaqların həbs edilməsindən və Qaçaq Kərəmin köməyi sayəsində onların azad olunmasından, Qaçaq Kərəmin qardaş tövsiyyəsilə Gülsümün qaçaqlıq həyatından əl çəkməsindən söhbət açmış, hər incə detala toxunmaqla son dərəcə təsirli bir əsər yazmağa müvəffəq olmuşdur.
Qaçaq Kərəm özünə bacı və silahdaş bildiyi Gülsümə müraciətlə belə deyir:
Elinə-gününə yanıb da qayıt,
Uşaq çağlarını anıb da qayıt.
Qayıt, əziz bacım, mehriban bacım,
Azalsın mənim də qoy ağrım, acım.
Bir rahat, bir azad həyat qurarsan,
Kəndə-kəsəyə də dayaq durarsan.
Sənin arzuların, əməlin haqdır,
Qadına ən ali ana olmaqdır.
Adil Şamiloğlunun bir sənətkarlıq xüsusiyyəti də odur ki, o, təkcə Qaçaq Gülsümdən söhbət açmır, həm də türkçülükdən söz salır, türkün böyüklüyünü, nəyə qadir olduğunu, tarix yazdığını dilə gətirir, həm də ikiyə bölünmüş Azərbaycanın yaralarına sözlə məlhəm olmaq istəyir.
Qaçaqlar Araz çayını keçən zaman şair Nəbi Eloğlu yada düşür. Onun Araz çayına yazdığı şeiri şagirdi Əzəmət yanıqlı-yanıqlı Araz çayına baxıb dilə gətirir:
Ömür yolu qaralıdır, ağlıdır,
Bu dərd məni için-için ağladır.
Təbrizimə gedən yolum bağlıdır,
Araz çayı, aramıza girmə gəl!
Şair özü də Gülsümün dilindən ikiyə bölünmüş Azərbaycanla bağlı fikirlərini bölüşür ki, bu da oxucunu daha da təsirləndirir:
…Adını dilimdə bitirmişəm mən,
O gözüm, o, qanım, canıma candır,
O, iki bölünmüş Azərbaycandır.
Heç zaman dilimdən adı düşməyib,
Hələ Azərbaycan bütövləşməyib.
Şair Adil Şamiloğlu eyni zamanda ağır qul əməyi olan pambıq yığımından, bu bitginin vaxtilə Şəmkirdə də yetişdirilməsindən, qadınların, qocaların, uşaqların zəhərli pambıq tarlalarında günçıxandan günbatana kimi işləməsindən ürəkağrısı ilə söhbət açır. Erməni milislərinin (polis) Gülsümün hamilə gəlinini də pambıq yığımına göndərmək istəyindən, erməni milisi Hampet Aşotyanın Gülsümə qarşı hədə-qorxu gəlməsindən və s. söz açaraq yenə də Gülsümün kişi qeyrətini, mərdliyini bir daha açıqlamalı olur:
Erməni bir az da irəli vardı,
Ağzı köpükləndi, köksü qabardı:
- Deyəsən, hökumət-zad bilmirsiniz,
Sürərəm Sibirə, qalmaz iziniz.
Mənmi yığacağam çöldə pambığı?
Birbaşa tarlaya, itin qancığı.
Halaldır içsək də bizə qanları,
Bitirmək gərəkdir müsəlmanları.
Gülsüm dözə bilmir və silaha sarılır.
Gülsüm fırlanaraq aldı tüfəngi,
Dəyişdi bir anda milisin rəngi.
Nə tərpənə bildi, nə macal tapdı,
Harda ermənini gör, əcəl tapdı.
Dolaşıb yıxıldı o ən irisi,
Qaçmağa cəhd etdi hələ birisi.
Daha nə söyür, nə şeşələnirdi,
Yekəpər yerində eşələnirdi.
Düşünürəm ki, «Qaçaq Gülsüm» poeması son 15-20 ildə yazılmış ən gözəl, ən dəyərli əsərlərdən biridir, bəlkə də birincisidir. Belə bir poemanı yazmaqla Adil Şamiloğlu hansı istedada, hansı söz qüdrətinə malik olduğunu bir daha açıb göstərmiş oldu.
Əsərdə maraqlı, təsirli səhnələr yetərincədir. Qaçaq Kərəmin, Stalinin, M. C. Bağırovun, Gülsümü dəlicəsinə sevən şair Nəbi Eloğlunun, qaçaq Şirəlinin və digər tanınmışların haqqında söz açılması əsərin dəyərini daha da artırır. Oxucu xəyalən ötən illərə səyahət etməli olur, Azərbaycan tarixinin hələ tam açılmamış, öyrənilməmiş səhifələrini vərəqləyir, həm qürur duyur, həm də vaxtilə əzilən xalqın taleyinə acıyır.
Söz meydanında söz köhlənini şahə qaldıran şair Adil Şamiloğlu təvazökarlıq edərək əsərin girişində Qaçaq Gülsüm haqqında məhz Səyavuş Sərxanlının, yaxud Məzahir Hüseynzadənin yazmalı olduğunu bildirir:
…Mövzu təzə mövzudur,
Duymamışdı Səyavuş.
Sərxanı vəsf etməkdən,
Doymamışdı Səyavuş.
Məzahir də bu işdən,
Bu mövzudan yan keçdi,
Aradan illər ötdü,
Gün keçdi, zaman keçdi.
Bu mövzunu vəsf etmək,
Düşdü mənim boynuma…
Ancaq buna baxmayaraq oxucu onunla razılaşmaq məcburiyyətində olmur, çünki «Qaçaq Gülsüm» poemasını, ancaq Adil Şamiloğlu yaza bilərdi, yazdı da. Yazdı və həm özünə, həm də Azərbaycanın mərd və qeyrətli bir qadınına sözlə heykəl ucalda bildi.
* Adil Şamiloğlunun «Qaçaq Gülsüm» poemasında vətən sevgisi, yurda bağlılıq, təbətin tərənnümü, Təbriz həsrəti, Araz dərdi, ölüm haqqında fikir və düşüncələr, türkçülük, rus və erməni azğınlığı… diqqəti cəlb edən başlıca xüsusiyyətlərdəndir. Poemada şair Vətən duyğulu, təbiət ətirli misraları ilə könlümüzü oxşayır, ruhumuza sığal çəkir. Vətənə, təbiətə, yurd yerinə qırılmaz tellərlə bağlı olan, yurdun hər daşını, quru yarpağını belə müqəddəs bilən şair ən gözəl duyğularını sözə çevirərək Sərxan kəndinin əhatə dairəsində olan Kotan bulağından, Cəyir çayından, İlıxçı meşəsindən və s. söhbət açmaqla kifayətlənmir, həm də bir rəssam kimi o gözəl yerləri gözlərimiz önündə canlandırır:
…Min ildir mövcuddur bu Kotan bulaq,
Bir gün gərək gedib mehmanı olaq.
Bulaq axıb gedir, indi də vardır,
Axır şırıl-şırıl, nə bəxtiyardır.
Sərxan kəndinə həsr edilmiş misraların sehrinə düşməmək mümkündürmü?
Yol boyunca mürgüləyir İlıxçı,
Üstümüzə meh ələyir İlıxçı.
Yarımyaylaq…Ana Cəyir…İlıxçı…
Sərxana gəl, sərxana gəl, Sərxana.
Bulağın, çayın, dağın, kəndin…obrazını yüksək sənətkarlıqla yaradan, yurdun əsrarəngiz gözəlliyini məhəbbətlə itfadə edən, ən müqəddəs duyğularını qələmə alan Adil Şamiloğlunun yurd yerlərilə bağlı poetik düşüncələri olduqca maraqlıdır, orijinaldır, ideya-məzmun və sənətkarlıq cəhətdən qüvvətli olması ilə seçilir.
Poemada Sərxan kəndi cazibə qüvvəsi kimi adamı həm də ona görə özünə çəkir ki, bu kənddə şair-publisist Səyavuş Sərxanlı, tanınmış şair Məzahir Hüseynzadə, həm də əsərin baş qəhrəmanı, kişi qeyrətli Qaçaq Gülsüm dünyaya göz açıb və öz mərdliyi, igidliyi, qoçaqlığı, haqq yolçusu olması ilə Şəmkir elini yaxın-uzaq bölgələrdə tanıtdıra bilib. Peterburqda rus çarı Nikolay da Gülsümün qaçaqlıq etməsindən xəbər tutur və onun üstünə silahlı dəstə göndərir.
Poemada Qaçaq Gülsümlə təbiətin birgə tərənnümü, Gülsümün-Süleymanın da təbiətin bir parçası olduğu bədii boyalarla təsvir edilir ki, bu da əsəri daha oxunaqlı, daha təsirli, daha cazibədar etməklə yanaşı, həm də şairin özünün də vətəni, yurd yerini qanıyla, canıyla sevdiyinə şahidlik etmiş oluruq. Gülsümün xahişi ilə şair Nəbinin dilindən söylənilən, öz həzinliyi, poetik gözəlliyi ilə yaddaşa köçən bu misraları həyəcansız oxumaq mümkün deyil:
…Novlu bulaq bir ilahi biçimdə,
Sərinləyin, bir doyunca için də.
Sərxan mənim ürəyimin içində,
Sərxana gəl, Sərxana gəl, Sərxana.
Poemada Azərbaycan təbiətinin ətrini, qoxusunu duymaq, Şəmkir elinin gözəlliklərini, ürəkaçan mənzərələrini görmək mümkündür. Təbiətlə könül söhbəti eləyən, bulağın, çayın, dağın, meşələrin gözəlliyini poeziya dilinə çevirən Adil Şamiloğlu həm də oxucuya təbiəti sevdirməyi bacaran şairdir.
Əsərdə təbiət sevgisilə yanaşı, Nəbi və Gülsüm sevgisi də əks olunub.
Gülsüm kişi paltarı geyinib silahlansa da, dağlara, meşələrə çəkilib qaçaq dəstəsinin başçısı kimi Süleyman adını daşısa da, yenə də ürəyi el üçün, oba üçün, doğmaları üçün döyünür. O, kəndə qayıdacağına, haqq-ədalətin bərpa olunacağına, Süleyman adının yenidən Gülsüm adıyla əvəz olunacağına inanır və ümid edir. O da ailə qurmaq, sevib-sevilmək istəyir. Dəstəyə qoşulan şair Nəbi Eloğlunun onu təmiz məhəbbətlə sevdiyini bilsə də, hələ gözləməyə üstünlük verir. Çünki o, haqq uğrunda mübarizə aparır. Sapı özümüzdən olan Bayram kimi kəndxudaların, yaddinli, yadelli pristavların, canişinlərin özbaşınalığına son qoyulmayana qədər silahı yerə qoymayacağına and içib. Gözləri qarşısında atası Əmirqulunun kürəyinə qaynar samovar bağlatdıran pristavı o, necə bağışlaya bilər? Bu, mümkündürmü?
Poemada Gülsüm həm qaçaqdır, həm də kövrək ürəkli, incə təbiətli bir qadındır. Onun da ürəyində sevgi duyğuları, məhəbbət hissləri baş qaldırır. O da ailə qurmaq, ana olmaq istəyir, amma məzlum, kasıb adamlara, kəndlilərə qənim kəsilən, onların son tikəsini belə əlindən alan pristavlara, kəndxudalara, çar məmurlarına qarşı olan nifrəti onun ana olmaq istəyini dəfələrlə üstələyir. Məhz ona görə də şair Nəbinin sevgisinə biganə qalmasa da, biganəlik göstərir. Şairin sevgi dolu misralarını dinləyir və ona belə cavab verir.
…Tələsmə, səbr eylə, Nəbi Eloğlu,
Bizim istəyimiz çıxacaq doğru,
Heç fikir eləmə, o gün gələcək,
Xoşbəxtlitk, qaval, toy-düyün gələcək.
Amma o gün gəlib çıxmır. Nəbi döyüşlərin birində öldürülür. Gülsüm göz yaşlarını saxlaya bilmir, ürəyi alışıb-yanır.
Gülsüm sarsılmışdı…Gülsüm ağladı,
Nəbinin gözünü özü bağladı…
* Əsəri oxuyub başa vurandan sonra bir müddət xəyala daldım. O illərin ağrı-acılarını ürəyimdə hiss elədim. Tomiris qeyrətli, Sara Xatun düşüncəli Qaçaq Gülsümü düşündüm, ruhuna dualar oxudum. Onu da düşündüm ki, Azərbaycanın onun kimi mərd qızları, qadınları az deyil, çoxdur və təəssüf ki, o igid, döyüşkən qadınların çoxu unudulub, yaddan çıxıb. Onları unutmaq şərəfli tariximizin bir parçasını unutmaq demək deyilmi?
Nə yaxşı ki, Adil Şamiloğlu kimi vətən sevdalı bir qələm adamı varmış və o, tarixin gizli qalan səhifələrindən birini – Qaçaq Gülsüm səhifəsini arayıb-axtararaq rəhrəmanlıqlarla dolu tariximizin daha da zənginləşməsi üçün böyük əziyyət çəkmiş, hər zaman oxunacaq, bu günkü və gələcək nəsillərə örnək ola biləcək bir əsər yazaraq oxuculara ünvanlayıb.
«Qaçaq Gülsüm» poeması şairin həm də özünə ucaltdığı söz abidəsidir. Söz abidəsi qurmaq, igid bir qadına sözlə abidə ucaltmaq şair üçün qazanılan ən böyük savabdır, Allahın da xoşuna gəldiyi bir işdir. Bu işin öhdəsindən ustalıqla gələn Adil Şamiloğlu sözün əsl mənasında Qaçaq Gülsümə yaraşan, onun adına layiq bir əsər yarada bilib, o tarixi şəxsiyyəti Milli Qəhrəman kimi dəyərləndirib və düz də eləyib.
Qəhrəman Gülsümə öz adından söz abidəsi yaradan şair haqlı olaraq yazır ki, «Ən böyük abidə yaranar sözdən».
Gülsümə sözlə abidə ucaldan şair həm də bəyan eləyir ki:
Mən bu abidəni hər yerdə qurdum,
Sevən ürəklərdə, qəlblərdə qurdum.
Bəli, sevən ürəklərdə, qəlblərdə qurulan söz abidəsindən hər kəs faydalanacaq. Bu əsər zamandan zamana keçib yaşayacaq, keçmişimizi, soykökümüzü, milli qeyrətimizi, kimliyimizi, nənə və babalarımızın qəhrəmanlığını, haqq işi uğrunda mübarizə apardığını unutdurmağa qoymayacaq, bu günkü və gələcəkdə doğulacaq uşaqların qəhrəmanlıq ruhunda, vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə almalarında önəmli rol oynayacaq, xalqımıza ərmağan edilən ən dəyərli töhfə kimi qəbul ediləcək.
Bəli, bu söz abidəsi hər zaman oxunacaq və Qaçaq Gülsümü də əbədi yaşadacaq. Yaşat ki, yaşayasan, deyiblər. Mən də deyirəm ki, Qaçaq Gülsüm kimi qəhrəman, vətənpərvər, xalqımıza başucalığı gətirən bir qadını sözlə yaşatdığına görə sağ ol, şair!
P.S. Şair, Adil Şamil oğlu 21 fevral 2026- cı ildə Şəmkir rayon, Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəb - liseydə "Qaçaq Gülsüm" kitabının təqdimatı keçirilib.
Təqdimat mərasimində Şəmkir rayon İcra hakimiyyətinin və Şəmkir rayon Bələdiyyəsinin nümayəndələri də iştirak etmişdilər. Tədbir çox yüksək səviyyədə təşkil olunmuşdur!


Hüseyn İSAOĞLU,

yazıçı-publisist,
AYB və AJB üzvü.

YURD HƏSRƏTİLƏ ÇIRPINAN ÜRƏK

VƏ YAXUD TANRININ YAZDIĞI QİSMƏT

Azərbaycana görkəmli ziyalılar, elm və qələm adamları, dəyərli insanlar bəxş etmiş, igid oğulları, aslan təbiətli qızlarıilə tanınmış, tarixin fəxr ediləsi, öyünüləsi səhifələrinə öz adınıı həkk etdirmiş bölgələrdən biri də Cəbrayıldır. Bu gözəl, şöhrətli diyarın tanınmış oğulları ilə - akademik Mehdi Mehdizadə, yazıçı - şair Əli Rza Xələfli, Oruc Qüdrətov, Dərgah Qüdrətov, kino- aktyor Şahmar Ələkbərov və digər dəyərli insanları ilə hər birimiz fəxr edir, öyünür, qürur duyuruq. Həmin o dəyərli, işıqlı adamlardan biri də istedadlı yazıçı, ömrünü Azərbaycan təhsilinə və sözə verən Vaqif Rüstəmovdu. Tanınmış yazar, «Qızıl qələm» media mükafatı laureatı Vaqif Rüstəmovun «İmza» nəşriyyatında təzəcə çapdan çıxmış «Yurd həsrəti» (Bakı, 2025) sənədli romanını bir nəfəsə oxudum və İkinci Dünya müharibəsi zamanı (1939-1945) milyonlarla günahsız insanın acı taleyi, didərgin həyatı, işgəncələrə məruz qalması iç dünyamı silkələdi, ürəyim göynədi, göz yaşlarımı saxlaya bilmədim. Əsir düşmüş əsgərlərin dözülməz taleyi, üzləşdikləri çətinliklər, dözülməz əzablar, işgəncələr… qürbətdə yaşayan, əslən Cəbrayıl rayonundan olan Səxavət İsmayılovun – Hasan bəyin vətən həsrəti, yar həsrəti… məni dəhşətə gətirdi və mən necə ağlamaya bilərdim?

Romanı oxuduqca kövrək duyğular içində çırpınırdım. Dostum Vaqif Rüstəmovun «Yurd həsrəti» əsəri əslində xatirələr, düşüncələr, Səxavət adlı bir əsgərin, tarix müəlliminin, 1948-ci ildən İstanbulda yaşamağa məcbur olan qeyrətli, vətənpərvər bir soydaşımızın, türk oğlu türkün ürək çırpıntılarıdır. Səxavət Abı oğlunun qeydləri əsasında qələmə alınmış bu əsər Cəbrayıl rayonunun Daşkəsən kəndinə, kəndin təbiətinə, coğrafi yerlərinə, kənd adamlarının məşğuliyyətinə, ictimai-siyasi hadisələrə və s. güzgü tutur. Bu güzgüdə Daşkəsən kəndinin 1941-ci ilin avqust ayına qədərki dövrü əhatəli şəkildə əks olunur. Cəbrayıl rayonunda tarix müəllimi, sonra da məktəbinin direktoru kimi fəaliyyət göstərən Səxavət Abış oğlunun dilindən ərz edilən bu faydalı və qiymətsiz əsər Vaqif Rüstəmov yaradıcılığının zirvəsi sayıla bilər. Bu zirvədə ötən əsrin 20-40-cu illərinin Daşkəsən kəndi, bu kəndin adamları, onların əmək fəaliyyəti, məşğuliyyəti, bolşevik rejiminin insanlara gətirdiyi bəlalar tarixi faktlarla oxuculara çatdırılır.
«Doğma yurdumuzu düşündükcə» adlandırılan birinci fəsildə Səxavət İsmayılovun – 1908-ci ildə Cəbrayıl rayonunun Daşkəsən kəndində dünyaya göz açan soydaşımızın həyat yoluna nəzər salınır. Onun müəllimlik fəaliyyəti, Krımda almanlar tərəfindən əsir götürülməsi, İsveçrədə, daha sonra Türkiyədə yaşaması, «Türkiyə-Azərbaycan Dostluq və Kültür Cəmiyyəti»ni təsis etdiyi, Mərkəzin başkanı kimi fəaliyyəti yığcam bir şəkildə oxuculara çatdırılır.
Əsərin birinci fəslində oxucu Səxavət bəylə yaxından tanış olmaq imkanı qazanır. Bu fəslin özündə də onun ağrılı taleyi, müharibənin və qürbətin qoyduğu izlər, qürbətdə ömür sürən bir qəribin hiss və həyəcanları, düşüncələri, sarsıntıları, əzabları, yurd həsrəti, doğmalarını görmək arzusu, qızı Elmiranın, oğlu Şamilin övlad yanğısı, Məleykə adlı ömür-gün yoldaşından ayrı düşməsi, bacı-qardaşlarının üzünə tamarzı qalması…çəkiləsi mümkün olmayan dərdlərdən biridir. Bu dərdi Səxavət bəy 28 il ürəyində gəzdirir. Bu ayrılıq dərdi onu için-için yandırır, yandırıb cızdağını çıxarır. Oxucu da Səxavətlə birlikdə yanır, onun dərdini öz dərdi bilərək göz yaşları içində boğulur.
Amansız taleyin hökmünə bax ki, Azərbaycanın igid, ziyalı və vətənpərvər oğlu Səxavət İsmayılov, eləcə də onun kimi on minlərlə soydaşımız kommunist rejiminin məngənəsi altında sıxılır, Stalinin «Əsir düşmüşləri İttifaqa qəbul etməyin» sözlərinə görə doğma yurdlarından uzaqlarda yaşamağa məcbur olurlar. Çünki onlar vətənə qayıtsaydılar ya güllələnməyə məhkum olunacaq, ya da Sibirdə fiziki ölümlə üz-üzə qalacaqdılar. Səxavət İsmayılov ölümü yox, yaşamağı üstün tutaraq qardaş Türkiyəyə sığınmağa məcbur olur. O, Türkiyədə yaşasa da Azərbaycanı, eləcə də doğma Daşkəsən kəndini unutmur, hər gün xatırlayır, uşaqlıq və gənclik illərini keçirdiyi «Heydər dağı»nı, Xan Arazı, «Göy gölü», «Ağ gölü», «Teştək gölü»nü, «Heydər dağı»nın zirvəsində «Tonqal yeri»ni, «Səsverən qaya»nı və s. gözləri önündə canlandırır ki, bu da onun yurda bağlılığının, yurd sevgisinin bariz nümunəsidir.
Əsərin ölməz qəhrəmanı Səxavət Alış oğlunun vətənpərvər, yurdsevər olduğunu, ürəyinin Vətən eşqilə döyündüyünü əsərin birinci fəslində bütün çılpaqlığı ilə oxuculara çatdıran yazıçı Vaqif Rüstəmov xatirə qeydlərinə söykənərək insanın iç dünyasını silkələyən bu əsərlə imzasını bir daha imzalar içində təsdiqləməyə müvəffəq ola bilib.

Ağır və əzablı bir tale yaşamış, ömrü-günü iztirablarla keçmiş Səxavətin – əsərin qəhrəmanının ömür yolları ilə tanış olduqca sözün əsl mənasında kövrəlməyə bilmirsən.
Vətən sevgisinin, insan ləyaqətinin, humanizmin, şərəf və ləyaqətin, sədaqətin, dostluğun, insanlığın başlıca yer tutduğu bu əsərin «Müəllim olmaq istəyində» adlı ikinci fəslində yazıçı oxuculara Səxavət dünyası ilə yaxından tanış olmaq fürsəti yaradır. Biz bu fəsildə Səxavətin indiki Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakültəsində təhsil aldığını, doğma rayonunda müəllimlik etdiyini, Məleykə adlı qızla tanış olduğunu, bu tanışlığın əsl sevgiyə çevrildiyini öyrənirik. Öyrəndiyimiz bu məlumatların özü də əsərin qəhrəmanı olan Səxavətin - Hasan bəyin ucalığını və böyüklüyünü, əsl ziyalı olduğunu açıb göstərir.
Əsərin üçüncü fəsli «Cəbhə yollarında» adlanır. Bu fəsil aşıq Məşədi Humayın «Olsun» rədifli qoşması ilə açılır:
Gəl bir öpüm oğul o gözlərindən,
Get hərb meydanına düşmən xar olsun.
Qisas al vətənin düşmənlərindən,
Tanrımız üstündə sənə yar olsun.
Bu şeir təsadüfən verilməyib. Aşıq Məşədi Humayın oğlu Oruc cəbhəyə yola düşməzdən əvvəl atası onunla birlikdə saz çalıb oxuyur. Həmin məclisdə Səxavət müəllim də iştirak edir. Aşığın həyətinə bütün Daşkəsən kəndinin adamları toplaşıb. Kənd camaatı birinci kurs tələbəsi Orucu cəbhəyə yola salırlar. Həmin məclisdə məktəb direktoru Səxavət İsmayılov qərara alır ki, mütləq cəbhəyə getməlidir. O, xatirə qeydlərində yazır ki, «Adamlar arasında özümə yer tapa bilmirdim. İstəyirdim ki, ertəsi gün geriyə, Cəbrayıla qayıdanda rayon Hərbi Komissarlığından tələb edim ki, məni də cəbhəyə göndərsin». – Rayon Hərbi Komissarlığı onu cəbhəyə göndərmək istəməsə də, onun məktəb direktoru kimi arxa cəbhədə saxlanıldığını bildirsə də, Səxavət müəllim əl çəkmir və döyüşə yollanır. Onu Bakı vağzalından Tbilisi şəhərinə komandirlər məktəbinə göndərirlər. O, 1941-ci ilin iyul-sentyabr aylarında komandirlər üçün hərbi təlim keçir. Hərbi hissədə olarkən yoldaşı Məleykə, qardaşı Dərbənd və körpə qızı Elmira onunla görüşə gəlirlər. Bu görüşdən 28 il ötüb keçir.
Səxavət Krım-Kerç istiqamətində gedən döyüşlərin birində minlərlə döyüşçü yoldaşları ilə birlikdə almanlar tərəfindən əsir götürülür və onun əzablı günləri başlayır.
Vətən həsrətilə yaşayan Səxavət İsmayılovun Türkiyədə gördüyü işlər, onun fəaliyyəti qürurverici olsa da, doğmalarına, ailəsinə qovuşmaq istəyi, keçirdiyi sarsıntılar, yaşadığı ağrı-acılı illər ürək göynədir, O, İstanbulda ikinci dəfə ailə qursa da, bu izdivacdan bir oğlu, bir qızı dünyaya gəlsə də yenə də həyat yoldaşı Məleykəni, qızı Elmiranı, üzünü görmədiyi oğlu Şamili bir an da olsa unuda bilmir, yenə də onların həsrətilə yaşayır.
İstanbulda böyük nüfuz qazanan, «Türkiyə -Azərbaycan Dostluq Kültür Cəmiyyəti»nə rəhbərlik edən Səxavət İsmayılovu elm və incəsənət xadimləri yaxşı tanıyırdılar. Məhz dünya şöhrətli cərrah İbrahim Topçubaşovun köməyi sayəsində o, doğmaları ilə görüşməyə müvəffəq ola bilir. Bu görüş 1970-ci ilin may ayında baş tutur. Onun doğmaları ilə görüş səhnəsini yazıçı Vaqif Rüstəmov ən kövrək, həzin duyğularla qələmə almış, hər incə detala xüsusi diqqət yetirmiş, son dərəcə təsirli bir həyat səhnəsini gözlərimiz önündə canlandıra bilmişdir. Təkcə bir epizodu oxuculara çatdırmaqla, həm də Azərbaycan qadınlarının fədakarlığını, sədaqətini, ülvi məhəbbətini bir daha xatırlatmaq istəyirəm. «…Bu an xanımım Məleykə əlində iri dolabda su və ləyən gətirdi. Oturduğum kətilin önündə yerdən əyləşib dedi ki, uzaq yoldan gəlmisən, ayaqlarını yuyum ki, rahatlanasan. Mən etiraz etsəm də faydası olmadı. O, corablarımı çıxarıb ayaqlarımı yumağa başladı. Evdəkilər bu mənzərədən təsirlənərək, bir-birilərinə qoşulub ağlayırdılar.
Xanımım ayaqlarımı yuyandan sonra ləyəndəki sudan bir fincan doldurub içdi və uca səslə əllərini göyə qaldırıb: - Ya Rəbbim, sənə şükürlər olsun, axır ki, uzun ayrılıqdan sonra əhdimə çatdım, - dedi». – Bax budur Azərbaycan qadınının sədaqəti, əbədi sevgisi, tükənməz məhəbbəti, ailəsini alınmaz qalaya çevirməsi… Bu səhnənin özündə böyük məna, böyük hikmət vardır. Kaş, indiki ailə quran qızlar da Məleykə kimi ailəcanlı olaydılar, onun kimi sədaqətli və etibarlı olaydılar…
Romanda dünya şöhrətli cərrah, İbrahim Topçubaşovun Vətən üçün, türk dünyası üçün gördüyü işlər, eləcə də Səxavət İsmayılovu 28 illik ayrılıqdan sonra Vətənə gəlməsi üçün əlindən gələn köməyi əsirgəmədiyi, onun humanizmi, insanlığı, şəxsiyyəti…yazıçı tərəfindən məharətlə təsvir edilmişdir.
Əsərdə eyni zamanda İbrahim Topçubaşovun həyat yoldaşı Flora Kərimova, Zeynəb Xanlarova, maestro Niyazi, xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlı, akademik Mehdi Mehdizadə, bəstəkar Fikrət Əmirov, Qara Qarayev, xalq artisti Əbülfət Əliyev, Zaur Rzayev, İslam Rzayev və digər görkəmli şəxsiyyətlərdən də söz açılır və onların hər birinin Səxavət İsmayılovla dostluq əlaqələri, tanışlığı, yaxınlığı bədii boyalarla təsvir edilir. « Yurd Həsrəti» romanında «Azərbaycanın elm, incəsənət xadimləri Türkiyədə», «Türkiyədə Beynəlxalq Folklor Festivalı», «Əsli və Kərəm tamaşası» bölmələrində Səxavət İsmayılovun – Türkiyədə Hasan bəy İsmailli kimi tanınan və sevilən soydaşımızın ömür kitabının ən parlaq səhifələrindən də bəhs edilir. Əsəri oxuduqca həm kövrəlir, həm sevinir, həm də Tanrının yazdığı qismətlə barışan Səxavət müəllimin taleyinə acımaya bilmirsən. Ürəyində dərd gəzdirən, nisgil daşıyan bir insanın ömür yolu yazıçı Vaqif Rüstəmov tərəfindən qələmə alınmış və oxucuların ixtiyarına verilmişdir. Bu, adi roman deyil. Deyərdim ki, müharibədə əsir düşən yüz minlərlə soydaşımızın taleyindən bəhs edən sənədli bir əsərdir. Bu əsəri oxuyun və Səxavət İsmayılovun – o böyük insanın, ziyalının, Vətən sevgisilə ömrünü başa vuran, heç vaxt ümidini itirməyən, Türkiyə və Azərbaycan dostluğunun daha da möhkəmlənməsində xüsusi xidmətləri olan bir insanın ömür kitabı ilə tanış olun.
1941-ci ilin iyul ayında Cəbrayıl elindən müharibəyə səfərbər edilən Səxavət İsmayılov 28 ildən sonra Bakıya gəlsə də, bir daha doğma Daşkəsən kəndini görmək ona qismət olmur. O, müharibədə əsir düşən bir azərbaycanlı kimi, Türkiyə vətəndaşlığını qəbul edən bir insan kimi, kommunist rejiminin qaydalarına görə Cəbrayıla gedə bilməzdi. Çünki Cəbrayıl rayonu İranla həmsərhəd olduğuna görə o vaxtkı qanunlar buna imkan vermirdi. Və nə yaxşı ki, bu dünyada İbrahim Topçubaşov kimi dünya şöhrətli bir azərbaycanlı var imiş. Məhz onun sayəsində Səxavət Abış oğluna Bakını və doğmalarını görmək qismət oldu.
2003-cü ildə, 95 yaşında, İstanbul şəhərində dünyasını dəyişən Səxavət İsmayılov Tanrının yazdığı qisməti yaşamalı oldu. O, haqq dünyasına qovuşsa da «ruhu yaşayır – övladlarının nəfəsində, xatirələrin dərinliyində, talelərin kəsişdiyi səmavi nöqtədə». Və bir də Vaqif Rüstəmovun yazmış olduğu «Yurd həsrəti» romanında onun özünü görə bilərsiniz, səsini eşidə bilərsiniz, nəfəsini duya bilərsiniz.
P.S. Tanınmış yazar Vaqif Rüstəmovun «Yurd həsrəti» sənədli romanı son illərdə qələmə alınmış ən yaxşı, ən dəyərli kitablardan biri olmaqla yanaşı, həm də müasir Azərbaycan ədəbiyyatında mükəmməl yeri olan sənət əsəridir. Bu əsər alman faşizminə qarşı ağır döyüşlərin birində əsir düşən, əzablı həyat yaşayan, qürbət ellərdə doğmaları, əzizləri üçün göz yaşları axıdan, Vətən üçün darıxan, həsrət çəkən Səxavət Alış oğlunun timsalında yüz minlərlə soydaşımızın həyat yoluna işıq salır, onların qanla yazılmış ömür səhifələri Vaqifin qələmilə bir-bir açılaraq bu günkü nəsillərə göstərilir.
Yaxşı olardı ki, «Yurd həsrəti» romanı əsasında bədii-sənədli film çəkiləydi. Bu gün televiziya ekranlarında nümayiş etdirilən bayağı, mənasız serialların əvəzində «Yurd həsrəti» ekranlaşdırılsaydı, mədəniyyətimiz də, tariximiz də qazanardı, xalqımız da.
28 il doğma Azərbaycandan – Cəbrayıl elindən uzaqda yaşayan Səxavət İsmayılovun – Hasan bəyin ürəkağrıdan həyatından, keçdiyi ömür yollarından, bəlalı taleyindən belə bir çoxseriyalı film çəkilərsə, milyonlarla tamaşaçının rəğbətini qazanardı. Eyni zamanda yüz minlərlə soydaşımızın Stalin dövründə üzləşdikləri bəlalarla bu günkü nəsillər daha yaxşı tanış olmaq imkanı qazanardı.
«Yurd həsrəti» sənədli – tarixi romanında Azərbaycanın dünya şöhrətli ziyalılarına, mədəniyyət və incəsənət xadimlərinə də yer verilmiş, onların hər birinin Səxavət İsmayılovla şəxsi tanışlığı, dostluğu qabarıq şəkildə əks etdirilmişdir.
İnanır və ümid edirəm ki, Vaqif Rüstəmovun «Yurd həsrəti» diqqətdən kənarda qalmayacaq, xüsusilə kino və televiziya rejissorlarının marağına səbəb olacaq, çoxseriyalı film çəkiləcək, bu filmdə romanda əks olunduğu kimi, Azərbaycan-Türkiyə dostluğu ön planda veriləcək, iki qardaş millətin dostluğu, mənəvi bağlılığı könül dünyamıza yeni bir sevinc gətirəcəkdir.
İnanıram ki, o gün gələcək və milyonlarla tamaşaçının ürəyindən xəbər verən belə bir çoxseriyalı film çəkilib kino tariximizin «qızıl fondu»na daxil ediləcəkdir.

Hüseyn İsaoğlu, yazıçı - publisist,
AYB - nin və AJB - nin üzvü.

Pəri Hikmətqızı

(Qazax Mərkəzi Xəstəxanasının şəfqət bacısı Mustafayeva Pəri Hikmət qızına ithaf edirəm)

O, kimdir? Döşündə təzyiq ölçəni,
İnsana qayğısı, min hörməti var!
Şərəfli işi var, öz xidməti var,
Diqqətlə yoxlayır, hər bir xəstəni,
Qəlbinin nə böyük, məhəbbəti var!

O qədər gözəldi, o qədər gözəl,
Baxıb gözlərinə, duruluram mən!
Mayadı, işıqdı, nurdu bilək, əl,
Onu salamlayır, hər gəlib-gedən!

Adını soruşdum, Pəridir dedi,
Ayın surətidir, Günün şöləsi!
Elə bil Aygündür, Vurğun şeridi,
Bal kimi şirindir sözü, cümləsi!

Mən Pəri dediyim, şəfqət bacısı,
Qazax mahalının, qız balasıdır.
Nə qədər zəngindir, könül dünyası,
Elə bil Qazağın Qız qalasıdır!

Ey Qazax pərisi, Qazax gözəli,
Günəşin nuru var, baxışlarında!
Hüsnündə gəzibdir Peyğəmbər əli,
Babək qılıncıdır, tunc qaşların da!

Yanaqları al kimisən, ay Pəri,
Dodaqları bal kimisən, ay Pəri,
Zal qızısan, Zal kimisən, ay Pəri,
Ağ buxağı xal kimisən, ay Pəri,
Nə gözəlsən, nə göyçəksən, ay Pəri!
Əlvan gülsən, tər çiçəksən, ay Pəri!

Ayna qabaq, durna telsən, ay gözəl,
Beçə balsan, şirin dilsən, ay gözəl,
Nur biləksən, şam tək əlsən, ay gözəl,
Bir incisən, canı ləlsən, ay gözəl,
Nə gözəlsən, nə göyçəksən, ay gözəl!
Əlvan gülsən, tər çiçəksən, ay gözəl!

Gözəllərin gözü sənsən, ay Pərim,
Gözü dərya, qaşı kaman, yay Pərim,
Göydə günəş, göydə sənsən Ay, Pərim!
Nə gözəlsən, nə göyçəksən, ay gözəl!
Əlvan gülsən, tər çiçəksən, ay gözəl!

Allah yazsın yığvalını, baxtını,
Qızıldan yaratsın, tacı-taxtını,
Söylə mənə toy gününün vaxtını,
Ağ yığval olasan, ağ bəxt olasan!
Dünyada ömrünlə, xoşbəxt olasan!

O, kimdir? Döşündə təzyiq ölçəni,
İnsana qayğısı, min hörməti var!
Şərəfli işi var, öz xidməti var,
Diqqətlə yoxlayır, hər bir xəstəni,
Qəlbinin nə böyük, məhəbbəti var!


Tofiq SALEH,

Qazax,
29.VII.2025

Erməni mediasında

yalanlar və gerçəklər

Martın 7-də Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondunda (BAMF) ADPU-nun Qərbi Azərbaycan Araşdırmalar Mərkəzi, "Cosmoline" Tərcümə və Araşdırma Mərkəzi və Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin təşkilatçılığı ilə “Qərbi Azərbaycan həqiqətləri erməni mediasında: yalanlar və gerçəklər” mövzusunda tədbir keçirilib.
Tədbiri giriş sözü ilə açan Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin sədri, hüquqşünas Səməd Vəkilov Qərbi Azərbaycan mövzusunun araşdırılmasının və bu istiqamətdə obyektiv məlumatların ictimaiyyətə çatdırılmasının əhəmiyyətindən danışıb:
"Müxtəlif dövrlərdə Qərbi Azərbaycanla bağlı məlumatlar təhrif edilərək təqdim olunub və bu səbəbdən məsələyə hüquqi, eləcə də tarixi baxımdan yanaşmaq xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. O vurğulayıb ki, mövzu ilə bağlı arxiv materiallarının, beynəlxalq sənədlərin və tarixi mənbələrin araşdırılması həqiqətlərin ortaya çıxarılmasına kömək edir".

Tədbirdə çıxış edən Qərbi Azərbaycan Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri Leyla Cəlalova mövzunun elmi əsaslarla araşdırılmasının vacibliyini vurğulayıb:
"Ermənilər təkcə tarixi torpaqlarımıza deyil, həm də xalqımızın milli-mənəvi dəyərlərinə sahib çıxmağa cəhd göstəriblər. Onlar Azərbaycan xalqının zəngin mədəni irsinin tərkib hissəsi olan bir çox incəsənət nümunələrini, musiqi əsərlərini, xüsusilə də məşhur “Sarı gəlin” kimi xalq mahnılarını öz adlarına çıxarmağa çalışıblar. Eyni zamanda, Qərbi Azərbaycan mövzusu ilə bağlı erməni mənbələrində yayılan məlumatların böyük bir hissəsi saxtalaşdırılmış və təhrif olunmuş şəkildə təqdim edilir. Bu kimi iddiaların həqiqi mahiyyətini ortaya qoymaq üçün geniş, bir o qədər də dərin elmi araşdırmalar aparılmalı, müxtəlif tarixi və elmi mənbələr arasında müqayisəli təhlillər həyata keçirilməlidir. Belə yanaşma həm tarixi həqiqətlərin üzə çıxarılmasına, həm də Azərbaycanın mədəni və tarixi irsinin qorunmasına xidmət edir".

"Cosmoline" Tərcümə və Araşdırma Mərkəzinin icraçı direktoru Tünzalə Əsədova çıxış edərək, erməni mənbələrində Qərbi Azərbaycanla bağlı yer alan məlumatların araşdırıldığını bildirib. Onun sözlərinə görə, layihə çərçivəsində erməni dilində yayımlanan materiallar tərcümə edilərək müqayisəli təhlil aparılıb:
"Saxtalaşdırılmış və təhrif olunmuş məlumatların üzə çıxarılması üçün dərin araşdırmalar aparmaq, faktları müqayisəli şəkildə təhlil etmək vacibdir. Əsədova əlavə edib ki, bu layihə gələcəkdə həyata keçiriləcək digər perspektivli təşəbbüslərin başlanğıcı hesab oluna bilər".

Tədbirə ev sahibliyi edən, BAMF prezidenti Umud Mirzəyev çıxışında bildirib ki, Bakı tarixən beynəlmiləl şəhər kimi tanınıb. Onun sözlərinə görə, Ermənistan cəmiyyətində uzun illər anti-türk və anti-Azərbaycan ideologiyası təbliğ olunub:
"Azərbaycan ziyalıları tarix boyu bu ideoloji təzyiqlərlə üzləşib və Qərbi Azərbaycanın tanınmış şəxsiyyətlərinin həyat və fəaliyyətini əks etdirən layihələrin hazırlanması vacibdir. Habelə BAMF olaraq daima bu mövzuları prioritet hesab edib, işıqlandırmışıq".

Qərbi Azərbaycan İcmasının aparat rəhbəri Qalib Qasımov isə nitqində vurğulayıb ki, Ermənistan mediasında Qərbi Azərbaycan mövzusunda yayılan məlumatların diqqətlə izlənilməsinin vacibdir. O bildirib ki, müxtəlif dövrlərdə bu ərazilərdən on minlərlə azərbaycanlı zorla köçürülüb və bu faktlar tarixi sənədlərlə təsdiqlənir. Qasımov əlavə edib ki, Qərbi azərbaycanlıların doğma torpaqlarına qayıdışı məsələsi beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində müzakirə olunur.

Qərbi Azərbaycan İcmasının gənclərlə iş üzrə məsul şəxsi Anar İrzaquliyev çıxış edərək tarixi yaddaşın qorunmasının vacibliyini vurğulayıb və gənclərin ata-baba yurdlarının tarixini öyrənməsinin əhəmiyyətini qeyd edib.

"Cosmoline" Tərcümə və Araşdırma Mərkəzinin Qafqaz regionu üzrə eksperti, layihə rəhbəri, baş tərcüməçi Həsən Əhmədov isə erməni mediasında Qərbi Azərbaycanla bağlı yayılan bəzi materialların təhrif olunduğunu diqqətə çatdırıb. O bildirib ki, hazırlanan təqdimatda həm Ermənistan iqtidarının, həm də müxalifətinin mövzuya yanaşması araşdırılıb.

Tədbirdə Azərbaycan Dillər Universitetinin tələbləri, tarixçi-alim Məmməd Vəliyev, "Salam" Kənd İcmasının rəhbəri Anar Osmanov və "Bütöv Azərbaycan" qəzetinin təsisçisi, baş redaktoru Tamxil Ziyəddinoğlu çıxış edərək Qərbi Azərbaycan mövzusu ilə bağlı xatirələrini bölüşüb, belə bir məsələnin araşdırılmasının vacibliyini vurğulayıblar.

Tədbir zamanı Həsən Əhmədovun müəllifi olduğu, saxtalaşdırılmış materiallara dair videoçarx nümayiş olunub.
Sonda xatirə fotosu çəkilib.

Gənc "Çeşmə"çilərin

könül çırpıntıları

Fevral ayının 28-də "Çeşmə" Ədəbi Məclisinin növbəti yığıncağı Dədə Ələsgərin adını daşıyan bir yerdə, onun ruhu gəzən məkanda keçirildi. Tədbiri giriş sözü ilə "Çeşmə" Ədəbi Məclisinin sədri, Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, tanınmış şair- qəzəlxan Lilpar Cəmşidqızı açdı. O, tədbirdə iştirak edən qonaqları salamladıqdan sonra, vətənimizin azadlığı uğrunda canından keçən Vətən oğullarının ruhlarını məclis iştirakçıları ilə birlikdə bir dəqiqəlik sükutla yad elədi. Sonra qeyd elədi ki, 2026- cı il başlayandan artıq ikinci görüşümüzdü keçirilir. Ənənə halını alan belə görüşlər hər ayın sonuncu istirahət günündə keçiriləcəyi nəzərdə tutulub. Tanınmış ədəbiyyat adamlarının bir arada olması poeziyaya olan sevginin bariz nümunəsi olduğunu məclis rəhbəri Lilpar Cəmşidqızı iştirakçıların bir daha nəzərinə çatdırdı.

Ardıcıl olaraq şairlərə bir- bir söz verildi və sözü AYB- nin Xəzər bölməsinin üzvü, tanınmış şair- qəzəlxan Əşrəf Pirşağılıya verdi. Ustad şair tədbir iştirakçılarına uğurlar arzuladı və belə ədəbi məclislərin ədəbiyyatımıza uğurlu töhfələr verəcəyindən danışdı və şeirlərindən, qəzəllərindən bir neçəsini səsləndirdi. Sonra söz şair İldırım Əlişoğlu Qəhrəmanova və "Sarı aşıq" Ədəbi Məclisinin sədri Adil Cəfakeşə, şair Vahid Çəmənliyə verildi. Beləcə şairlər- Əliyar Mərdiyev, gənc şair Azər Vahid, şair Bəradər Xanəliyev, şair Ziyadxan Budaq, "Qoşma" Ədəbi Məclisinin sədri Qəzənfər Məsimoğluna verildi. Onlar da "Çeşmə" Ədəbi Məclisinin əhəmiyyətindən danışıb, şeirlərindən və qəzəllərindən bir neçəsini səsləndirdilər.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyininin üzvü, tanınmış bəstəkar, bir "Divan" müəllifi, ustad şair Hüseyn Sözlü məclisə xeyir-duasını verdikdən sonra, belə məclislərin gənc şairlərin inkişafında xüsusi əhəmiyyət daşıyacağından danışdı, şeirlərindən və qəzəllərindən bir neçəsini səsləndirdi.

"Çeşmə" Ədəbi Məclisinin gənclərin inkişafında, formalaşmasında çox böyük əhəmiyyət daşıyacağını qeyd edən məclis rəhbəri ilk dəfə məclisdə iştirak edən gənc şair Ülviyyə Əbülfəzqızına da söz verdi. Ülviyyə xanım müəllim olduğunu, ədəbiyyata bağlılığını bildirib, özünün yazdığı bir neçə şeirini səsləndirdi.

Məclisdə "Xarı Bülbül" jurnalının təsisçisi, yazıçı Camafər Əliyeva da iştirak elədi. Şairlərin səsləndirdiyi şeirlərdən sonra böyük həvəslə başlayan Ədəbi Məclis uğurla başa çatdırıldı. Sonda "Çeşmə" Ədəbi Məclisinin sədri Lilpar Cəmşidqızı məclisin keçirilməsində göstərdiyi qayğı və dəstəyə görə “Şahənşah” restoranının rəhbəri Rəşid Süleymanova və Dədə Ələsgər Ocağı İctimai Birliyinin sədri Xətai Ələsgərliyə minnətdarlığını ünvanladı və iştirakçılar adından təşəkkürünü bildirdi. Növbəti görüşü keçirmək ümidi ilə məclis iştirakçıları görüş yerindən ayrıldılar.

Bir görüşün təəssüratı


Kənddə qalan xatirələr

Mamamoğlu Osmandan yaman qəribsəmişdim. Neçə vaxtdı görmürdüm deyə burnumda tütürdü. Ümidlənmişdim ki, nəvəsinin toyunda görüşərik, amma şadlıq evinə də gəlmədi. Anladım ki, ayaqdan qalıb. Evinə getmək istədim. Dedilər daha Lökbatanda qalmır. Masazırda- kiçik öğlu Elməddinlə qalır. Tərslikdən elə bil Masazırın yolları bağlandı. Yüz yerə getdik, yüz ünvanda olduq, billah tilsimə düşmüş bu görüşümüz baş tutmadı. Qohumum, uşaqlıq dostum-sinif yoldaşım Ramiz Əsədovla 2024-cü ildən başlanan görüş hazırlığımız nəhayət 2026-cı ilin fevralında baş tutdu.
Üz tutduğumuz ünvan, getdiyimiz yollar, soraqlaşdığımız adamlar, döydüyümüz sarı darvaza, bizi qapıda qarşılayan uşaqlar-hamısı Abşeron rayonuna aid idi. Nə biz Şəhid əmisinin adını daşıyan on bir yaşlı Usubu tanıdıq, nə də qohumlarını qarşılamağa çıxan Əsma bizi tanıdı. Fəqət içəridə hər şey bambaşqaydı. Doğma səslər, doğma baxışlar bir göz qırpımında məni xəyalların qanadına alıb Zəngəzura- kəndimizə apardı. Osman mamaoğlumun yadımda qalan ilk xatirəsi gəldi gözümün qabağına:
Atmışıncı illərin əvvəlləri- ya 3, uzağı 4 yaşım olardı. Ağlım kəsmirdi ki, əsgərlikdən gəlib, yoxsa İrəvanda təhsili başa vurub qayıdıb. Təkcə o xatirimdədir ki, bəstəboy, yaraşıqlı oğlan idi. Dədəm qonaq çağırıb başına adam yığmışdı. Əsil kef məclisi idi. Kişilər yeyib içəndən sonra dedilər Osman oxusun. Kənd yeri, musiqi yox, alət yox. Osman taburetkanı (kətili) dizinin üstünə qoyub nağara kimi çalmağa başladı. Rəhmətlik Əli dayı da boşaltdıqları araq butulkasını saz yerinə sinəsinə basıb oxudu. Sonra bir müddət deyişdilər. Çal-çağırlı məclis xeyli çəkdi...
Yaddaşımdakı xatirələr birbəbir çözələndi. Dədəmin Kəhər atı necə həvəslə yəhərləyib Osman üçün Qarakilsənin Şıxlar kəndindən gəlin gətirməyə getdiyi və başqalırı...

Beləcə mən uşaqlıq, mamamoğlu gənclik həyatını davam etdirdi... Oxucularımızı onunla daha yaxından tanış edim, sonra söhbətimizə davam edək:
Poladov Osman Əsəd oğlu 10 oktyabr 1940-cı ildə Qafan rayonunun Kurud kəndində anadan olub. 1947-ci ildə birinci sinfə gedib. 1955-ci ildə Kurud kənd 8 illik məktəbini bitirib. Təhsilini davam etdirmək üçün Gığı kənd orta məktəbinə ayaq döyüb. 1957-ci ildə orta təhsilini başa vurduqdan sonra İrəvan Kənd Təsərrüfatı Texnikumuna daxil olub. 1961-ci ildə kəndə qayıdaraq bir müddət aqronom işləyib, 1964-cü ildə Azərbaycan Pedaqoji Institutuna daxil olub. Pedaqoji institutu müvəffəqiyyətlə başa vurub. 1968-ci ildən1988 -ci ilə kimi Kurud kənd məktəbində Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi işləyib.
Deyim ki, bu illər ərzində Osman müəllim rayon ictimaiyyəti arasında xeyli şöhrətləndi. Sazı-sözü dillər əzbəri oldu. Məni əsgərliyə sədəfli sazını dindirərək yola saldı. Mən əsgərlikdən gələndən sonra qohumluğumuzun dostluq mərhələsi başladı. Bayırçılıq, yol yoldaşlığı, yeri gələndə sirdaşlıq. 18 yaş mənnən böyük olsa da mənə həm sayğı, həm qayğı göstərirdi. Heç vaxt adımı çağırmazdı. Həmişə dayıoğlu deyib əzizləyərdi. Osman müəllim mahir ovçu idi. Onunla hər ovçu mənzil kəsib, bərə tuta bilməzdi. Biçin vaxtı kələntəsinin fışıltısı biçənəklərə səs salardı. Məsuliyyətlə, çəkinmədən deyirəm ki, qoçaqlıqda tayı- bərabəri yox idi. Oduna gedərdik, hamıdan qabaq yükü tutub meşədən çıxardı. Kəndimizin cavanları güc nümayiş etdirəndə o öz çəkisindən ağır daşın belinə kəndir bağlayıb dişi ilə qaldırardı. Qaçışda, uzununa, hündürlüyə tullanmaqda, at minməkdə də tay-tuşlarından geri qalmazdı. 1988-ci ilə qədər bu minvalla yaşadıq. O müdhiş ilin qan-qadası yurdlarımızı viran qoydu. Osman müəllim də ailəsini götürüb Şimali Azərbaycana pənah gətirdi.
1989-cu ildə Bakı şəhəri ətrafındakı Sanqaçal qəsəbəsində 222 saylı orta məktəbdə işə başladı. 1992-ci ildən 1993-ci ilə qədər Bakı şəhəri 139 saylı məktəbdə dərs dedi. 1993-cü ildən Bakı şəhəri 288 saylı orta məktəbdə müəllimlik fəaliyyətini davam etdirdi. Qaradağ rayon İcra hakimiyyəti tərəfindən dəfələrlə Fəxri fərmanlarla təltif olundu...
Gözümü xatirələr “lentindən” Ülkərin səsi ayırdı. Yadımda bapbalaca, toppuş qalan, təzə-təzə dil açanda şirin-şirin danışan Ülkərimiz ayrılıq salan bu illərin keşməkeşlərində tamam dəyişib. Bizə xoşgəldiniz deyən, uşaqları qabağımıza çıxan qohumum Vüsaləni heç tanımadım. Sonradan öyrəndim ki, rəhmətlik Şəmsinin qızıdır. Bu evin gəlini, Osman müəllimin oğlu Elməddinin həyat yoldaşıdır. Qəribçiliyin doğurduğu həyəcan dolu anlarımızın kövrək notları çalındı. Bir tərəfdə divanda dirsəklənmiş mamoğlum gəlişimi gözləyir, digər yanda çarpayıda xəstə yatan Balaxanım mamam ağrısını unudub yerindən qalxmağa çalışır. Bir vaxtlar Şıxlardan Kuruda gəlin köçən, kəndimizdə gözəlliyi dillərə düşən, işvəli, qəmzəli Balaxanımdan əsər-əlamət qalmayıb. İki tərəfə baxa-baxa arada qaldım. Hansına tərəf gedim, hansına sarılım, bilmədim. Nəhayət hərəsi ilə bir xeyli baş-başa qaldıq. O dəqiqələrdə mənə elə gəldi ki, köksümdə 3 ürək döyünür. Özümü o qədər bəxtiyar hiss edirdim... Ayrılığın göz yaşları doğmalarımızın, elə özümün də amanımı kəsmişdi.

Xeyli dərdləşdik. Çoxdan unutduğum bir çox uşaqlıq, gənclik xatirələrimi yadıma saldılar. Arada Balaxanım mamam dedi,- nənəm məni dağın o üzündən bu üzünə ərə vermək istəmirdi ki, uzaq düşərəm. Özümə demişdi ki, elçiliyinə Ziyəddin gəlməsəydi səni kənddən qırağa buraxan deyildim. Gör indi hardan haralara gəldik?!
Ayrılıq dərdindən yaxa qutarmaq üçün süfrə arxasına keçdik. 38 ilin Vətən həsrətindən sonra Masazırda qohum süfrəsində əyləşdik. Ülkərlə Vüsalənin hazırladığı xörəklərdə rəhmətlik Zivər mamamın, Balaxanım mamamın, Çimnaz mamamın əllərinin duzu-tamı hiss olunurdu. Elə süfrə arxasında da acılı- şirinli xatirələmizi bölüşdük. Osman müəllim özünün ayrılıq dərdini də, ayrı düşdüyü gileyli dağların dərdini də belə ifadə elədi:
Nə dərdin var de söyləyim,
Sizdən ayrı elə dağlar.
Mənim sizə qayıtmağım,
Qaldı ildən ilə dağlar.

Yaylaqlardan kəsilib iz,
Yol gözləyir lalə, nərgiz,
Səbəbini bilmirik biz,
Niyə olduq belə, dağlar.

Dərələrə çöküb duman,
Nə sürü var, nə də çoban,
Göz yaşını yaşıl orman,
Tökdü gilə-gilə dağlar.

Gözələri örtüb sal buz,
Görünmür baldırğan, yarpız,
Sara adlı gözəl bir qız,
Düşdü sizdə selə dağlar.

Yoxdur çadır, gəlmir karvan,
Yurd yerləri ağlayır qan,
Sizdə qaldı bacım Sehran,
Yanıb döndüm külə dağlar.

Hicran məni çəkib dara,
Tapılmır dərdimə çarə,
At sürdüyüm oylaqlara,
Baxdım gələ-gələ dağlar.

Kirs-Kuruddan aralıyam,
Nisgilliyəm, yaralıyam,
Tez-tez sorma haralıyam,
Tutma məni dilə dağlar!

Bu şeir Osman müəllimin neçə-neçə qaysaqlanmamış yaralarının illərdi qövr etməsindən soraq verir. Divar qonşusu, həm də qohumu Saranın selə düşməsi, bacısı Sehranın cavan yaşlarında, 5 balasını ağlar qoyub dünyadan köçməsi, yaylaqlardan ayaq izlərinin kəsilməsi də şair Osmanın dərdinin üstünə dərd gətirib. Qürbətdə qalıb dağlarla halallaşa bilməməsi onu bir az da üzüb...
Balaxanım mamam isə bu xəstə halı ilə ayaqlanıb bizə özü qulluq edə bilməməsinin üzüntüsünü çəkir. Onda anlayıram ki, bizim ailə, valideynlərim onu niyə, hansı xasiyyətlərinə görə bu qədər çox istəyirmiş. Üzülməsin deyə qolumu boynuna salıb, könlünü oxşaya-oxşaya dilə tutub yatağına uzanmasına razı salıram. Yorğanını üstünə çəkirəm, hiss edirəm ki, çox rahatlanır. O rahatlıqdan mən də pay götürürəm. Anam da belə idi. Elə bilirdim ki, başını sinəmə söykəyəndə dincəlir. Üstünə yorğanı mən çəkəndə daha rahat yatır. Balaxanım mamamın üstünü örtəndə
elə bildim anam yaşayır, onun üstünü örtürəm. Ürəyimə qəribə hiss doldu. Dedim,- İlahi, qəriblik insanı nə qədər doğmalaşdırarmış...

Tamxil ZİYƏDDİNOĞLU

Bəhruz Piriyev -60

Ağrı-acılı yaşanan

şərəfli ömür

Fevralın 17-də Qərbi Azərbaycanın Qafan Rayon İcmasının say-seçmə oğullarından olan Bəhruz Piriyevin 60 yaşı tamam oldu. Onun “Xan Bağı”nda keçirilən yubileyinin işığına dostları, doğmaları, yaxın qohumları, mənsub olduğu Qafan Rayon İcmasının rəhbər heyəti yığışıb. Gəlin əvvəlcə oxucularımızı Bəhruz Piriyevlə tanış edək:

Piriyev Bəhruz Bağman oğlu 17 fevral 1966- cı ildə Zəngəzur mahalının Gığı kəndində, ruhani ocağında, müəllim ailəsində anadan olub. 1973 cü ildə Gığı kənd orta məktəbinin 1-ci sinfinə gedib. Orta məktəbdə xüsusi istedadı ilə fərqlənib, özfəaliyyət tədbirlərindəki fəallığı onu kollektivə sevdirib. VI sinifdə oxuyarkən respublika radiosunda çıxış edib. 1975-ci ildə “Azərbaycan Pioneri” qəzeti vasitəsilə Şamaxı rayon məktəblisi ilə "Dostluq məktubu" yazışmaları bu gün sadiq dostluğa çevrilib. Bu dostluğun şərəfinə həmin ailənin övladlarının birinə Bəhruzun adı qoyulub. 1982-ci ilin yanvarında 15 yaşlı Bəhruz həyatın ən ağır sınağına çəkilərək 34 yaşlı anasını itirib. Nə qədər çətin olsa da 1983- cü ildə məktəbi əla qiymətlərlə bitirib. Həmin ilin payızında İrəvan Sovxoz Texnikumunun mexanizasiya fakültəsinə qəbul olunub. 1984-1986-cı illərdə Sovet Ordusuda xidmət edib. 1986-cı ilin iyunundan Kacaran 62 nömrəli Texniki Peşə Məktəbində şagirdlərin peşəyönümlü təlim rəhbəri kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb. Sonra Gığı kənd orta məktəbində Kənd təsərrüfatının mexanikləşdirilməsi qrupuna müdir təyin olunub…

1988-ci ilin şaxtalı, boranlı dekabrında doğma kəndini tərk etmək məcburiyyətində qalaraq Bakı şəhərinə pənah gətirib. Torpaq sahəsi almaq üçün Abşeron rayonunun Zığ Zeytunçuluq sovxozunda fəhlə kimi işə qəbul olunub.
1994 -1998 -ci illərdə Ukraynada Xarkov Dəmiryol İnstitunu bitirib. 1998-ci ilin noyabrından Abşeron rayonu 2 saylı Zeytun sovxozunun mexaniki, baş mexaniki vəzifələrində çalışıb. 2006 -cı ilin fevralından “Abşeron – Zeytun” MMC-nin direktoru vəzifəsinə təyin olunub. İşlədiyi dövrlərdə rəhbərliyin etimadını doğruldub, zeytunçuluğun inkişafında uğurlu nəticələrə nail olub.

Bəhruz Piriyev 2007- ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət idarəçilik Akademiyasının Gənclər siyasətinin idarə edilməsi kursunu bitirib. Bir sıra beynəlxalq dərnəklərin üzvüdür. 2009 -2010-cu illərdə Azərbaycanda keçirilən beynəlxalq konfransda “Qara dəniz sahillərində Zeytun yağı və zeyrunçuluğun inkişafı” mövzusunda məruzə edib. Xətai rayonu 2 saylı Zeytun sovxozu ərazisi üzrə ərazi nümayəndəsi kimi də işləyib. 2010 cu ildən "Zeytun” ASC İdarə Heyətinin sədridir. Hazırda AADA- nin 9 saylı Yol istismarı idarəsinin mexanika şöbəsinin mexaniki vəzifəsində çalışır.
Ən əsası gözəl ailə başçısıdır, ağıllı övladları, sevimli nəvələri var.

Bu gün elə həmin övladlar, nəvələr də babanın dostlarını görməyə, babalarının böyüklüyünü onların arşını ilə ölçməyə gəlmişdilər...
Təntənənin əvvəlində Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü uğrunda şəhid olanların xatirəsi sükutla yad olundu, Dövlət himni səsləndirildi.

Tədbiri geologiya-mineralogiya üzrə fəlsəfə doktoru, Gığı Kənd İcmasının rəhbəri Ələmdar Piriyev açaraq qonaqları salamladıqdan sonra Bəhruz Piriyevə səmimi ürək sözlərini söylədi, xoş arzularını bildirdi. Bəhruz bəy də öz növbəsində hamıya xoş gəldiniz deyib, musiqiçiləri, qonaqları bir- birinə tanıtdırdı. Əməkdar artist Rəhilə Bəndəliyevanı təqdim edərkən onu müğənni kimi deyil, qohum kimi dəvət etdiyini bildirdi. Rəhilə xanım da fəallığı, can-dildən oxuyub, oynaması ilə qohumluğunu isbatladı.

Beləcə məslis axarına düşdü. Şair Seyfullah Abbasov Qafan Rayon İcmasının sədri professor Eldar Abbasovun yubilyara ünvanladığı təbrik məktubunu oxudu:
Hörmətli Bəhruz bəy!
Bugün ömrünüzün ən müdrik və şərəfli mərhələsini- 60 illik yubiley yaşınızı arxada qoyursunuz. 60 il bir insan ömrü üçün sadəcə rəqəm deyil, bu qazanılmış təcrübənin, zəhmətin və el-obaya bağlılığın təntənəsidir. Siz öz fəaliyyətinizlə hər zaman Qafan elinin ruhunu yaşadan, adət-ənənələrinə sadiq qalan, insanlara örnək olan ziyalı kimi tanınırsınız. Sizin kimi dəyərli insanların varlığı icmamızın birliyini və mənəvi gücünü daha da artırır. Biz inanırıq ki, sizin tükənməz enerjiniz və həyat eşqiniz hələ uzun illər işıq saçacaq. Bəhruz bəy, sizi Qafan Rayon İcmasının üzvləri adından təbrik edir, sizə möhkəm can sağlığı, ailə səadəti arzulayırıq!
Hörmətlə: Qafan Rayon İcmasının sədri, professor Eldar Abbasov.

Eldar Abbasov təbrik yazılmış plaketi yubilyara təqdim edərək öz ürək sözlərini söylədi, onu bir daha səmimi qəlbdən təbrik etdi. Bəhruz Piriyevin istər icma daxilindəki, istərsə də el arasındakı ictimai fəallığını yüksək qiymətləndirdi. Arzu etdi ki, illərdi həsrətini çəkdiyi dogma yurduna, doğulduğu Gığı kəndinə qovuşmaq nəsibi olsun və bu gün elliləri ilə tanış etdiyi nəvələrinin əlindən tutub baba yurdunu, ata ocağını tanıda bilsin.
Bəhruz bəy mahir söz ustası, məclis aparıcısı olduğu üçün tez-tez mikrofonu özü gütürüb söz verilən hər kəsi dostlarına daha yaxından tanıdırdı. Amma

Şəhərçik Qəsəbə İcmasının sədri Qafil Əliyevi xüsusi təqdim etməyə ehtiyac yox idi. Çünki hələ icma formalaşmadan Qafil müəllim camaatımızın birliyinin təmin olunması üçün çox səy göstərib. Bu məqsədlə rayonun tanınmış adamlarını dönə-dönə bir yerə yığıb. Fədakarlıq göstərib, bəzən xərcə düşüb, amma bu nəcib, səbr, təmkin tələb edən işindən əl çəkməyib. Yubilyar bu işləri yaxşı bildiyi üçün Qafil müəllimi mikrofona xüsusi ehtiramla dəvət etdi. Qafil müəllim də öz xoş arzularını bildirib, hamını rəqsə dəvət etdi.

Sonra xala oğlu Hüsü İbrahimov məclis əhlini salamladı. Xalası oğluna ürək sözlərini söylədi, ardınca şirin zəngulələri ilə salonu lərzəyə gətirdi. Özünə ustad bildiyi Əlibaba Məmmədova həsr etdiyi şeiri ifa etdi. “Zəngəzur” və “Dağlara- dağlara” şeirlərini səsləndirdi. Qardaşı Süleymanla qoşa oynamaqları isə meydanı xüsusilə canlandırdı, hamının diqqətini çəkdi, alqışlarını qazandı...

Fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru Rauf Tağıyev sözünə adəti üzrə şirin zarafatla başladı. Sonra davam edərək dedi ki, mən Bəhruzu Qafan Rayon İcması yaranandan sonra tanımışam və onu gec tanıdığıma görə çox təəssüflənmişəm. Əslində adını eşitmişəm, məclislərdə, xeyir-şərdə çox görmüşəm, amma təmasda olub tanıyandan sonra görmüşəm ki, doğrudan da fəxr ediləsi eloğlumuzdur. Bu kişinin bir çoxundan üstünlüyü odur ki, sifətindən nur tökülür. Kimsə ən dilxor vaxtında Bəhruzla bircə kəlmə kəssə bütün dilxorçuluğunun çıxacağı şübhəsizdir. Bu da böyük adamlara xas olan keyfiyyətdir.
Bəhruz, Qafan elimizə, Azərbaycanımıza olan bir-birindən gözəl arzularını və millətimizə gərəkliyini nəzərə alaraq Allah səni qorusun,- deyirəm. Uca yaradan səni, ailəni xoşbəxt eləsin!

Fizika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Eldar Qarayev də Bəhruz Piriyevi həm eloğlu, həm qohum, həm də ürək sirdaşı- dostu kimi təbrik etdi. Onun xarakterinin ürəyəyatan cəhətlərini fərqləndirərək ən xoş arzularını bildirdi. Dedi,- Allah sənə o qədər uzun ömür versin ki, bütün arzularını gerçəkləşdirə, balalarının xoş günlərini doyunca görə biləsən!
Qafan Rayon İcmasının və Gığı Kənd İcmasının fəallarından hüquqşünas-vəkil Elxan Azadəliyev, polis polkovniki Rəşid Səfərov, Xanvələd Məmmədov, yubilyarın uşaqlıq dostlarından İlqar Səfərov, Rəhman Məmmədov, Şəfəq xanım Azadəliyeva, Dərgah Dərgahov, Baba Məmmədov, qardaşları Vəkil, Möhlət, Vasif, əmioğlu Cəbrayıl Nuriyev və başqaları kəndlərinin yetirməsi haqqında qürurla, ürəkdolusu danışdılar. Qeyd etdilər ki, Bəhruz bəyin uşaqlıq dövründən bu günə qədər–gəncliyi, müdriklik dövrü gözlərimi¬zin önündə keçib. O, zəhmətkeş olduğu qədər də istiqanlı, mehriban, qohumcanlıdır. Bütün ruhu, varlığı ilə ata yurda, dogma ocağa bağlıdır. Biz fəxr edirik ki, onu istər rayonumuzda, istərsə də kənarda tanıyanların hamısı sevir. Burda onun ünvanına deyilənlər sübut edir ki, Bəhruz Piriyev bu 60 ili təkcə özü üçün yaşamayıb.

Xoş ovqatla, yüksək əhval-ruhiyyə şəraitində keçən yubiley tədbirində qohum-əqrəbalarının, ellilərin əhatəsində bütün qayğılardan uzaq kimi görünən Bəhruz Piriyev ailə üzvlərini, övladlarını nəzakətlə süfrəsinə yığışan qonaqlara yaxınlaşdıraraq tanış edir, özü isə hər kəsə yüksək diqqət göstərmədən keçmirdi. Amma yubileyin yaddaşlarda iz buraxdığı başqa məqamlar da vardı. Elə məqamlardan biri də nəvələrin babanı təbrik səhnəsi idi. Bu məqamda səbəbkar mikrofonu yenidən götürdü:

Əzizlərim, hələ ilin astanasındayıq. Arzu edirəm ki, 2026-cı ildən başlayaraq qarşıdan gələn illər hamınıza, elimizə-obamıza, dövlətimizə uğur gətirsin. Bilirsiniz ki, bizim el-obada həmişə böyüyə sayğı, kiçiyə qayğı olub. Biz böyüyün, kiçiyin yerini bilərək öz yerimizi tanımışıq. Həm də o sayədə bu günlərə gəlib çatmışıq:
Böyük -kiçik bilənin,
Yeddi yaşı olsa yetmişə bənzər.
Yersiz ağlayanın, yersiz gülənin,
Bitməmiş süfrəsi bitmişə bənzər.

Böyük gələn kimi, kiçik durmasa,
Ədəb-ərkan ilə halın sormasa,
Köndələn uzansa, bardaş qurmasa,
Əsli, nəcabəti bitmişə bənzər.

Müftə yeyib, haqqa bir iş görməyən,
Zəhmətin üstindən sinə gərməyən,
Bir ağac əkməyən, bir gül dərməyən,
Ömrünün mənası bitmişə bənzər.
Böyüklərdən üzr istəyərək nəvələrimi hüzurunuza çağırıram: Şükran, Vəfa, Bəhruz, Banu, Fərəh, yanıma gəlin! Bu günün körpələri, bu günün mələkləri, gələcəyimin böyükləri, yurdumuzun keşikçiləri.... İstəyirəm ki, bax burdakı böyüklərimizin hərəkətlərini görsünlər, bilsinlər, gələcək yollarının səmtini ona görə bəlirləsinlər.

Nəvələrin hərəsi tək-tək babanı təbrik etdilər, hətta ona 100 il yanlarında olmasını arzuladılar. Onsuz heç bir günümüz olmasın,-dedilər. Bala Bəhruz isə babasını həm təbrik etdi, həm də şərəfinə şeir söylədi:

İzləri seçilir İzlər içində,
Axtarsan taparsan yüzlər içində,
O qədər həyəcanlı sözlər içində,
Qürurla deyirəm babam var mənim!

Ömründən pay kəsib, ömrümə verib,-dedi. Şeirinin davamı alqışlara qərq oldu. Bayaqdan gənclik eşqilə “Xanbağı”nı dövrə vuran babanın könlü qubarlandı, asta-asta şair Hüseyn Arifin sözlərinə söykəndi:
Gah çəliyə dirsəklənib dayanar,
Gah daş üstə dincin alır qocalar.
Gah əlini saqqalına aparıb
Dərin-dərin fikrə dalır qocalar.

Ağrıyanda özü doyar özündən,
Yaş süzülər, qəm ələnər gözündən.
Uşaq kimi uşağın da sözündən,
Tez tutulub, tez darılar qocalar.

Cavanlığın qoxusunu itirib ,
Tay-tuşların çoxusunu itirib ,
Gecə yarı yuxusunu itirib ,
Sübhə kimi oyaq qalır qocalar.
Bəhruz bəy bu qürur dolu kövrək anların təsirindən çıxıb hər halımıza Şükr elədi. Dalınca da bir Uzundərə çaldırıb nəvələri ilə rəqsə başladı. Adama elə gəldi ki, Qara zurnanın Uzundərə sədası Zəngəzurun Gığı dərəsinə qədər havalandı...

Pürülü Kənd İcmasının sədri Əlayət Kərimov, Qaraçimən Kənd İcmasının sədri Hacı Sərvər Hüseynov, Müsəlləm Kənd İcmasının koordinatoru Əkrəm Mustafayev, Qərbi Azərbaycan İcması Ziyalılar Şurasının üzvü Tamxil Ziyəddinoğlu, Qafan icmasının hörmətli ziyalılarından Cavanşir Vəliyev, Mirəli Babayev və başqaları Bəhruz Piriyevə öz ürək sözlərini, xoş arzularını çatdırdılar. Yubilyarın uşaqlıq çağlarının, gənclik illərinin şahidi olmuş Tacəddin İmanovun təbriki Bəhruz bəyi xeyli kövrəltdi, məclis iştirakçılarına duyğulu anlar yaşatdı. Qeyd etdi ki, Bəhruzun həyatının ilk illəri çox ağır, bəlkə də məşəqqətli keçib. Anasını erkən itirdiyi üçün özü uşaq ola-ola bələkdə yetim qalmış qardaşına həmtay olub. Demək olar ki, özü uşaqlıq yaşamayıb. Uşaq çiyninin birində ana itkisi, o birində yetim qardaş yükü...

Bəhruz, əzizim sən bu yükü mərdi-mərdanə çəkdin. Neyniyək ki, növrağını quranda da yurdumuz yağmalandı. İndi sənin bu 60 illik yubileyin günündə arzum budur ki, növbəti doğum günlərindən birini Bakı- Qafan qatarında qeyd edəsən. Bəlkə içini göynədən Vətən həsrəti onda səngiyər. Bir daha sənə möhkəm cansağlığı, tükənməz həyat eşqi arzulayıram. Bir də arzu edirəm ki, 80, 90 illik yubileylərini beləcə, əzizlərinin və sevənlərinin, ən əsası bu səni dövrəyə alan nəvələrin əhatəsində qeyd edəsən!
Sonda Bəhruz Piriyev hər kəsə təşəkkür etdi:
Əziz dostlar, ellilər, 60 illik yubileyim münasibətilə məni təbrik edən, xoş arzularını bildirən, tədbirimizdə iştirak edərək sevincimizi bölüşən hər kəsə dərin minnətdarlığımı bildirirəm. Sizin diqqətiniz, mənə verdiyiniz dəyər mənim üçün çox qiymətlidir. Allah hər birinizə möhkəm can sağlığı, uzun ömür, ailə səadəti və ruzi-bərəkət versin. Qafanda görüşməyi bizə nəsib etsinki, mən də sizin xeyir işlərinizdə iştirak edim!

Qafan Rayon İcmasının mətbuat xidməti